Catecheses of St Cyril 202 | 21-10-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in Saint Cyril’s Catechetical Lectures, in his fifth Mystagogical Catechesis, paragraph sixteen. Let me remind you that Saint Cyril is giving his catechumens a very brief outline of the Lord’s Prayer. We have said that the first three petitions refer to God, while the last three concern our own needs. We have now reached the second petition of this second group of three—that is, the fifth petition.

It says: “And forgive us our debts, as we also have forgiven our debtors.” I shall read you Saint Cyril’s entire text, this whole paragraph, in which, as I have said, he briefly explains the fifth petition. It means: “Our Father, forgive our sins, as we have already forgiven the sins of those who have sinned against us, harmed us, and so forth.”

Saint Cyril says: “We have many sins, for we offend both in word and in thought, and we do many things worthy of condemnation.” In other words, we have many sins and are at fault, because we offend both in our words and in our thoughts, and we do many things worthy of severe reproach and condemnation. “And if we say that we have no sin, we lie.” This is taken from John the Evangelist, from his First Epistle.

Saint Cyril says: “And we enter into an agreement with God, imploring Him to forgive our sins, as we also forgive our neighbors their debts.” We have made a covenant, an agreement with God: we implore Him to forgive our sins, just as we have forgiven the sins of our neighbors. The Greek uses the plural here and places “our neighbors” in the dative case. It means the wrongs committed against us by those near us.

“If, then, we understand what we receive in exchange for what, let us neither wait nor put off forgiving one another. The offenses committed against us are small, insignificant, and easily resolved.” The things for which others are at fault toward us are small, of little account, and easily settled. By contrast, “the offenses we commit against God are great.” I shall explain to you why they are great.

“And we have need of His loving-kindness alone.” Saint Cyril says that we appeal solely to God’s loving-kindness so that He may forgive them; there is nothing else we can do. “Take heed, therefore, lest, because of the small and insignificant sins committed against you, you exclude yourself from God’s forgiveness of your gravest sins.” Be careful, he says, not to lose forgiveness for your grave sins by shutting yourself out from it precisely because you refuse to forgive the small and insignificant sins others have committed against you.

My beloved, this is what Saint Cyril says here. But let us examine it more closely. I have read the whole passage, and now I shall return to its individual points. In the Our Father we say: “Forgive us our debts.” The word “forgive” literally means “let go,” and a debt is something I owe. “Debts,” then, are the things I owe. And we say, “Forgive us”—not me. Do not forget that the Lord’s Prayer is phrased in the plural. We said “Our Father,” not “My Father.” The whole prayer is therefore in the plural, and we shall see this again later, for we are asking that the sins of others also be forgiven.

Here we are speaking about debts. A debt, or debts, means something owed. But what does “debt” mean here, and why is this word used? Here it means a sin or sins. We can therefore see that sins are reckoned as debts. As you know, the three Evangelists Matthew, Mark, and Luke are called the Synoptic Evangelists.

The three Gospels can be viewed side by side, in parallel, and that is why they are called Synoptic. John does not belong to this category; he writes in his own distinctive manner. Let us turn, then, to Luke, who also records the Our Father, the Lord’s Prayer. If you read it in chapter eleven, you will see that there are two or three differences. These are not differences of substance, however, but simply variations in wording. Luke preserves the essential content of the Lord’s Prayer as it is set forth in the Gospel according to Matthew. And, as you know...

The established form of the prayer is the form and wording handed down to us by Matthew. Throughout the Orthodox world, the Lord’s Prayer is used in this form—the form given by Matthew. What does the Gospel according to Luke say at this point? Luke says: “And forgive us our sins, for we ourselves also forgive everyone indebted to us.” That is, “Forgive us our sins.” Thus, Matthew’s “debts” are Luke’s “sins.” Debts, then, are sins. This is perfectly clear; there is nothing obscure about it.

Let us continue: “For we ourselves also”—the Greek expression means precisely “we ourselves”—“forgive everyone indebted to us,” everyone who owes us something, our neighbor, another human being. Here, of course, Luke uses language similar to Matthew’s. Matthew says, “forgive us our debts,” while Luke speaks of “everyone indebted to us.” The meaning is the same. So we see that a debt is a sin, and debts are sins. But why is sin called a debt? What exactly do we owe God? If I commit sins, in what sense can they be a debt owed to God?

I want you to pay close attention to this so that we can set certain things straight, because some people say: “I have never done anyone any harm. I have harmed neither God nor my neighbor.” That is what they say, but it is a very crude way of speaking. My beloved, the human person is not independent of God. However much a person may wish to claim independence, he is not independent. He may possess reason and freedom, but he is not independent. In the same way, your child—your children—possess reason and freedom, yet they are not independent. They depend upon their home. They return home to eat.

They drink, they sleep, and they ask their parents’ advice about school or anything else. In the same way, a human being acts freely but is not independent. Do not imagine that saying, “I am not independent,” abolishes freedom. Do not think that. Let me give you another example. People on earth can jump and leap about as much as they please. But have you considered that the earth on which we leap depends upon the sun? You know this: the earth’s velocity away from the sun is balanced by the gravitational pull the sun exerts upon it.

We may therefore say, “I shall be free upon the earth,” yet we still depend upon the sun. Have you considered that? It is the same with God. We are free even to commit crimes, and yet we depend upon God. In what ways do we depend upon Him? In countless ways. If God does not give His rain and sunshine and temperate seasons, can we live? You may say, “Yes, yes, but...” Nevertheless, the human person depends upon God. Was man created by God to perform evil works? It would be unthinkable for him to have been created for evil works.

What does the Apostle Paul say in Ephesians, chapter two, verse ten? “For we are His workmanship”—more precisely, Christ’s workmanship—for “His” refers to Christ: we are His workmanship, fashioned by our God, “created in Christ Jesus for good works.” We were created in Christ Jesus. That word “in” means “within.” I shall not explain it any further here. For Paul, this preposition “in,” and similar expressions, carries great significance. He says “in Christ Jesus” and “in the Holy Spirit,” meaning with Christ and with the Holy Spirit, within Christ and within the Holy Spirit, and so forth.

“For good works”—that is, with the purpose of bearing the fruit of good works. I emphasize this because it is the central point in understanding the matter: we were created for good works. But if you do not perform those good works, what do you become? A debtor before God. If someone hires an employee and tells him, “You are to perform these tasks,” but the employee fails to do them, is he not accountable and indebted to the employer who assigned him the work? Of course he is. We understand that. God created us for good works, yet we do not perform good works. The conclusion is clear.

We are certainly debtors before God, because we were obliged to render those good works but failed to do so. Let me give you one more example. Recall the Parable of the Talents. The first servant receives five talents and makes them ten. The second receives two and makes them four. Do you know what the talents signify? They are gifts of grace. Pay attention: they are the image of God in us. And what does it mean to turn five into ten? I add the likeness of God to the image, and thus make the five into ten. Whether I will it or not, I possess the image as an endowment. Attaining the likeness, however, requires my own labor.

I shall make the five into ten. “Well done, good and faithful servant. You were faithful over a few things; I will set you over many. Enter into the joy of your lord.” The third servant said: “Lord, I was afraid, because you seek fruit where you did not sow and demand things where you gave nothing.” Do you hear? “You seek fruit where you did not sow.” And so, because I was afraid—which means, “I regard you as unjust”—I hid your talent. “Take what is yours,” he says; take it back just as you gave it to me. Notice that he did not misuse it.

But neither did he put it to work. And what is he called? A useless servant—useless. You see, then, that the human person is dependent. And if someone had misappropriated the talent, consider how much greater his accountability before God would have been, since he would have abused what was entrusted to him. The servant in the parable did not misuse the talent; he returned it in full. From this I want you to understand that he was obliged to put the talent to work. God says: “I made you; I created you for good works. You are obliged to labor at what I desire.” And what does He desire? Good works.

And I also gave you the ability to do this: the capacity to attain the likeness of God. Thus, as you understand, we possess the image of God by nature, but we bring it to fulfillment by attaining His likeness. If we do not labor at this, we are debtors before God. And take heed: we can be debtors even in a negative sense. What do I mean by “negative”? Like the servant who said, “Take what is yours”—take back exactly what you gave me. How much more are we debtors in the positive sense if we have damaged—and repetition does no harm—or misused the Lord’s talent. I believe, then, that the meaning of sin as a debt has become clear. This is its source.

This point—“created for good works”—I will not go over it all again. But this debt, of course, takes on the dimensions of sin. You cannot simply say, “All right, I did not put the gift to work. But did I murder anyone?” What does sin mean? If we ask what the word “sin” means, you know that it is a Homeric word. It is Greek, used by Homer himself. Yet the word “sin” has one meaning in Holy Scripture and another in Homer. In Homer and in later Greek writers, it means making an error.

I make a mistake; I miss the mark. But according to the Gospel, sin is an offense. Do you realize how great the difference is? It is immense. If I say, “He made a mistake,” then he simply made a mistake. Whom did he offend? No one. It was merely an error, a failure to hit the mark. But when we speak of an offense, the matter becomes extremely serious. According to the Gospel, then, sin takes on the dimensions of an offense against God. To understand this, let me return to what I said earlier: God entrusted something to me, I refused to do it, and so I am not merely a debtor; I have also offended the divine will.

Would you like to see this more clearly? I insist on this point so that we may finally understand what sin is and stop saying that we commit no sins. We shall also see this below, as Saint Cyril says. Do you know that there is an account between God and me? And that account is written down. It is a certificate of debt. The Apostle calls it a handwritten record. It is a certificate of debt. What does this record mean? It means that I stand indebted before God. And you know that in the old days debtors were sent to prison—as they still can be today.

Do you know what that prison is, according to the Gospel? It is Hell. Christ came, then, to tear up this handwritten record, this certificate of debt. Imagine the hope you would feel if your creditor summoned you when you were buried in debt, up to your neck. You wonder, “What am I going to do?” And he says to you, “Tell me, is this what you owe me? Do you see it?” “Yes, yes. I owe it. I cannot deny it.” “Do you see this paper?” “I see it.” “Very well, I am tearing it up.” How must that person feel when the certificate of debt has been torn up? Suppose someone held your promissory note for a million and said, “I forgive the whole amount. I am tearing up the note.” How would you feel?

Now, how does the Apostle Paul express this? It is in Colossians 2:13: “Having forgiven us”—He freely forgave us—“all our trespasses.” He forgave our trespasses, our debts, “having wiped out the handwriting of requirements that was against us, which was contrary to us.” Do you see? He wiped it out; He erased it; He tore it up—the handwritten record that stood against us, that was directed against us.

First he says that it was “against us,” and then he says it a second time: “which was contrary to us”—that is, it stood as a charge against us. This handwritten record, this certificate of debt, “He has taken out of the way, having nailed it to the Cross.” He nailed it to the Cross, and that was the end of it. “I was crucified for you, and so your debt has been paid. I erased it for you that easily. Only, do you know what you must do now? You must make Me your representative before God the Father—or, more precisely, before the Holy Trinity. You must make Me your representative: Me, in My theandric reality, in My person as the God-Man. And you will say, ‘If…’”

Christ nailed the handwritten record, the certificate of debt, to the Cross. Before God, I make Him my representative in this matter. Do you understand? I make Him my representative because He represents me: He takes my own record, the record that stood contrary to us and against us, and He tears it up; He nails it to the Cross. If I accept that He has done this—what does “accept” mean? It means to believe. This is faith. You believed in Jesus Christ, and you were saved. The written debt is gone. And one thing more: if you repent—if you show metanoia—the written debt is completely gone!

Is that not astonishing? Let us recall again the Parable of the Unforgiving Servant. What happens there with the debt of ten thousand talents? A little later I shall explain what ten thousand talents means. “Please,” the servant says, “I will work and repay you.” Do you know how much ten thousand talents is? It is ten thousand talents of gold. One talent, measured in gold, was worth 240 British gold sovereigns. Therefore, ten thousand talents of gold amounted to 2,400,000 British gold sovereigns—not merely as an archaeological curiosity, but in real value. “I will repay you”? When could he ever repay such a sum? Yet after the servant begs him, the master forgives all of it. Oh, how easily!

The master is a man, and he says, “I forgive you everything.” But afterward that servant went out and refused to forgive his fellow servant a debt of one hundred denarii. Do you know how much one hundred denarii was? Two pounds—only two pounds. And the other man did not say, “Forgive the debt.” He said, “Have patient endurance with me, and I will repay what I owe you.” Then the other servants learned what had happened and saw it. As the parable tells us, they went and reported it to the master. The master said, “Come here! Are you not ashamed? I forgave you such an enormous sum simply because you begged me. Could you not wait for your fellow servant to repay you? Take him, then, and cast him into prison until he pays me everything he owes.”

That means never—absolutely never. Saint Cyril now says: “We have many sins, for we offend both in word and in thought, and we do many things worthy of condemnation.” We have many sins, he says, and we are at fault in our words and in our thoughts; and we also commit deeds—many things worthy of condemnation and accusation. Consider this. We sin, then, through deeds, words, and thoughts. The parable I briefly mentioned earlier, about the debt of ten thousand talents, shows precisely the magnitude of it. “Do I really have so many sins?” Yes, my brother—both you and I, I and you. Count them from the moment we wake in the morning until we go to sleep at night. How many evil thoughts pass through our nous, our spiritual intellect?

They may never be carried out, but how many evil thoughts pass through our nous—evil thoughts of every kind, not only carnal thoughts in the sexual sense, but every kind: how to deceive someone, how to arrange things for my own advantage. Ten thousand thoughts arise from morning until night.

And then there are the words we speak. The Lord says, “I assure you, you will give an account for every idle word.” He is not speaking here about blasphemies, nor about this or that grave expression. Do not imagine such things. He says, “for every idle word.” And do you know what an idle word is? Both you and I should tremble. It is when you sit and simply chatter.

Count, then, how many of our words are idle talk. Count also how many improper deeds we commit in a single day: what we do with our hands, our feet, and our eyes; how we move about; what we do; how many things we commit. And this, please remember, is only within one day. Multiply it by thirty days and see what the total is for a month. Multiply that result by twelve and see what it becomes in a year. Then calculate the total for an entire lifetime. That is why our debt is overwhelming, and why the Lord portrays it as ten thousand talents.

Job 14:4 says: “For who can be clean from defilement? No one, even if his life upon the earth is only one day.” No one—not even if his life on earth lasts a single day. Here, then, we have something very important. Saint John the Evangelist says in his First Epistle what Saint Cyril has already cited and written: “If we say that we have no sin, we deceive ourselves.”

It is a lie. This is what John says, as Saint Cyril adds, in 1 John 1:8. And would you believe, my dear friends, that people come to Holy Confession for the first time in their lives at fifty, sixty, seventy, or eighty years of age, and when you ask, “Have you committed no sins in your life?” they insist they have not? My dear friends, imagine the despair of the spiritual father who must show such a person that he has sinned. Where is he to begin? What can he say? How can he persuade him? At last, you begin somewhere and ask, “My dear man, have you never told a lie in your life?” And he replies, “Me?”

“Have you never told a lie in your life?” “Would I lie to you? I have never told a lie.” Just try, if you please, to work with such a person. I assure you, he says, “I have done nothing.” We read the prayer of absolution, let him receive Holy Communion, and leave him to settle the matter with God. What can you say to such a person? Will he sit at a school desk so that you can teach him? How exceedingly difficult such a case is! Therefore, as for those who say they have no sins—you who listen to and study the word of God must never say, “We have no sins.” We shall confess them so that God may forgive us. You saw earlier how easily He does so. You say, “Lord, forgive me. I repent; forgive me,” and He forgives you.

But He also knows human weakness, and He knows that you will repeat some of those sins. For this reason He has given you the Mystery of Holy Confession after Baptism—for Baptism grants complete forgiveness of all sins—so that you cannot say, “I was unable to put my life right.” No. His loving-kindness forgives you again and again. And how many times are we to forgive? The Apostle Peter asks, “Lord, may I forgive the person who sins against me seven times?” The Lord answers, “Not seven times, but seventy times seven”—that is, 490 times. We are not meant to count the occasions; it is a figure of speech expressing what is without limit.

If I, a human being, must forgive others without limit, then I ask you: does God not surpass man? Therefore, God forgives me without limit, provided that I ask Him for forgiveness and confess my sins.

Do you know what we say in the Lord’s Prayer at least once each day? At least once. Even those who pray only in the morning or only in the evening say it. My dear friends, take care: we must pray both morning and evening, not only in the morning or only in the evening. Please, this is something I have not managed to correct among you.

I mean those who listen to me—no, I spoke incorrectly, because you do go to Holy Confession. People say, “Morning prayers? You know, sometimes I forget them, or I pray only in the evening.” We pray both morning and evening. So, even if we say the Lord’s Prayer only once each day, do you know what that means? When we say, “Our Father” and “forgive us our debts,” we are, in reality, confessing our sinfulness.

There is just one thing—and it is very important: we must become fully conscious of this. When we do, we confess our sinfulness. For how absurd it would be to ask God to forgive us if we had not sinned. When we say this prayer every day,

it means that we are continually sinning. We cannot say, “I was forgiven yesterday, and that settled everything.” Since today you again say the Lord’s Prayer, today you are again asking, “Forgive me.” Why? Because today I have sinned again. And what are we doing? We are asking for this forgiveness to be renewed—the renewal that comes after our Baptism.

Thus, we may receive forgiveness of sins even after Baptism. Moreover, when we say, “Forgive us our debts,” this petition points us toward—and implicitly refers us to—the Mystery of Holy Confession. For someone might say...

Thank you. “I asked God to forgive me in the Lord’s Prayer, so I am forgiven.” Yes, that is where it begins, but it does not end there. Do you know how many people distort this? Someone says, “In my prayer, I said, ‘Forgive me.’” Certainly, we should say it. “I confessed my sins before the icon.” I should indeed confess my sins before the icon, saying, “Lord, today I behaved in this way and that.” But the Lord has given a command: for my sins to be absolved, I must go to the one whom He appointed as His representative—His delegate, more precisely, rather than merely a representative. And whom did He appoint? Peter and the Apostles.

That is, the clergy. This is the Mystery of Holy Confession. So I shall begin with the Lord’s Prayer, but I shall receive forgiveness when I go to Confession. The Lord’s Prayer could never replace the Mystery of Holy Confession, much less abolish it. That is unthinkable. Why? Because the Lord instituted the Mystery of Holy Confession. Therefore, I must go there. Do you know why I explain it this way? Because distorted interpretations of this matter can certainly arise, with everyone explaining it however they please. No. This is how things truly are.

Saint Cyril of Jerusalem continues: “And we make a covenant with God, asking Him to forgive our sins, just as we have forgiven our neighbors their debts.” So we make an agreement with God. We ask Him to forgive our sins, just as we have forgiven our neighbors for the wrong they have done us. It is astonishing that a person can make an agreement with God. I will tell you about an agreement I have made. You may laugh, but it has freed me from every anxiety. When we first went to the monastery, in the early days we used to buy a little Turkish delight—only a few pounds.

We did not have visitors then either. Lately, you yourselves have begun bringing Turkish delight. So my agreement is this: “My Most Holy Theotokos, if you send us Turkish delight, we will offer Turkish delight. If you do not send any, we will not.” We also often keep people with us for a meal. At times, however, there are practical reasons why we cannot manage it. When we cannot keep people for a meal, we explain that there are practical reasons: we cannot do it; we do not have enough hands to help. And I will never be ashamed, when the matter arises, to tell you freely at the end, my dear ones, “We will not be keeping anyone for a meal, because we have nothing to give you.” So I made this agreement: “My Most Holy Theotokos, if you send provisions,

we will give. If you do not send them, we will not give.” It seems strange that a person should make an agreement with God. Yet listen to what Saint Gregory of Nyssa says. A man says to God, “So-and-so is my debtor, and I am Yours. I have released him; now release me. I have released my neighbor from his debt; now release me from my sins. I have released; You release. I have forgiven; You forgive. I forgave the other person; now forgive what I owe You.” And the man says to God, “I showed mercy to my fellow human being. You also, O God—you, the Lord—imitate the loving-kindness of Your servant.” He places an obligation upon God. This is how Saint Gregory of Nyssa interprets it, as I told you. It is remarkable. We approach God with agreements, as Saint Cyril says. An agreement means that two parties enter into a covenant: what you will do and what I will do. Does this seem strange to you? Does it seem astonishing? But someone may ask, “What comes from this agreement?” It is to our advantage—certainly, very much to our advantage. For what we owe God is great, while what others owe us

is little—very little. According to the parable, it is only one hundred denarii. Therefore, this agreement is to my advantage. Was not that debtor-servant in the parable foolish for refusing to show forbearance, when the Lord had shown such forbearance toward him? But why are our sins against God great, while the sins of others against us are small? Listen to an example I shall give you—one that I have told you again and again. Never mind; those of you who know it will simply be reminded. A sin is an offense. As I told you earlier, sin is not merely missing the mark; it is an offense.

Therefore, the seriousness of an offense increases or decreases according to the person with whom I am dealing. Here is the example I gave you. Suppose a little child is disturbing us right now. I bear with it for a while, then come down from this platform, pull the child’s ear, and give it a little slap. The child cries, and its mother gathers it into her arms. What comes of it? Nothing. But suppose one of you disturbs me in the same way—or at least I think you do. I come down, walk over to where you are sitting, and give you a hard slap. My friends, would nothing come of it then? No; now matters are beginning to become serious.

Suppose I am speaking with the prime minister or the president of the republic, something displeases me, and I give him a slap he will never forget. Do not tell me there is no difference. In all three cases, it was one slap, but each time the offense was different. Why? Because the person was different. And now I ask: if I offend God, what dimensions does that offense take on? God is infinite and eternal. This means that if I offend God, my sin—my offense against Him—is infinite

and eternal. Do you understand this? Let me tell you how John Chrysostom expresses it. He says it in different words, but the essence is the same. Speaking about sins of the flesh, John Chrysostom poses the question: “How long did a fleshly sin last? A few minutes. Is it just that I should be punished eternally?” “Yes,” John Chrysostom answers. You know that when he speaks, he often asks a question and then answers on behalf of the person questioning him. He says, “Yes, your sin lasted only a few minutes, but the offense against God is infinite and eternal.”

You cannot say, “But I sinned for such a short time; will I be punished eternally?” Where are those who ask, “Is Hell eternal?” This is the reason: because God is eternal and infinite. My dear ones, if we become conscious of these things, how greatly our lives will change! And how readily we will ask God for forgiveness at every moment—both in our daily life and prayer, and, of course, continually in Holy Confession.

Now we can understand why the sins of others against us are small. That is why they are small. What can another person really have done to me? What could he possibly have done? Perhaps he robbed me, broke into my apartment, and carried away all my furniture in a truck—for that is how people steal nowadays, you know. They no longer need to steal just one thing, or only some money.

They empty the whole apartment in no time at all—and quite openly, you know. The truck is parked outside, the neighbors think you are moving, and the thieves carry away your entire household. But I will give you the worst case: someone kills you. That is an injustice, and it is the greatest injustice, because if someone merely robbed you, or committed any other wrong against you, it would still be less than killing you, my dear ones.

Has the other person truly harmed me? How so? I shall rise again. John Chrysostom says, “If you do not wrong yourself, no one can wrong you, even if he kills you.” Yet we cry out again and again: “He wronged me! He wronged me! I will take him to court—he wronged me!” Why? Because he took a few square yards of your field? Because he stole some money from you? What else? In essence, we are not truly harmed if we view things in this way—and do not be surprised by this. But let me continue. We must forgive from the heart. We must not say...

“I do not forgive you.” No—we must forgive from the heart. The Lord says: “If you forgive men their trespasses, your heavenly Father will also forgive you; but if you do not forgive men their trespasses, neither will your Father forgive your trespasses,” as Matthew tells us. Further on, the same Evangelist says, “So also My heavenly Father will do to you”—He will not forgive you—“if each of you does not forgive his brother his trespasses from your heart.” Pay attention: from your heart. You must forgive with your heart. Saint Cyril completes the point we have just discussed: “Take heed, therefore—take heed...

lest, because of the small and trivial offenses others have committed against you, you exclude yourself from God’s forgiveness of your own most grievous sins,” and thus remain unforgiven by God for your grave sins. One more thing: let us take care, my dear ones, because God does not accept our offering if we have not been reconciled with our brother. “Therefore, if you bring your gift”—I note Matthew 5:24—“to the altar, and there remember that your brother has something against you, leave your gift there”—forgive me—“before the altar, and go first and be reconciled to your brother; and then come and offer your gift.” I would like to ask: when you ladies bring your prosphoron—and prosphoron means an offering—

have you ever remembered that something had happened between you and someone in your household or one of your neighbors, gone back home, and said, “You know, forgive me for what happened,” or, “I forgive you,” or simply, “Forgive me,” and then returned to offer the prosphoron? So no woman—and I say women because it is usually the women who bring the prosphoron—has ever done this.

Not one of you has ever done it.

Did any of you ask me, the one who would receive the prosphoron? I asked whether you do this. Nor would I ask you. What a shame for you, and what a shame for me. Our sacrifice, then, becomes acceptable when it is offered in peace. And reconciliation with our brethren—what does reconciliation with our brethren mean? It means peace. That is what reconciliation means: peace. This is why the Divine Liturgy begins, “In peace let us pray to the Lord.” But we do not have this peace among ourselves. How, then, can we speak of peace? At that moment we are lying. I hear one Father of the Church say that God

did not look at the gifts of Cain and Abel, but at the disposition of their hearts. What was each one’s disposition? Someone might say, “Lord, I offer You a single grain of wheat; I have nothing else.” It is the disposition that matters. Cain’s disposition was not right, while Abel’s was. But give me just a few more minutes, and we will finish. We must understand this: forgiveness goes beyond justice. If I am taken to court and say, “Forgive me,” for what has happened, forgiveness will not be granted to me.

A court operates on the basis of justice, not forgiveness. It does not go beyond justice, except in rare cases—perhaps when children are involved, and even then only rarely. Were you at fault? You will be tried. It cannot be otherwise; you will be tried, because the court simply remains on the level of justice. Is that what you wanted? Quite rightly. But let us not forget that the forgiveness about which we have spoken so much springs from love and compassion for mankind. If God were to assert His justice whenever we asked Him to forgive us, He would never forgive us. Forgiveness, then, stands above justice; that is, it goes beyond justice. But take care: this does not continue indefinitely in time, because the Lord tells us plainly and categorically that He will come to judge mankind. “Come, give an account. You transgressed in this, and this, and this, and this.” He will be the Judge on the Day of Judgment. Thus, the period of mercy is limited. But why is it limited? The limitation is not in God. It is because human life is limited, and because the history of the earth is limited. Therefore, while I still have time, while I am still alive, I must receive forgiveness from God.

If I depart from this present world, forgiveness will no longer be set before me, but justice. That is why the Lord says so beautifully here, “Make peace quickly with your adversary,” meaning that you must be reconciled with your adversary quickly, “while you are still on the way.” While you are still on the road, because he is taking you to court. Do you know what “the way” means? First of all, the adversary is the person with whom I quarrel every day, the person with whom I have disputes. And the way is the course of your life, while you are still journeying through it. What did He say? “Quickly.” Run, make haste, and be reconciled “with him, lest your adversary deliver you to the judge.”

“And the judge deliver you to the officer”—that is, to the prison guard—“and you be cast into prison. Amen, I say to you,” I assure you, “you will by no means come out from there,” from Hell, “until you have paid the last farthing,” until you have paid everything, down to the very last coin.

This is not to our advantage, then. Judgment—Judgment, my dear friends, as I have told you—awaits us. While we still have time, we must ask forgiveness from God, extend forgiveness to those who have wronged us, and also ask them to forgive us when we have already...

harmed them. That is all, my dear friends, concerning the fifth petition of the Lord’s Prayer. God willing, we shall continue next Monday, as I told you.

Ευρισκόμεθα εις το βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, εις την πέμπτη μυσταγωγική του κατήχηση, εις την δεκάτην έκτη παράγραφον. Σας υπενθυμίζω ότι ο Άγιος Κύριλλος αναλύει πάρα πολύ σύντομα, βεβαίως, με αδρές γραμμές, την Κυριακή Προσευχή εις τους κατηχουμένους του. Και τώρα εδώ ευρισκόμεθα, αφού είπαμε: τα τρία πρώτα αιτήματα αναφέρονται στον Θεό και τα τρία τελευταία αιτήματα αναφέρονται στις δικές μας ανάγκες. Ήδη βρισκόμεθα εις το δεύτερο αίτημα της δευτέρας τριάδας. Συνεπώς, εις το πέμπτον.

Που λέγει: «Και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφήκαμεν τοις οφειλέταις ημών». Και θα σας διαβάσω το κείμενο ολόκληρο του Αγίου Κυρίλλου για μια ανάγνωση, που είναι αυτή η παράγραφος και που αναλύει, σας είπα, πάντα σύντομα, αυτό το πέμπτο αίτημα, που αναφέρεται εις αυτό που λέγει: «Πατέρα μας, συγχώρεσε τις αμαρτίες μας, όπως και εμείς ήδη έχουμε συγχωρήσει τις αμαρτίες εκείνων οι οποίοι μας έχουν σταθεί αμαρτωλά απέναντί μας, μας έχουν βλάψει κλπ.»

Λοιπόν, ο Άγιος Κύριλλος: «Πολλά έχομεν αμαρτήματα. Πταίομεν γαρ και εν λόγω και εν διανοία και πλείστα καταγνώσεως άξια ποιούμεν». Δηλαδή, έχουμε πολλά αμαρτήματα και φταίμε. Τούτο διότι φταίμε και εν λόγω, στα λόγια, και εν διανοία, και στις σκέψεις, και κάνουμε άξια πολλής κατηγορίας πράγματα, καταγνώσεως άξια, κατηγορίας. «Και αν είπωμεν ότι αμαρτίαν ουκ έχομεν, ψευδόμεθα». Αυτό είναι παρμένο από τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, από την πρώτη του επιστολή.

Λέγει ο Ιωάννης: «Και συνθήκας προς τον Θεόν τιθέμεθα, συγχωρήσαι ημίν παρακαλούντες τα αμαρτήματα, ως και ημείς τοις πέλας τα οφειλήματα». Και κάναμε συνθήκες, συμφωνίες με τον Θεό, να συγχωρήσει, αφού τον παρακαλούμε, να συγχωρήσει τα δικά μας αμαρτήματα, όπως και εμείς έχουμε συγχωρήσει τα αμαρτήματα των —γενική πληθυντικού— των πλησίον μας. Δηλαδή, εδώ έχει δοτική, «τοις πέλας». Δηλαδή, εκείνα που μας έφταιξαν οι κοντινοί μας.

όντως τίμιμ «Ανθ’ ων α λαμβάνομεν, μη αναμείνωμεν, μηδέ υπερτιθέμεθα συγχωρείν αλλήλοις». Αν εννοήσουμε, λοιπόν, τι παίρνουμε έναντι τίνων, μη περιμένουμε να συγχωρήσουμε τους άλλους και μη το αναβάλλουμε. «Τα πταίσματα τα γινόμενα εις ημάς μικρά εστί και ευτελή και ευδιάλυτα». Εκείνα για τα οποία οι άλλοι μάς φταίνε είναι και μικρά και ευτελή και εύκολα διαλυόμενα. Αντίθετα, «τα δε εις Θεόν υφ’ ημών γινόμενα μεγάλα εστί». Αντίθετα, εκείνα που εμείς απέναντι στον Θεό κάνουμε είναι μεγάλα. Θα σας εξηγήσω γιατί είναι μεγάλα.

«Και της αυτού μόνης δεόμεθα φιλανθρωπίας». Και μόνο, λέγει, τη φιλανθρωπία του επικαλούμεθα για να μας τα συγχωρήσει. Δεν κάνουμε τίποτα άλλο. «Πρόσεχε ουν, μη διά τα μικρά και ευτελή εις σε αμαρτήματα αποκλείσεις σεαυτόν των βαρυτάτων αμαρτημάτων την παρά Θεού συγχώρησιν». Πρόσεξε, λέει, μη χάσεις τη συγχώρηση των βαρέων αμαρτημάτων, επειδή ακριβώς αποκλείεις τον εαυτό σου από αυτήν. Επειδή ακριβώς αυτά τα μικρά και ευτελή αμαρτήματα που οι άλλοι σε σένα έχουν κάνει, δεν τους τα συγχωρείς.

Αγαπητοί μου, λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος... Για να δούμε, όμως. Διάβασα ολόκληρη την περικοπή. Θα επανέλθω, όμως, σε επιμέρους σημεία. Λέμε εις το Πάτερ ημών: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών». «Άφες» θα πει «άφησε». Οφείλημα θα πει αυτό που χρωστάω. Οφειλήματα, θα πείτε, χρέη, αυτά που χρωστάω. «Άφες ημίν», σε μας. Γιατί μην ξεχνάτε ότι είναι σε πληθυντικό αριθμό η σύνταξη της Κυριακής Προσευχής. Είπαμε «Πάτερ ημών», είπαμε «Πατέρα μας». Έτσι, λοιπόν, είναι σε πληθυντική σύνταξη. Θα το δούμε αυτό παρακάτω. Γιατί παρακαλούμε να συγχωρηθούν και τα αμαρτήματα των άλλων.

Εδώ μιλούμε περί οφειλών. Οφείλημα, οφειλήματα, θα πει χρέη. Τι σημαίνει οφείλημα; Γιατί λέγεται έτσι; Εδώ σημαίνει αμάρτημα ή αμαρτήματα. Και εδώ βλέπει κανένας ότι τα αμαρτήματα λογαριάζονται σαν χρέη. Όπως θα γνωρίζετε, οι τρεις Ευαγγελιστές, Ματθαίος, Μάρκος και Λουκάς, λέγονται συνοπτικοί.

Μπορεί κανείς να βλέπει και τα τρία Ευαγγέλια κατά έναν παράλληλον τρόπο. Γι’ αυτό λέγονται συνοπτικοί. Ο Ιωάννης δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Γράφει ιδιοτύπως. Έτσι, παίρνουμε τον Λουκά, ο οποίος καταγράφει και αυτός το Πάτερ ημών, την Κυριακή Προσευχή. Αν διαβάσετε, που είναι στο 11ο κεφάλαιο, θα δείτε ότι έχει κάνα δυο-τρεις διαφορές. Οι διαφορές, όμως, δεν είναι διαφορές ουσίας. Είναι μια κάποια άλλη διατύπωση. Διασώζει, όμως, την κυρίαν ουσία της Κυριακής Προσευχής, όπως ήδη διατυπούται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Και όπως γνωρίζετε ότι...

Καθιερωμένη προσευχή είναι ο τύπος, το σχήμα, όπως μας την καταχωρεί ο Ματθαίος. Παντού έτσι, όλος ο Ορθόδοξος κόσμος έχει την Κυριακή Προσευχή με αυτόν τον τρόπο, το σχήμα, τον τύπο του Ματθαίου. Τι λέει το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο σε αυτό το σημείο; «Και άφες ημίν», λέει ο Λουκάς, «τας αμαρτίας ημών, και γαρ αυτοί αφίεμεν παντί τω οφείλοντι ημίν». Δηλαδή, «και άφησε εμάς τις αμαρτίες μας». Ώστε, λοιπόν, τα οφειλήματα του Ματθαίου είναι τα αμαρτήματα του Λουκά. Λοιπόν, τα οφειλήματα είναι τα αμαρτήματα. Καθαρά, δεν υπάρχει τίποτα το ασαφές.

Παρακάτω. «Και εμείς οι ίδιοι», διότι «και γαρ αυτοί», αυτοί θα πει εμείς αυτοί, εμείς αυτοί, «αφίεμεν παντί τω οφείλοντι ημίν», για ό,τι μας χρωστάει ο πλαϊνός μας, ο άλλος άνθρωπος. Εδώ, βέβαια, χρησιμοποιεί, όπως και ο Ματθαίος, «αφίεμεν τα οφειλήματα». Εδώ λέει «τω οφείλοντι». Είναι το ίδιο. Ώστε βλέπουμε ότι οφείλημα είναι το αμάρτημα, οφειλήματα είναι τα αμαρτήματα. Αλλά γιατί, όμως, το αμάρτημα λέγεται οφειλή; Δηλαδή, τι χρωστάμε στον Θεό; Αν εγώ κάνω αμαρτίες, τι είδους χρέος μπορεί να είναι στον Θεό;

Θέλω να το προσέξετε αυτό, για να βάλουμε μερικά πράγματα στη θέση τους, γιατί υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι λένε: «Δεν έκανα κανένα κακό σε κανέναν. Ούτε τον Θεό ζημίωσα ούτε τον πλησίον μου ζημίωσα». Έτσι λένε. Πολύ αγροίκα λένε αυτό. Ο άνθρωπος, αγαπητοί μου, δεν είναι ανεξάρτητος από τον Θεό. Ωραία. Όσο και αν ο άνθρωπος θέλει να λέγεται ότι είναι ανεξάρτητος, δεν είναι. Μπορεί να είναι λογικός, μπορεί να είναι ελεύθερος, αλλά δεν είναι ανεξάρτητος. Όπως το παιδί σας, τα παιδιά σας, είναι λογικά, είναι ελεύθερα, αλλά δεν είναι, όμως, ανεξάρτητα. Έχουν την εξάρτησή τους από το σπίτι. Θα έρθουν στο σπίτι, θα φάνε.

Θα πιουν, θα κοιμηθούν, θα ερωτήσουν τη γνώμη των γονιών για κάτι, για το σχολείο και οτιδήποτε. Έτσι, λοιπόν, και ο άνθρωπος κινείται μεν ελευθέρως, αλλά δεν είναι ανεξάρτητος. Μην νομίσετε δε ότι το «δεν είμαι ανεξάρτητος» καταργεί την ελευθερία. Μην νομίσετε αυτό. Να σας πω κάτι, ένα άλλο παράδειγμα. Οι άνθρωποι πάνω στη γη μπορούν να πηδούν και να χοροπηδούν και να παραχοροπηδούν όπως θέλουν. Σκεφτήκατε, όμως, ότι η γη στην οποία χοροπηδάμε εξαρτάται από τον ήλιο; Το ξέρετε αυτό. Διότι η ταχύτητα για να φύγει από τον ήλιο ισοφαρίζει με την έλξη που ασκεί ο ήλιος στη γη.

Λοιπόν, μπορούμε να λέμε «θα είμαι ελεύθερος πάνω στη γη». Εξαρτώμεθα, όμως, από τον ήλιο. Το σκεφτήκατε αυτό; Έτσι, λοιπόν, και από τον Θεό. Είμεθα ελεύθεροι και εγκλήματα να κάνουμε. Παρά ταύτα, όμως, εξαρτώμεθα από τον Θεό. Πού εξαρτώμεθα; Από τόσα πράγματα. Αν ο Θεός δεν δώσει τη βροχή του, τον ήλιο του, δεν δώσει τους εύκρατους καιρούς, μπορούμε να ζήσουμε; Ναι, ναι, αλλά... Συνεπώς, ο άνθρωπος εξαρτάται από τον Θεό. Εδημιουργήθη ο άνθρωπος από τον Θεό για έργα κακά; Θα ήταν αδιανόητο να γίνει για έργα κακά.

Τι λέει στην προς Εφεσίους ο Απόστολος Παύλος, δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 10; «Αυτού γαρ εσμέν ποίημα» —μάλιστα, ακριβέστερα, του Χριστού— διότι λέγει: «Αυτού», του Χριστού, «ποίημα», κατασκεύασμα του Θεού μας, «κτισθέντες εν Χριστώ Ιησού επί έργοις αγαθοίς». Κτιστήκαμε, αφού κτιστήκαμε εν Χριστώ Ιησού. Εκείνο το «εν» σημαίνει το «μέσα». Δεν εξηγώ πιο πολύ. Του Παύλου αυτή η πρόθεση, το «εν» και τα λοιπά, έχουν πολλή σημασία. Εκείνο που λέει «εν Χριστώ Ιησού», «εν Πνεύματι Αγίω», που θα πει με τον Χριστό και με το Πνεύμα το Άγιον, μες στον Χριστό και μέσα στο Πνεύμα το Άγιον, κλπ.

«Επί έργοις αγαθοίς», με σκοπό να αποφέρουμε έργα αγαθά. Υπογραμμίζω, γιατί εδώ είναι το κύριο σημείο της ερμηνείας του πράγματος: για έργα αγαθά. Αν, όμως, δεν κάνεις τα αγαθά έργα, τότε τι γίνεσαι; Οφειλέτης έναντι του Θεού. Όταν κάποιος βάλει έναν υπάλληλο και του πει «θα μου κάνεις αυτές τις δουλειές», εάν δεν τις κάνει αυτές τις δουλειές, δεν είναι υπόλογος και χρεώστης απέναντι σε εκείνον τον εργοδότη που του ανέθεσε μία εργασία; Είναι πολύ φυσικό. Το αντιλαμβανόμεθα. Εφόσον, λοιπόν, μας κατασκεύασε ο Θεός για έργα αγαθά, εμείς, όμως, δεν κάνουμε έργα αγαθά. Σαφώς.

Βεβαίως είμεθα οφειλέται έναντι του Θεού, επειδή οφείλαμε να αποδώσουμε αυτά τα αγαθά έργα, αλλά δεν τα αποδώσαμε. Να σας πω και ακόμα ένα παράδειγμα. Θυμηθείτε την παραβολή των ταλάντων. Ο πρώτος παίρνει πέντε και θα κάνει δέκα. Ο δεύτερος παίρνει δύο και θα κάνει τέσσερα τα τάλαντα. Τα τάλαντα ξέρετε τι είναι; Τα χαρίσματα. Προσέξτε, είναι το κατ’ εικόνα. Και τι θα πει να κάνω δέκα τα πέντε; Βάζω το καθ’ ομοίωσιν και τα κάνω δέκα. Το κατ’ εικόνα το έχω, θέλω δεν θέλω, ως προίκα. Το καθ’ ομοίωσιν, όμως, έχει μέσα τον δικό μου κόπο.

Θα κάνω δέκα. «Εὖ, δούλε πιστέ και αγαθέ. Επί ολίγα ης πιστός, επί πολλών σε καταστήσω. Είσελθε εις την χαράν του κυρίου σου». Ο τρίτος είπε: «Κύριε», λέει, «φοβήθηκα, γιατί ζητάς καρποφορία εκεί που δεν έσπειρες και ζητάς πράγματα εκεί που δεν έδωσες». Ακούτε; Ζητάς εκεί που δεν έσπειρες, ζητάς καρποφορία. Και επειδή, λοιπόν, φοβήθηκα —δηλαδή, σε θεωρώ άδικον— φοβήθηκα, γι’ αυτό το τάλαντό σου το έκρυψα. «Λάβε το σον», πάρε το δικό σου, έτσι που το έδωσες. Προσέξτε, δεν το καταχράστηκε.

Αλλά δεν το δούλεψε. Και πώς χαρακτηρίζεται; Άχρηστος δούλος. Άχρηστος. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος έχει μία εξάρτηση. Και εάν κανείς κατεχράτο, προσέξτε, το τάλαντον, πόσο περισσότερη θα ήταν η ευθύνη του απέναντι στον Θεό, γιατί στάθηκε καταχραστής; Ο δούλος της παραβολής δεν καταχράστηκε. Το απέδωσε ολόκληρον. Θέλω να καταλάβετε από αυτό ότι όφειλε να δουλέψει το τάλαντο. Εγώ σε έκανα, σε έκτισα επί έργοις αγαθοίς. Οφείλεις να δουλέψεις αυτό που εγώ θέλω. Ποια; Τα αγαθά έργα.

Έδωσα δε και τη δυνατότητα. Είναι η δυνατότης του καθ’ ομοίωσιν. Έτσι, λοιπόν, όπως αντιλαμβάνεστε, φύσει μεν έχουμε το κατ’ εικόνα, αλλά η αξιοποίησή του θα γίνει με το καθ’ ομοίωσιν. Εάν δεν το εργαστούμε, είμεθα χρεώστες έναντι του Θεού. Και προσέξτε, χρεώστες και αρνητικοί. Τι εννοώ αρνητικοί; Όπως ο δούλος: «Λάβε το σον», πάρε το δικό σου. Πόσο μάλλον θετικοί, εάν στραπατσάραμε —κάνουμε επαναλήψεις, δεν πειράζει— και καταχραστήκαμε το τάλαντο του Κυρίου. Η έννοια, λοιπόν, της αμαρτίας ως χρέους πιστεύω έγινε αντιληπτή. Πηγάζει από εδώ.

Αυτό το σημείο μου, «κτισθέντες επί έργοις αγαθοίς», να μην τα ξαναλέγω και λοιπά. Και το χρέος αυτό παίρνει, βεβαίως, διαστάσεις αμαρτίας. Δεν είναι να πεις: «Καλά, δεν το δούλεψα εγώ. Καλά, σου έκανα φόνο;» Τι θα πει η αμαρτία; Αν ερωτήσουμε, τι θα πει η αμαρτία; Η λέξη, ξέρετε, είναι ομηρική. Το γνωρίζετε; Είναι ελληνική, ομηρική. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί τη λέξη αμαρτία. Βεβαίως, άλλη είναι η έννοια της λέξεως αμαρτία στην Αγία Γραφή και άλλη είναι εις τον Όμηρον. Στον Όμηρο και στους μετέπειτα Έλληνες συγγραφείς έχει την έννοια του σφαλείν.

Σφάλλω, έκανα ένα λάθος, του αστοχείν, έκανα μια αστοχία. Η αμαρτία κατά το Ευαγγέλιο είναι προσβολή. Ξέρετε πόσο μεγάλη διαφορά υπάρχει; Τρομακτική. Το να πω «έκανε ένα λάθος», έκανε ένα λάθος. Ποιον προσέβαλε; Τίποτα. Έκανε ένα λάθος, μια αστοχία. Όταν, όμως, μιλάμε για προσβολή, το πράγμα είναι πάρα πολύ σοβαρό. Έτσι, λοιπόν, η αμαρτία, ευαγγελικώς, παίρνει διαστάσεις προσβολής κατά του Θεού. Και αν θέλετε να το καταλάβετε, πάλι επανέρχομαι σε αυτά που είπα προηγουμένως: μου ανέθεσε ο Θεός, αρνήθηκα και είμαι όχι απλώς χρεώστης, αλλά και εκείνος ο οποίος προσέβαλε το θείον θέλημα.

Θέλετε να το δείτε καλύτερα αυτό; Επιμένω, για να καταλάβουμε κάποτε τι είναι αμαρτία και, πολύ παραπάνω, να λέμε ότι δεν κάνουμε αμαρτίες. Θα το δούμε και πιο κάτω, όπως το λέει ο Άγιος Κύριλλος. Ξέρετε ότι μεταξύ εμού και του Θεού υπάρχει ένας λογαριασμός; Και αυτός ο λογαριασμός είναι γραμμένος. Είναι ένα χρεόγραφον. Ο Απόστολος το λέγει χειρόγραφον. Είναι χρεόγραφον. Τι είναι αυτό το χρεόγραφον; Είμαι απέναντι στον Θεό χρεώστης. Και ξέρετε, τον παλιό καιρό οι χρεώστες πήγαιναν —και σήμερα— στη φυλακή.

Ξέρετε ποια είναι η φυλακή, ευαγγελικά; Η κόλαση. Ήρθε, λοιπόν, ο Χριστός αυτό το χειρόγραφον, το χρεόγραφον, να το σχίσει. Ξέρετε τι ελπίδα είναι να σε καλέσει ο δανειστής σου, να χρωστάς μέχρι τα μπούνια, εδώ μέχρι το κεφάλι; «Τι θα κάνω;» Και να σου πει: «Πες, εδώ τι μου χρωστάς; Το βλέπεις;» «Ναι, ναι. Χρωστώ, χρωστώ. Δεν μπορώ να το αρνηθώ». «Το βλέπεις αυτό το χαρτί;» «Το βλέπω». «Καλά, σχίζω». Πώς πρέπει να αισθάνεται αυτός που... Σκίστηκε το χρεόγραφο. Πάρτε μια συναλλαγματική ενός εκατομμυρίου και ο άλλος σάς λέει: «Σας το χαρίζω. Σχίζω τη συναλλαγματική». Πώς πρέπει να αισθάνεστε;

Τώρα, πώς το λέγει αυτό ο Απόστολος Παύλος; Είναι στην προς Κολοσσαείς, 2,13: «Χαρισάμενος ημίν» —χαρισάμενος, μας τα χάρισε— «ημίν πάντα τα παραπτώματα», μας χάρισε τα παραπτώματά μας, τα χρέη μας, «εξαλείψας το καθ’ ημών χειρόγραφον τοις δόγμασιν, ο ην υπεναντίον ημίν». Είδατε; Αφού εξήλειψε, το εξάλειψε, το έσχισε. Το χειρόγραφο που ήταν εναντίον μας, το «καθ’ ημών», αυτό που ήταν εναντίον μας.

Το λέει καταρχάς, το «καθ’ ημών». Έτσι το λέει, όμως, δεύτερη φορά: «ο ην υπεναντίον ημίν», που ήταν εναντίον μας. Δηλαδή, εις βάρος μας. Αυτό το χειρόγραφον, το χρεόγραφον, «ήρεν εκ του μέσου», το πήρε από τη μέση, «προσηλώσας αυτό τω σταυρώ». Αφού το κάρφωσε επάνω εις τον σταυρόν. Τέλος. Εγώ σταυρώθηκα για σένα. Ξόφλησες έτσι. Σου το έσβησα τόσο εύκολα. Μόνο, ξέρεις τι θα κάνεις; Θα με βάλεις τώρα αντιπρόσωπό σου απέναντι του Θεού Πατρός, ακριβέστερα απέναντι του Αγίου Τριαδικού Θεού. Θα με βάλεις αντιπρόσωπο. Τι δηλαδή; Τη θεανθρώπινη μου, το θεανθρώπινό μου πρόσωπο, εγώ. Και θα πεις: «Εάν...»

Ο Χριστός κάρφωσε το χειρόγραφο, το χρεόγραφο, στον σταυρό. Εγώ, απέναντι του Θεού, εγώ τον κάνω αντιπρόσωπό μου γι’ αυτό το πράγμα. Το καταλαβαίνετε αυτό; Τον κάνω αντιπρόσωπό μου, γιατί εκείνος με αντιπροσωπεύει, αφού το δικό μου, το υπεναντίον, το καθ’ ημών, χειρόγραφό μου, το παίρνει και το σχίζει, το καρφώνει στον σταυρό. Εάν εγώ αυτόν τον δεχθώ ότι έκανε αυτή την πράξη... Τι θα πει δεχθώ; Να πιστέψω. Αυτή είναι τώρα η πίστη. Πίστεψες στον Ιησού Χριστό, σώθηκες. Πάει το χειρόγραφο. Και κάτι ακόμα: αν μετανοήσεις. Πάει το χειρόγραφο, τελείως!

Δεν είναι καταπληκτικό; Θα θυμηθούμε ακόμα την παραβολή του χρέους του δούλου. Τι κάνει εκεί με μύρια τάλαντα; Θα το εξηγήσω λίγο πιο κάτω τι θα πει μύρια τάλαντα. «Σε παρακαλώ», λέει, «θα δουλέψω». Μύρια τάλαντα ξέρετε πόσο είναι; Είναι 10.000 τάλαντα χρυσά. Το τάλαντο, σε αξία χρυσού, ήταν 240 χρυσές λίρες Αγγλίας. Συνεπώς, 10.000 τάλαντα χρυσά είναι 2.400.000 χρυσές λίρες Αγγλίας. Δηλαδή πραγματική αξία, όχι αρχαιολογική. Δεν θα σου τα ξοφλήσω. Πότε θα τα ξοφλήσω; Και παρακαλώ, άντε, σου τα χαρίζει όλα. Ω, τόση ευκολία!

Είναι ο άνθρωπος ο κύριος: «Σου τα χαρίζω όλα». Και παρακάτω κατέληξε και δεν χάριζε τα εκατό δηνάρια στον σύνδουλό του. Ξέρετε πόσο είναι τα εκατό δηνάρια; Δύο λίρες, δύο λίρες, δύο λίρες. Και ο άλλος δεν του είπε «χάρισέ μου τα», αλλά «μακροθύμησε σε μένα να σου τα πληρώσω, τα χρέη». Και τότε, τότε, το μάθανε, το είδαν οι δούλοι, οι άλλοι, λένε εκεί, όπως λέει η παραβολή, όπως είναι χτισμένη η παραβολή, δομημένη. Το πάνε στο αφεντικό. «Έλα εδώ», του λέει, «δεν ντρέπεσαι; Εγώ σου χάρισα τέτοιο ποσό μόνο γιατί με παρακάλεσες. Εσύ δεν μπορούσες να περιμένεις να σε πληρώσει ο σύνδουλός σου; Λοιπόν, άρα πάρτε τον», λέει, «και ρίξτε τον εις την φυλακή, έως ότου μου αποδώσει το ποσόν που μου χρωστάει».

Ποτέ, δηλαδή ποτέ. Και λέει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Πολλά έχομεν αμαρτήματα. Πταίομεν γαρ και εν λόγω και εν διανοία και πλείστα καταγνώσεως άξια ποιούμεν». Έχουμε, λέει, πολλά αμαρτήματα και φταίμε, διότι φταίμε και σε λόγια και σε σκέψεις, αλλά κάνουμε και πράξεις, εννοεί, πράγματα πολλά άξια καταγνώσεως, κατηγορίας. Σκέφτομαι εδώ. Ώστε, λοιπόν, αμαρτάνομε με πράξεις, λόγους, σκέψεις. Η παραβολή που σας είπα προηγουμένως, εν συντομία, με το χρέος των μυρίων ταλάντων, ακριβώς αυτό το μέγεθος. Δηλαδή τι; Μα τόσες αμαρτίες έχω εγώ; Ναι, αδελφέ, και εσύ και εγώ, και εγώ και εσύ. Λογαριάστε από το πρωί που θα ξυπνήσουμε μέχρι το βράδυ που θα κοιμηθούμε. Πόσες πονηρές σκέψεις περνούν από το μυαλό μας;

Μπορεί να μην πραγματοποιηθούν, αλλά πόσες πονηρές σκέψεις περνούν από το μυαλό μας, πάσης φύσεως πονηρές σκέψεις, όχι μόνο σαρκικές με την έννοια γενετήσιες, πάσης φύσεως: πώς τον άλλον να τον ξεγελάσω, πώς να τα βολέψω. Από εκεί μύριες σκέψεις, από το πρωί μέχρι το βράδυ.

Και μου. Λόγια λέμε. Και όταν ο Κύριος λέει: «Σας βεβαιώνω, θα δώσετε λόγο διά παν αργόν λόγον», δεν λέει για βλασφημίες, δεν λέει για, για, για, για... Μη σκέπτεστε. Διά παν αργόν λόγον. Και ξέρετε ποιος είναι αυτός ο αργός λόγος; Να τρομάξουμε κι εγώ κι εσείς. Όταν κάθεσαι και λες λόγια.

Λογαριάστε, λοιπόν, πόσα λόγια λέμε τα οποία είναι στην αργολογία. Λογαριάστε ακόμη και πόσες πράξεις κάνουμε που δεν είναι σωστές μέσα στην ημέρα: τα χέρια μας, τα πόδια μας, τα μάτια μας, πώς κινούμεθα, τι κάνουμε, πόσα πράγματα κάνουμε. Ευχαριστούμε. Παρακαλώ, αυτά μέσα σε μία ημέρα. Πολλαπλασιάσατε αυτά επί 30 ημέρες, να δείτε τι βγαίνει στον μήνα. Πολλαπλασιάσατε επί 12 το ποσό που βρήκατε, το γινόμενο, να δείτε τι βγαίνει στον χρόνο. Και βάλτε για μια ζωή ολόκληρη τι βγαίνει. Να γιατί το χρέος μας είναι υπέρογκο και παριστάνεται από τον Κύριο: μύρια

Τάλλαντα Λέγει ο Ιώγου 14 ,4 Τις γαρ καθαρός Έστε απορρίπου Ποιος λέει μπορεί να σταθεί καθαρός Από βρωμιά απορρίπο Αλουθής Εάν και μία ημέρα Ο δίος αυτού Επί της γης Κανένας Έστω κι αν Αν η ζωή του είναι μόνο μία ημέρα επάνω εις την γη μου. Άρα, εδώ έχουμε κάτι πολύ σημαντικό. Λέει ο Άγιος Ιωάννης Κώθολο, Ευαγγελιστής, στην πρώτη του επιστολή, αυτό που ήδη ανέφερε και ανέγραψε ο Άγιος Κύριος και αν είπαμε ότι αμαρτίαν ούτε έχουμε, σε βράμετα.

Είναι ψέματα. Πώς λέγει ο Ιωάννης, συμπληρώνει ο Άγιος Κύριλος. Α΄ Ιωάννου 1,8. Ε, το πιστεύετε, αγαπητοί μου, ότι έρχονται άνθρωποι και έρχονται για πρώτη φορά στη ζωή τους και είναι 50, 60, 70, 80 χρονών, ξέρω εγώ, και του λες: «Δεν έκανες αμαρτίες εσύ στη ζωή σου;» Αγαπητέ μου, πέστε μου σε ποια απόγνωση πρέπει να έρχεται ο πνευματικός, όταν πρέπει να δείξει σ’ αυτόν τον άνθρωπο ότι έχει αμαρτία, και από πού να πιάσει, τι να του πει, πώς να τον πείσει. Τέλος πάντων, από κάπου αρχίζουμε και του λες: «Αγαπητέ, ψέμα δεν είπες στη ζωή σου;» «Εγώ...»

«Ψέμα δεν είπατε στη ζωή σας;» «Εγώ ψέματα θα σου πω; Δεν είπα ψέμα». Αρχίστε, παρακαλώ, να κάνετε δουλειά σ’ έναν τέτοιον άνθρωπο. Σας βεβαιώνω, λέει «δεν έκανα τίποτα». Διαβάζουμε συγχωρητική ευχή, τον αφήνουμε να κοινωνήσει και ας κάνει καλά με τον Θεό. Τι να του πεις αυτού του ανθρώπου; Θα έρθει στα θρανία να τον διδάξεις; Τι; Τι δυσχερεστάτη είναι η περίπτωση. Γι’ αυτό, εκείνοι που λέγουν ότι δεν έχουν αμαρτίες... Εσείς που ακούτε και μελετάτε τον Λόγο του Θεού, ποτέ μην πείτε «δεν έχουμε αμαρτίες». Θα τις ομολογήσουμε για να μας τις συγχωρήσει ο Θεός. Είδατε προηγουμένως με πόση ευκολία; Το να πεις «Κύριε, συγχώρεσέ με, μετανοώ, συγχώρεσέ με», σε συγχωρεί.

Ξέρει όμως και την ανθρώπινη αδυναμία και ξέρει ότι θα τα επαναλάβεις κάποια από αυτά. Γι’ αυτό σου βάζει το μυστήριο της εξομολογήσεως, μετά από το βάπτισμα, που το βάπτισμα όλα τα αμνηστεύει, για να μην πεις ότι δεν μπόρεσα στη ζωή μου να διορθωθώ. Όχι, η φιλανθρωπία Του σε ξανασυγχωρεί και σε ξανασυγχωρεί. Και πόσες φορές, λέει ο Απόστολος Πέτρος, «Κύριε, μπορώ να συγχωρήσω εκείνον που έφταιξε; Επτά φορές;» Λέει ο Κύριος: «Όχι επτά, εβδομήντα φορές το επτά». Δηλαδή 490 φορές. Δεν θα μετράμε τις φορές· έκφραση λόγου που δείχνει το απεριόριστο.

Εάν εγώ ο άνθρωπος πρέπει να συγχωρώ απεριορίστως τους άλλους, σας ρωτώ, ο Θεός δεν υπερέχει του ανθρώπου; Ούτως, απεριορίστως ο Θεός με συγχωρεί, αρκεί να Του ζητώ άφεση και να ομολογώ τις αμαρτίες μου.

Ξέρετε ότι την Κυριακή Προσευχή, τουλάχιστον μία φορά την ημέρα, τι λέμε; Τουλάχιστον μία φορά. Και εκείνοι που κάνουν προσευχή ή μόνο το πρωί ή μόνο το βράδυ. Αγαπητοί, προσέξτε: πρωί και βράδυ θα κάνουμε προσευχή. Όχι μόνο το πρωί ή μόνο το βράδυ. Παρακαλώ, είναι κάτι που δεν τα κατάφερα να σας διορθώσω.

Εσάς που με ακούτε — όχι εσάς που με ακούτε, έκανα λάθος, γιατί εσείς εξομολογείστε — «Το πρωί προσευχή, ξέρετε, καμιά φορά το ξεχνάω ή κάνω μόνο το βράδυ». Πρωί και βράδυ κάνουμε προσευχή. Λοιπόν, έστω και μια φορά την ημέρα, ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Όταν λέμε «Πάτερ ημών» και «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», στην πραγματικότητα ομολογούμε την αμαρτωλότητά μας.

Μόνο, έχει πολύ αξία αυτό, ένα μόνο: ότι πρέπει αυτό να το συνειδητοποιήσουμε. Τότε, συνειδητοποιώντας το αυτό, ομολογούμε την αμαρτωλότητά μας, διότι πόσο γελοίοι θα ήμασταν να ζητούσαμε να μας συγχωρήσει ο Θεός, εάν αυτό δεν συνέβαινε. Όταν λέμε κάθε μέρα την προσευχή αυτή,

σημαίνει ότι συνεχώς αμαρτάνουμε. Όχι, χθες συγχωρήθηκα και τελείωσα. Αφού σήμερα πάλι λέγω το «Πάτερ ημών», σημαίνει ότι και σήμερα ζητάς το «συγχώρεσέ με». Γιατί; Γιατί και σήμερα έχω αμαρτήσει. Και τι κάνουμε; Ζητούμε ανανέωση αυτής της συγχωρήσεως, που είναι ανανέωση μετά το βάπτισμά μας.

Λοιπόν, να έχουμε άφεση αμαρτιών και μετά το βάπτισμα. Ακόμη, όταν λέμε «άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», με αυτό το αίτημα παραπεμπόμεθα και υπονοείται, παραπεμπόμεθα εις το μυστήριο της Ιεράς Εξομολογήσεως. Διότι το να πει...

Ευχαριστώ, «Εγώ ζήτησα στον “Πάτερ ημών” να με συγχωρήσει ο Θεός, άρα είμαι συγχωρημένος». Ναι, από εκεί ξεκινάει το πράγμα, αλλά δεν τελειώνει εκεί. Ξέρετε πόσοι είναι εκείνοι οι οποίοι διαστρέφουν τα πράγματα και τι κάνουν; Σου λέει: «Είπα στην προσευχή μου το “συγχώρεσέ με”». Θα το πούμε. «Είπα τις αμαρτίες μου εις την εικόνα». Θα πω τις αμαρτίες μου στην εικόνα, με την έννοια: «Κύριε, σήμερα στάθηκα τέτοιος και τέτοιος». Αλλά ο Κύριος εδώ έχει εντολή, για να λυθούν οι αμαρτίες μου, να πάω σε εκείνον που έβαλε, τον έβαλε αντιπρόσωπό Του, καλύτερα εκπρόσωπό Του, όχι αντιπρόσωπο, εκπρόσωπό Του. Ποιον; Τον Πέτρο, τους Αποστόλους.

Δηλαδή... κληρικούς. Δηλαδή, το μυστήριον της Ιεράς Εξομολογήσεως. Την αρχή θα την κάνω, λοιπόν, από το «Πάτερ ημών», αλλά θα τύχω όμως της συγχωρήσεως όταν θα πάω στην εξομολόγηση. Διότι δεν θα ήταν δυνατόν η Κυριακή Προσευχή να αντικαθιστά το μυστήριον της εξομολογήσεως, πολύ δε περισσότερον να το καταργεί. Αδιανόητο. Γιατί; Διότι ο Κύριος ίδρυσε το μυστήριον της εξομολογήσεως. Και εκεί, λοιπόν, θα πάω. Ξέρετε γιατί το εξηγώ έτσι; Γιατί σίγουρα μπορεί να υπάρξουν διεστραμμένες ερμηνείες του πράγματος. Ο καθένας να τα εξηγεί όπως θέλει. Όχι, το πράγμα είναι έτσι.

Προχωρεί ο Άγιος Κύριλος και λέγει: «Και συνθήκας προς τον Θεόν τιθέμεθα, συγχωρήσαι ημίν παρακαλούντες τα αμαρτήματα, ως και ημείς τοις πέλας τα οφειλήματα». Κάνουμε, λοιπόν, συνθήκες με τον Θεό. Να μας συγχωρήσει, Τον παρακαλούμε, τα αμαρτήματά μας, όπως και εμείς τους πλησίον μας έχουμε συγχωρήσει εκείνα που εκείνοι μας έχουν βλάψει. Είναι εκπληκτικό να κάνει κανείς συμφωνία με τον Θεό. Εγώ θα σας πω μία συμφωνία που έχω κάνει. Μπορείτε να γελάσετε, αλλά έχω βγει από κάθε φροντίδα. Όταν πρωτοπήγαμε στο μοναστήρι, αγοράζαμε από τον πρώτο καιρό κάποια λουκούμια, λίγα όμως, λίγα κιλά.

Δεν είχαμε και επισκέπτες. Τον τελευταίο καιρό αρχίσατε να φέρνετε εσείς λουκούμια. Λοιπόν, η συνθήκη μου είναι η εξής: «Αν, Παναγία μου, στέλνεις λουκούμια, θα δίνουμε λουκούμια. Αν δεν στέλνεις, δεν θα δίνουμε». Πάλι κρατούμε πολλές φορές στο τραπέζι μας τους ανθρώπους. Τώρα υπάρχουν και τεχνικοί λόγοι πολλές φορές που δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε. Εξηγούμε όταν δεν μπορούμε να κρατήσουμε: τεχνικοί λόγοι, τεχνικοί, δεν μπορούμε, δεν έχουμε χέρια, δεν μπορούμε. Δεν θα ντραπώ ποτέ, όταν το σκέπτομαι, να σας πω, αγαπητοί μου, με ελευθερία, όταν τελειώσουμε: «Δεν θα κρατήσουμε κανέναν στο τραπέζι μας, γιατί δεν έχουμε τίποτα να σας δώσουμε». Έκανα, λοιπόν, συνθήκη: «Εάν στέλνεις, Παναγία μου,

δίνουμε. Εάν δεν στέλνεις, δεν θα δίνουμε». Περίεργο, κάνει ο άνθρωπος συνθήκη με τον Θεό. Ναι. Ακούστε τι λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης: «Ο δικός μου χρεώστης είναι ο τάδε», λέει στον Θεό. «Ο δικός Σου είμαι εγώ. Εγώ έλυσα, λύσε. Εγώ έλυσα με τον πλησίον μου, τώρα λύσε και τις δικές μου αμαρτίες. Έλυσα, λύσε. Άφησα, άφησε. Εγώ άφησα από τον άλλον, τώρα λοιπόν άφησε και τα δικά μου». Και λέγει: «Εγώ έδειξα το έλεος στον συνάνθρωπο», λέει ο άνθρωπος στον Θεό. «Μιμήσου και Συ, Συ ο Θεός, μιμήσου Εσύ, ο Κύριος, την φιλανθρωπία του δούλου Σου». Υποχρεώνει τον Θεό. Έτσι ερμηνεύει ο Άγιος Γρηγόριος, όπως σας είπα, ο Νύσσης. Σπουδαίο. Πάμε με συνθήκες, όπως το λέει ο Άγιος Κύριλος. Και συνθήκη θα πει ότι συμβαλλόμεθα δύο, ε, συμβαλλόμεθα. Τι εσύ θα κάνεις και τι εγώ θα κάνω. Σας μοιάζει περίεργο; Σας μοιάζει εκπληκτικό; Αλλά, λέει κανένας, από αυτή τη συνθήκη τι βγαίνει; Μας συμφέρει, μας συμφέρει, βεβαίως. Μας συμφέρει πάρα πολύ αυτή η συνθήκη. Διότι εκείνα που εμείς χρωστάμε στον Θεό είναι πολλά. Αλλά εκείνα που οι άλλοι μας χρωστούν,

λίγα. Είναι πάρα πολύ λίγα. Είναι εκατό δηνάρια, κατά την παραβολή. Άρα, με συμφέρει. Δεν είναι ανόητος αυτός ο δούλος, ο χρεώστης κατά την παραβολή, να μη φανεί μακρόθυμος, αφού ο Κύριος σ’ αυτόν φάνηκε μακρόθυμος; Γιατί όμως τα αμαρτήματά μας είναι μεγάλα απέναντι στον Θεό και των άλλων είναι μικρά; Ακούστε τώρα ένα παράδειγμα που θα σας πω, ένα παράδειγμα που σας το έχω ξαναπεί και ξαναπεί. Δεν πειράζει όμως, όσοι το ξέρετε, απλώς θα το θυμηθείτε. Το αμάρτημα, δηλαδή η προσβολή — σας είπα προηγουμένως ότι το αμάρτημα δεν είναι αστοχία, είναι προσβολή —

συνεπώς, η προσβολή αυξάνει ή μικραίνει αναλόγως με το πρόσωπο με το οποίο εγώ συναλλάσσομαι. Και το παράδειγμα ήταν το εξής, που σας είχα πει. Αν αυτή τη στιγμή ένα παιδάκι μας ενοχλεί, εγώ κάνω την υπομονή μου, κατεβαίνω από εδώ, από το βάθρο, και του τραβάω το αυτί, δίνοντάς του ένα σκαμπιλάκι. Το παιδάκι κλαίει, το μαζεύει η μάνα του. Τι βγήκε; Τίποτα. Κάποιος από εσάς έτσι με ενοχλεί, δεν ξέρω, έτσι το νομίζω. Κατεβαίνω από εδώ και του δίνω, εκεί που κάθεται στο κάθισμά του, ένα γερό σκαμπίλι. Φίλοι, βγαίνει τώρα τίποτα; Εντάξει, τα πράγματα αρχίζουν να σοβαρεύουν.

Να μιλήσω στον πρωθυπουργό μου, στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, και κάτι δεν μ’ αρέσει μαζί του και του πατάω ένα σκαμπίλι που να το θυμάται ο Λόγις Βουζέγελ. Μη μου λέτε, το πράγμα διαφέρει. Και τις τρεις φορές ένα σκαμπίλι έδωσε, και τις τρεις φορές. Αλλά διαφοροποιείται όμως κάθε φορά. Διαφοροποιείται. Γιατί; Διότι διαφέρει το πρόσωπο. Και ρωτώ τώρα: εάν προσβάλλω τον Θεό, τι διαστάσεις παίρνει η προσβολή που Του κάνω; Ο Θεός είναι άπειρος και αιώνιος. Που σημαίνει: αν προσβάλλω τον Θεό, η αμαρτία μου, η προσβολή μου απέναντί Του, είναι άπειρη.

Αιωνία. Το αντιλαμβάνεστε αυτό; Να σας το πω πώς το λέει ο Ιερός Χρυσόστομος αυτό. Το λέει με άλλα λόγια. Η ουσία είναι ίδια. Μου λέει για τα σαρκικά αμαρτήματα, ερωτάει ο Ιερός Χρυσόστομος και σου λέγει: «Πόσο κράτησε ένα σαρκικό αμάρτημα; Λίγα λεπτά. Είναι δίκαιο πράγμα να τιμωρούμαι αιωνίως;» «Ναι», του λέει ο Ιερός Χρυσόστομος. Ξέρετε, όταν μιλάει ο Ιερός Χρυσόστομος, πολλές φορές ερωτά και απαντά για λογαριασμό εκείνου που τον ρωτούσε. Λέγει: «Ναι, το αμάρτημά σου κράτησε κάτι λίγα λεπτά, αλλά η προσβολή όμως απέναντι στον Θεό είναι άπειρη και αιωνία».

Δεν μπορείς να πεις: «Μα τόσο λίγο αμάρτησα, αιωνίως θα τιμωρούμαι;» Πού είναι εκείνοι που λένε: «Αιωνία η κόλαση;» Γι’ αυτόν τον λόγο: επειδή αιώνιος και άπειρος είναι ο Θεός. Αγαπητοί μου, άμα αυτά τα πράγματα τα συνειδητοποιήσουμε, πόσο θα αλλάξει η ζωή μας, πόσο! Και πόσο εύκολοι θα είμαστε να ζητούμε κάθε στιγμή από τον Θεό συγχώρεση, είτε στην καθημερινότητά μας και στην προσευχή μας, είτε βεβαίως συνέχεια στην εξομολόγηση.

Τώρα εξηγείται ότι τα αμαρτήματα των άλλων είναι μικρά. Να γιατί είναι μικρά τα αμαρτήματα των άλλων. Τι μπορεί να μου έκανε ο άνθρωπος; Σαν τι μπορεί να μου έκανε; Να με έκλεψε, να ξεκλείδωσε το διαμέρισμά μου και να μου έκλεψε, να σήκωσε με το καμιόνι όλα τα έπιπλά μου — και έτσι τώρα κλέβουν, ξέρετε. Δεν πρέπει τώρα πια να κλέψουν κάτι, κανένα, τίποτα χρήματα.

Αδειάζει το διαμέρισμα ολόκληρο στο πι και φι. Και ξέρετε, επισήμως. Είναι απ’ έξω το καμιόνι, οι γείτονες νομίζουν ότι εσύ κάνεις μετακόμιση και σου κλέβουν ολόκληρο το σπίτι. Εγώ θα σας πω τη χειρότερη περίπτωση: να σε σκοτώσει. Είναι αδικία, είναι μεγαλύτερη αδικία, διότι αν σε έκλεψε, όποια άλλη αδικία να σου έκανε, είναι μικρότερη από το να σε σκοτώσει, αγαπητοί μου.

Με αδίκησε ο άλλος; Γιατί; Θα ξαναναστηθώ. «Εάν εσύ», λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, «δεν αδικήσεις τον εαυτό σου, κανείς δεν μπορεί να σε αδικήσει, έστω κι αν ακόμη σε σκοτώσει». Κι έτσι φωνάζουμε, φωνάζουμε και λέμε: «Με αδίκησε, με αδίκησε, θα πάω στο δικαστήριο, με αδίκησε». Γιατί; Σου πήρε μερικά τετραγωνικά χωράφια; Γιατί σου έκλεψε κάποια χρήματα; Γιατί; Και τι άλλο; Ουσιαστικά δεν αδικούμεθα, εάν έτσι τοποθετήσουμε τα πράγματα, και μη σας κάνει πραγματικά εντύπωση. Αλλά προχωρώ. Οφείλουμε όμως να συγχωρούμε με την καρδιά μας. Να μην λέμε...

δεν σας συγχωρώ, όχι με την καρδιά θα σας συγχωρήσω, λέει ο Κύριος, εάν γαραφείτε τις ανθρώπεις τα παραπτώματα αυτών, αφήσει και ημίν ο Πατήρ ημών ο Ουράνιος, εάν δεν μη αφείτε τις ανθρώπεις τα παραπτώματα αυτών, ουδέ ο Πατήρ ημών αφήσει τα παραπτώματα ημών, λέει ο Μακθαίος. και πιο κάτω ο ίδιος Ευαγγελιστής, ούτω και ο Πατήρ μου ο Υπουράνιος αφήσει ημίν, θα σας συγχωρήσει, ποιήσει ημίν, μη αφείτε έξαστος το αδελφό αυτού, δεν κάνετε το ίδιο στον πλησίον σας, προσέξτε, από τον καρδιών ημών τα παραπτώματα αυτών, από τον καρδιών ημών με την καρδιά σας. και συμπληρώνει ο Άγιος Κύριος αυτό που ήρθες διάποχα. Πρόσεχε ουν, πρόσεχε λοιπόν,

«διά τα μικρά και ευτελή», τα τιποτένια αμαρτήματα που σου έκαναν οι άλλοι, «αποκλείσεις σεαυτόν των βαρυτάτων αμαρτημάτων την παρά του Θεού συγχώρηση» και μείνεις ασυγχώρητος με τα βαριά σου αμαρτήματα από τον Θεό. Κάτι ακόμη: ας προσέξουμε, αγαπητοί, ότι ο Θεός δεν δέχεται τη θυσία μας εάν δεν συμφιλιωθούμε με τον αδελφό μας. «Εάν ουν προσφέρεις το δώρον σου», σημειώνω, Ματθαίος 5,24, «επί το θυσιαστήριον, κακεί μνησθείς ότι ο αδελφός σου έχει τι κατά σου», κάτι εναντίον σου, «άφες εκεί το δώρον σου έμπροσθέν σου», συγγνώμη, «έμπροσθεν», «το δώρον σου έμπροσθεν του θυσιαστηρίου και ύπαγε πρώτον διαλλάγηθι τω αδελφώ σου», συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, «και τότε ελθών πρόσφερε το δώρον σου», και τότε έλα να το προσφέρεις. Ήθελα να ρωτήσω: όταν εσείς οι κυρίες, παρακαλώ, φέρετε το πρόσφορό σας — είναι το δώρο, θα πει, πρόσφορο —

καμιά φορά θυμηθήκατε ότι κάτι συνέβη με κάποιον σπιτικό σας, κάποιον γείτονα, γυρίσατε πίσω στο σπίτι σας να πείτε: «Ξέρεις, συγχώρεσέ με για τα πράγματα» ή «Σας συγχωρώ» ή «Συγχώρεσέ με», και να γυρίσετε πίσω και τότε να δώσετε το πρόσφορο; Άρα καμία κυρία — λέω κυρίες γιατί οι κυρίες πάνε το πρόσφορο — άρα καμία κυρία δεν το έκανε αυτό ποτέ.

και δέκανε καμία.

Ερωτήσετε εμένα που θα έπαιρνα το πρόσφορο; Σας ερώτησα αν το κάνετε αυτό; Ούτε εγώ θα σας ερωτούσα. Κρίμα και σε εσάς, κρίμα και σε μένα. Η θυσία μας λοιπόν γίνεται τότε ευπρόσδεκτη, όταν είναι ειρηνική. Και η συμφιλίωση με τους αδελφούς — και συμφιλίωση με τους αδελφούς σημαίνει τι; Σημαίνει ειρήνη. Αυτό θα πει συμφιλίωση: ειρήνη. Γι’ αυτό αρχίζει η Λειτουργία ως εξής: «Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Μα δεν την έχουμε αυτή την ειρήνη μεταξύ μας. Πώς μπορούμε να μιλάμε για ειρήνη; Ψευδόμεθα εκείνη την ώρα. Ακούω, λέει ένας εκκλησιαστικός πατήρ, ότι ο Θεός

δεν απέβλεπε στα δώρα του Κάιν και του Άβελ, αλλά απέβλεπε στη διάθεσή τους. Ποια ήταν η διάθεση του καθενός; Μπορούσε να πει κανείς: «Κύριε, έναν κόκκο σταριού σού προσφέρω, δεν έχω άλλο». Είναι η διάθεση. Και η διάθεση του Κάιν δεν ήταν σωστή, αλλά η διάθεση του Άβελ ήταν σωστή. Αλλά, κάτι ελάχιστα λεπτά για να τελειώσουμε. Έχουμε το εξής: η συγχώρηση ξεπερνάει τη δικαιοσύνη. Αν με πάνε στο δικαστήριο και πω «συγγνώμη» για εκείνο το οποίο έγινε, η συγχώρεση δεν θα μου δοθεί.

Το δικαστήριο κινείται επί της δικαιοσύνης και όχι επί της συγχωρήσεως. Το δικαστήριο λοιπόν δεν ξεπερνά, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις, και αν είναι μάλιστα παιδιά, σπάνιες περιπτώσεις. Έφταιξες; Θα δικαστείς. Δεν γίνεται, θα δικαστείς, διότι απλούστατα το δικαστήριο μένει εις το επίπεδο της δικαιοσύνης. Το θέλατε; Ορθώς. Αλλά όμως μην ξεχνάμε ότι η συγχώρηση, για την οποία τόσο πολύ έγινε λόγος εδώ, ξεπηδάει από την αγάπη και τη φιλανθρωπία. Αν έπρεπε ο Θεός να προβάλλει τη δικαιοσύνη Του όταν Του ζητάμε συγγνώμη, ποτέ δεν θα μας συγχωρούσε. Άρα λοιπόν η συγχώρηση είναι πιο πάνω από τη δικαιοσύνη και ξεπερνάει, δηλαδή, τη δικαιοσύνη. Προσέξτε όμως: όχι χρονικά απεριορίστως, διότι μας λέει ο Κύριος σαφώς και κατηγορηματικώς: θα έρθει να κρίνει τους ανθρώπους. «Έλα, δώσε, έλα, δώσε. Παρέβης σε εκείνο, σε εκείνο, σε εκείνο, σε εκείνο». Ο Κριτής εν ημέρα κρίσεως. Ώστε λοιπόν η περίοδος του ελέους είναι περιορισμένη. Αλλά γιατί είναι περιορισμένη; Δεν είναι στον Θεό περιορισμένη. Επειδή περιορισμένη είναι η ζωή του ανθρώπου και επειδή περιορισμένη είναι η ιστορία της γης. Άρα λοιπόν, όσο έχω καιρό, είμαι στη ζωή, πρέπει να συγχωρηθώ από τον Θεό.

Αν φύγω από τον παρόντα κόσμο, τότε δεν θα μου προβάλλεται πια η συγχώρηση, αλλά η δικαιοσύνη. Γι’ αυτό λέγει ωραιότατα εδώ ο Κύριος: «Ίσθι ευνοών τω αντιδίκω σου ταχύ», ότι θέλεις να καταλλαγείς με τον αντίδικό σου γρήγορα, «έως ότου ει εν τη οδώ». Όσο ακόμα είσαι στον δρόμο, γιατί αυτός σε τραβάει για το δικαστήριο, για το δικαστήριο. Ξέρετε τι θα πει η οδός; Καταρχάς ο αντίδικος, που έχω με αυτόν, που μαλώνω καθημερινά, που έχω διαφορές. Η οδός του βίου σου, όσο βαδίζεις τη ζωή, είναι αυτή. Τι είπε; «Ταχύ». Τρέξε, γρήγορα, «μετ’ αυτού, μήποτέ σε παραδώ ο αντίδικος τω κριτή».

«Ο κριτής σε παραδώ τω υπηρέτη», δηλαδή στον φύλακα των φυλακών, «και εις φυλακήν βληθήση», και θα σε βάλει στη φυλακή. «Αμήν λέγω σοι», σε βεβαιώνω, «ου μη εξέλθης εκείθεν», από την κόλαση, «έως αν αποδώς τον έσχατον κοδράντην», έως ότου αποδώσεις και το τελευταίο.

Δεν μας συμφέρει λοιπόν. Η κρίσις, η κρίσις, αγαπητοί μου, σας είπα, μας περιμένει. Όσο έχουμε καιρό, πρέπει να ζητάμε και από τον Θεό τη συγχώρεση και εις τους ανθρώπους που μας φταίνε να τους αποδίδουμε τη συγχώρεση, αλλά και να ζητάμε και εμείς τη συγχώρεση όταν εις αυτούς έχουμε ήδη... Σας ευχαριστώ πολύ.

βλάψει. Αυτά, αγαπητοί μου, και με το πέμπτο αίτημα της Κυριακής Προσευχής. Πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την επόμενη, όπως σας είπα, Δευτέρα.