Catecheses of St Cyril 197 | 11-03-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are still studying the Catecheses of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem, and have reached paragraph eleven of his Fifth Mystagogical Catechesis. He is speaking about the “Our Father,” the so-called Lord’s Prayer, and is trying, in a few words, to give an outline of its meaning for those who had received catechesis and had now been baptized. Let me remind you of something I have mentioned before: these Mystagogical Catecheses were delivered beginning on the day of Pascha.

From the second day of Pascha through the Friday of Pascha, these five Mystagogical Catecheses were delivered over the course of five days. They are called mystagogical because they initiate us into the spiritual life of the Church and into the Mysteries of the Church, especially three Mysteries: Baptism, Chrismation, and the Mystery of the Holy Eucharist. Last time, we saw the wealth contained in the invocation of the Lord’s Prayer—and it is called the Lord’s Prayer because the Lord taught it—the invocation, “Our Father.”

“Our Father, You who are in heaven,” or, “in the heavens.”

We have already explained and seen what Saint Cyril tells us about the words “Father” and “our”—“Our Father”—and also that the heavens are none other than what he describes so beautifully: “The heavens are also those who bear the image of the heavenly Man, in whom God dwells and walks.” What, then, are the heavens? As he says, the first man was of the earth, while the second Man was...

Heavenly: Jesus Christ. Therefore, as the Apostle Paul says, just as we have borne the image of the man of dust—and he says this in his First Epistle to the Corinthians, chapter 15, verse 49—so shall we also bear the image of the heavenly Man. Saint Cyril wishes to tell us here that the heavens are God’s dwelling place; that is, so to speak, the place where God’s glory is revealed, where His will is done, and so forth. But since God is present everywhere, and since His will is done, as it is in heaven...

As a later petition says, “so also on earth,” where it is done on earth by human beings, then every human heart becomes heaven. God dwells in the heavens, but He also dwells in every person; and as we bear the image of the heavenly Man, we already become God’s dwelling place, His habitation—we become His heavens. This is an exceedingly beautiful teaching, as you have seen, and Saint Cyril emphasizes it strongly. Last time we also quoted, “We will come to him and make Our home with him.” The Triune God will come...

And make the human person His dwelling place. Or, as Saint Cyril quotes: “I will dwell in them and walk among them.” “I will dwell,” God says, “and I will walk among them,” which indicates a dynamic presence. That is what “I will walk” means: I will not remain seated; I will walk. It is the dynamic presence of God within the human person. There are still other reasons why we say, “Our Father, who art in heaven.” Since God is present everywhere—everywhere present—we cannot confine Him to heaven. You know that God does not look down from heaven. We often use the expression that God looks down from heaven.

A verse from the Psalms says, “God looked down from heaven to see what the sons of men were doing.” “He looked down,” as though heaven had a window and God were bending down through it to see what is happening below on earth. Yet when God sees something, He does not see it as we do. I see you now, but I am not within you; there is a distance between us. God does not see in that sense. God is present everywhere; He is present in every place. When we say, “I see,” we speak of something at a distance from us. But because God is present everywhere, we cannot say that He sees in that same way. Nevertheless, there is...

The anthropomorphic expression that God sees. Thus, God is present everywhere, but in heaven His glory is openly revealed. What is this heaven? A Father of our Church says: it is where sins have ceased, where there are no sins. What is this heaven? It is where death does not exist. What is this heaven? It is where God reigns. And what does “reigns” mean? It means that His will is done.

God’s will is done by the Holy Angels immediately, willingly, and completely. They do not respond as our children do, or as we sometimes respond when someone gives us an instruction or a task: “All right, in a little while.” Do you understand? It must be done immediately. The angels do not say, “All right, but I have something else to do now.” God’s will is done immediately and willingly—not as we grumble when we are called to do the will of God or of other people. And “completely” means that it is not done imperfectly. After all, does not Holy Scripture say through the prophet...

“Cursed is he who performs the works of the Lord negligently”? Negligently. You may tell me that the example I am about to give is extremely small, but it is revealing, and that is enough. Someone goes to venerate at the Holy Altar of a church and sees that the cloth placed over the Gospel has been tossed down carelessly, crooked and untidy. Would a good housewife do that in her own sitting room? Would she not spread a tablecloth with the utmost care? Of course she would. And this shows that the priest...

Is in a hurry, or was hurried and inattentive; he simply threw down the cloth however it happened to fall. No—it should be centered and properly arranged. I have given you this very small example to show that God’s will and God’s work must always be done perfectly—perfectly according to human ability, of course. In this, the human person is called to imitate the Holy Angels, for this is what they do: they carry out God’s will immediately, willingly, and completely. Moreover, when we say “in the heavens,” this reminds us of a commandment of the Holy Spirit written by the hand of the Apostle Paul.

What does he say to the Colossians, in chapter 3, verse 1? He says, “Seek the things above, where Christ is. Set your mind on the things above, not on the things of the earth.” Where is Christ? Above. Seek the things above. Where is Christ not found—meaning His will and all that follows from it? Below, on earth. Do not set your mind on the things of the earth. That is the point. Therefore, “Set your mind on the things above,” where Christ is—“where Christ is.” Forgive me: first, “Seek the things above”; second, “Set your mind on the things above, not on the things of the earth.”

That means everything earthly and material. This certainly does not mean that we are to have nothing to do with material things. We may use them, but we must not fasten our attention and our whole way of thinking upon them, because then our outlook will become materialistic. Here, then, is one meaning of heaven. Furthermore, if you will, heaven reminds us of our first homeland. Please pay close attention to this point. It reminds us of our first homeland, now so distant—but certainly not according to the Platonic understanding.

I mean the ancient Paradise that was here upon our earth. Yet in that ancient Paradise, God walked; there He met Adam. “Adam, where are you?” Wherever God is, there also is heaven. Therefore, the earth itself was heaven. God walked in Paradise and had communion with Adam. But as I said a moment ago, this must certainly not be understood in the Platonic sense. Allow me to say a little more about this, since we are returning once again to our ancient pagan religion. Whether we like it or not, it is upon this...

This is what those who seek to bring back the twelve gods of Olympus, the ancient cults, and many other things are counting on. I am sorry to say it, but unfortunately this is what is happening. Now Plato was a remarkable philosopher, but he lived before Christ and was a pagan. Naturally, we would not expect to compare him with Christianity. Even so, he was an inspired and extraordinary thinker, capable, as early as the fifth century before Christ, of saying the things he said. But his theories? They were certainly full of errors—so full of errors...

The Church was eventually compelled, in the case of Origen, to condemn Platonism and Neoplatonism. It was compelled to do so. Christianity has nothing to do with Platonism, nor does Christianity have anything to do with a system of ideas. I told you on a previous occasion that Christianity is not an ideology; it is founded upon events. Plato is the philosopher of ideas. The term may sometimes be used loosely, of course, since we cannot always speak with complete precision. But to identify the two is a glaring error. Take care, then. Plato teaches...

That knowledge is recollection and that, consequently, when we came to earth, we forgot. According to him, we had existed in heaven as souls—which introduces yet another teaching, the preexistence of souls. As I told you, when judged from a Christian standpoint, these are errors upon errors. According to this view, then, we were in heaven, sinned there—as the Neoplatonists also taught—and found ourselves on earth, confined within a prison called the human body. There in heaven, we possessed knowledge of truth, beauty, and God. But when we came here to earth...

We forgot these things because we found ourselves in a different environment. Now, however, since we once possessed this experience, this experience of knowledge, we must be educated. For Plato, education is nothing other than recollection. The whole purpose of education, therefore, is to remember what we once possessed in heaven. But you understand that when I tell you now that heaven reminds us of our ancient homeland, I am not speaking of such Platonic recollection. We may think of the Dormition of the Theotokos, the Annunciation, and the longing for Paradise. John Milton, the poet, wrote Paradise Lost, a vast poem comparable in length to the Odyssey, as well as Paradise Regained. Thus, we remember. But how do we remember? Not in a Platonic way, I repeat. From the ancient Paradise, we remember our ancient homeland. And how do we remember that ancient homeland? Through the image of God that we bear within us, through the nobility of our creation; for when God made us in His own image, He endowed our very nature with nobility.

He even calls us His children. God does not call hens and goats His children; He calls us His children. Therefore, we bear the image of God within us, and this is, so to speak, our remembrance of our ancient homeland, of our former Paradise, and of God. But let us look at this more closely. Christ’s teaching is unfathomable. Every time we take up a passage, we always discover something new—always, without exception. When we find nothing new, it is because we are not digging deeply enough, or because we are unable to dig.

For example, how many homilies could one give on the parable of the prodigal son? One, two, three, five, ten? My beloved, you can always find something new in this parable—always something new. Perhaps I shall now tell you something you have not heard before. The prodigal son returns and plans to say to his father, “Father, I have sinned against heaven and before you.” Do you remember the parable? “Against heaven and before you.” Why does he say, “against heaven and before you”? It means that he sinned before two: before God...

Thus, he sinned against heaven, against his ancient homeland. Now he is returning. Where is he returning? To his ancient homeland, to heaven, to that good homeland of his, to his Father’s house. You see, then, my beloved, what riches are contained in this whole Word of God. Thus, he sinned against heaven, against his ancient homeland. Now he is returning. Where is he returning? To his ancient homeland, to heaven, to that good homeland of his, to his Father’s house. You see, then, my beloved, what riches are contained in this whole Word of God.

Let us stop here, so that we may go a little further.

Let us move on to the twelfth paragraph, where Saint Cyril now comes to the main subject: “Hallowed be Thy name; Thy kingdom come,” and so forth. I told you that the Lord’s Prayer has six petitions—six. On one level, the first three petitions concern God. They also concern us, as you will see. The last three petitions concern us exclusively. And so, in all six of these petitions—though this may sound like an exaggeration—the Fathers demonstrate that...

the whole Gospel is hidden within them. Astonishing! Its doctrinal teaching, its moral teaching, and its spiritual teaching are all there. This has been said both of the parable of the prodigal son, which I mentioned earlier, and of the Lord’s Prayer. If only these had been given to us, we would still possess a very brief summary of the whole Gospel. But let us look at the first three petitions. The first three are: “Hallowed be Thy name; Thy kingdom come; Thy will be done.” These three, these three...

belong to what is due to God. What does it mean to say that they “belong to what is due to God”? It means many things. Do you remember a question you raised one Monday concerning the Great Doxology: “Blessed art Thou, O Lord; teach me Thy statutes”? More precisely, it is in the Small Doxology. The Small Doxology is actually longer than the Great—but why that is so is another matter. “Blessed art Thou, O Lord”—Thou art blessed, O Lord—“teach me Thy statutes.” What does “statutes” mean here? It means those things which You are entitled to receive from me; those things which I am obliged to...

render to You because they are Your due. “Blessed art Thou, O Master; grant me understanding of Thy statutes.” Notice that it says, “O Lord, O Master, O Holy One.” There are three phrases: “O Lord, O Master, O Holy One.” We shall not make a separate analysis of them. We already did so during the question period one Monday, as I told you. But here it says: how will the Lord teach these things to me? I must understand what is due to God. Yet how can I understand it if I lack discernment? And so I now ask the Lord to grant me understanding.

so that I may see—or, better, understand—what these things due to God are. “Blessed art Thou, O Holy One,” says the third phrase, “enlighten me by Thy statutes.” Enlighten me, so that in Thy light I may see Thy light and perceive those things which belong to Thee. The Doxology contains this phrase: “In the light”—notice this—“in the light of Thy countenance shall we see light.” This wording also comes from the Psalms: “In the light of Thy countenance shall we see light.”

Thank you. In other words, by the light of Thy countenance we shall see light. The wording is striking. It means nothing other than that we see by the light of the Holy Spirit or by the light of the Son. For what do we say? The Father is Light, the Son is Light, and the Holy Spirit is Light. Yet I cannot see the light of the Father unless I see it within the light of the Son and the light of the Holy Spirit. Thus, “In the light of Thy countenance shall we see light.” This contains a great deal of theology—an immense amount. We shall say nothing more, except that we need God’s illumination.

in order to see what is due to God. Through the words “teach me,” “grant me understanding,” and “enlighten me,” we ask to possess the fullness of knowledge, understanding, and illumination concerning what is due to God. And what is due to God? In summary, it is expressed in these three petitions of the Lord’s Prayer, the “Our Father.” You know what riches these three petitions contain. I have told you before, and I tell you again: Holy Scripture is never exhausted. We shall say only a little, simply to gain an image, a taste, a faint sense of this treasure.

So, let us consider the first petition: “Hallowed be Thy name.” That is, may Your name be hallowed. May Thy name be hallowed. Is not the name of God already holy? Why, then, do we ask that it be hallowed? What we are saying is a prayer: we pray to God that His name may be hallowed. Can we add anything to God’s holiness? My beloved, if God is the source of holiness, how can we ask that the name of God be hallowed? He is the source of holiness, and it is from Him that we ourselves receive holiness. How, then, can we pray that God’s name may be hallowed?

You understand the question. Let us examine it through the teaching of the Fathers of the Church and see exactly what they say. First, let us hear Saint Cyril: “Hallowed be Thy name. The name of God is holy by nature, whether we say so or whether we do not.” Thus, Saint Cyril says that whether we ask God for His name to be hallowed or do not ask it, the name of God is holy. “The name of God is holy by nature.” Therefore, by nature—that is, with reference to His very nature...

God is holy by nature. He did not acquire sanctification or holiness at some point—if such an expression may be permitted—at some moment in His life, as though God had once not been holy and then became holy. Never. God is holy by nature. God lives eternally, without beginning and without end. In God are both the beginning and the end, the Alpha and the Omega. The beginning has its source in God, and the end also comes to its completion and abides in God. God is beyond the bounds of Alpha and Omega. He is holy. He is the eternal God. God, therefore, is eternally what He is.

Why, then, do we say, “Hallowed be Thy name”? Because, Saint Cyril says, “Among sinners it is sometimes profaned, according to the saying, ‘Because of you My name is continually blasphemed among the nations.’ We pray that the name of God may be hallowed in us—not that it passes from being unholy to becoming holy, but that it becomes holy in us, as we ourselves are sanctified and do things worthy of sanctification.” God, then, is holy. He is the source of holiness, and the Mysteries that come from God are...

a source of holiness. The Holy Angels also praise God. Indeed, the Seraphim cry out continually, “Holy, Holy, Holy,” as the Prophet Isaiah reveals and records for us in the sixth chapter. God, then, is holy. He has also told us, “Become holy, for I am holy.” Become holy because I am holy. Therefore, since I am holy, you too must become what I am. What, then, does “holy” mean here?

The Fathers say that “hallowed” is equivalent to “glorified.” “May the name be glorified”—that is what “hallowed” means. All the Fathers say this. But how is it to be glorified, and where? Is God not already glorified? He is to be glorified within our own lives. We can now understand what the Lord Himself says in the Gospel according to Matthew, in the Sermon on the Mount: “Let your light so shine before men.” Let your own light shine in this way, He says...

“that they may see your good works”—and notice what follows—“and glorify your Father who is in heaven.” There it is: “glorify.” Thus, “hallowed” means “glorified.” People will glorify God when they see our good works and our good way of life. This is very important and worthy of attention. When He says, “Let your light so shine,” it means that we too become light. Yes, we too become lights. The Lord told us that a city set upon a mountain cannot be hidden. Tell me, can Rapsani be hidden? Rapsani cannot be hidden. Can Aigani be hidden? It cannot. Can Pyrgetos be hidden? It cannot, because these are cities set upon a mountain; they stand on the mountainside and can be seen. The Lord tells us that each believer is like a city set upon a mountain. We are also light. Light, then. He says that a light is placed upon a lampstand, and so it shines. A lampstand holds what we call a lamp—or, more precisely, an oil lamp.

It shines and gives light to everyone in the house. He says that we do not place this lamp—that is, the lampstand together with its light—under a bushel basket. A bushel is a wooden container used for measuring grain. Since it is made of wood and is not transparent, if you place the light beneath it and cover it with that box, the light can no longer shine. Christ wants our light to shine. You may ask whether this contradicts the teaching that we should conceal our virtue. My beloved, virtue cannot be hidden. Virtue cannot be hidden.

Of course, we will not announce our almsgiving. But what do you think? Do you believe virtue can be hidden? Virtue is set upon a mountain, just as wickedness also cannot be hidden. It begins to show in a person’s face, in his conduct, and in his whole bearing. Thus, it is the virtue and holiness of the faithful that will ultimately glorify the name of God among those who do not yet know Him. Sometimes people may say to me:

“I was shopping in a store, and the clerk gave me too much change,” or, “Among the things I bought, somehow there was an extra item. I do not know how it happened, but something from the shop ended up among my other things, and I did not pay for it.” Then you ask me what you should do with the merchandise or the extra change. How can I not answer? But the question continues: “Should we give it to some poor person? I want to put the money in the Church’s offering box.” Neither one nor the other. You must take it back to the store.

You will say, “Excuse me, you made a mistake and gave me too much change.” Or, “Among the things I bought, I found this item, which I did not pay for and did not take.” No—it simply ended up there. Once, many years ago, I went into a bookstore; I will never forget it. I went to buy a small case for my vestments. I was a newly ordained priest, very newly ordained, and I wanted a little case in which to keep my vestments. You see how the sleeves of our cassocks are. At one point, I raised my hand—I do not remember why. On the counter there were some small boxes and many pencils, and the pencils had those clips that fasten onto a pocket. One of them caught on the edge of my cassock sleeve. Remember, I was there with my new vestments.

I had bought them and had gone to buy a small case to put them in. As I moved my hand like this, the edge of my sleeve caught a pencil. When I lowered my hand, the pencil fell. Where? Into the bag containing my vestments. When I took the vestments out to see how they fit in the little case, I said, “How did this pencil get into my bag?” The shopkeeper said to me, “That belongs to us.” My ears turned red. I thought, “Oh no! He must think I am a thief—a thief!” It was dreadful, absolutely dreadful: a thief! So, my dear ones, be careful. Many such things happen in shops—many indeed. And, of course, in street markets...

and bazaars, God alone knows how much stealing takes place; God alone knows. In any case, be careful. Do not give it to a poor person, and do not put it in the Church collection box. Take it back and say, “Excuse me, you gave me too much money.” Then listen to what that person will say: “Glory to God, there are still Christians in the world.” Who was glorified? God was—through the way I conducted myself. Yes, I still keep old clippings like this; I do not know why I collect them.

I have one small newspaper clipping. A boy who was the brother of a priest friend of mine—and who has now become a priest himself—once found a wallet, a thick wallet full of money. This was many years ago. The newspaper reported that he had found it. Of course, such things are always printed in the small notices. The headline read, “There Are Still Good People.” It said, “A young man named so-and-so found a wallet and handed it over to the police.” When I saw this in the newspaper, I was delighted. I said, “Well done!” I glorified God, because he was one of our own children and a friend of mine. Without mentioning his name, I can tell you that he is now a priest in Athens. That is how it is.

It is very important—truly very important, my dear ones—that when we find something in the street, a wallet or an identity card, what should we do? We should go and hand it in. We live in an age when people smash car windows and steal whatever they find inside; they snatch things, steal entire cars, grab handbags, and who knows what else. In such an age, by acting honestly we truly cause the holy name of God to be glorified. That, then, is what “hallowed” means: “glorified.” Let people see your good works; let them see our patient endurance, our honesty, our sincerity—whatever good they may see.

Do not borrow money from me and then later say, “I have never seen you; I do not know you.”

Say instead, “I am sorry, I cannot repay you now. But I will give it back; I will repay you.” Do not deny the debt and say, “When did you ever lend me money?” Perhaps I have not expressed that very well, but you understand. This is honesty, my dear ones: our integrity, our purity, and, as I said, our sincerity.

When we are not upright people, we become dishonest and muddle everything.

When all these things are clean and good, God is glorified. So where is God glorified—where is His name hallowed? Where? In our lives. But take care, because the opposite is also true. It is significant that Saint Cyril...

I read this to you, but I did not explain it immediately. Saint Cyril also speaks of the opposite. When Christians do not live rightly, God is not glorified. And not only is He not glorified, but His holy name is blasphemed. What does Saint Cyril say? “Among sinners it is sometimes profaned, according to the saying, ‘Because of you My name is continually blasphemed among the Gentiles,’” as the Prophet Isaiah says in chapter 52. “We pray that the name of God may be hallowed in us.” Indeed, God complained about the Jews.

Was this not also carried over into the New Testament? The Apostle Paul uses it as well: “Because of you My name is blasphemed among the Gentiles.” Because of you, I am not glorified; and not only am I not glorified, but I am blasphemed. For when those who are not Christians see Christians behaving disgracefully and living unworthy lives, they will say, “Is this Christianity? Away with it!” Let me give you some examples from history. First, God said this at that time about the Jews in relation to the idolaters. The Apostle Paul says it...

in relation to the Gentiles—again, the idolaters—and afterward, of course, it applies to Christians. I will mention two or three accounts. I do not know whether you are aware that Turkey once considered accepting the Gospel. But the Christians did not set a good example, and the Turks embraced Islam instead. Let us consider another example. During the catastrophe of 1922, the Greeks were being loaded onto ships at Smyrna and elsewhere and brought as refugees to Piraeus. Among them was also a Turkish man.

He knew Greek, of course, loved the Greeks, and intended to become a Christian. But as soon as he disembarked at the port of Piraeus, he heard a local man blaspheming the things of God. The ships were coming and going, bringing people ashore. The Turkish man boarded the ship again and returned to Turkey, remaining a Muslim. This is what it means for the holy name of God to be blasphemed because of us. Shall I speak of India? You know, the missions were unable to take root there; they simply could not.

Neither in Africa nor in Asia did they achieve more than small and very meager results. Why? Other teachings, meanwhile, do take root. I have said this again and again. Gandhi used to say, “The Gospel is good, but the Christians are not good at all.” When people learned how the British had behaved as conquerors in India, the Indians came to despise the British and would never wish to become Christians. The same thing happened in Africa. What can we say? Traders went there and seized those poor black people...

They made them slaves and transported them in the holds of ships, where they had to attend to every bodily need. Some reached their destination, but not all; many died inside those holds, which were nailed shut. Those who survived were taken to the markets of America and sold in slave markets. What do you think? Could these people easily agree to become Christians? When Europeans established colonies as colonial rulers in Africa and elsewhere, do you think the people there could accept our Christianity? I would say that the missionaries of Europe labor in vain. We Greeks went there too. The truth is that the Greeks...

never exploited the people wherever they went. That is true; they did not exploit them—not in Abyssinia in the age of Alexander the Great, nor anywhere else down to the present day. We never demanded anything in return for teaching them Christianity. Nevertheless, our contribution has been meager, while Islam, by contrast, has spread throughout the world. You heard what I told you: Islam numbers one billion two hundred million people—that is, Muslims, divided, of course, among various countries. Sixty percent of the Russian population alone is Muslim.

When we speak of one billion two hundred million Muslims, how many Christians are there, counting, of course, all confessions? We barely reach one billion, and perhaps not even that. Is this not shameful? Is it not tragic? God is not glorified, because we are self-seeking, we are colonialists, we do not live Christianity, and we have become debased and useless. The Word of God is therefore justified in saying, already in the Old Testament, “Because of us My name is blasphemed among the Gentiles.” So what is Saint Cyril telling us here? “It is not that the name passes from being unholy to becoming holy”—as though God were not holy and we had now made Him holy—“but rather that it becomes holy in us, when we ourselves are sanctified and do things worthy of sanctification.” Do you see? It happens in us. We are responsible for whether the holy name of God is blasphemed or glorified. How can we glorify God? I told you earlier: through virtue and through His command that we must become holy because He is holy. Do not be surprised. When the image of God...

Every human being—each and every person—is made in the image of God, whether we are educated or uneducated, white, black, or yellow, slaves or masters, rich or poor. The wording in Genesis is striking: “Let Us make man in Our image and according to Our likeness”—according to Our own image and Our own likeness. And then it says, “And God made man.” First there is, so to speak, the counsel of the three Persons of the Holy Trinity. I say “so to speak,” because God does not deliberate; these are human ways of speaking and thinking. “And God made man.” Now listen: “In the image of God He made him.” The likeness is not mentioned there. Why? Because the image is our endowment. Whether we want it or not, we possess it: rationality, freedom, and the capacity for everything else. What does “everything else” mean?

It means the capacity to attain the likeness. But...

attaining the likeness now depends upon us. God gave us the capacity, which is the image; the likeness is our responsibility. This is precisely why the Lord said in His Sermon on the Mount, “You, therefore, shall be perfect, as your Father in heaven is perfect.” What does it mean to become perfect? It means to pass from the image to the likeness. How can I know what the quality of that likeness is? By looking to God. What are the attributes of His holiness? God is perfect. Therefore, strive to become what God is: perfect—always, of course, within the measure of our human nature.

We cannot become perfect in the way that God is perfect, but we do, at any rate, have our model before us. And so, my dear friends, we must move from the image, which we possess in potential, to the likeness. When we Christians attain the likeness, then God’s name is hallowed—that is, God is glorified. This must be our concern. Why do we have Great Lent? So that we may be sanctified. Why do we have the Divine Liturgy? So that we may be sanctified. Why do we come to hear the Word of God? So that we may be sanctified. Tell me, please: now that you are listening to the Word of God, if it truly holds your attention, does your nous run after sins of the flesh, other sins, or deceitful things? No, it does not run after them—certainly not. For the nous is sanctified, and the heart is sanctified. When we study Holy Scripture, we are sanctified. As Saint John Chrysostom says: ‘You do not understand when you study the Word of God? Even so,’ he says, ‘simply because you are holding the book in your hands, you are sanctified’—that is, you are cleansed. How much more, then, if you understand it! So, my dear friends, let us begin to be sanctified. It is a commandment. People mockingly say, ‘Well, look at the saint! Do you think you are going to become a saint?’ Yes, indeed.

I will become a saint, because it is a commandment. We must therefore keep this commandment, this fundamental commandment: ‘Become holy, for I am holy.’ We cannot speak mockingly and say, ‘Oh, he goes to Church, he does this or that, he goes to Holy Confession. He is pretending to be devout. He wants to become a saint.’ Yes, indeed, I want to become a saint. That is what we must do. This is why we fast, why we study, and why we do not run after sin. For sanctification has a negative aspect—to cleanse myself—and a positive aspect—to acquire the attributes of God. And so, my dear friends, let us strive to give God what is rightly His: the glory that is His due.

And as we glorify God, we ourselves are sanctified. Somewhere in the Fourth Book of Kingdoms, I believe, it says: ‘Those who glorify Me, I will glorify; those who hallow Me, I will sanctify.’ What more could we desire, when this grace of God comes upon us? You see? When we strive in this way to hallow the name of God, may He also sanctify us and glorify us. God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, πάντοτε εις το βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, εις την ενδεκάτη παράγραφον της πέμπτης Μυσταγωγικής του Κατηχήσεως. Αναφέρεται εις το «Πάτερ ημών», εις την λεγομένη Κυριακή Προσευχή, και προσπαθεί με λίγα λόγια να δώσει ένα διάγραμμα ερμηνευτικόν αυτής της προσευχής, χάριν των ανθρώπων εκείνων που είχαν κατηχηθεί και τώρα είχαν βαπτιστεί. Σας υπενθυμίζω κάτι που κι άλλοτε το είπα, ότι αυτές οι Μυσταγωγικές Κατηχήσεις ελέχθησαν από την ημέρα του Πάσχα.

Δευτέρα ημέρα του Πάσχα έως την Παρασκευή του Πάσχα. Μέσα σε αυτές τις πέντε ημέρες ελέχθησαν αυτές οι πέντε Μυσταγωγικές Κατηχήσεις και λέγονται μυσταγωγικές, διότι γίνεται μια μύηση στην πνευματική ζωή της Εκκλησίας και στα μυστήρια της Εκκλησίας, κυριότατα τριών μυστηρίων: του Βαπτίσματος, του Χρίσματος και του Μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Είδαμε την περασμένη φορά τι πλούτο περιέχει η επίκληση της Κυριακής Προσευχής —και λέγεται Κυριακή, διότι ο Κύριος την δίδαξε— η επίκλησις «Πάτερ ημών».

Εμβησουραϊνής Πάτερ ημών, Συ που είσαι εις τον Ουρανόν ή εις τους Ουρανούς.

Ήδη... Ήδη ερμηνεύσαμε, είδαμε τι μας λέει ο Άγιος Κύριλλος γύρω από το θέμα «Πάτερ», από το «ημών», «Πάτερ ημών», και ακόμη ότι οι Ουρανοί δεν είναι παρά εκείνο το οποίο θαυμάσια λέγει: «Ουρανοί δε είναι και οι του Επουρανίου φορούντες εικόνα, εν οἷς ἐστὶν ὁ Θεὸς ἐνοικῶν καὶ ἐμπεριπατῶν». Θεόν, ότι τι είναι οι ουρανοί; Όπως λέγει, ο πρώτος άνθρωπος ήταν χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος...

Επουράνιος, ο Ιησούς Χριστός. Όπως λοιπόν λέει ο Απόστολος Παύλος, εφορέσαμε την εικόνα του χοϊκού —τα λέγει αυτά στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, στο 15ο κεφάλαιο, στίχος 49— έτσι θα φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου. Και θέλει να μας πει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι οι ουρανοί είναι η κατοικία του Θεού, δηλαδή η κατοικία, εκφράσεως, εκεί που η δόξα του Θεού φαίνεται, που το θέλημά του γίνεται και ούτω καθεξής. Αλλά όταν όμως ο Θεός είναι πανταχού παρών και το θέλημά του γίνεται, όπως στον Ουρανό...

Ένα παρακάτω αίτημα: «έτσι γίνεται και στη γη», που στη γη από τους ανθρώπους. Τότε λοιπόν ουρανός είναι η κάθε ανθρώπινη καρδιά. Ο Θεός κατοικεί στους ουρανούς, μα κατοικεί και στον κάθε άνθρωπο και, φορούντες την εικόνα του επουρανίου ανθρώπου, ήδη γινόμεθα κατοικία, κατοικητήριο, ή γινόμεθα ουρανοί αυτού του Θεού. Είναι μια πάρα πολύ ωραία θέση, πάρα πολύ ωραία, όπως είδατε, την τονίζει ο Άγιος Κύριλλος. Θεός. Όταν μάλιστα λέγαμε την περασμένη φορά, «ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ’ αὐτῷ ποιήσομεν», θα έρθουμε, ο Άγιος Τριαδικός Θεός...

Θα κάνουμε κατοικία μας τον άνθρωπο. Ή όπως αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος, που λέγει: «Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω». «Θα κατοικήσω», λέει ο Θεός, «και θα περιπατήσω», που δείχνει μια δυναμική παρουσία. Αυτό θα πει «περιπατώ», όχι κάθομαι· περιπατώ, μια δυναμική παρουσία του Θεού μέσα εις τον άνθρωπο. Υπάρχουν όμως και μερικές ακόμη θέσεις, το γιατί λέμε «Πάτερ ημών, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Διότι, αφού ο Θεός είναι πανταχού παρών, παντού παρών, δεν μπορούμε να τον περιορίσουμε εις τους ουρανούς. Ξέρετε ότι ο Θεός δεν κοιτάζει από τον ουρανό. Πολλές φορές υπάρχει αυτή η έκφραση, ότι ο Θεός κοιτάζει από τον ουρανό.

«Διέκυψεν», λέει ένας ψαλμικός τύπος, «ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ ὁ Θεός», «να ἴδῃ τί κάνουν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων». «Διέκυψεν». Σκύβω, σαν να έχει ένα παράθυρο ο ουρανός και από εκεί να βλέπει ο Θεός τι γίνεται κάτω στη γη. Όταν κάτι ο Θεός βλέπει, δεν το βλέπει όπως εμείς βλέπουμε. Βλέπω εγώ τώρα εσάς, αλλά δεν είμαι σε εσάς, έχω μια απόσταση. Ο Θεός δεν βλέπει με αυτήν την έννοια. Ο Θεός είναι πανταχού παρών, είναι οπουδήποτε παρών. Ενώ όταν λέμε «βλέπω», εκφραζόμεθα για κάτι που είναι σε μια απόσταση από μας. Ο Θεός όμως, ως πανταχού παρών, δεν μπορούμε να πούμε ότι βλέπει. Υπάρχει, ωστόσο...

Η ανθρωπομορφική έκφραση ότι ο Θεός βλέπει. Έτσι, ο Θεός είναι πανταχού παρών, αλλά στον Ουρανό απλώς είναι η δόξα του φανερή. Ποιος είναι αυτός ο Ουρανός; Λέει ένας πατήρ της Εκκλησίας μας: εκεί που έχουν σταματήσει οι αμαρτίες, εκεί που δεν υπάρχουν οι αμαρτίες. Ποιος είναι αυτός ο ουρανός; Εκεί που δεν υπάρχει ο θάνατος. Ποιος είναι αυτός ο ουρανός; Εκεί που βασιλεύει ο Θεός. Τι θα πει «βασιλεύει»; Γίνεται το θέλημά του.

Το θέλημα του Θεού γίνεται από τους Αγίους Αγγέλους αμέσως, προθύμως και τελείως. Δεν μπορούμε να πούμε, όπως λένε τα παιδιά μας ή μιλάμε σε κάποιον άλλον όταν μας πουν μια παραγγελία, μια δουλειά: «Καλά, ύστερα από λίγο». Καλά; Αυτό θα πει αμέσως. Οι άγγελοι δεν λένε: «Καλά, έχω τώρα μια άλλη δουλειά». Το θέλημα του Θεού γίνεται αμέσως, γίνεται πρόθυμα, όχι όπως εμείς γογγύζουμε προκειμένου να κάνουμε το θέλημα και του Θεού και των ανθρώπων. Και τελείως θα πει όχι κατά τρόπον ατελή. Εξάλλου, δεν λέει η Αγία Γραφή, διά του προφήτου...

«Ἐπικατάρατος εκείνος που εργάζεται τα έργα του Κυρίου πλημμελώς», πλημμελώς. Πολλές φορές, θα μου πείτε, αυτό που θα σας πω είναι τρομερά μικρό, είναι δεικτικό. Αρκεί. Πηγαίνει κανείς να προσκυνήσει σε μία Αγία Τράπεζα κάποιου ναού και βλέπει το κάλυμμα που έχουμε πάνω στο Ευαγγέλιο να είναι άτακτα ριγμένο, στραβό, άτακτα ριγμένο. Αυτό θα το έκανε, ευχαριστή, μια νοικοκυρά στο σαλόνι της; Μετά πάσης επιμελείας δεν θα έστρωνε ένα τραπεζομάντιλο; Ασφαλώς ναι. Και αυτό δείχνει ότι ο ιερεύς...

Βιάζεται, βιάστηκε, δεν προσέχει, έριξε το κάλυμμα και όπως ήρθε. Όχι, ζυγισμένο, σωστά τοποθετημένο. Σας είπα ένα ελάχιστο για να σας πω ότι το θέλημα του Θεού και το έργο του Θεού πρέπει πάντοτε να γίνεται τέλεια. Ανθρωπίνως, εννοείται, τέλεια. Σ' αυτό καλείται ο άνθρωπος να μιμηθεί τους Αγίους Αγγέλους, γιατί εκείνοι κάνουν αυτό: ότι δηλαδή εκτελούν το θέλημα του Θεού αμέσως, προθύμως και τελείως. Ακόμη, όταν λέμε «οὐρανοῖς», «ἐν τοῖς οὐρανοῖς», αυτό μας θυμίζει ένα παράγγελμα του Αγίου Πνεύματος, διά γραφίδος Αποστόλου Παύλου.

Τι λέγει στους Κολοσσαείς, στο τρίτο κεφάλαιο, στον πρώτο στίχο; Λέγει: «Τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. Τὰ ἄνω φρονεῖτε, μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς». Πού είναι ο Χριστός; Άνω. Τα άνω ζητείτε. Πού δεν είναι ο Χριστός, εννοείται το θέλημά του κ.λπ.; Κάτω, στη γη. Αυτά που είναι στη γη μην τα φρονείτε. Τέλος. Ώστε λοιπόν, «τὰ ἄνω φρονεῖτε», εκεί που είναι ο Χριστός, «οὗ ὁ Χριστός ἐστιν». «Τὰ ἄνω φρονεῖτε» —συγγνώμη— «τὰ ἄνω ζητεῖτε» το πρώτο, «τὰ ἄνω φρονεῖτε» το δεύτερο, «μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς».

Ό,τι είναι γήινο, υλικό. Μπορεί βέβαια αυτό να σημαίνει ότι δεν θα ασχοληθούμε με τα υλικά πράγματα, αλλά με την έννοια μόνο της χρήσεως· όχι με την έννοια ότι σε αυτά επάνω θα κολλήσουμε την προσοχή μας και το φρόνημά μας, γιατί τότε το φρόνημά μας θα είναι υλιστικό. Να λοιπόν ένας ουρανός. Ακόμη, αν θέλετε, ο ουρανός μάς θυμίζει την πρώτη μας πατρίδα. Προσέξτε λίγο, παρακαλώ, αυτό το σημείο. Μας θυμίζει την πρώτη μας πατρίδα, τη μακρινή πια. Όχι βέβαια κατά την πλατωνική αντίληψη.

Τον αρχαίο Παράδεισο, που στη γη μας ήτο, αλλά εις αυτόν τον αρχαίο Παράδεισο ο Θεός περιεπάτει, περπατούσε, εκεί που συναντούσε και τον Αδάμ. «Ἀδάμ, ποῦ εἶ;» Μα όπου ο Θεός, εκεί και ο Ουρανός. Άρα λοιπόν η γη ήταν ουρανός. Περιπατούσε ο Θεός εις τον Παράδεισον και είχε κοινωνία με τον Αδάμ. Σας είπα όμως προηγουμένως, όχι βέβαια κατά την πλατωνική αντίληψη. Εδώ επιτρέψατέ μου κάτι περισσότερο να σας πω, μια που ξαναγυρίζουμε πάλι στην αρχαία μας θρησκεία, την ειδωλολατρική. Θέλουμε δεν θέλουμε, εκεί...

Με τούτο λογαριάζουν εκείνοι που, τέλος πάντων, κινούνται να μας ξαναφέρουν το δωδεκάθεο του Ολύμπου, τις αρχαίες λατρείες και άλλα πολλά. Λυπούμαι που το λέγω, δυστυχώς έτσι γίνεται. Λοιπόν, ο Πλάτων, ο θαυμάσιος αυτός φιλόσοφος, πλην όμως προχριστιανός, ειδωλολάτρης. Δεν θα είχαμε καμία απαίτηση να τον συγκρίνουμε με τον Χριστιανισμό, είναι πολύ φυσικό, αλλά θεσπέσιος, υπέροχος, που μπορούσε ήδη από τον 5ον αιώνα να λέγει εκείνα τα οποία έλεγε. Οι θεωρίες του; Βεβαίως γεμάτες πλάνες, τόσο πλάνες...

Αναγκάστηκε κάποτε, στο πρόσωπο του Ωριγένους, η Εκκλησία να καταδικάσει τον Πλατωνισμό και τον Νεοπλατωνισμό. Αναγκάστηκε. Καμιά σχέση δεν έχει ο Χριστιανισμός με τον Πλατωνισμό. Ούτε καμιά σχέση έχει ο Χριστιανισμός με τις ιδέες. Σας είπα μια περασμένη φορά ότι ο Χριστιανισμός δεν είναι ιδεολογία, αλλά είναι γεγονότα. Ο Πλάτων είναι ο φιλόσοφος των ιδεών. Άλλο εάν γίνεται καμιά φορά καμία κατάχρηση του όρου, αλλά δεν μπορούμε να ακριβολογήσουμε. Είναι παταγώδες λάθος. Προσοχή. Ο Πλάτων λοιπόν...

Το εξής: ότι η γνώση είναι ανάμνηση και, συνεπώς, όταν βρεθήκαμε στη γη λησμονήσαμε. Ήμεθα στον ουρανό ως ψυχές —άλλο αυτό πάλι, την προΰπαρξη των ψυχών. Σας είπα, αυτά κρινόμενα χριστιανικώς είναι πλάνες επί πλανών. Άρα, κατά αυτή την περίπτωση, ήμεθα στον ουρανό και αμαρτήσαμε, όπως το έλεγαν και οι Νεοπλατωνικοί αυτό, και βρεθήκαμε στη γη, μέσα σε μια φυλακή που λέγεται ανθρώπινο σώμα. Εκεί στον ουρανό είχαμε τη γνώση του αληθούς, του ωραίου, του Θεού. Όταν ήρθαμε εδώ στη γη...

Ξεχάσαμε αυτά. Βρεθήκαμε σε ένα άλλο περιβάλλον. Πρέπει όμως τώρα, αφού έχουμε την εμπειρία μας, τη γνωστική μας εμπειρία, να γίνει η αγωγή. Η αγωγή, κατά τον Πλάτωνα, δεν είναι παρά η ανάμνηση. Δηλαδή όλη η προσπάθεια της αγωγής: να θυμηθούμε εκείνο που είχαμε στον ουρανό. Αλλά καταλαβαίνετε, όταν εγώ τώρα σας λέγω ότι μας θυμίζει την παλιά μας... Ανάληψης της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Η νοσταλγία του Παραδείσου, όπως ο κύριος Τζων Μίλτον, ο ποιητής που έγραψε και τον «Χαμένο Παράδεισο», «Paradise Lost», είναι ένα μεγάλο ποίημα, είναι όπως η Οδύσσεια, πολύ μεγάλο είναι, ο «Χαμένος Παράδεισος» και ο «Παράδεισος που τον βρήκαμε». Λοιπόν, θυμόμαστε. Πώς θυμόμαστε; Όχι πλατωνικά, το ξαναλέω. Θυμόμαστε από τον αρχαίο Παράδεισο την αρχαία πατρίδα. Πώς τη θυμόμαστε την πατρίδα την αρχαία; Δυνάμει του κατ’ εικόνα που έχουμε μέσα μας, δυνάμει της ευγενείας, διότι, όταν ο Θεός μάς έκανε κατ’ εικόνα δική Του, έχουμε ευγένεια κατασκευής.

Μας αποκαλεί και παιδιά Του. Δεν αποκαλεί τις κότες και τις κατσίκες παιδιά Του ο Θεός· εμάς αποκαλεί παιδιά Του. Ώστε λοιπόν μέσα μας έχουμε το κατ’ εικόνα και αυτό τώρα είναι η ανάμνησις, να το πω έτσι, της αρχαίας μας πατρίδος, του παλιού μας Παραδείσου, του Θεού. Αλλά ας το δούμε λίγο πιο κοντά. Η διδασκαλία του Χριστού είναι απύθμενη. Κάθε φορά που πιάνουμε μια περικοπή, πάντα καινούργια στοιχεία βρίσκουμε, πάντοτε, ανεξαιρέτως. Όταν δεν βρίσκουμε, είναι γιατί δεν σκάβουμε ή δεν μπορούμε να σκάψουμε.

Φερ’ ειπείν, πόσες ομιλίες μπορεί να κάνει κανείς επάνω στην παραβολή του ασώτου υιού; Μία, δύο, τρεις, πέντε, δέκα; Αγαπητοί μου, πάντα καινούργια στοιχεία μπορεί να βρίσκεις σε αυτή την παραβολή, πάντα καινούργια στοιχεία. Ε, ίσως θα σας πω τώρα κάποια στοιχεία που να μην τα έχετε άλλοτε ακούσει. Ο άσωτος υιός γυρίζει πίσω και σχεδιάζει να πει στον πατέρα του: «Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου». Ενθυμείσθε την παραβολή; «Εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου». Γιατί λέει «εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου»; Σημαίνει ότι αμάρτησε μπροστά σε δυο, στον Θεό...

Γέννησις, Δευτέρα, Θεοτόκου, της Παρουσία, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Αντίχριστος, Αντίχριστος, Αντίχριστος. Αυτός λοιπόν αμάρτησε στον ουρανό, στην παλιά του την πατρίδα. Τώρα γυρίζει. Πού γυρίζει; Στην παλιά του την πατρίδα, στον ουρανό, σε αυτήν την καλή του την πατρίδα, στο σπίτι του Πατέρα. Βλέπετε λοιπόν, αγαπητοί, τι πλούτος υπάρχει σε όλο αυτόν τον Λόγο του Θεού.

Ας μείνουμε έως αυτό το σημείο, για να πάμε και λίγο πιο κάτω.

Να περάσουμε στην δωδεκάτη παράγραφο, που ήδη αναφέρεται στο κύριο θέμα ο Άγιος Κύριλλος: «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου, μετὰ ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου» και τα λοιπά και τα λοιπά. Σας είχα πει ότι η Κυριακή Προσευχή έχει έξι, έξι αιτήματα. Τα τρία πρώτα αιτήματα, σε ένα πρώτο πλάνο, αφορούν στον Θεό. Αφορούν και σε εμάς, θα το δείτε. Τα άλλα τρία αιτήματα, τα τελευταία, αφορούν αποκλειστικά σε εμάς. Συνεπώς, σε όλα αυτά τα αιτήματα, τα έξι, μοιάζει υπερβολή, οι Πατέρες όμως αποδεικνύουν αυτό...

Κρύπτεται ολόκληρο το Ευαγγέλιο. Εκπληκτικό! Και το δογματικό του μέρος και το ηθικό του μέρος, το πνευματικό του μέρος. Γι’ αυτό ελέχθη και για την παραβολή του ασώτου, που σας είπα προηγουμένως, αλλά και για το «Πάτερ ημών». Μόνο αυτά να είχαν δοθεί, θα μπορούσαμε να έχουμε μια συντομοτάτη επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου. Ας δούμε όμως τα τρία πρώτα αιτήματα. Τα τρία πρώτα αιτήματα, που σημαίνουν: «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου, ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου, γενηθήτω τὸ θέλημά σου». Αυτά τα τρία, αυτά τα τρία...

Ανήκουν στα δικαιώματα του Θεού. Τι θα πει «ανήκουν στα δικαιώματα του Θεού»; Θα πει πολλά πράγματα. Ενθυμείσθε, είχατε θέσει μία απορία, μια Δευτέρα, που αναφέρεται στη Μεγάλη Δοξολογία: «Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου». Ακριβέστερα, στη Μικρή Δοξολογία. Είναι μακρύτερα στο μήκος η μικρή από τη μεγάλη. Καλά, αυτό είναι άλλο θέμα γιατί. «Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε», είσαι ευλογητός, Κύριε, «δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου». Τι θα πει «δικαιώματα»; Εκείνα τα οποία εσύ δικαιούσαι από μένα. Δηλαδή εγώ που έχω την υποχρέωση να...

Αποδώσω εκείνα που σου ανήκουν, δικαιώματα. «Εὐλογητὸς εἶ, Δέσποτα, συνέτισόν με τὰ δικαιώματά σου». Προσέξτε, βάζει «Κύριε, Δέσποτα, Ἅγιε». Είναι τρεις προτάσεις: «Κύριε, Δέσποτα, Ἅγιε». Δεν θα κάνουμε ιδιαίτερη ανάλυση. Ήδη κάναμε στην ώρα των αποριών, σας είπα μια περασμένη Δευτέρα. Αλλά εδώ λέει: πώς θα μου τα διδάξει ο Κύριος; Εγώ όμως πρέπει να κατανοήσω εκείνα τα οποία είναι δικαιώματα του Θεού. Πώς θα μπορέσω να τα κατανοήσω, εάν δεν έχω σύνεση; Και ζητώ τώρα από τον Κύριο να με συνετίσει.

να μπορώ να βλέπω ή, καλύτερα, να καταλαβαίνω, να καταλαβαίνω ποια είναι αυτά τα δικαιώματα του Θεού. «Εὐλογητὸς εἶ, Ἅγιε», τρίτη πρόταση, «φώτισόν με τοῖς δικαιώμασί σου». Φώτισέ με, μέσα στο φως Σου να ιδώ το φως το δικό Σου, να ιδώ εκείνα που Σου ανήκουν. Υπάρχει η εξής φράση στην δοξολογία: «Ἐν τῷ φωτί», προσέξτε αυτό, «ἐν τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου ὀψόμεθα φῶς». Είναι και ψαλμικός τύπος. «Ἐν τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου ὀψόμεθα».

Ευχαριστώ. Δηλαδή, με το φως του προσώπου Σου θα δούμε το φως. Κάνει εντύπωση η διατύπωση πώς είναι. Δεν είναι τίποτε άλλο παρά: με το φως του Αγίου Πνεύματος ή με το φως του Υιού. Γιατί τι λέμε; Φως ο Πατήρ, φως ο Υιός, φως το Πνεύμα το Άγιο. Δεν μπορώ όμως να ιδώ το φως του Πατρός, εάν δεν το δω μέσα στο φως του Υιού και στο φως του Αγίου Πνεύματος. «Ἐν τῷ φωτὶ», λοιπόν, «τοῦ προσώπου σου ὀψόμεθα φῶς». Έχει πολλή θεολογία αυτό, πάρα πολλή θεολογία. Δεν θα πούμε τίποτα περισσότερο, παρά μόνον ότι χρειαζόμεθα τον φωτισμό του Θεού.

για να δούμε τα δικαιώματα του Θεού. Με τα ρήματα «δίδαξόν με», «συνέτισόν με», «φώτισόν με» ζητούμε να έχουμε μια πληρότητα γνώσεως, κατανοήσεως, φωτισμού των δικαιωμάτων του Θεού. Ποια είναι τα δικαιώματα του Θεού; Εν επιτομή, αυτά τα τρία αιτήματα της Κυριακής Προσευχής, του «Πάτερ ἡμῶν». Ξέρετε τι πλούτο έχουν αυτά τα τρία αιτήματα. Σας το είπα, σας το ξαναλέω, ποτέ δεν εξαντλείται η Αγία Γραφή. Λίγα μονάχα θα πούμε. Έτσι, απλώς να πάρουμε μια εικόνα, μια γεύση, μια υποψία να αποκτήσουμε αυτού του θησαυρού.

Έτσι... Ας δούμε το πρώτο αίτημα: «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου». Δηλαδή, να αγιαστεί το δικό Σου το όνομα. Να αγιαστεί το όνομά Σου. Το όνομα του Θεού δεν είναι Άγιον; Και ζητούμε τώρα να αγιαστεί; Δηλαδή, αυτό που λέμε είναι ευχή. Ευχόμεθα, ευχόμεθα εις τον Θεό να αγιαστεί το όνομά Του. Έχουμε εμείς τίποτε να προσθέσουμε εις τον αγιασμό του Θεού; Εάν, αγαπητοί μου, ο Θεός είναι η πηγή του αγιασμού, πώς τώρα εμείς ζητούμε και λέμε να αγιαστεί το όνομα του Θεού, αφού είναι η πηγή του αγιασμού και, ως πηγή που είναι ο Θεός, εμείς θα πάρουμε από εκεί; Πώς τώρα εμείς ευχόμεθα να αγιαστεί το όνομα του Θεού;

Αντιλαμβάνεστε το θέμα. Για να το δούμε, θα το δούμε στους Πατέρες της Εκκλησίας μας, πώς ακριβώς μιλούν. Και πρώτα ας δούμε τον Άγιο Κύριλλο. «Ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου. Ἅγιόν ἐστι φύσει τὸ τοῦ Θεοῦ ὄνομα, κἂν λέγωμεν, κἂν μὴ λέγωμεν». Είτε, λοιπόν, λέει ο Άγιος Κύριλλος, πούμε στον Θεό να αγιαστεί το όνομά Του είτε δεν το πούμε, το όνομα του Θεού είναι Άγιον. «Ἅγιόν ἐστι φύσει τὸ τοῦ Θεοῦ ὄνομα». Ώστε, λοιπόν, εκ φύσεως, δηλαδή αναφέρεται η

αυτή η φύση, ο Θεός είναι φύσει Άγιος. Δεν απέκτησε τον αγιασμό, την αγιότητα κάποια στιγμή —ας επιτραπεί η έκφραση— κάποια στιγμή στη ζωή Του. Δηλαδή, ο Θεός να μην ήταν Άγιος και να έγινε Άγιος. Ποτέ. Φύσει Άγιος ο Θεός. Αϊδίως ζων ο Θεός, χωρίς αρχή, χωρίς τέλος. Στον Θεό υπάρχει και η αρχή και το τέλος, μέσα στον Θεό, και το Άλφα και το Ωμέγα. Η αρχή ξεκινάει μέσα στον Θεό και το τέλος πάλι τελειώνει, υπάρχει μέσα στον Θεό. Ο Θεός είναι πέρα από τα πέρατα του Άλφα και του Ωμέγα. Άγιος. Είναι ο αΐδιος Θεός. Πάντοτε, λοιπόν, ο Θεός είναι αΐδιος.

Γιατί, όμως, λέμε να αγιαστεί το όνομά Του; Επειδή, λέει ο Άγιος Κύριλλος, «ἐν τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἔσθ’ ὅτε βεβηλοῦται, κατὰ τὸ “δι’ ὑμᾶς τὸ ὄνομά μου διὰ παντὸς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν”. Εὐχόμεθα ἐν ἡμῖν ἁγιασθῆναι τὸ τοῦ Θεοῦ ὄνομα· οὐχ ὅτι ἐκ τοῦ μὴ εἶναι ἅγιον ἐπὶ τὸ εἶναι ἔρχεται, ἀλλ’ ὅτι ἐν ἡμῖν ἅγιον γίνεται, ἁγιαζομένων καὶ ἄξια τοῦ ἁγιασμοῦ ποιούντων». Ο Θεός, λοιπόν, είναι Άγιος. Είναι η πηγή του αγιασμού και τα μυστήρια που έρχονται από τον Θεό είναι...

πηγή αγιασμού. Ακόμη, οι Άγιοι Άγγελοι υμνούν τον Θεό. Μάλιστα, τα Σεραφείμ λέγουν εις το διηνεκές: «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος», όπως μας το φανερώνει, μας το καταγράφει ο προφήτης Ησαΐας εις το έκτο κεφάλαιο. Ο Θεός, λοιπόν, είναι Άγιος. Ακόμη μας είπε: «Ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιος εἰμί». Να γίνεστε Άγιοι, γιατί εγώ είμαι Άγιος. Συνεπώς, θα πρέπει και εσείς να γίνεστε, αφού είμαι, να γίνεστε εκείνο που εγώ είμαι. Τι σημαίνει, λοιπόν, Άγιος εδώ;

«Ἁγιασθήτω», οι Πατέρες λένε, είναι ισοδύναμο με το «δοξασθήτω». Να δοξαστεί το όνομα· αυτό θα πει «ἁγιασθήτω», «δοξασθήτω». Όλοι οι Πατέρες αυτό λένε. Πώς να δοξαστεί; Πού; Δεν είναι ο Θεός δοξασμένος; Να δοξαστεί μέσα στη δική μας τη ζωή. Έτσι μπορούμε να καταλάβουμε τώρα εκείνο το οποίο λέγει ο ίδιος ο Κύριος και στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο και στην επί του Όρους ομιλία: «Οὕτω λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων». Έτσι, λέει, να λάμπει το φως

το δικό σας, που «ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα», όπως δουν τα καλά σας έργα, και, προσέξτε, «δοξάσωσι τὸν Πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Α, ώστε λοιπόν «δοξάσωσι». Το «ἁγιασθήτω», λοιπόν, σημαίνει «δοξασθήτω». Δηλαδή, οι άνθρωποι τότε θα δοξάσουν τον Θεό, όταν δουν τα δικά μας καλά έργα, τον καλό τρόπο ζωής μας. Είναι πολύ σπουδαίο, είναι αξιοπαρατήρητο. Όταν λέγει «έτσι να λάμψει το φως σας», γινόμεθα και εμείς φως. Ναι, γινόμεθα και εμείς φώτα. Ο Κύριος μας είπε πως μια πόλις είναι πάνω σε ένα βουνό και δεν κρύβεται. Πέστε μου, κρύβεται η Ραψάνη; Δεν κρύβεται η Ραψάνη. Κρύβεται η Αιγάνη; Δεν κρύβεται. Κρύβεται ο Πυργετός; Δεν κρύβεται, γιατί είναι πόλεις επί όρους κείμενες, βρίσκονται πάνω στο βουνό, φαίνονται. Έτσι μας είπε ο Κύριος ότι είμεθα, ο κάθε πιστός, μια πόλις επάνω στο όρος κειμένη. Είμεθα ακόμη φως. Φως, λοιπόν. Το φως, λέει, το βάζουν επί την λυχνίαν και έτσι λάμπει. Λυχνία είναι αυτό που λέμε λύχνος, καλύτερα λύχνος.

Λάμπει, όλους εκείνους φωτίζει που είναι μέσα εις την οικία. Δεν βάζουμε, λέει, τη λάμπα αυτή, δηλαδή το λυχνοστάτη μαζί με το φωτιστικό του μέρος, υπό τον μόδιον, γιατί ο μόδιος είναι ένα ξύλινο κιβώτιο, μέτρο δημητριακών καρπών. Συνεπώς, σαν ξύλινο, όχι διαφανές, αν βάλεις το φως και το σκεπάσεις με αυτό το κουτί, δεν είναι δυνατόν ποτέ αυτό να λάμπει πια. Ο Χριστός θέλει το φως μας να λάμπει. Θα μου πείτε, αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με την περίπτωση ότι πρέπει να κρύβουμε την αρετή μας; Αγαπητοί μου, η αρετή δεν κρύβεται. Δεν κρύβεται η αρετή.

Δεν θα πούμε, βέβαια, τις ελεημοσύνες μας, αλλά τι πιστεύετε; Πιστεύετε ότι η αρετή μπορεί να κρυφτεί; Είναι επάνω όρους κειμένη η αρετή, όπως και η κακία δεν μπορεί να κρυφτεί. Αρχίζει να φαίνεται από το πρόσωπο, αρχίζει να φαίνεται από τη συμπεριφορά, αρχίζει να φαίνεται από τη στάση. Έτσι, λοιπόν, είναι η αρετή, η αγιότητα των πιστών, η οποία τελικά θα δοξάσει το όνομα του Θεού σε εκείνους οι οποίοι δεν γνωρίζουν ακόμη τον Θεό. Κάποιες φορές κάποιοι άνθρωποι μπορεί να μου πουν:

«Σε ένα κατάστημα ψώνιζα και μου έδωσε παραπάνω ρέστα» ή «αυτά τα πράγματα που ψώνιζα, πώς βρέθηκε κάτι παραπάνω, δεν ξέρω, κάτι, ένα αντικείμενο σε ένα εμπορικό κ.λπ., και βρέθηκε κάτι παραπάνω μέσα στα άλλα πράγματα, το οποίο δεν πλήρωσα». Και με ρωτάτε τι να το κάνουν αυτό, ή το εμπόρευμα ή τα χρήματα ως ρέστα που ήταν περισσότερα κ.λπ. Δεν μπορώ να απαντώ; Όχι. Συνεχίζει η ερώτηση: «Να τα δώσουμε σε κανένα φτωχό; Θέλω να τα ρίξω στο κουτί της Εκκλησίας, τα χρήματα». Ούτε το ένα ούτε το άλλο. Θα τα πας πίσω στο κατάστημα.

Θα πεις: «Με συγχωρείτε, κάνατε κάποιο λάθος και μου δώσατε περισσότερα χρήματα ως ρέστα». Ή: «Μέσα στα πράγματα που ψώνισα βρέθηκε και αυτό, το οποίον εγώ δεν το πλήρωσα, δεν το πήρα». Όχι, βρέθηκε. Κάποτε, μια φορά, πήγα εγώ σε ένα βιβλιοπωλείο, δεν θα το ξεχάσω ποτέ. Πήγα να πάρω μια βαλιτσούλα για τα άμφιά μου. Ήμουν καινούργιος ιερεύς, εντελώς καινούργιος, και πήγα να πάρω μια βαλιτσούλα για να βάζω τα άμφιά μου. Βλέπετε πώς είναι τα μανίκια μας από το ράσο, βλέπετε. Όπως, λοιπόν, κάποια στιγμή σήκωσα το χέρι μου, δεν ξέρω για ποιο λόγο, επάνω στον πάγκο είχε κάτι μικρά κουτιά και πολλά μολύβια, και τα μολύβια έχουν έτσι εκείνο που το βάζουμε, αυτό που το βάζεις στην τσέπη μας, έτσι, που στερεώνεται. Άκρη του μανικιού μου. Σημειώστε, ζητάω άμφιά μου, τα καινούργια.

Αγόρασα αυτά. Πήγα, λοιπόν, να πάρω βαλιτσούλα, να τα βάλω στη βαλίτσα. Πώς κάνω, λοιπόν, το χέρι μου έτσι, πιάνει ένα μολύβι η άκρη του μανικιού. Κατέβασα εγώ το χέρι μου, το μολύβι έπεσε. Πού; Μέσα στην τσάντα που είχα τα άμφια. Όταν έβγαλα τα άμφια για να δοκιμάσω πώς έρχονται στο βαλιτσάκι, λέω: «Αυτό το μολύβι πώς βρέθηκε μέσα στην τσάντα μου;» Και μου λέει ο καταστηματάρχης: «Είναι δικό μας». Κοκκίνισαν τα αυτιά μου. Έλεγα: «Πω πω, θα θεωρούσε ότι είμαι κλέφτης, κλέφτης». Φοβερό, φοβερό, κλέφτης. Λοιπόν, αγαπητοί μου, προσέξτε. Στα καταστήματα πολλά τέτοια γίνονται, γίνονται πολλά. Βέβαια, λαϊκές αγορές,

παζάρια, ό,τι κλοπές γίνονται, ο Θεός το ξέρει, ο Θεός το ξέρει αυτό. Εν πάση περιπτώσει, προσέξτε. Ούτε σε φτωχό ούτε στο παγκάρι της Εκκλησίας. Θα τα πας πίσω και θα πεις: «Με συγχωρείτε, μου δώσατε παραπάνω χρήματα». Και τότε ο άνθρωπος αυτός θα πει, ακούστε τι θα πει: «Δόξα τω Θεώ, ακόμα υπάρχουν Χριστιανοί». Ποιος δοξάστηκε; Ο Θεός. Να, με τον δικό μου τον τρόπο. Ναι, ακόμη τα κατάλοιπά μου έχω, δεν ξέρω γιατί τα μαζεύω.

Έχω ένα μικρό απόκομμα. Ένας αδελφός ενός φίλου μου κληρικού, τώρα έγινε και αυτός κληρικός. Όμως παιδί τότε ακόμα, και είχε βρει ένα πορτοφόλι, παχύ πορτοφόλι. Πολλά χρόνια αυτό. Και έγραψαν ότι το βρήκε. Βέβαια, στα ψιλά πάντα, η εφημερίδα, αυτά γράφονται στα ψιλά. Και έλεγε εκεί: «Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι». Έλεγε ο τίτλος «Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι». Και έλεγε: «Ο νεαρός τάδε, ο νεαρός τάδε, βρήκε ένα πορτοφόλι και το παρέδωσε στην αστυνομία». Εγώ, όταν το είδα αυτό στην εφημερίδα, ενθουσιάστηκα. Λέω: «Μπράβο». Δόξασα τον Θεό, γιατί ήταν παιδί δικό μας, φίλος μου. Αυτός, αν δεν πω το όνομά του, είναι τώρα στην Αθήνα κληρικός. Έτσι.

Πολύ σπουδαίο, μα πάρα πολύ σπουδαίο, αγαπητοί μου, όταν βρούμε κάτι στον δρόμο, πορτοφόλι, ταυτότητα. Τι είναι; Να πάμε να το παραδώσουμε. Σε μια εποχή που σπάζουν τα τζάμια των αυτοκινήτων οι άνθρωποι και κλέβουν από μέσα ό,τι βρουν, αρπάζουν, ή ολόκληρα τα αυτοκίνητα κλέβουν ή αρπάζουν τσάντες ή δεν ξέρω τι άλλο, ώστε με τον τρόπον αυτόν όντως να δοξάζεται το Άγιο Όνομα του Θεού. Αυτό θα πει, λοιπόν, «δοξασθήτω». Να δουν τα καλά σας έργα, να δουν την υπομονή μας, να δουν την εντιμότητά μας, να δουν την ειλικρίνειά μας, να δουν ό,τι θα δουν.

Όχι να με δανείσεις χρήματα και εγώ μετά να σου πω: «Δεν σε είδα, δεν σε ξέρω».

Να πω: «Λυπούμαι, δεν έχω να σας τα πληρώσω τώρα. Θα σου τα δώσω όμως, θα τα επιστρέψω». Όχι να τα αρνηθώ και να λέω: «Και πότε με δανείσατε χρήματα;» Μα, δεν ξέρω τι είπα κανείς μάλλον, κάτι άλλο. Αυτό είναι εντιμότητα, αγαπητοί μου. Η εντιμότητά μας, η καθαρότητά μας, σας είπα, η ειλικρίνειά μας.

Όταν δεν είμαστε εντάξει άνθρωποι, ξαλαβουτάμε.

Όταν όλα αυτά είναι καθαρά, είναι ωραία, ο Θεός δοξάζεται. Ώστε, λοιπόν, πού δοξάζεται ο Θεός, αγιάζεται; Πού; Μέσα στη ζωή μας. Αλλά, προσέξτε, έχουμε και το αντίθετο. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Άγιος Κύριλλος...

αυτό σας το διάβασα, αλλά δεν το έπιασα αμέσως. Ο Άγιος Κύριλλος αναφέρει το αντίθετο. Όταν οι Χριστιανοί δεν ζουν σωστά, τότε ο Θεός δεν δοξάζεται. Και όχι μόνο δεν δοξάζεται, αλλά και βλασφημείται το Άγιο Όνομά Του. Τι λέει τώρα ο Άγιος Κύριλλος; Διότι, «ἐν τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἔσθ’ ὅτε βεβηλοῦται, κατὰ τὸ “δι’ ὑμᾶς τὸ ὄνομά μου διὰ παντὸς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν”», που λέει ο προφήτης Ησαΐας στο 52ο κεφάλαιο, «εὐχόμεθα ἐν ἡμῖν τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ ἁγιασθῆναι». Πράγματι, παραπονέθηκε ο Θεός για τους Εβραίους.

Δεν έχει μεταφερθεί και στην Καινή; Διότι και το χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος. «Δι’ ὑμᾶς τὸ ὄνομά μου βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι». Εξαιτίας σας εγώ δεν δοξάζομαι, και όχι μόνο δεν δοξάζομαι αλλά και βλασφημούμαι, γιατί οι άνθρωποι που δεν είναι Χριστιανοί, όταν βλέπουν εκείνους οι οποίοι είναι Χριστιανοί να έχουν μια συμπεριφορά αναξιοπρεπή, η ζωή τους είναι τέτοια, θα πουν: «Αυτός είναι ο Χριστιανισμός; Παίρνε δρόμο και φύγε». Να σας πω μερικά ιστορικά παραδείγματα. Καταρχάς, αυτό το λέει ο Θεός τότε με τους Εβραίους ως προς τους ειδωλολάτρες. Το λέει ο Απόστολος Παύλος

προς τους Εθνικούς, πάλι στους ειδωλολάτρες, και κατόπιν βέβαια στους Χριστιανούς. Εγώ θα σας πάρω κανένα δυο-τρία κείμενα. Δεν ξέρω αν γνωρίζετε ότι κάποτε η Τουρκία είχε αποφασίσει να δεχτεί το Ευαγγέλιο. Αλλά οι Χριστιανοί δεν έδωσαν καλό παράδειγμα και οι Τούρκοι ασπάστηκαν τον Ισλαμισμό. Να δούμε ένα άλλο παράδειγμα. Όταν έγινε η καταστροφή του 1922, μαζί με τους Έλληνες που φόρτωναν τα καράβια από τη Σμύρνη και όπου αλλού, τους φόρτωναν και έφερναν τους πρόσφυγες στον Πειραιά, ήταν και ένας Τούρκος.

ο οποίος ήξερε τα ελληνικά, βέβαια, αγαπούσε τους Έλληνες και είχε στο νου του να γίνει χριστιανός. Μόλις κατέβηκε, λοιπόν, στο λιμάνι του Πειραιά, άκουσε κάποιον εκεί, ντόπιο Πειραιώτη, να βλασφημά τα θεία. Τα καράβια πήγαιναν και ερχόντουσαν να αποβιβάζουν κόσμο. Ξαναμπήκε στο καράβι και ξαναγύρισε στην Τουρκία, μένοντας Μωαμεθανός. Αυτό θα πει, αυτό θα πει, ότι δι’ ημών βλασφημείται το όνομα το Άγιον του Θεού. Να πω για τις Ινδίες. Δεν μπόρεσαν να πιάσουν, ξέρετε, οι ιεραποστολές, δεν μπόρεσαν.

Στην Αφρική, ούτε στην Ασία. Μικρά πράγματα. Φτωχά, πάρα πολύ φτωχά. Γιατί; Ενώ πιάνουν άλλα κηρύγματα. Το έχω ξαναπεί και το έχω ξαναπεί. Ο Γκάντι έλεγε: «Καλό είναι το Ευαγγέλιο, αλλά δεν είναι καθόλου καλοί οι Χριστιανοί». Όταν θα έβλεπε κανένας, θα μάθαινε πώς συμπεριφέρθηκαν ως κατακτητές οι Άγγλοι στις Ινδίες, τότε οι Ινδοί θα εσιχαίνοντο τους Άγγλους και δεν θα ήθελαν ποτέ να γίνουν χριστιανοί. Το ίδιο πράγμα είναι στην Αφρική. Τι να πούμε! Όταν πήγαιναν οι έμποροι και αρπάζανε τους μαύρους, τους ταλαίπωρους,

τους έκαναν δούλους, αφού τους κουβαλούσαν μες στα αμπάρια των πλοίων, εκεί όλες οι ανάγκες των. Φτάνανε κάποιοι, όχι όλοι· πέθαναν μέσα εκεί στα αμπάρια, καρφωμένα τα αμπάρια, για να τους βγάλουν στις αγορές της Αμερικής και να τους πουλήσουν στα δουλοπάζαρα, στα σκλαβοπάζαρα. Τι θα πιστεύατε; Ότι αυτοί οι άνθρωποι θα μπορούσαν να δεχτούν εύκολα να γίνουν χριστιανοί; Όταν οι Ευρωπαίοι έκαναν τις αποικίες ως αποικιοκράτες στην Αφρική ή όπου αλλού, τι θα νομίζατε; Ότι θα μπορούσαν αυτοί οι άνθρωποι να δεχτούν τον Χριστιανισμό μας; Θα έλεγα, εις μάτην αγωνίζονται οι ιεραπόστολοι της Ευρώπης. Πήγαμε κι εμείς. Η αλήθεια είναι ότι οι Έλληνες

μα ποτέ δεν εκμεταλλεύτηκαν όπου πήγαν. Αυτό είναι αλήθεια. Δεν εκμεταλλεύτηκαν. Ούτε στην Αβυσσινία, στην εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ούτε μέχρι σήμερα, πουθενά, ποτέ δεν ζητήσαμε ανταλλάγματα για να τους διδάξουμε τον Χριστιανισμό. Αλλά, παρά ταύτα, είναι πενιχρή η προσφορά μας, ενώ, αντιθέτως, ο Ισλαμισμός έχει απλωθεί σε όλη την υφήλιο. Ακούσατε, σας το είπα και αυτό: ένα δισεκατομμύριο διακόσια εκατομμύρια είναι το Ισλάμ, δηλαδή οι Μωαμεθανοί, σε διάφορα, βέβαια, κράτη χωρισμένοι. Μόνο το 60% του ρωσικού πληθυσμού είναι Μωαμεθανοί.

Όταν λέμε ένα δις διακόσια εκατομμύρια, ο Χριστιανισμός, εννοείται όλα του τα δόγματα, πόσοι είμαστε; Μόλις φτάνουμε και ίσως δεν φτάνουμε το ένα δις. Δεν είναι ντροπή; Δεν είναι κρίμα; Δεν δοξάζεται ο Θεός. Γιατί είμαστε συμφεροντολόγοι, είμαστε αποικιοκράτες, δεν ζούμε τον Χριστιανισμό, είμεθα εκείνοι οι ξεφτισμένοι και οι άχρηστοι. Δικαιολογημένα, λοιπόν, λέγει ο Λόγος του Θεού, ήδη από την Παλαιά Διαθήκη: «Δι’ ἡμῶν βλασφημεῖται τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι». Ώστε, εδώ, όταν λέγει ο Άγιος Κύριλος, τι λέγει; «Οὐχ ὅτι ἐκ τοῦ μὴ εἶναι ἅγιον ἐπὶ τὸ εἶναι ἔρχεται», ότι ο Θεός δεν είναι Άγιος και τώρα Τον κάναμε να αγιαστεί, «ἀλλ’ ὅτι ἐν ἡμῖν ἅγιον γίνεται, ἁγιαζομένων καὶ ἄξια τοῦ ἁγιασμοῦ ποιούντων». Βλέπετε; Σε εμάς. Εμείς είμεθα οι αίτιοι να βλασφημηθεί ή να δοξαστεί το Άγιο Όνομα του Θεού. Πώς μπορούμε να δοξάσουμε τον Θεό; Σας είπα προηγουμένως ότι με την αρετή και την εντολή Του, ότι πρέπει να γινόμαστε Άγιοι, γιατί Εκείνος είναι Άγιος. Μη σας ξενίζει. Όταν το κατ’ εικόνα...

της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αντίχριστος, Βέχομαι όλοι οι άνθρωποι, πας άνθρωπος, οποιοσδήποτε άνθρωπο, όλοι οι άνθρωποι, είτε μόρφος έχουμε, είτε είμαστε άσπροι, είτε είμαστε μαύροι ή κίτρινοι, είτε είμαστε δούλοι, είτε είμαστε κύριοι, χρούσιοι ή φτωχοί, όλοι είμαστε εικόνα του Θεού. Μας κάνει μια εντύπωση, η διατύπωση στη γέννηση που λέει «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν», σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και με τη δική μας ομοίωση. Και παρακάτω: «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον». Πρώτα είναι η σύσκεψη, ούτως ειπείν, των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδος· ούτως ειπείν, ο Θεός δεν συσκέπτεται, είναι ανθρώπινα λογικά κατηγορήματα αυτά. «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον». Ακούστε: «Κατ’ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν». Δεν είναι η καθ’ ομοίωσιν αυτή. Γιατί το κατ’ εικόνα είναι προίκα μας. Θέλουμε, δεν θέλουμε, το έχουμε. Η λογικότητα, η ελευθερία και η δυνατότητα για κάθε τι άλλο. Ποιο κάθε τι άλλο;

Δυνατότητα του καθ’ ομοίωσιν. Αλλά, όμως...

Το καθ’ ομοίωσιν εναπόκειται πλέον σε μας. Ο Θεός μάς έδωσε τη δυνατότητα, που είναι το κατ’ εικόνα. Το καθ’ ομοίωσιν είναι δικό μας. Γι’ αυτό ακριβώς ο Κύριος είπε στην επί του Όρους ομιλία Του: «Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι, ὥσπερ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν». Τι θα πει να είσαστε τέλειοι; Θα πει, από το κατ’ εικόνα περάσετε στο καθ’ ομοίωσιν. Πώς μπορώ να ξέρω ποια είναι η ποιότητα του καθ’ ομοίωσιν; Είναι ο Θεός. Ποια είναι τα γνωρίσματα της αγιότητός Του; Ο Θεός είναι τέλειος. Φρόντισε, λοιπόν, κι εσύ να γίνεις ό,τι είναι ο Θεός: τέλειος. Βέβαια, πάντα στα μέτρα της ανθρώπινης κατασκευής.

Δεν μπορούμε να γίνουμε τέλειοι όπως είναι ο Θεός, αλλά, εν πάση περιπτώσει, έχουμε το πρότυπό μας. Και δυνάμει, λοιπόν, την εικόνα πρέπει να περάσουμε, αγαπητοί μου, εις το καθ’ ομοίωσιν. Όταν εμείς οι Χριστιανοί περάσουμε εις το καθ’ ομοίωσιν, τότε ο Θεός αγιάζεται, δηλαδή δοξάζεται. Αυτό πρέπει να είναι το μέλημα. Γιατί έχουμε μία Σαρακοστή; Να αγιαστούμε. Γιατί έχουμε μία Λειτουργία; Να αγιαστούμε. Γιατί ερχόμεθα να ακούσουμε τον Λόγο του Θεού; Να αγιαστούμε. Πέστε μου, σας παρακαλώ, τώρα που ακούτε τον Λόγο του Θεού, αν ο Λόγος του Θεού μπορεί να καταφέρει να σας κρατάει την προσοχή. Πέστε μου, το μυαλό σας τρέχει σε αμαρτίες σαρκικές ή άλλες, ή απάτες; Ούτε, λοιπόν, τρέχετε εκεί. Σίγουρα όχι. Γιατί αγιάζεται ο νους, αγιάζεται η καρδία. Όταν μελετούμε την Αγία Γραφή, αγιαζόμεθα. Όπως ακριβώς λέει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Δεν καταλαβαίνεις, όταν μελετάς τον Λόγο του Θεού, δεν καταλαβαίνεις; Μόνο», λέει, «γιατί κρατάς το βιβλίο στα χέρια σου, αγιάζεσαι», δηλαδή καθαρίζεσαι. Πόσο περισσότερο εάν καταλαβαίνεις. Λοιπόν, αγαπητοί μου, θα αρχίσουμε να αγιαζόμαστε. Είναι εντολή. Εκείνο το ειρωνικόν: «Καλά, τον άγιο! Άγιος θα γίνεις εσύ;» Μάλιστα.

Θα γίνω, γιατί είναι εντολή. Πρέπει, λοιπόν, να τηρήσουμε αυτήν την εντολή. Βασική: «Ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιός εἰμι». Δεν μπορούμε να μιλάμε με ειρωνικόν τρόπον και να λέμε: «Α, αυτός πάει στην εκκλησία, κάνει αυτό για εκείνον, εξομολογείται. Μας κάνει τον ευλαβή. Θέλει να γίνει άγιος». Μάλιστα, θέλω να γίνω άγιος. Αυτό πρέπει να κάνουμε. Γι’ αυτό νηστεύομε, γι’ αυτό μελετούμε, γι’ αυτό δεν τρέχομε στην αμαρτία, διότι ο αγιασμός έχει την αρνητική του όψη, να καθαρίσω τον εαυτόν μου, και τη θετική του όψη, να πάρω τα γνωρίσματα της ιδιότητος του Θεού. Έτσι, αγαπητοί, ας προσπαθήσουμε κατά το δικαίωμα αυτό του Θεού, δικαίωμα

να Τον δοξάζομε. Και δοξάζοντας τον Θεό, εμείς αγιαζόμαστε. Λέει κάπου στο Βασιλειών, το τέταρτο, μου φαίνεται, Βασιλειών: «Εκείνους που με δοξάζουν, θα τους δοξάσω. Εκείνους που με αγιάζουν, θα τους αγιάζω». Τι άλλο περισσότερο θα θέλαμε, όταν αυτή η χάρις του Θεού έρχεται; Βλέπετε; Όταν εμείς προσπαθούμε έτσι να αγιάσουμε το όνομα του Θεού, να μας αγιάσει και εμάς και να μας δοξάσει. Πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την προσεχομένη Δευτέρα.