Catecheses of St Cyril 201 | 14-10-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Continuing with Saint Cyril’s book of catecheses, we read in paragraph 15 of the Fifth Mystagogical Catechesis, where he gives a very brief explanation of the Lord’s Prayer. He says: “Give us this day our daily bread.” And he comments: “This ordinary bread is not the bread necessary for our true being; but this Holy Bread is.”

“For it is appointed to sustain the very being of the soul. This Bread does not pass into the stomach and then out into the latrine; rather, it is imparted throughout your whole being, for the benefit of both soul and body. And by ‘this day’ He means ‘every day,’ as Paul said: ‘As long as it is called Today.’” This paragraph concerns the next petition, the fourth petition of the Lord’s Prayer: “Our Father, give us this day our daily bread.”

Of course, as you understood from what I read to you, Saint Cyril is in a hurry to finish, so he presents his explanation and development of the Lord’s Prayer only in the broadest outlines. He therefore goes immediately to the most important point: the spiritual interpretation of this passage as referring to spiritual bread, which we shall discuss a little further on. He makes that spiritual ascent at once. I also told you last time that the first three petitions refer to God.

The last three petitions refer to man and to his needs of both soul and body. We also said last time that the wording of the third petition ends with, “Thy will be done, as in heaven, so on earth.” In literary terms, through this turn of phrase—“as in heaven, so on earth”—the Lord descends from heaven to earthly things. The literary transition is very smooth. It is a beautiful observation, though of course it is not my own.

One of our catechists once pointed it out to us, and I have remembered it ever since. There is this smooth descent from heaven and heavenly things to earth and earthly things. That is what we discussed last time. The passage means: “Give us our bread, the bread that belongs to and sustains our very being.”

“Give it to us today.” It belongs to our very being. We shall examine that. But what is this bread that we ask for, this bread that belongs to our very being? Bread, the word “bread,” has many meanings. We say, for example, “I work to earn my bread.”

My bread—my daily bread—I earn my bread. And by this, of course, we mean all our material needs. A person who goes out to work for his daily wage and earn his bread does not buy bread alone. The word “bread” also includes other foods, clothing, shoes, shelter, and a home. All these are implied by the word “bread.” So you see that, as we shall also see further on, the word has other meanings as well. It is one word with several different senses. That a person can be sustained without what we ordinarily call bread is what Moses said.

He said it to the people of God in Deuteronomy, and the Lord later took up those words and spoke them to the tempter, the devil: “Man shall not live by bread alone.” Indeed, He said, “It is written.” Where is it written? In Deuteronomy. “But by every word that proceeds from the mouth of God.” A person does not live by bread alone. If God wills, He speaks a word, and a person lives even without bread. Yet that by which he then lives is itself a particular kind of bread. So, I repeat, when we ask God for our bread, we are asking Him for many things at once. And first let us consider spiritual bread, since...

Saint Cyril also mentions it. Saint Maximus says that the bread we ask for is Christ. Christ Himself said, “I am the Bread which came down from heaven.” John 6:41. “I,” He says, “am the Bread that came down from heaven.” Indeed, throughout the sixth chapter of John, the Lord repeatedly says that He is the Bread of Life, the Bread that came down from heaven, and the true manna; while the manna with which the Israelites were fed in the wilderness was...

the antitype—that is, an image or foreshadowing—of the prototype, the true Bread who is Christ, and so forth. Here we see that Christ truly is the Bread. Just as material bread nourishes man, so this spiritual Bread—the heavenly Bread, Christ Himself—not only sustains him in ordinary life as we know it, but sustains him unto eternal life. We have said that the Bread is Christ. Saint Maximus tells us again that this is the Bread...

for which we ask. “Our daily bread”: in reality, we are asking the Father to give us His Son. Grasp this, because it is important. “Father, give us Your Son. Give us our Bread; give us Your Son.” Why? Because the Father gives the Son. The Son thus becomes the gift given by the Father to mankind. And when we ask for the Son, the heavenly Bread—now please be attentive here, so that I am not misunderstood—

this means that I receive the whole Christ. Pay attention; I shall explain. Yet each person receives the Son and the Son is revealed to him according to that person’s spiritual capacity. When we say that someone “does not receive the whole Christ,” lest I be misunderstood, we say in the Divine Liturgy that whether we receive a portion of the Holy Bread in the Holy Eucharist or the entire Bread, Christ is present whole both in the whole and in every portion. Therefore, even if I receive the smallest crumb, barely visible, I have received the whole Christ.

This is what we mean when we say, “broken and distributed, yet never divided.” He is broken into portions and given to the faithful, yet He is not divided, because each of the faithful does not receive a mere piece of Christ, but the whole Christ—unquestionably the whole Christ. Let me give you an example to help you understand. If I have a large mirror, it reflects the full image of the sun. If I break that mirror into many pieces, every piece of the broken mirror still reflects the entire image of the sun. It does not mean that the image of the sun itself has now been broken into pieces.

Do you understand? But when we say, as Saint Maximus does, that we do not receive Christ fully, but that each person receives Him according to his spiritual capacity, this is what we mean: I receive the whole Christ in the Holy Eucharist, but He is revealed to me only according to the capacity I possess. I have received Him, but I do not possess the fullness of the revelation. This is self-evident, because our understanding, our revelation, and our reception of Christ correspond to each person’s spiritual cultivation, reverence, and so forth. By “reception,” I do not mean receiving only a little piece of His Body.

I mean the revelation of Jesus Christ. Thus, when a person with deep reverence and theological understanding receives Holy Communion, his experience cannot be the same as that of someone else. Consider Saint Symeon the New Theologian: when he received Christ, he was literally overwhelmed with awe. He looked at the members of his body and said, “Where can I place them?” His experience cannot be the same as that of someone who often approaches Holy Communion carelessly, or who may have some reverence, but very little. They cannot be the same. Thus Christ is received by the faithful and becomes the Bread of each believer. We receive Christ, “the Bread which came down from heaven.”

We receive Him in the Mystery of the Holy Eucharist. So that no one might think this is merely an image, Christ said to the people of Capernaum, who had sought Him because they had eaten bread: “Do not seek the food which perishes, but the food which endures.” And they said, “Yes, Lord, but what is this food?” He answered, “My flesh.” Notice that He did not say, “My body,” but “My flesh.” Do you know the difference between body and flesh? “Body” is the more honorable term.

I shall not dwell on the reasons for this or how it came to be so. But “flesh” has a more lowly sense. To put it in simple Greek, if we had to translate the distinction, a doctor might ask a patient, “How does your body feel?” But if we wished to say it in a deliberately lowly way, we would ask, “What can you say about your meat?” Do you hear? Your meat. Nevertheless, in the prologue of his Gospel, John the Evangelist says, “The Word became flesh.” He does not say, “He became man,” nor “He became a body,” but “He became flesh.”

Now Christ says, “Unless you eat the flesh of the Son of Man,” and so forth. Why does the Lord speak in this way—using, as it were, the word “meat”? To show the full reality of His Incarnation: that it is truly His Body, a real body, a human body. Truly so. That is why He calls it flesh. If such a translation could be borne, I would put it this way. What did He say to the people of Capernaum? “Unless you eat the flesh of the Son of Man and drink His blood”—that is, “Unless you eat the meat of the Son of Man and drink His blood,” drawing it into yourselves—

you cannot have eternal life. The people were disgusted. They felt revulsion. “What is He saying? Who can listen to this? Are we to eat His flesh?” In other words, cannibalism. Indeed, a professor of theology once said to his students, “Christianity is cannibalism.” That, of course, was the extent of his understanding. In any case, he called Christianity cannibalism. But the Lord’s purpose here was simply to emphasize that His flesh is true food. He says it plainly: “For My flesh is food indeed.” It is truly something that is eaten.

“And My blood is drink indeed.” Thus, the flesh of the Son of God is the Bread which came down from heaven. It is His human nature. And when we speak of human nature, we mean both the flesh—the body—and the human soul. This question remained from last year: “Please tell us, when we receive Holy Communion, what exactly do we receive?” Precisely what Christ said: the real Christ. Dositheus expresses it beautifully in the Confession of Jerusalem—Dositheus, who is from the sixteenth century. He says: “This Body which He received from the Most Holy Theotokos, which was crucified, which was taken up in the Ascension, and which sits at the right hand of God the Father.” In other words, this Body which is united to the divine nature,

It is this Body, united with the divine nature—that is, with God the Word (Logos)—that we receive in Holy Communion. That is what it is. And so we ask the Father to give us the Heavenly Bread. Yes, because the Father gave the Son for the salvation of the world: “For God so loved the world that He gave His only-begotten Son.” This, then, is the Bread that came down from heaven. It is the flesh of the Son of God—His Body and Blood, His human nature—which we receive in the Mystery of the Holy Eucharist. From the passage I read to you, Saint Cyril says the following about bread:

“This ordinary bread is not the daily bread.” What bread does he mean by “this bread”? Ordinary bread. He might even have had a loaf beside him and said, “Here, this bread.” This, he says, is not the daily bread. You know, the Greek word epiousios has several meanings. I do not want to weary you with all of them. It can mean that which is coming, as when we say “the coming day.” I mention that only for your information. Some Fathers have therefore interpreted it as “the bread that is to come.” Others interpret epiousios as that which pertains to our very essence. The word has many meanings. Thus, this daily bread, this epiousios bread, is the bread that concerns our essence,

our very existence—that which sustains our existence. If I eat no bread—and as we said, “bread” includes all material goods—if I neither eat nor drink, will I not die? What, then, do material goods, all included under the general name “bread,” do for me? They preserve my existence. They nourish me, help me grow, and keep me alive. Thus the bread that pertains to our essence...

Saint Cyril now says, is not this ordinary bread: “But this Holy Bread is truly the daily, essential bread.” And what is truly this essential bread? What is it? The bread of the Holy Eucharist. As I told you at the beginning, Saint Cyril quickly moves to the higher, spiritual meaning and does not linger over material bread, because he is in haste. And so...

the true Bread that nourishes us is the Bread of God—that is, the Mystery of the Holy Eucharist. Saint Cyril says that it “is appointed for the essence of the soul.” He interprets epiousios as that which belongs to our essence and nourishes our essence. As I told you, other Fathers interpret it differently. Saint Ambrose even says that the single Greek word epiousios contains both meanings. I mention this simply for your information: it means both something that is to come and something that pertains to our essence. All of that is contained in one word. This is why the Greek language is so precious. The Greek language is so rich,

so compact and full of meaning. Therefore...

this is the essential Bread that nourishes us. It is the Body and Blood of Christ that nourish us. Ah...

Which—excuse me... Bread is also the word of Christ. John the Evangelist says... Forgive me, no, I have gone ahead of myself. Christ said, “that one may eat of it and not die.” If I do not die, this means that this Bread truly pertains to my very essence; it is truly epiousios. Thus, one may eat of it and not die. “If anyone eats of this Bread, he will live forever.” He means the Bread of the Holy Eucharist. He will live eternally. “And the Bread that I shall give,” says the Lord, “is My flesh.”

“My flesh”—John 6:50–51. So, I repeat, our true existence is eternally sustained and nourished by the Body and Blood of Christ. Saint Cyril continues—and pay attention to this point, because it will certainly raise a question for you. “This Bread.” Which bread? Here “Bread” is written with a capital letter: the Body and Blood of Christ. “It does not enter the stomach and pass out into the latrine.” In other words, it does not pass through the digestive system and from there into the place of bodily waste.

The latrine means the toilet. Indeed, the Lord Himself used this word in Matthew, chapter 15, verse 17. In other words, when you receive Holy Communion, it does not pass into your digestive system, then into the intestines, and from there into the toilet. What happens instead?

“It is distributed throughout your whole constitution, for the benefit of both soul and body.” It spreads throughout your entire being, your whole constitution, so that both your soul and your body may be benefited. For the soul too is nourished by the Mystery of the Holy Eucharist, whereas ordinary bread nourishes only the body, not the soul. Surely you did not know this. And while we are on the subject, let me add something. When we say that we should not spit after receiving Holy Communion, this is not because our saliva has become holy, since at the same time the body expels other things as well.

These include mucus, urine, and bodily waste. It does not mean that on the day we receive Holy Communion we must not use the toilet. Nor does it mean that I have Christ within me that day, but then, on the following day, when bodily secretions such as mucus and saliva are expelled—for saliva is the point at issue here—Christ has left me. Such an idea is unthinkable. It is utterly unthinkable. As Saint Cyril says so beautifully, “It is distributed for the benefit of both soul and body.” The Body and Blood of Christ spread throughout your whole constitution, throughout your entire being. If I cut myself, has Christ then departed through the wound? If my hand is severed, does my soul leave through the place where it was cut? Of course the soul does not depart in this way,

and neither does Christ. God forbid! The martyrs received Holy Communion, whenever they were able to do so, and then went to their martyrdom. Consider what happened to Saint Tarcisius, in that beautiful account of taking Holy Communion to those awaiting execution. They had celebrated the Divine Liturgy inside the prisons.

I ask you: after those who were about to become martyrs had received Holy Communion, they went to their martyrdom and were devoured by wild beasts, slaughtered, or beheaded. When their blood was shed, did Christ depart from them? My beloved, Christ does not depart.

As we shall see a little further on, Christ does not depart. Just as our soul extends throughout our being and does not leave us if we cut off a finger—even if our heart is replaced, as happens in modern heart surgery when a new heart is transplanted—this does not mean that I lose my personhood. How could you imagine that I would lose my personhood?

The real danger is this: after I have received Holy Communion, a particle may remain in my mouth or lodge between my teeth, and I may spit it out. That is why I advise you, when you receive Holy Communion—especially when you receive a portion of the Body, for you must receive the Body of Christ—not to swallow immediately. As you receive, close your mouth.

Do not swallow at once. Return to your place, and then swallow calmly, without chewing. Keep what you have received between your palate and your tongue, and then swallow it gently. I say gently because, in his agitation, someone might swallow the wrong way, begin coughing, and come to harm. So swallow calmly. Do not chew. When you return home—or in the Church, if possible—drink a few sips of water. Some customarily drink wine, and indeed wine is mentioned in our leaflet. But a little water will do. Rinse your mouth, and do not spit out the water. Swallow it, rinsing two or three times.

After that, you may spit. We cannot say that saliva itself is holy and must never be expelled. The point is simply to ensure that, when we spit, we do not expel any portion of what we have just received in Holy Communion. That is all.

That is the principle. Can you imagine a priest who celebrates forty consecutive Divine Liturgies not spitting for forty days? It is unthinkable. Utterly unthinkable. Let us continue. As I told you, our constitution means our entire psychosomatic existence, soul and body together. The Body and Blood of Christ spread throughout it, and, in that beautiful expression of the Fathers, we become “of one Body and one Blood” with Him. Of one Body and one Blood: one Body with Christ, one Body and one Blood. If you ask...

“When we receive Holy Communion, do we receive Christ?” I would answer: It is not we who receive Christ; He receives us. Do you understand? If you ask what contains what, the body appears to contain the soul. But according to the Fathers, it is the soul that contains the body.

And the same is true here. Do not be surprised by these things. We do not receive Christ; He receives us. We become His members, members of His own Body. He takes us into Himself; we do not take Him into ourselves. He takes us into Himself. But let us continue.

I told you that if my hand is cut off, or anything else happens to me, or if the martyrs, after receiving the Holy Eucharist, went on to suffer martyrdom, what happens then? How is Christ bound to us? Could we lose Him? Is our union merely biological, so to speak? The answer, my dear friends, is this: Christ is bound to us, if I may put it that way—though the greater truth is that we are bound to Christ. He is united to us more deeply than any biological bond. Even if they burn us, they cannot take Christ away from us. We still retain Him even when nothing but our bare bones remains in the grave. This is why our bones—

our relics, the relics of the martyrs and the Saints—work miracles: because they are bound to Christ. Do you see? Bound to Christ. The flesh has vanished; no flesh remains at all. Yet the bones remain bound to Christ in the Holy Spirit. It is truly astonishing. Now, why does the Church place the Lord’s Prayer, the Our Father, in the Divine Liturgy after the consecration of the Precious Gifts? It does so to show that this bread, already upon the Holy Table, is the Body of Christ. If we said the Our Father before the consecration, it would suggest that we were speaking of ordinary bread—that is, of the material necessities we ask from God. And when the prayer says, “today”—“Give us this day our daily bread”—we may translate it like this: “Give us our Christ today.” This means nothing other than our frequent participation in Holy Communion. In other words, it points to frequent Holy Communion. When the Holy Bread is on the holy diskos or in the Holy Chalice, someone may for a moment see—

for example, how the priest receives Holy Communion. Someone may step onto a nearby step and see the contents of the Holy Chalice. What I am about to tell you may surprise you. How do we look upon the Holy Bread, especially we priests when it lies upon the holy diskos? Or when, at a certain moment, we move away from the front of the Holy Table and all the people can see the Holy Bread upon the holy diskos after the consecration—how do you look upon it, and how do we look upon it? You may say, “What do you mean, how do we look upon it?” With what disposition do we behold it? With faith? With unbelief? How? Please listen to what God says in the Old Testament. It is in 1 Samuel 2:29 and, sadly, refers directly to Eli the high priest—

and to his sons. Listen to what He says: “Why have you looked upon My sacrifice with a shameless eye?” Why, He says, did you look upon My sacrifice with a shameless eye? And what was the sacrifice there? Animals being offered. What is it here? The Body and Blood of Christ. When He says, “with a shameless eye,” what does He mean? He means irreverence, unbelief, and familiarity—especially for us clergy, the deadening force of habit. That is the shameless eye, particularly when we handle the Lamb, the Body of Christ, in a manner that has now become—on our part—

indifferent and careless. We simply cut it, since it has already been marked into four sections; we separate a portion and place it in the Holy Chalice, perhaps as casually as though we were throwing some ordinary thing into it. May God preserve us. I would say: let us tremble—truly tremble—lest we ever stand before the Holy Chalice in such a manner. This is why the deacon or priest says, “With the fear of God, faith, and love, draw near.” When you hear “and love,” do not think it refers here primarily to love for our neighbour. It is love for Jesus Christ.

By extension, of course, it is also love for our neighbour. But fear and faith refer to Christ, so why should love refer only to other people? “With fear, faith, and love”: this threefold disposition is directed toward Jesus Christ; it describes the believer’s relationship with Jesus Christ.

By bread we also mean the Word of God. Let us now leave the Mystery of the Holy Eucharist and consider the Word of God. I shall repeat what Moses said to the people and what the Lord later quoted: “Man shall not live by bread alone, but by every word that proceeds from the mouth of God.” In other words, a person can live by a single word spoken by God. This passage is exceedingly precious, so allow me to explain it to you in a little more detail.

Moses said this to the people. The passage I mentioned is Deuteronomy 8:3. But let me give you the whole passage and explain why Moses said it: “And He afflicted you and allowed you to hunger”—that is, God permitted you to suffer hardship in the wilderness. He allowed you to become hungry. “And He fed you with manna”: He gave you the manna that fell from heaven to eat, “which your fathers did not know,” which your ancestors had never known.

He did this “that He might make known to you that man shall not live by bread alone, but man shall live by every word that proceeds from the mouth of God.” Listen carefully, my dear friends; let us put it very simply. When God created us, He made our digestive system and ordained: “Man will live by eating bread. If he does not eat, he will die.” Why did God make us this way? Because this is what He willed. “The Lord has done all that He willed,” says the Psalmist. This was His will. He willed that we should have a digestive system, eat bread, and undergo this whole process. Why, then, was it made this way?

God willed it so, that man might live. In the age to come, food and the stomach—the digestive system—will be rendered inoperative. Would you like to see this? What does the Apostle say in 1 Corinthians 6:13? “Food is for the stomach and the stomach for food, but God will abolish both this”—what is “this”? The stomach—“and these”—what are “these”? Food. “Abolish” does not mean cause to disappear; it means render inoperative. In the same way, God will render the devil inoperative: the devil will no longer be able to act. That is what “abolish” means, not annihilate. All this is very important. Then man will continue to live—

and will still have a body, the body of the Resurrection, but without eating, because this is what God wills. Therefore, it is the word of God that gives man life. God may will that man eat and live, or He may will that man not eat and yet still live. What, then, is truly causing man to live even now? The utterance, the word—the word of God. That is the truth. This is why we must study the word of God every day. Otherwise, my dear friends, we shall starve. We shall go hungry, become empty, and grow weak. And we must also learn—

that what nourishes us is whatever God says, and that we live according to whatever God says. Let us now consider the sacred text as it is worded and as a reader might understand it at first glance, on its first level of meaning. Until now I have not taken the first level; I began with the final and highest level. Let us now consider bread as ordinary bread, which at the same time represents all our material needs. We turn to God and say, “Father, give us this day our daily bread.” Why do we turn to God?

God is the One who gives—rather, forgive me, who nourishes the whole universe. This certainly does not abolish the need for work. You must work in order to eat. Holy Scripture contains many passages about work, but ultimately it is God who will give you your food. The Psalmist says in Psalm 146:

“He who covers the heavens with clouds, who prepares rain for the earth,” who readies the earth by sending rain, “who causes grass to spring up on the mountains, and green plants for the service of man”—He causes the plant kingdom to grow in order to serve mankind.

“He gives food to the cattle.” And “to the young ravens that call upon Him.” I remembered this verse, searched for it in the Psalms, and found it so that I could share it with you, because I have always loved it: “and to the young ravens that call upon Him.” He gives even to the raven’s little ones because they call upon Him. How do they call upon Him? Let me give you another image, because perhaps you have never seen a raven’s nest, though you have surely seen a swallow’s nest. When the mother or father swallow approaches to feed the chicks, they all open their mouths at once and cry out, waiting for food. Did you know that birds carry water to their young as well? They bring them water, not only food. And so this opening of their mouths—

is itself a most beautiful expression of calling upon God: “Father, give us something to eat.” It is very beautiful. The young ravens also receive their food in this way, yet they must labour to find it. Do they not labour? But behind their labour stands what God has prepared. The same is true of man, whom God wants to be diligent. Man must labour, yet behind all his efforts it is God who gives. Why do I insist upon this? So that no one may claim that the food he has earned depends solely upon his intelligence or labour. It is a sin to say such a thing. Your intelligence and labour certainly contribute, but behind both your intelligence and your labour—which themselves have essentially been given to you by God—stands God Himself.

If you were ill, would you be able to work? It is He who gives you food, He who nourishes the whole universe. Our Lord also told us, my dear friends, “Do not be anxious.” Do not be consumed by anxious care. He wants us to depend upon Him. I shall go to work, but the Lord will give me my food. My mind immediately turns to how I shall earn my bread, yet it is He who will give me my nourishment. The late Father Seraphim Papakostas wrote in one of his books: “Man, let merely one drop of blood flow too much or too little somewhere in your brain, and you become a complete fool.” So do not boast of your intelligence, your health, your strength, or the money in your pocket.

God feeds you. There are also extraordinary cases. As you know, the Hebrews in the wilderness had no means of obtaining food. God fed them with manna for forty years. And when famine came and the Prophet Elijah withdrew to the Brook Cherith, how was he fed? A raven brought him bread and meat. John Chrysostom asks, “Why did God use a raven? Could He not have used a dove or some other creature?” He did it to reveal the miracle in this way: the raven eats meat, whereas the dove does not. The raven, then—

normally eats meat, but it did not eat this meat because it had received the command to carry it to the Prophet Elijah, making the miracle unmistakable. Then there is Daniel in the lions’ den. You know, it is a beautiful story. The lions had been left hungry so that they would devour him—but what was Daniel himself to eat inside the lions’ den? A man named Habakkuk—not the Prophet Habakkuk—was in Judea. His fields lay some distance away, and he had cooked food at home to take to his labourers for their midday meal. Suddenly an angel—do not be alarmed; sadly, this will not happen to us—seized him by the hair.

In a single instant, the angel carried him above the lions’ den. Do you know where? In Babylon. How astonishing! In a single instant! First the angel had spoken to him and asked, “Where are you going?” “To the workers, to bring them food.” “No,” he said, “go to Daniel, who is in Babylon.” “I do not know Daniel,” the man replied, “nor do I know Babylon; I have never even been there.” Then the angel seized him and brought him above the lions’ den. From above, Habakkuk called out, “Daniel, Daniel, what is happening? I have brought you food,” and he lowered the food into the lions’ den. And the lions, gentle as lambs, did Daniel no harm. So we do have extraordinary cases such as these.

But these things, my dear friends, are historical precedents. I will say it again, loudly, one more time: these are historical precedents. Above all, God fed His people in the wilderness for forty years so that we might believe what the Apocalypse says: “And the woman”—in chapter 12, verse 6, where the woman is the Church—“fled into the wilderness, where she has a place prepared by God, that they should feed her there for one thousand two hundred and sixty days.” Three and a half years. Did you hear that? We have precedents, historical precedents. God fed His people, and God will feed His people in the wilderness—the remnant that will remain, those who will not have worshipped the Antichrist. Thus He has given us historical precedents

so that we may believe what will happen in the future. In any case, God promises in Holy Scripture: “The Lord will not let a righteous soul die of hunger.” And in the Epistle to the Hebrews, quoting Deuteronomy, the Apostle Paul says: “I will never leave you, nor will I ever forsake you.” My dear friends, it was with this verse that I left my home. I had no other hope for myself. “God has made me a promise,” I said. I left my home thirty-one years ago; we are now entering the thirty-second year. “I will never leave you, nor will I ever forsake you.” And I assure you, He has neither left me nor forsaken me. Twice I was left with only two and a half drachmas, yet I did not go hungry.

How that happened, I do not know, but I did not go hungry. Yes, and I always place my hope in the love of God. And if God permits me to hunger, that too will come from the love of God. I do not know. “Give us our bread”—it is in the plural. Just as in “Our Father” we say, “our Father.” The Father is common to us all, and His good things are common to us all. These good things break down individualism. We do not say, “My Father, give to me.” We say, “Give to us.” If someone is given more of these good things, the one who has more must become the servant of those who have nothing. Since we ask Him for our bread, the others must eat as well. God has given you much in order to test you. Will you give to others? Take heed!

The Mystery of the Holy Eucharist is an image of our sharing in the good things held in common. Do we not all receive Holy Communion from one cup and one bread? Do we not all partake? Then we must all share in our common bread as well, our daily bread. If we all partake of the greater gift and have one common Father, how much more should we partake together of the lesser thing, our common bread? That word “our” also implies almsgiving. The other person has nothing to eat, while you do. Give alms, because you asked for our bread. The other person has nothing to eat. Give alms, then. We show mercy to our brothers and sisters, just as God, our common Father, is merciful.

We must think in the same way, my dear friends, about spiritual blessings. If I hear a sermon, let me bring someone else to hear it too. If I study Holy Scripture, let me place Holy Scripture into the hands of another person who is starving spiritually. Let me offer good counsel—whatever I can do—to make that person a sharer in my spiritual blessings as well. “Give us today our daily bread.” Today. Yes, we could say a great deal about this word “today.” The Hebrews in the wilderness, my dear friends, received only the manna for that day. You know this, because they were forbidden to gather manna for the next day. What happened if they did? It became infested with worms. Did you hear that?

It became infested with worms, miraculously—miraculously! But the manna gathered on Friday for the Sabbath did not become infested, because no manna fell on the Sabbath. It is astonishing. The miracle worked both negatively and positively. What does this mean? The Hebrews were to gather only the manna for the present day. It was a lesson in dependence upon the providence and love of God. Some gathered extra in secret. It became infested with worms—immediately. The camp began to stink, and that is how those people were discovered: by the stench they had caused. And God says… But here is what they were thinking: “What if God dies tomorrow? How do we know? Let us gather more, so that at least we will have enough to stay alive.” Today’s bread, then—the bread for this day—

the word “today,” is also a lesson in contentment with little and a breaking of greed. When we say “today,” we ask that our needs be met, not our pleasures—our needs, not our pleasures, and not that we may grow rich. We give thanks. The animals teach us this. Whatever they find during the day, they eat. Tomorrow is in God’s hands. Even the animals teach us this lesson, yet we have not learned even from them. If, my dear friends, we truly live out this word “today,” then we become philosophers: we acquire wisdom concerning this present life and all its dimensions. Diogenes was a pagan, yet he lived with astonishing simplicity. He could have taught us Christians the lesson of “today,” the lesson of simplicity, far better; and so the pagans would be justified rather than us, who live after Christ. Thus, if we pay attention to the petitions of the Lord’s Prayer—which, of course, we have not yet finished—we shall understand that they contain all the spirituality God asks of us. Yes, all of it. This short, simple prayer, which seems so plain in its expression and can be understood even by the simplest person—yes, it contains the whole spirituality of the Gospel. And so,

when we recite the Lord’s Prayer, whether we meditate upon it in a quiet hour or hear it explained in a sermon, as we have now, let us learn to draw out its profound meanings, so that, my dear friends, we may become more spiritual people. Thank you for listening.

Ευρισκόμενοι πάντοτε στο βιβλίο των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλου, στην πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση, στην 15η παράγραφο διαβάζομε, εφόσον βεβαίως κάνει μία συντομότατη ανάλυση της Κυριακής Προσευχής. Λέγει: «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον». Και σχολιάζει: «Ὁ ἄρτος οὗτος ὁ κοινὸς οὐκ ἔστιν ἐπιούσιος· ὁ δὲ ἄρτος οὗτος ὁ ἅγιος ἐπιούσιός ἐστιν».

«τοῦ ἐπὶ τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς κατατασσόμενος. Οὗτος ὁ ἄρτος οὐκ εἰς κοιλίαν χωρεῖ καὶ εἰς ἀφεδρῶνα ἐκβάλλεται, ἀλλ᾽ εἰς πᾶσάν σου τὴν σύστασιν ἀναδίδοται, εἰς ὠφέλειαν ψυχῆς τε καὶ σώματος. Τὸ δὲ σήμερον ἀντὶ τοῦ καθημέραν λέγει, ὥσπερ ὁ Παῦλος ἔλεγεν· ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται». Αυτή η παράγραφος αναφέρεται εις το επόμενο αίτημα, το τέταρτο αίτημα της Κυριακής Προσευχής, που λέγει: «Πάτερ ημών, τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον».

Βέβαια, όπως αντιληφθήκατε από αυτό που σας διάβασα, επειδή βιάζεται ο Άγιος Κύριλος να τελειώσει, γι' αυτό με πολύ αδρές γραμμές λέγει και την απόδοση, την ανάπτυξη της Κυριακής Προσευχής. Ώστε ευθύς αμέσως πηγαίνει στο σημαντικότερο σημείο του πράγματος, που είναι η αναγωγή του χωρίου τούτου στον πνευματικόν άρτον, που θα μιλήσουμε βέβαια λίγο πιο κάτω. Κάνει μια αναγωγή κατευθείαν. Σας είχα πει ακόμη την περασμένη φορά ότι τα τρία πρώτα αιτήματα αναφέρονται εις τον Θεό.

Τα τρία τελευταία αιτήματα αναφέρονται στον άνθρωπο και τις ψυχοσωματικές του ανάγκες. Ακόμη λέγαμε την περασμένη φορά ότι με τη διατύπωση του τρίτου αιτήματος, που τελειώνει «Γενηθήτω τὸ θέλημά σου ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς», φιλολογικά, ο Κύριος φιλολογικά κατέρχεται από τον ουρανόν εις τα επίγεια με αυτό το φιλολογικό σχήμα, «ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς». Κατεβαίνει δηλαδή φιλολογικά πολύ ομαλά. Είναι πολύ ωραία αυτή η παρατήρηση· βέβαια, δεν είναι δική μου.

Μας την είχε πει κάποτε ένας κατηχητής μας, τη διατηρώ στη μνήμη μου από τότε. Γίνεται αυτή η ομαλή κάθοδος από τον ουρανό και τα ουράνια στη γη και τα επίγεια. Αυτά λέγαμε την περασμένη φορά. Το χωρίον θέλει να πει: «Δώσε μας τον άρτον μας που ανήκει στην ουσία μας».

«Δώσε μας τον σήμερα». Ανήκει στην ουσία μας. Θα το δούμε αυτό. Αλλά ποιος είναι αυτός ο άρτος τον οποίον ζητούμε και που ανήκει στην ουσία μας; Ο άρτος, η λέξη άρτος, έχει πολλές έννοιες. Λέμε, επί παραδείγματι, «δουλεύω και βγάζω το ψωμί μου».

Το ψωμί μου, τον άρτον μου, βγάζω το ψωμί μου. Και εννοούμε βεβαίως όλες τις υλικές μας ανάγκες. Διότι ένας που πηγαίνει στο μεροκάματο για να βγάλει το ψωμί του δεν αγοράζει μόνο ψωμί. Υπό τη λέξη άρτος υπονοούνται και οι άλλες τροφές, και τα ρούχα, και τα παπούτσια, και η στέγη, το σπίτι. Όλα αυτά υπονοούνται υπό τη λέξη άρτος. Βλέπετε λοιπόν, όπως θα δούμε και παρακάτω, κι άλλες σημασίες. Είναι μία λέξη με κάποιες διαφορετικές έννοιες. Ότι μπορεί κανείς να τραφεί χωρίς αυτό που λέμε ψωμί, είναι εκείνο που είπε ο Μωυσής.

Στο λαό του Θεού, είναι στο Δευτερονόμιο, το οποίον πήρε κατόπιν ο Κύριος και το είπε εις τον πειραστήν, στον διάβολο, ότι «οὐκ ἐπ᾽ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος»· μάλιστα, «τοῦτο είναι γεγραμμένο». Πού είναι γραμμένο; Στο Δευτερονόμιο. «Ἀλλ᾽ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ». Δεν είναι μόνο να ζήσει κανείς με το ψωμί. Αν θέλει ο Θεός, λέγει ένα λόγο και ζει ο άνθρωπος και χωρίς ψωμί. Αλλά τότε αυτό με το οποίο ζει είναι ένας ιδιότυπος άρτος. Έτσι, επαναλαμβάνω, όταν ζητούμε το ψωμί μας, τον άρτον μας, ζητούμε πολλά πράγματα ταυτοχρόνως από τον Θεό. Και πρώτα να δούμε τον πνευματικόν άρτον, μια που...

αναφέρει και ο Άγιος Κύριλος. Ο Άγιος Μάξιμος λέγει το εξής: πως ο άρτος που ζητάμε είναι ο Χριστός. Ο ίδιος ο Χριστός είχε πει: «Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ καταβὰς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ». Ιωάννης 6,41. «Εγώ», λέγει, «είμαι το ψωμί που κατέβηκα από τον ουρανό». Και μάλιστα κατ' επανάληψη ο Κύριος ομιλεί εκεί, στο έκτο κεφάλαιο του Ιωάννου, κατ' επανάληψη, ότι είναι ο άρτος της ζωής, το ψωμί που κατέβηκε από τον ουρανό, ότι είναι το αληθινό μάννα και ότι το μάννα με το οποίο ετράφησαν οι Ισραηλίτες στην έρημο ήταν...

αντίτυπον, είτε μια εικόνα, είτε ένα αντίτυπον του πρωτοτύπου Άρτου, που είναι ο Χριστός, και ούτω καθεξής. Έτσι βλέπουμε ότι πράγματι Άρτος είναι ο Χριστός. Και όπως ο υλικός άρτος τρέφει τον άνθρωπο, κατά τον ίδιο τρόπο και αυτός ο πνευματικός άρτος, δηλαδή ο ουράνιος άρτος, δηλαδή ο Χριστός, είναι εκείνος ο οποίος διατηρεί, όχι απλώς σε μία κοινή, όπως ξέρουμε, ζωή, αλλά εις αυτήν την αιώνιον ζωή. Είπαμε ότι ο άρτος είναι ο Χριστός. Μας λέει πάλι ο Άγιος Μάξιμος ότι αυτόν τον άρτον...

ζητάμε. «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον»· στην πραγματικότητα ζητάμε από τον Πατέρα να μας δώσει τον Υιόν Του. Πιάσετε το αυτό, είναι σπουδαίο. «Πατέρα, δώσε μας τον Υιόν Σου. Δώσε μας τον Άρτον μας, δώσε μας τον Υιόν Σου». Γιατί; Γιατί ο Πατήρ δίδει τον Υιόν. Ο Υιός γίνεται ούτως αντικείμενον δώσεως εκ μέρους του Πατρός προς τους ανθρώπους. Ακόμη, όταν ζητάμε τον Υιόν, τον Ουράνιον Άρτον, βεβαίως εδώ προσέξτε και να μην παρανοηθώ,

σημαίνει ότι τον δέχομαι ολόκληρον τον Χριστόν. Προσέξτε, θα το εξηγήσω. Αλλά κατά τη δεκτικότητα που έχει ο καθένας μπορεί να δέχεται τον Υιόν και να του αποκαλύπτεται. Όταν λέμε «δεν δέχεται ολόκληρον τον Χριστόν», για να μην παρανοηθώ, λέμε στη Θεία Λειτουργία ότι είτε μέρος πάρουμε του Αγίου Άρτου από τη Θεία Ευχαριστία είτε ολόκληρον τον Άρτον, ο Χριστός είναι και εις το όλον και εις το μέρος. Έτσι λοιπόν, αν πάρω ψιχίον, ελάχιστον, μόλις ορατόν, τον πήρα ολόκληρον τον Χριστόν.

Αυτό λέμε εκεί: «μελιζόμενος και μη διαιρούμενος». Αυτός ο οποίος μελίζεται μεν, κομματιάζεται, μελίζεται και δίδεται εις τους πιστούς. Δεν μερίζεται όμως, διότι ο κάθε πιστός δεν παίρνει ένα κομματάκι του Χριστού, αλλά παίρνει ολόκληρον τον Χριστόν. Αναμφισβήτητα, ολόκληρον τον Χριστόν. Να σας δώσω ένα παράδειγμα για να το καταλάβετε. Όταν έχω έναν καθρέπτη μεγάλο, βεβαίως μου προβάλλει το είδωλον του ηλίου. Αν τον καθρέπτη αυτόν τον σπάσω σε πολλά κομμάτια, πάλι κάθε κομμάτι του καθρέπτου, του σπασμένου καθρέπτου, κάθε κομμάτι του, μου προβάλλει ολόκληρο το είδωλον του ηλίου. Δεν σημαίνει δηλαδή ότι έχω τώρα εδώ κομματιασμένο το είδωλον του ηλίου.

Κατανοητό; Όταν όμως λέμε, όπως λέει ο Άγιος Μάξιμος, ότι δεν παίρνουμε ολόκληρον, αλλά κατά τη δεκτικότητά του ο καθένας παίρνει τον Χριστό, εννοεί το εξής: ότι εγώ παίρνω τον Χριστό ολόκληρο στη Θεία Ευχαριστία, αλλά δεν μου αποκαλύπτεται παρά μόνον κατά τη δεκτικότητα που έχω. Τον πήρα, αλλά δεν έχω ολόκληρη την αποκάλυψη. Αυτό είναι αυτονόητο, διότι κατά την καλλιέργεια του καθενός, την ευσέβειά του κ.λπ., έχουμε και την κατανόηση, την αποκάλυψη, την πρόσληψη του Χριστού. Πρόσληψη, όχι να πάρω κομματάκι τώρα του σώματός Του.

Αποκάλυψη του Ιησού Χριστού. Έτσι, ένας ο οποίος έχει βάθος ευσεβίας και θεολογίας, όταν κοινωνεί, δεν μπορεί να είναι το ίδιο με έναν ο οποίος... Ας πάρω τον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, ο οποίος τρόμαζε όταν έπαιρνε τον Χριστό, κυριολεκτικά τρόμαζε, και έβλεπε τα μέλη του και έλεγε «Πού να τα ακουμπήσω;». Δεν μπορεί να είναι το ίδιο με έναν ο οποίος αδιάφορα πολλές φορές έρχεται να κοινωνήσει ή που να έχει και μία ευσέβεια, αλλά πάρα πολύ μικρή. Δεν μπορεί να είναι το ίδιο. Έτσι ο Χριστός προσλαμβάνεται από τους πιστούς, γίνεται ο άρτος του κάθε πιστού, και τον ἄρτον τὸν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάντα, τον παίρνουμε τον Χριστό.

Παίρνουμε εις το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Για να μην νομισθεί ότι πρόκειται περί μιας εικόνος, ο Χριστός είπε εις τους Καπερναΐτες που Τον ανεζήτησαν γιατί έφαγαν ψωμί και τους είπε: «Μη ζητάτε το ψωμί που χάνεται, τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην, αλλά τὴν μένουσαν». Και είπαν: «Ναι, Κύριε, ναι, αλλά ποια είναι αυτή;» Και είπε: «Η σάρκα μου». Προσέξτε, δεν είπε «το σώμα μου», αλλά είπε «η σάρκα μου». Ξέρετε ποια είναι η διαφορά μεταξύ σώματος και σαρκός; Ότι το σώμα έχει μία τιμητική ονομασία, που λέγεται σώμα.

Δεν θα μείνω πιο πολύ στο γιατί και το πώς. Αλλά η σάρκα έχει μια υποτιμητική σημασία. Αν θέλατε να το πούμε κάπως απλά ελληνικά, αν έπρεπε να το μεταφράσουμε, θα λέγαμε: θα λέγει ο γιατρός, επί παραδείγματι, στον ασθενή «Πώς αισθάνεσαι το σώμα σου;». Αν έπρεπε να το πούμε υποτιμητικά, θα το λέγαμε: «Τι έχεις να πεις για το κρέας σου;» Ακούτε; Για το κρέας σου. Όμως, εν τούτοις, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στο προοίμιο του Ευαγγελίου του, λέει ότι «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Δεν λέγει ούτε «άνθρωπος εγένετο» ούτε «σώμα εγένετο», αλλά λέει «σὰρξ».

Τώρα ο Χριστός λέει: «Εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου» κ.λπ., κ.λπ. Γιατί ομιλεί ο Κύριος εδώ με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή «το κρέας»; Για να δείξει τον ρεαλισμόν της ενανθρωπήσεώς Του, ότι είναι πραγματικά το σώμα Του και είναι πραγματικά σώμα, ανθρώπου σώμα. Πραγματικά. Γι' αυτό το αποκαλεί σάρκα. Να το μεταφράσω έτσι, αν άντεχε αυτή η μετάφραση. Τι είπε στους Καπερναΐτες; Λέγει: «Εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πίητε το αίμα Του». Δηλαδή, «Εάν δεν φάτε το κρέας του Υιού του ανθρώπου και δεν πίητε το αίμα Του», να το ρουφήξετε,

δεν μπορείτε να έχετε την αιώνια ζωή. Οι άνθρωποι αηδίασαν. Αισθάνθηκαν έναν αποτροπιασμό. «Τι είναι αυτά που λέγει; Τίς δύναται αὐτοῦ ἀκούειν; Θα φάμε τη σάρκα Του;» Δηλαδή κανιβαλισμός. Βέβαια, κάποιος καθηγητής θεολογίας είπε κάποτε στους φοιτητάς του: «Ο Χριστιανισμός είναι κανιβαλισμός». Βέβαια, τόσο καταλάβαινε και αυτός. Τέλος πάντων, κανιβαλισμός ο Χριστιανισμός. Απλώς ήθελε εδώ ο Κύριος να τονίσει ότι είναι αληθινή βρώση η σάρκα Του. Το λέει: «ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθῶς ἐστι βρῶσις». Είναι πράγματι κάτι που τρώγεται.

«Καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθῶς ἐστι πόσις». Είναι λοιπόν η σάρκα του Υιού του Θεού, ο άρτος ο εκ του ουρανού καταβάς. Είναι η ανθρωπίνη φύσις. Και όταν λέμε ανθρωπίνη φύση, εννοούμε και τη σάρκα, το σώμα, και την ψυχή την ανθρωπίνη. Είναι μια απορία από πέρσι. «Πέστε μας, σας παρακαλούμε, όταν κοινωνούμε, τι ακριβώς κοινωνούμε;» Ακριβώς αυτό που είπε ο Χριστός, τον πραγματικόν Χριστόν. Και όπως λέγει ωραιότατα ο Δοσίθεος στην Ομολογία των Ιεροσολύμων —Δοσίθεος λέγει, είναι του 16ου αιώνος— λέγει: «Αυτό το σώμα που πήρε από την Παναγία, αυτό που σταυρώθηκε, αυτό που ανελήφθη, αυτό που κάθεται στα δεξιά του Θεού Πατρός». Αυτό το σώμα δηλαδή που είναι ενωμένο με τη Θεία Φύση,

τον Θεό Λόγο δηλαδή, αυτό το σώμα κοινωνούμε. Αυτό είναι. Έτσι ζητάμε τώρα τον Ουράνιο Άρτον να μας τον δώσει ο Πατήρ. Ναι, γιατί ο Πατήρ έδωκε τον Υιόν για τη σωτηρία του κόσμου. «Οὕτω γὰρ ἠγάπησεν ὁ Θεὸς τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἔδωκεν». Ώστε λοιπόν αυτός είναι ο Άρτος, ο εκ του ουρανού καταβάς. Είναι η σάρκα του Υιού του Θεού, λέει, το σώμα Του και το αίμα Του, η ανθρωπίνη Του φύσις, την οποία παίρνομε εις το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Ο Άγιος Κύριλος, από αυτά που σας διάβασα, λέγει το εξής: Άρτος ούτως.

«ὁ κοινὸς οὐκ ἔστιν ἐπιούσιος». Ποιος είναι αυτός ο άρτος, οὗτος ὁ ἄρτος; Είναι το ψωμί. Θα μπορούσε να έχει δίπλα του κάποιο ψωμί και να λέγει: «Να, αυτό το ψωμί». Αυτός, λέει, δεν είναι επιούσιος. Ξέρετε, η λέξη «επιούσιος» έχει διάφορες σημασίες. Δεν θέλω να σας κουράσω με τις διάφορες σημασίες, όπως θα πει και αυτός που έρχεται. Λέμε «η επιούσα ημέρα», αυτή που έρχεται. Δεν θέλω όμως... έτσι, για την ιστορία, σας το είπα μόνο. Και υπάρχουν Πατέρες που έχουν ερμηνεύσει «ο άρτος που έρχεται». Ο επιούσιος είναι ο επί την ουσία μας. Άλλοι Πατέρες ερμηνεύουν αυτό. Έχει πολλές σημασίες η λέξη «επιούσιος». Αυτός λοιπόν ο επιούσιος άρτος είναι αυτός που αφορά στην ουσία μας,

στην ύπαρξή μας, δηλαδή αυτός ο οποίος συντηρεί την ύπαρξή μας. Αν δεν φάγω άρτον —και είπαμε, άρτος είναι όλα τα υλικά αγαθά— αν δεν φάω και δεν πιω, δεν θα πεθάνω; Άρα λοιπόν, τι κάνουν τα υλικά αγαθά, με την επωνυμία τη γενική «άρτος»; Με διατηρούν στην ύπαρξη. Με τρέφουν, με αυξάνουν, με διατηρούν στην ύπαρξη. Ο ἐπὶ τὴν οὐσίαν, λοιπόν, άρτος...

λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος, δεν είναι αυτός ο κοινός άρτος ο επιούσιος. «Ὁ δὲ ἄρτος οὗτος ὁ ἅγιος ἐπιούσιός ἐστιν». Ποιος είναι εκείνος που είναι πραγματικά επιούσιος; Ποιος είναι; Ο άρτος της Θείας Ευχαριστίας. Σας είπα στην αρχή ότι κάνει γρήγορα την αναγωγή του και δεν μένει στον υλικόν άρτο, γιατί βιάζεται ο Άγιος Κύριλος. Έτσι...

πραγματικός άρτος που μας τρέφει είναι ο άρτος του Θεού, δηλαδή το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Και λέει εδώ: «τοῦ ἐπὶ τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς κατατασσόμενος». Ο Άγιος Κύριλος ερμηνεύει το «επιούσιος»: αυτός που είναι στην ουσία μας, που τρέφει την ουσία μας. Άλλοι Πατέρες, σας είπα, λένε κάτι άλλο. Μάλιστα ο Άγιος Αμβρόσιος λέει: με μία μόνη λέξη, την ελληνική λέξη «επιούσιος», έχουμε και τη μία σημασία, έχουμε και την άλλη σημασία. Σας το λέγω έτσι για την ιστορία. Δηλαδή κάτι που έρχεται και κάτι που είναι στην ουσία μας. Μία μόνο λέξη. Γι' αυτό είναι πολύτιμη η ελληνική γλώσσα. Είναι τόσο πολύτιμη η ελληνική γλώσσα,

πυκνή η ελληνική γλώσσα. Ώστε...

είναι ο επιούσιος που μας τρέφει. Είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού εκείνο που μας τρέφει. Ε...

Ο οποίος, συγγνώμη... Άρτος είναι ο λόγος του Χριστού. Λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης... συγγνώμη, όχι, πήγα, λέει, όχι παρακάτω. Ο Χριστός είπε: «Ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ καὶ μὴ ἀποθάνῃ». Αν δεν πεθάνω, τότε σημαίνει ότι αυτός ο άρτος είναι όντως επί της ουσίας μου, επιούσιος. Ώστε, λέει, κάποιος να φάγει από αυτόν και να μην πεθάνει. «Ἐάν τις φάγῃ ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα». Τον άρτον της Θείας Ευχαριστίας. Θα ζήσει αιωνίως. «Καὶ ὁ ἄρτος δὲ ὃν ἐγὼ δώσω», λέει ο Κύριος, «ἡ σάρξ μου ἐστίν».

Η σάρκα μου, Ιωάννης 6, 50 και 51. Έτσι, επαναλαμβάνω, η αληθινή μας ύπαρξη στηρίζεται αιωνίως και τρέφεται με το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ακόμη συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος και λέγει: Προσέξτε αυτό το σημείο, το οποίον θα σας είναι απορία. Σίγουρα θα σας είναι απορία. Ούτος ο Άρτος. Ποιος ούτος; Με άλφα κεφαλαίο τώρα. Δηλαδή το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ουκ εις κοιλίαν χωρεί και εις αφεδρώνα εκβάλλεται, δηλαδή δεν προχωρεί στο πεπτικό σύστημα και από εκεί πηγαίνει στο αποχωρητήριο.

Τουαλέτα, ο αφεδρών είναι αυτό. Μάλιστα τη λέξη αφεδρών χρησιμοποίησε και ο Κύριος στο 15ο κεφάλαιο του Ματθαίου, είναι γραμμένο στο στίχο 17. Δηλαδή, όταν κοινωνείς, δεν πηγαίνει στο πεπτικό σου σύστημα και από εκεί στα έντερα και από εκεί στην τουαλέτα, στο αποχωρητήριο, αλλά τι;

Αλλ' εις πάσαν σου την σύστασιν αναδίδοται εις ωφέλειαν ψυχής τε και σώματος. Αλλά σ' ολόκληρη την ύπαρξή σου, τη σύστασή σου, αναδίδοται, απλώνεται, για να ωφεληθεί και η ψυχή σου και το σώμα σου. Διότι τρέφεται και η ψυχή με το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, ενώ με το κοινό ψωμί δεν τρέφεται η ψυχή, αλλά μόνο το σώμα. Σίγουρα δεν θα το ξέρατε αυτό. Και μάλιστα, με την ευκαιρία, να σας πω και κάτι. Που λέμε να μη φτύσουμε όταν κοινωνήσαμε, δεν πρόκειται περί του σάλιου μας, ότι είναι άγιο, διότι την ίδια ώρα άλλα πράγματα μπορούμε να αποβάλλουμε.

Είναι οι μύξες μας, όπως είναι τα ούρα μας και τα κόπρανα. Δεν σημαίνει την ημέρα που κοινωνήσαμε δεν θα πάμε στο αποχωρητήριο, ούτε ακόμη ότι έχω τον Χριστό την ημέρα εκείνη και τη δεύτερη ημέρα που έχω απεκκρίσεις, όπως είναι οι μύξες και τα σάλια, τέλος πάντων, γιατί εκεί είναι το επίμαχο θέμα, ότι μου έφυγε ο Χριστός. Είναι αδιανόητο πράγμα. Είναι αδιανόητο πράγμα. Όπως πολύ ωραία λέει εδώ: Αναδίδοται εις ωφέλειαν ψυχής τε και σώματος. Σ' όλη σου τη σύσταση, λέει, σ' όλη σου την ύπαρξη απλώνεται το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ούτε ακόμη αν κοπώ, από εκεί έφυγε ο Χριστός; Αν κοπώ, φεύγει η ψυχή μου από εκεί που έκοψα το χέρι μου; Αλλά τόσο δεν φεύγει και η ψυχή.

Δεν φεύγει και ο Χριστός. Αν είναι δυνατόν! Οι μάρτυρες κοινωνούσαν, αν είχαν τη δυνατότητα να κοινωνήσουν, και πήγαιναν στο μαρτύριο. Σας ερωτώ, την ώρα, και μάλιστα αυθημερόν, θυμηθείτε την περίπτωση του Ταρσιζίου. Αυτή η ωραία ιστορία που πήγαινε να κοινωνήσουν τα τελικά και τα λοιπά. Κοινώνησαν όμως, έκαναν τη λειτουργία μέσα στις φυλακές.

Σας ερωτώ, μετά από τη Θεία Κοινωνία που πήραν οι μέλλοντες μάρτυρες και πήγαν στο μαρτύριο και τους έφαγαν τα θηρία, τους έσφαξαν, τους αποκεφάλισαν, σας ερωτώ, όπως χύθηκε το αίμα τους, έφυγε ο Χριστός από αυτούς; Αγαπητοί μου, δεν φεύγει ο Χριστός.

Εκεί, θα το δούμε λίγο πιο κάτω, δεν φεύγει ο Χριστός. Όπως η ψυχή μας απλώνεται στην ύπαρξή μας και δεν φεύγει αν κόψουμε το δάχτυλό μας, ακόμα και την καρδιά μας να αλλάξουμε — γίνονται εγχειρήσεις σήμερα με καρδιά, βάζουν καινούργια καρδιά — δεν σημαίνει χάνω την προσωπικότητά μου. Πώς θα πιστεύετε ότι θα μπορούσα να χάνω την προσωπικότητά μου;

Έτσι, αν στο στόμα μου μέσα, που έχω κοινωνήσει, έχει καθίσει κάτι στα δόντια μου και φτύσω, αυτό είναι το επικίνδυνο. Γι' αυτό σας συμβουλεύω, όταν θα κοινωνείτε, όταν μάλιστα παίρνετε σώμα, γιατί πρέπει να παίρνετε σώμα Χριστού, δεν θα καταπίνετε, παρά την ώρα που κοινωνάτε θα κλείσετε το στόμα σας.

Δεν θα καταπιείτε! Θα πάτε στη θέση σας και τότε με ηρεμία θα καταπιείτε, χωρίς να μασήσετε. Το περιεχόμενο θα βρίσκεται ανάμεσα στον ουρανίσκο και τη γλώσσα σας. Έτσι ήρεμα θα καταπιείτε. Λέω ήρεμα, γιατί μπορεί κάποιος στραβά να καταπιεί από μια ταραχή του και τότε να βήξει, να του κάνει ζημιά. Λοιπόν, ηρέμως θα καταπιείτε. Δεν θα μασήσετε. Θα πάτε στο σπίτι σας και θα πιείτε, ή και στην εκκλησία αν υπάρχει δυνατότητα, μερικές γουλιές νερό. Μερικοί συνηθίζουν το κρασί, και μάλιστα είναι και γραμμένο αυτό στη φυλλάδα μας, για το κρασί. Λίγο νερό. Θα ξεπλύνετε το στόμα σας. Δεν θα το χύσετε αυτό το ξέπλυμα. Θα το καταπιείτε δύο-τρεις φορές.

Μετά μπορείτε να φτύσετε. Διότι δεν μπορούμε να λέμε ότι το σάλιο είναι άγιον και να μην το αφαιρέσουμε, αλλά να μην παρασύρει το φτύσιμο εκείνο που μόλις κοινωνήσαμε. Αυτό είναι όλο.

είναι όρο. Μπορείτε να φανταστείτε έναν ιερέα που κάνει σαρανταλείτουργο να μην φτύσει σαράντα ημέρες; Είναι αδιανόητο πράγμα. Είναι αδιανόητο πράγμα. Λοιπόν, προχωρούμε. Σας είπα ότι η σύστασή μας είναι η όλη ψυχοσωματική μας ύπαρξη. Εκεί απλώνεται το σώμα και το αίμα του Χριστού και γινόμεθα, με αυτή την ωραία έκφραση των Πατέρων, «σύναιμοι γινόμαστε και σύσσωμοι». Σύσσωμοι και σύναιμοι. Ένα σώμα με τον Χριστό, ένα σώμα, ένα αίμα. Αν ερωτήσετε

«Κοινωνούμε, παίρνουμε τον Χριστό;», θα σας απαντούσα: Δεν παίρνουμε εμείς τον Χριστό, παίρνει Εκείνος εμάς. Το αντιληφθήκατε; Αν ερωτήσετε, το σώμα περιέχει την ψυχή. Κατά τους Πατέρες, η ψυχή περιέχει το σώμα.

Και εδώ. Μην σας κάνουν εντύπωση αυτά. Έτσι και εδώ. Δεν παίρνουμε εμείς τον Χριστό. Μας παίρνει Εκείνος. Γινόμεθα μέλη Του. Μέλη του δικού Του σώματος. Μας προσλαμβάνει. Δεν Τον προσλαμβάνουμε. Μας προσλαμβάνει. Αλλά ας προχωρήσουμε.

Σας είπα ότι... κόψω το χέρι μου ή ό,τι άλλο πάθω, ή όπως οι μάρτυρες μετά από τη Θεία Ευχαριστία μπορούσαν να μαρτυρήσουν, τότε εδώ τι γίνεται; Πώς είναι δεμένος ο Χριστός; Μήπως Τον χάσουμε; Μήπως έχουμε καμία βιολογική, θα λέγαμε, ένωση; Η απάντηση, αγαπητοί μου, είναι η εξής: Ο Χριστός είναι δεμένος μαζί μας, να το πω έτσι. Αν και το σπουδαίο είναι: Εμείς είμαστε δεμένοι με τον Χριστό. Είναι δεμένος μαζί μας περισσότερο από κάθε βιολογία. Έτσι, ούτε να μας κάψουν, τον Χριστό δεν μας Τον αφαιρούν. Ακόμη Τον κρατούμε κι αν μείνουν γυμνά τα κόκαλά μας μέσα εις τον τάφο. Γι' αυτό τα κόκαλά μας

τα οστά μας, τα οστά των μαρτύρων, των Αγίων, θαυματουργούν, γιατί είναι δεμένα με τον Χριστό. Βλέπετε; Δεμένα με τον Χριστό. Χάθηκαν οι σάρκες, τελείως δεν υπάρχουν σάρκες. Τα οστά, δεμένα με τον Χριστό εν Αγίω Πνεύματι. Είναι εκπληκτικό πραγματικά. Βέβαια, όταν η Εκκλησία τοποθετεί την Κυριακή Προσευχή, το Πάτερ ημών, στη Θεία Λειτουργία μετά από τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, γιατί το κάνει αυτό; Αφήνει να εννοηθεί ότι ο άρτος αυτός, ο οποίος είναι ήδη επί της Αγίας Τραπέζης, είναι το Σώμα του Χριστού. Διότι αν το Πάτερ ημών το ελέγαμε προ του καθαγιασμού, τότε θα άφηνε να εννοηθεί ότι πρόκειται περί κοινού άρτου, δηλαδή οι υλικές μας ανάγκες, τις οποίες ζητούμε από τον Θεό. Και όταν ακόμη λέγει «σήμερον», «τον άρτον ημών τον επιούσιον δώσε ημίν σήμερον», δηλαδή να το μεταφράσουμε έτσι: «Τον Χριστό μας δώσε μας Τον σήμερα», δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά την πυκνή μετοχή μας στη Θεία Κοινωνία. Δηλαδή, υπαινίσσεται εδώ τη συχνή Θεία Κοινωνία. Όταν έχουμε τον Άγιον Άρτον στο Άγιο Δισκάριο ή στο Άγιο Ποτήριο, που για μια στιγμή κάποιος μπορεί να δει

ας πούμε, πώς κοινωνεί ο ιερεύς, ανεβαίνει κανείς σε ένα σκαλοπάτι παρακείμενο εκεί, βλέπει μέσα στο Άγιο Ποτήριο το περιεχόμενό του. Θα σας κάνει εντύπωση αυτό που θα σας πω. Πώς βλέπουμε τον Άγιον Άρτον; Προπαντός εμείς οι ιερείς εις το Άγιο Δισκάριο. Ή, αν θέλετε, κάποια στιγμή φεύγουμε από την Αγία Τράπεζα μπροστά. Όλος ο λαός βλέπει, βλέπει τον Άγιον Άρτον επί του Αγίου Δισκαρίου μετά τον καθαγιασμό. Πώς τον βλέπετε, πώς τον βλέπουμε; Θα μου πείτε: «Τι, πώς τον βλέπουμε;» Με τι διάθεση τον βλέπουμε; Με πίστη, με απιστία, πώς; Ακούστε τι λέει, παρακαλώ, ο Θεός στην Παλαιά Διαθήκη. Είναι στο Α' Βασιλειών 2, 29 και, δυστυχώς, αναφέρεται στον αρχιερέα Ηλί

ακριβώς, και στα παιδιά του. Ακούστε τι λέει: «Ίνα τι επέβλεψας εις την θυσίαν μου αναιδεί οφθαλμώ;» Γιατί, λέει, κοίταξες με αδιάντροπο μάτι τη θυσία μου; Και εκεί τι ήταν; Τα ζώα που θυσιάζονται. Εδώ τι είναι; Το σώμα και το αίμα του Χριστού. Κι άμα λέει «αναιδεί οφθαλμώ», δηλαδή αδιάντροπο μάτι, τι εννοεί εδώ; Είναι η ανευλάβεια, η απιστία και η συνήθεια, ιδίως για εμάς τους κληρικούς, η συνήθεια. Αυτό είναι ο αναιδής οφθαλμός, όταν μάλιστα ο χειρισμός του Αμνού, του σώματος του Χριστού, από μας τώρα πια, από μας

κατά έναν τρόπο αδιάφορο και επιπόλαιο. Α, κόβουμε εκεί, ξέρω εγώ, γιατί είναι προχαραγμένος σε τέσσερα τεταρτημόρια. Ε, χωρίζουμε εκεί, ρίχνουμε στο Άγιο Ποτήριο, μάλιστα με έναν τρόπο σαν να ρίχναμε δεν ξέρω τι μέσα στο Άγιο Ποτήριο. Να μας φυλάξει ο Θεός. Θα σας έλεγα: τρομάξωμεν, το ξω με ωμέγα, να τρομάξουμε, μη κάποτε σταθούμε μπροστά στο Άγιο Ποτήριο κατά αυτόν τον τρόπο. Γι' αυτό λέγει ο διάκονος ή ο ιερεύς: «Μετά φόβου Θεού, πίστεως και αγάπης προσέλθετε». Αυτό το «και αγάπης» μην σας πάει το μυαλό σας ότι είναι η αγάπη στον πλησίον. Είναι η αγάπη εις τον Ιησού Χριστό.

Κατ' επέκταση είναι η αγάπη στον πλησίον, διότι ο φόβος, η πίστη αναφέρεται στον Χριστό. Γιατί η αγάπη αναφέρεται στους ανθρώπους; «Μετά φόβου, πίστεως και αγάπης», αυτό το τρίπτυχο που αναφέρεται στον Ιησού Χριστό, δηλαδή στον πιστό για τον Ιησού Χριστό.

Με άρτον εννοούμε και τον Λόγο του Θεού. Φεύγω από το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, εννοούμε τον Λόγο του Θεού. Θα επαναλάβω εκείνο το οποίον είπε ο Μωυσής στον λαό και χρησιμοποίησε ο Κύριος κατοπινά: «Ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος, αλλ' επί παντί ρήματι εκπορευομένω διά στόματος Θεού». Δηλαδή, μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος με ένα λόγο που θα πει ο Θεός. Είναι πολύτιμο το χωρίον αυτό και επιτρέψατέ μου να σας το λιγάκι λιανίσω.

Ο Μωυσής στον λαό. Είναι στο Δευτερονόμιον 8, 3. Εκεί είναι το χωρίο που σας ανέφερα. Να σας το πω όμως ολόκληρο και γιατί το είπε ο Μωυσής: «Και εκάκωσέν σε και ελιμαγχόνησέν σε», δηλαδή ο Θεός, δηλαδή άφησε να υποστείς κακώσεις στην έρημο. Σε άφησε να πεινάσεις. Λιμαγχονώ, ελιμαγχόνησέν σε, δηλαδή σε άφησε να πεινάσεις, να λιμάξεις, επί λέξει, το «λι» με γιώτα. «Και εψώμισέν σε το μάννα», και σου έδωσε να φας το μάννα που έριξε από τον ουρανό, «ο ουκ ήδεισαν οι πατέρες σου», το οποίο δεν γνώριζαν οι προγονείς σου.

«Ίνα αναγγείλη σοι», για να σου αναγγείλει, «ότι ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται ο άνθρωπος, αλλ' επί παντί ρήματι τω εκπορευομένω διά στόματος Θεού ζήσεται ο άνθρωπος». Δηλαδή, ακούστε εδώ να δείτε, αγαπητοί μου, να το πούμε απλά-απλά. Λοιπόν, ο Θεός όταν μας κατασκεύασε έκανε το πεπτικό μας σύστημα και είπε: «Ο άνθρωπος θα ζει όταν τρώει ψωμί. Άμα δεν φάει, θα πεθάνει». Γιατί το έκανε έτσι ο Θεός; Γιατί έτσι το ήθελε. «Πάντα όσα ηθέλησεν εποίησεν ο Κύριος», λέει ο Ψαλμωδός. Έτσι ήθελε. Ήθελε να έχουμε πεπτικό σύστημα, να τρώμε το ψωμί και να γίνεται αυτή η διαδικασία κλπ. Γιατί λοιπόν έγινε;

Έτσι θέλησε ο Θεός, για να ζει ο άνθρωπος. Αύριο, στην αιωνιότητα, θα καταργηθούν οι τροφές και η κοιλιά, το πεπτικό σύστημα. Θέλετε να το δείτε; Τι λέει ο Απόστολος στην Α' προς Κορινθίους, 6ο κεφάλαιο, στίχος 13; «Τα βρώματα τη κοιλία και η κοιλία τοις βρώμασιν. Ο δε Θεός και ταύτην», ποια; την κοιλίαν, «και ταύτα», ποια; τα βρώματα, τα φαγητά, «καταργήσει». Καταργώ θα πει, δεν θα πει εξαφανίζω, θα πει θέτω εις αργίαν. Όπως και τον διάβολο θα τον καταργήσει, θα τον θέσει εις αργίαν, δηλαδή δεν θα μπορεί πλέον να ενεργεί. Αυτό θα πει καταργώ, όχι εξαφανίζω. Σπουδαία όλα αυτά. Τότε ο άνθρωπος θα ζει

πάλι, θα έχει σώμα, το σώμα της Αναστάσεως, χωρίς να τρώγει. Γιατί έτσι το θέλει ο Θεός. Ώστε, λοιπόν, ο λόγος του Θεού είναι εκείνος που κάνει τον άνθρωπο να ζει. Είτε θα ήθελε ο Θεός να τρώγει ο άνθρωπος και να ζει, είτε θα ήθελε ο Θεός ο άνθρωπος να μην τρώγει και πάλι να ζει. Τι είναι, λοιπόν, εκείνο το οποίο τον κάνει τώρα να ζει τον άνθρωπο; Το ρήμα, ο λόγος, το ρήμα του Θεού. Αυτό είναι. Γι' αυτό καθημερινά πρέπει να μελετούμε τον λόγο του Θεού. Γιατί διαφορετικά, αγαπητοί μου, θα λιμοκτονήσουμε. Λιμοκτονήσουμε, θα πεινάσουμε, θα αδειάσουμε, θα εξασθενήσουμε. Αλλά και για να μάθουμε

εκείνο που μας τρέφει είναι ό,τι λέει ο Θεός. Και ζούμε βάσει του ό,τι λέγει ο Θεός. Ας δούμε όμως, αγαπητοί μου, το ιερό κείμενο όπως διατυπούται, όπως σε μια πρώτη ματιά θα το έβλεπε κάποιος αναγνώστης, σε ένα πρώτο επίπεδο. Γιατί δεν πήρα το πρώτο επίπεδο, πήρα το τελευταίο επίπεδο. Σαν ψωμί, σαν άρτος, σαν κοινό ψωμί, που εκφράζει ταυτόχρονα όλες τις υλικές μας ανάγκες. Έτσι να το δούμε. Στρεφόμεθα στον Θεό και Του λέμε: «Πάτερ, λοιπόν, δώσε ημίν τον άρτον ημών τον επιούσιον». Γιατί στρεφόμεθα εις τον Θεόν;

Ο Θεός είναι εκείνος ο οποίος δίδει, συγγνώμη, τρέφει τα σύμπαντα, χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει την κατάργηση της εργασίας. Θα εργαστείς για να φας. Πόσα χωρία έχουμε στην Αγία Γραφή που μιλάνε για την εργασία, αλλά την τροφή θα σου τη δώσει τελικά ο Θεός. Λέει ο Ψαλμωδός στον 146ο Ψαλμό:

«Τῷ περιβάλλοντι τὸν οὐρανὸν ἐν νεφέλαις, τῷ ἑτοιμάζοντι τῇ γῇ ὑετόν», αυτός που ετοιμάζει τη γη με τη βροχή, με τον υετόν, «τῷ ἐξανατέλλοντι ἐν ὄρεσι χόρτον καὶ χλόην τῇ δουλείᾳ τῶν ἀνθρώπων», αυτός που φυτρώνει το φυτικό βασίλειο για να υπηρετήσει τον άνθρωπο.

Διδόντι της κτίνεσιν Αυτός που δίνει, λέει, στα κτήνη την τροφή τους. «Καὶ τοῖς νεοσσοῖς», αυτό θυμόμουνα και αυτό το ανεζήτησα στους Ψαλμούς και το βρήκα για να σας το πω, γιατί πάντα μ' άρεσε, «καὶ τοῖς νεοσσοῖς τῶν κοράκων τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτόν». Και στα πουλάκια του κόρακα Αυτός δίνει, γιατί Τον επικαλούνται. Πώς Τον επικαλούνται; Εγώ θα σας πάρω μια άλλη εικόνα, γιατί μπορεί να μην έχετε δει κορακοφωλιά. Σίγουρα όμως έχετε δει φωλιά χελιδονιών. Όταν πλησιάζει το χελιδόνι, η μάνα, ο πατέρας, για να ταΐσει, εκείνα ανοίγουν όλα μαζί το στόμα τους και τσιρίζουνε. Περιμένουν την τροφή. Ξέρετε ότι κουβαλάνε και νερό τα πουλιά στα πουλάκια τους; Και νερό κουβαλάνε, όχι μόνο τροφή. Λοιπόν, αυτό το άνοιγμα του στόματος

είναι παρά μία ωραιοτάτη έκφρασις επίσης επικλήσεως του Θεού. Δηλαδή, «Πατέρα, δώσε μας να φάμε». Είναι πολύ όμορφο. Και τα κοράκια λοιπόν δέχονται έτσι, αλλά κοπιάζουν να βρουν την τροφή τους. Δεν κοπιάζουν; Αλλά πίσω από τον κόπο τους είναι εκείνο που ο Θεός ετοιμάζει. Έτσι και διά τον άνθρωπον, που ο Θεός τον θέλει εργατικόν. Αυτός πρέπει να κοπιάσει, αλλά πίσω όμως από αυτά δίδει ο Θεός. Γιατί επιμένω σε αυτό; Για να μη λέει κάποιος άνθρωπος ότι εξαρτάται από την εξυπνάδα του ή από τον κόπο του εκείνο που κέρδισε ως τροφή. Αυτό είναι αμαρτία να το πει κανείς. Θα συντελέσει η εξυπνάδα σου και ο κόπος σου, αλλά πίσω από την εξυπνάδα σου και τον κόπο σου, που κι αυτά σου τα έδωσε ουσιαστικά ο Θεός.

Αν εσύ ήσουν άρρωστος, θα είχες σκοπό να δουλέψεις; Εκείνος σου δίδει την τροφή, Αυτός που τρέφει τα σύμπαντα. Ο Κύριός μας είπε ακόμη, αγαπητοί μου, «μη μεριμνάτε». Μην έχετε την αγωνιώδη φροντίδα. Και μας θέλει εξαρτωμένους από Εκείνον. Θα πάω να δουλέψω, αλλά ο Κύριος θα μου δώσει την τροφή. Πάει ευθύς στο μυαλό μου πώς θα βγάλω το ψωμί μου, αλλά Εκείνος θα μου δώσει την τροφή μου. Μια σταγόνα, λέει ο μακαρίτης πατήρ Σεραφείμ Παπακώστας σε ένα του βιβλίο, «Άνθρωπε», λέει, «μια σταγόνα αίματος να πέσει παραπανίσια, λιγότερη, ξέρω κάπου στον εγκέφαλό σου, έγινες κλασικός βλάκας». Μην καυχάσαι, λοιπόν, για την εξυπνάδα σου, για την υγεία σου, για τις δυνάμεις σου, για την τσέπη σου.

Ο Θεός σε τρέφει. Έχουμε και τις έκτακτες περιπτώσεις. Οι Εβραίοι στην έρημο, όπως ξέρετε, δεν είχαν τρόπο να φάνε. Τους τρέφει ο Θεός σαράντα χρόνια με το μάννα. Ο προφήτης Ηλίας, όταν έπεσε ο λιμός και εκείνος έφυγε στον χείμαρρο κτλ., χείμαρρο Χορράθ, πώς ετρέφετο; Του πήγαινε ένα κοράκι ψωμί και κρέας. Και ρωτάει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Γιατί έβαλε κόρακα ο Θεός; Δεν έβαζε ένα περιστέρι, δεν έβαζε ένα κάτι άλλο;» Για να δείξει το θαύμα ως εξής: ο κόρακας τρώει μόνο κρέας. Το περιστέρι δεν τρώει κρέας. Ο κόρακας λοιπόν

τρώει το κρέας. Δεν το τρώει, γιατί παίρνει την εντολή να το πάει στον Ηλία τον προφήτη, για να φανεί έκτυπο το θαύμα. Ο Δανιήλ στον λάκκο των λεόντων. Ξέρετε, είναι ωραία αυτή η ιστορία. Όταν άφησαν πεινασμένα τα λιοντάρια να τον φάνε, αλλά και ο Δανιήλ τι θα έτρωγε μέσα στον λάκκο των λεόντων; Κάποιος άνθρωπος, Αβακούμ ονόματι, όχι ο προφήτης Αβακούμ, πήγαινε στην Ιουδαία. Είχε τα χωράφια του σε μια απόσταση και έψησε στο σπίτι του φαΐ και πήγαινε να το δώσει στους εργάτες να φάνε το μεσημέρι. Ξαφνικά ένας άγγελος —μην τρομάξετε, δεν θα συμβεί σε εμάς, κατά δυστυχίαν— τον άρπαξε από εδώ, από τα μαλλιά.

Μέσα σε μία στιγμή χρόνου τον έφερε πάνω από τον λάκκο των λεόντων. Ξέρετε πού; Στη Βαβυλώνα. Πω, πω, φοβερό! Σε στιγμή χρόνου. Αφού τον ειδοποίησε, του είχε πει πρώτα ο άγγελος: «Πού πηγαίνεις;» «Στους εργάτες, να τους δώσω φαγητό». «Όχι, πήγαινε», λέει, «στον Δανιήλ, που είναι στη Βαβυλώνα». «Ούτε τον Δανιήλ γνωρίζω», λέει ο άνθρωπος αυτός, «ούτε τη Βαβυλώνα, ούτε ποτέ μου δεν έχω πάει». Και εκεί τον άρπαξε και τον έφερε πάνω από τον λάκκο των λεόντων και φωνάζει από πάνω ο Αβακούμ: «Δανιήλ, Δανιήλ, τι συμβαίνει; Σου έφερα φαΐ», και του έριξε το φαΐ μέσα στον λάκκο των λεόντων. Τα δε λιοντάρια, σαν αρνάκια, δεν πείραζαν τον Δανιήλ. Έχουμε τις έκτακτες περιπτώσεις.

Αυτά όμως, αγαπητοί μου, είναι ιστορικά προηγούμενα. Θα το ξαναπώ με δυνατή φωνή και άλλη μια φορά: αυτά είναι ιστορικά προηγούμενα. Προπαντός σαράντα χρόνια που τρέφει ο Θεός τον λαό Του στην έρημο, για να πιστέψουμε αυτό που λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως: «Καὶ ἡ γυνὴ», στο 12ο κεφάλαιο, στίχος 6, «καὶ ἡ γυνὴ ἔφυγεν εἰς τὴν ἔρημον», όπου εκεί η γυνή είναι η Εκκλησία, «ὅπου ἔχει ἐκεῖ τόπον ἡτοιμασμένον ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἐκεῖ τρέφωσιν αὐτὴν ἡμέρας χιλίας διακοσίας ἑξήκοντα». Τριάμισι χρόνια. Το ακούσατε; Έχουμε τα προηγούμενα, τα ιστορικά προηγούμενα. Τρέφει ο Θεός, θα θρέψει ο Θεός τον λαό Του στην έρημο, το λείμμα που θα έχει μείνει, εκείνο που δεν θα έχει προσκυνήσει τον Αντίχριστον. Έτσι, μας έδωσε προηγούμενα ιστορικά

να πιστέψουμε στα μελλοντικά. Πάντως ο Θεός υπόσχεται στην Αγία Γραφή: «Οὐ λιμοκτονήσει Κύριος ψυχὴν δικαίαν». Δεν θα αφήσει τον δίκαιο άνθρωπο να πεθάνει από την πείνα. Και λέει στην προς Εβραίους, είναι από το Δευτερονόμιο, λέει ο Απόστολος Παύλος: «Οὐ μή σε ἀνῶ, οὐδ' οὐ μή σε ἐγκαταλίπω». Ούτε θα σε αφήσω ούτε θα σε εγκαταλείψω. Αγαπητοί μου, με αυτό το χωρίο έφυγα εγώ από το σπίτι μου. Δεν είχα άλλες ελπίδες για τον εαυτό μου. «Ο Θεός μού υπόσχεται», είπα. Από το σπίτι μου πριν τριάντα ένα χρόνια, μπαίνουμε στα τριάντα δύο. «Δεν θα σε αφήσω ούτε θα σε εγκαταλείψω». Ε, σας βεβαιώνω, ούτε με άφησε ούτε με εγκατέλειψε. Δύο φορές έμεινα με δυόμισι δραχμές, αλλά δεν έμεινα νηστικός.

Τι έγινε, δεν ξέρω, πάντως δεν έμεινα νηστικός. Ναι, και εγώ πάντα ελπίζω στην αγάπη του Θεού. Και αν ο Θεός επιτρέψει να πεινάσω, πάλι η αγάπη του Θεού θα το δώσει αυτό. Δεν ξέρω. «Τὸν ἄρτον ἡμῶν δὸς ἡμῖν», σε πληθυντικό αριθμό. Όπως και στο «Πάτερ ἡμῶν» λέμε «Πατέρα μας». Κοινός ο Πατήρ, κοινά τα αγαθά. Αγαθά: σπάσιμο ατομισμού. Δεν λέμε «Πατέρα μου, δώσ' μου εμένα», «δώσε εμάς». Αν σε κάποιον δοθούν περισσότερα αγαθά, πρέπει να γίνει αυτός που έχει τα περισσότερα διάκονος των μη εχόντων. Αφού Του ζητάμε τον άρτο μας, πρέπει να φάνε και οι άλλοι. Ο Θεός σού έδωσε πολλά για να σε δοκιμάσει. Θα δώσεις στους άλλους; Πρόσεξε!

Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι εικόνα απολαβής των κοινών αγαθών. Όλοι δεν κοινωνούμε από ένα ποτήριον, από έναν άρτον; Όλοι δεν κοινωνούμε; Ε, λοιπόν, και μετέχουμε. Ε, λοιπόν, και από τον κοινόν άρτον, το ψωμί το καθημερινό, πρέπει όλοι να μετέχουμε. Εάν από το μείζον όλοι μετέχουμε και έχουμε κοινό Πατέρα, γιατί πολύ περισσότερο δεν πρέπει να μετέχουμε και διά το μικρότερο πράγμα, που είναι το κοινό μας ψωμί; Εκείνο το «ημών» ακόμη υπονοεί και την ελεημοσύνη. Αφού δεν έχει ο άλλος να φάει, έξεσαι. Κάνε ελεημοσύνη, γιατί ζήτησες το ψωμί μας. Δεν έχει να φάει ο άλλος. Δώσε, λοιπόν, ελεημοσύνη. Ελεούμε τους αδελφούς, όπως ο κοινός Πατήρ, ο Θεός, είναι ελεήμων.

Το ίδιο πρέπει να σκεφτούμε, αγαπητοί μου, και διά τα πνευματικά αγαθά. Εγώ ακούω κήρυγμα, ας πάρω και έναν άλλον να ακούσει. Εγώ μελετάω Αγία Γραφή, ας βάλω στα χέρια του την Αγία Γραφή και του αλλουνού που λιμοκτονεί πνευματικά. Ας του δώσω μια καλή συμβουλή, ό,τι είναι δυνατόν, να τον κάνω μέτοχο και των πνευματικών μου αγαθών. «Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον». Σήμερον. Ναι, πολλά θα είχαμε να πούμε πάνω σε αυτό το «σήμερον». Οι Εβραίοι στην έρημο, αγαπητοί, εδέχοντο το μάννα της ημέρας. Το ξέρετε αυτό, γιατί απηγορεύετο να μαζέψουν μάννα για την άλλη μέρα. Τι γινόταν; Εσκουλήκιαζε. Το ακούσατε;

Εσκουλήκιαζε, θαυμαστώς, θαυμαστώς. Το μάννα της Παρασκευής, που μάζευαν για το Σάββατο, γιατί το Σάββατο δεν έπεφτε μάννα, δεν εσκουλήκιαζε. Είναι εκπληκτικόν. Αρνητικό και θετικό το θαύμα. Τι σημαίνει; Ότι έπρεπε οι Εβραίοι μόνο το σημερινό μάννα να μαζεύουν. Μάθημα εξαρτήσεως από την πρόνοια και την αγάπη του Θεού. Μερικοί μάζεψαν κρυφά. Σκουλήκιαζε, αμέσως σκουλήκιαζε. Βρώμησε το στρατόπεδο. Έτσι τους βρήκαν αυτούς, μάλιστα από τη βρώμα που δημιουργήθηκε. Και λέγει ο Θεός... Μα επιτέλους, αυτή τη σκέψη έκαναν: «Μα, κι αύριο πεθάνει ο Θεός, πού ξέρουμε; Εμείς ας μαζέψουμε περισσότερο, για να έχουμε τουλάχιστον εμείς να ζήσουμε». Ο σημερινός άρτος, δηλαδή ο άρτος της ημέρας,

«σήμερον», είναι ακόμη και ένα μάθημα ολιγαρκίας και ένα σπάσιμο της πλεονεξίας. Ζητάμε ακόμη την κάλυψη των αναγκών μας, όχι των ηδονών μας, όταν λέμε «σήμερον». Των αναγκών μας, όχι των ηδονών μας, όχι για να πλουτίσουμε. Ευχαριστούμε. Τα ζώα μάς διδάσκουν σ' αυτό. Ό,τι βρουν μες στην ημέρα θα το φάνε. Αύριο έχει ο Θεός. Μας δίνουν και τα ζώα το μάθημα και εμείς ούτε από τα ζώα ακόμη δεν έχουμε διδαχθεί. Αν πραγματώσουμε, αγαπητοί μου, βιωματικά αυτό το «σήμερον», τότε γινόμεθα φιλόσοφοι και φιλοσοφούμε την παρούσα ζωή αλλά και τις διαστάσεις της. Ο Διογένης, ειδωλολάτρης ήτο, μια λιτότητα καταπληκτική. Θα μας μάθαινε καλύτερα αυτός το μάθημα του «σήμερον», αυτής της λιτότητος, και θα εδικαιούντο οι ειδωλολάτρες, εμείς οι μεταχριστιανοί. Έτσι, αν προσέξουμε τα αιτήματα της Κυριακής Προσευχής, που ακόμη βεβαίως δεν ετελείωσαν, θα αντιληφθούμε ότι περιέχουν όλη την πνευματικότητα που ζητά ο Θεός από μας. Ναι, όλη την πνευματικότητα. Αυτή η μικρή προσευχή, η λιτή, εκείνη που μοιάζει τόσο απλή στην έκφρασή της και κατανοητή και από τον τελευταίο άνθρωπο. Ναι, περιέχει όλη την ευαγγελική πνευματικότητα. Έτσι,

όταν απαγγέλλουμε την προσευχή, την Κυριακή Προσευχή, είτε τη μελετούμε μια ήσυχη ώρα είτε την ακούμε σαν κήρυγμα, ανάλυση τώρα, ας μπορούμε να βγάζουμε τα βαθιά της νοήματα, για να γινόμαστε, αγαπητοί μου, πνευματικότεροι άνθρωποι. Σας ευχαριστώ που με ακούσατε.