Catecheses of St Cyril 196 | 04-03-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are still studying the Catecheses of Saint Cyril of Jerusalem—of Jerusalem. In his final catechesis, the Fifth Mystagogical Catechesis, in paragraph eleven, we see that he explains the Lord’s Prayer to those who had already been baptized: those who had been preparing for illumination, were baptized, and became members of the body of Christ. Last time, we considered the words “Our Father.”

I explained what “the Lord’s Prayer” means. It is the prayer of the Lord, which He taught to us and to His Apostles, according to the Evangelist Luke and also according to Matthew. The Church preserved Matthew’s form of the prayer, given when the Lord spoke about prayer in the Sermon on the Mount and offered a model prayer. We discussed these things last time. Saint Cyril himself tells us very little here, of course, because he would return again and again to the same subjects, as he did in his other catecheses. They would become sermons, lessons, and teaching that would never cease: the continuing formation of the faithful.

Catechesis must always continue—always. Although you are already baptized, that is what we are doing now. Catechesis never ends. It reminds us of what we have learned and also enriches the faithful members of the Church with new material. Thus Saint Cyril says only a few things, but we can take the opportunity and occasion to speak more broadly. In paragraph eleven of this Fifth Catechesis, he says: “And saying, ‘Our Father who art in heaven.’ Oh, the surpassing loving-kindness of God! To those who had rebelled against Him and fallen into the worst evils, He has granted such complete forgetfulness of their offenses...”

“...and such participation in grace that they may even call Him Father.” We explained this last time. “Our Father who art in heaven.” We can remain a little longer with the word “Father,” although last time we had begun to say something about “our.” Our Father—our own Father. To call God Father means that we have begun to understand that we were born as His children. No one can call God Father without this awareness. Take a man who believes in God; insist, put a knife to his throat, force him to call God Father—he will not say it. He will not say it, simply because he is not someone who could regard himself as a child of God and therefore call God Father. So, truly, when we call God Father, it means that we have begun to understand that we are children of God. This is no small thing—not small at all. Notice also that this subject appears in various other forms and expressions.

We speak of “sons of light” and, by contrast, “sons of darkness”; of “sons”—that is, children—“of blessing,” and “sons of wrath,” meaning those who stand before God and provoke His wrath. Others are children of the evil one, those who do not belong to the Heavenly Father. We have many such expressions showing whether or not I am a child of God. The Lord said: “Why do you call God your Father? I will tell you whom you call father: the devil.”

The Lord said plainly: “I will tell you whose children you are: the devil’s.” And they answered, “We were not born of fornication.” Do you know what “we were not born of fornication” means here? It means that they had not believed in foreign gods, because the word “fornication” is being used in a spiritual sense. It indicates the apostasy of the people—or, more precisely, of the bride—from her Bridegroom. Fornication or adultery in the spiritual sense means the apostasy of the people of Israel, the Church of Israel: she abandons the true God and goes off to court other gods, foreign and alien gods. That is why the Lord said here: “I will tell you whose children you are: the devil’s.”

They said, “We were not born of fornication; we are children of Abraham.” “If you were children of Abraham,” the Lord said, “you would understand My voice, because Abraham awaited My coming; he saw My coming and rejoiced.” Then they said to Him, “You are not yet fifty years old, while Abraham lived two thousand years ago—and Abraham saw You?” The Lord then said, “Truly, I assure you, before Abraham came to be, I am.” That is, before Abraham was created, I am. “I am,” not “I was.” I am; I always am. He is the everlasting God, the God who always exists. You see, then, that it is not easy to call God Father unless a person himself recognizes that God is his Father. But this means—and pay close attention here, because it is very hard, yet true—that our father according to the flesh, the father who begot us, must have less and less of a claim upon me; or, conversely, I must have an ever-deeper relationship with God.

At first sight this seems harsh, but it does not mean that I will deny my father, for there is the commandment, “Honor your father and your mother.” This applies throughout our lives; indeed, we must honor our parents even after their death. There is no contradiction. But my parents, those who begot me, were simply the means through which I came into the world—a means, of course, established by God Himself. God could have created human beings as He created the Angels. The Angels were not born one from another, nor is there marital union among the Angels.

Christ says this plainly. It means that this was how God willed it. Yet although I came into existence through the institution and form of Holy Matrimony, that remains the means by which I came into the world. Therefore, my true father is not Mr. George—that was the name of the father who begot me—nor is Mrs. Frosyne, my mother, my true source. They served as the means, and I owe them absolute respect; but my true Father is God. Do you know what consequences this has? Enormous practical consequences. You know how, when the twelve-year-old Jesus was being sought and was found in the Temple...

...He spoke these words: “Did you not know that I must be in My Father’s house?” Why did Christ say this? Because the Theotokos said, “My child, why have You caused us such anguish? Your father and I were searching for You.” If she had not said, “Your father and I,” but merely, “We were searching for You,” the Lord would not have replied in this way. But because the Theotokos said, “Your father and I,” the Lord answered as He did. Of course, you will tell me that Joseph was His presumed father. Joseph was His legal father, just as an adopted child legally has...

...the person who adopted him as his father, though he has no relationship of flesh and blood with that adoptive father. Christ, therefore, had no relationship of flesh and blood with Joseph. Joseph was His presumed and reputed father only according to the law—legally, and nothing more. This protected the Theotokos from being stoned as one who had entered marriage secretly. The expression “secretly wedded” is used, as you may remember, in the Akathist Salutations. But what did the Lord say? That He must be in His Father’s house—that is, the house of the Heavenly Father. If you tell me that this was a unique relationship, I will answer you.

He Himself said to the Myrrh-bearing women, “I am going to My Father and your Father.” He remains the common Father. It is another matter that Jesus Christ, in His divinity, is united with the Father and is the same in essence. That is, there is one essence. The Father, the Son, and the Holy Spirit are one essence. This is well known; therefore we say that They are equal in divinity. Yet there are three persons. As man, however, Jesus still distinguishes Himself; yet the Father is common both to Jesus Christ and to us human beings. The Lord also said—forgive me, the Apostle Paul says—that we are heirs of God the Father and fellow heirs with Christ.

We are fellow heirs because Jesus is our brother according to the flesh. Therefore, we have one Father in common. Thus, I repeat, the father and mother who begot me are my parents only in a relative sense. They fulfilled the role of begetting me; they simply brought to completion the means by which I came into this world. Then the Evangelist John says in the first chapter of his Gospel: “Those who were born not of blood,” that is, not of the flesh, “nor of the will of man, but were born of God.” What does it mean to be “born of God”? It means those who henceforth live with God as their Father.

Therefore, above our fathers according to the flesh stands God the Father. Now I ask you: what consequences can this have? Very great ones. Suppose a person’s parents tell him to do something that opposes the will of the Heavenly Father. Should he obey them? He is obliged to disagree with his parents according to the flesh. Did you hear what I said? Nor does this oppose or contradict the commandment, “Honor your father and your mother,” because behind—far behind—my parents according to the flesh stands God. This is why Christ said the following:

“Father”—forgive me, He said: “He who loves father or mother more than Me is not worthy of Me.” Whoever loves his mother and father more than Me is not worthy of Me. So, if you urge your child not to go to church—not because the child is ill and lacks the judgment to realize that he might catch a cold or otherwise come to harm, but because, as you say, “My poor child is tired from being at school all week”—then consider this. Poor little children! We went to school on Saturdays too. Those of you who also attended school on Saturdays remember it, and so on and so forth. I do not know what days we ever had free. We finished at midday on Friday, children.

“Oh, he is tired; let him sleep,” you say. When the child gets up and says, “I am going to church,” you answer, “You are not going because you are tired.” “I am going to church.” And he will tell you, “I will not obey you.” That is precisely what the child should do: “I will not obey you.” Do you hear this, parents? He is obliged to love Christ more than he loves you. He must love you, but what did Christ say? “He who loves father or mother more than Me”—whoever loves his mother and father more than Me—“is not worthy of Me.” We must know these things clearly, please; they have very practical consequences. Likewise, if your child wishes to dedicate himself to the love of God, you cannot tell him, “You will not become a clergyman.” “I want to remain celibate.” “No, you will marry.”

Forgive the expression, but when the child has grown up, he might very well say: “Listen, Mother and Father, are you going to order me about in matters concerning my own person?” I will let that pass; I will not dwell on it. A child today might speak this way, especially since children do talk like this nowadays. But no: “My father and mother, you must do what they tell you. ‘We will arrange your marriage,’ or, ‘You will marry this woman or this man.’” That is oppression. There we truly have oppression. This is oppression—not other things, such as when a mother says to her child, “My dear, pick up your pencil from the floor,” and the child replies, “Do not say that to me again; you are oppressing me.” That is not oppression. Or when you mothers make your children, your daughters... Thank you.

Is it oppression to send your children to school? The same applies to all these other things. When your child says, “I am not going to school; I cannot be bothered today,” do you answer, “All right, my child, never mind. Since you cannot be bothered, what can we do?” Have you ever said that? There you do apply a certain force, because you know that the child will earn a diploma and make money. Yet are all the other demands oppression? What strange ideas! In any case, suppose the child wants to dedicate himself to God. You cannot tell him, “You will not do it, because I, your mother or father, do not want it.” Many times we parents even burst into tears, using what we might call passive pressure—passive, but terribly powerful—to break our child’s resolve. Dear parents, your children are not...

...your property. Let me give you a very small and simple proof that they are not your property. Not only after the child is born, but even while the child is still within the mother’s womb and the embryo is supposedly joined to her, if you have an abortion and cast the child away, you are accountable before the law—the human law of the state. Would you like another example? When a mother is pregnant and the... Pay attention. Or it may not yet be apparent that she is pregnant. Suppose the father dies at some point. The widow—I do not know whether these laws still apply; I do not know...

...is permitted to marry only after nine or ten months. Is that not so? The mother may have conceived shortly before the father died. This prevents the child from being considered the child of the new husband, so that the child can inherit from his father. Thus, a child has inheritance rights even while still at the embryonic stage within the mother’s womb. These are the child’s rights. How, then, can you, the mother or father, regard your child as your property? It is a terrible thing. Pay attention: here we are usurping the rights of God the Father. We place ourselves, in relation to our children, in the place of the Heavenly Father. That is what we are doing.

Uh...

The Lord says what I have already told you, and He also said: “Do not call anyone on earth your father; for one is your Father, He who is in Heaven.” Do not call anyone father, He says; you have one Father. On earth? No, your one Father is in Heaven. Then, you may ask, do we sin when we call the man who begot us our father, and our mother our mother? No, that is not a sin. It is not a sin. What am I to call my father—George, or John? I will call him my father. And he has authority and standing. But my father’s authority and standing,

and the limited jurisdiction he has over me while I am a child, are relative. They are not absolute. So I will call my father “father,” but only in an entirely relative sense. In the absolute sense, I have one Father, my Heavenly Father. Indeed, let me broaden the subject a little and tell you something else. The late Stalin accepted being called “Father.” Many dictators and others like them accept being called father. I have told you before how a foolish French poet, Aragon, wrote a poem in which he called Stalin “Father,” saying: “The Father smiles, and the fields blossom, and the wheat stands proudly, because you, the Father, smile and rejoice.” And he wrote many other stupid, foolish, fawning, sycophantic, and sinful things. Now, I do not know where Stalin may be—not only in Hell, but what contempt history has cast upon him, and how his statues and monuments are being pulled down.

Such is the fate of those who deified themselves and usurped titles that did not belong to them: “You are the Father.” It was in this sense that Christ said, “Do not call anyone on earth your father.” And it is this attitude that He tells us to cut away. So, you see? Shall I remain with this subject a little longer? The Lord said to someone, “Come with Me.” He seems to have been a well-disposed young man. “Come with Me,” He said, just as He said to His disciples, “Follow Me.” But when He called John, for example, and his brother James to follow Him, the Evangelist specifically notes: “Leaving their nets”—listen to this—“and their father, they followed Him.”

He includes the words “their father” precisely to emphasize this point. Now, to this young man He says, “Follow Me”—not, of course, because he was to become one of the Twelve or one of the Seventy. “Follow Me.” But the young man replied: “Lord, permit me first to go and bury my father,” and so forth. In other words: “Permit me to go and bury my father.” It appears, as we said, that his father had just died. “Permit me to go and bury him, to be present at his funeral.” One might ask, “What could be more human and natural than that?” Yet the Lord says to him, “Follow Me.” Jesus insists: “Follow Me, and leave

the dead to bury their own dead.” Let those who are spiritually dead bury your dead father. You, follow Me; come with Me. A hard saying. Does this mean that we are forbidden to attend our father’s funeral? No. Burial is the final act of care; indeed, the Greek word for funeral itself means care. What, then, does it mean? The Lord alone could see that this young man might become entangled afterward in matters of inheritance and ultimately fail to follow Him. He might quarrel with his siblings, and who knows what else, and so lose what the Lord was offering him. In history we find ascetics and monks whose mother or father asked to see them, and the ascetic refused.

There is also an example from more recent Russian history. His mother was searching for him. Which starets was it? Those of you who have read the story may remember. His mother would go and stand outside, asking for him and weeping, while he remained within a cave. But let me tell you this: the mother of one well-known ascetic went looking for him, but he absolutely refused to appear before her. He called out to her again and again: “Your son is dead! Your son is dead!” You may say that this was cruel. But Paul himself said, “I have died to the world.” Then, after this had gone on for some time, she answered him: “Surely the heart within you is not made of cold bronze!”

In other words: “Is your heart made of iron or bronze? Have you no tenderness, no pain at seeing your mother come all this way and weep below? Do you remain unmoved?” These are hard things, but wait until I tell you something even harder. My dear friends, when Moses blesses the twelve tribes—in Deuteronomy, chapter thirty-three, verse nine—he says the following concerning the tribe of Levi. Moses himself belonged to this tribe, as, of course, did his brother Aaron. You will remember that Aaron

found himself in a very difficult position when Moses went up the mountain to receive God’s commandments, and the people demanded that Aaron make them a bronze ox—a golden one, pardon me, a golden ox, the Golden Calf—so that they could begin worshipping it according to the customs of Egypt. Then Moses came down, became angry, shattered the tablets of the Law, crushed the Golden Calf, and so forth. Later, when Moses gives his prophetic blessings, listen to what he says concerning the tribe of Levi: “He who says to his father and mother, ‘I have not seen you,’”

“who does not acknowledge his brothers and disowns his sons.” What, then, do these words of Moses in Deuteronomy mean? He is saying this:

The Levites had resisted this idolatry, the worship of the Golden Calf. When they refused to take part, they opposed even their own relatives when those relatives sought to worship the Golden Calf. Hence this passage. At that time, a zealous Levite, zealous for the true God, could say: “He who says to his father and mother, ‘I have not seen you.’” That is: “I do not know you. Where have I seen you? Are you my father or my mother? I have not seen you.” “He did not acknowledge his brothers.” “Are you my brother? Are you my brothers? I do not recognize you.” “And he disowned his sons.” If his own children were to worship the Golden Calf, he would disown them. That is what the words “he disowned his sons” mean. Hard? Yes. But before the great cause of God, before the worship of the true God, everything else falls away. If your father, your mother, your child, your wife, or anyone else tells you to do something opposed to the true God,

and pressures you to do it, you must say: “No. Who are you to call yourself my mother? Who are you to call yourself my father? Can you tell me that God is not my Father?” Terrible, is it not? Deuteronomy, chapter thirty-three, verse nine. So then, regarding our parents, I ask you this: my own parents have died, and I think that the parents of most of you have probably died as well. Yet after they have died, you can still say, “my father and my mother.” Your earthly father is dead; he has passed away. But the Father of those who believe in God lives.

He is the Heavenly Father. I have told you things that are hard, but true. Moreover, when we call God “Father,” we express our origin from above and our spiritual nobility. Since we call God Father, if we truly call Him Father, then we must also do what our Father desires—works in which He is well pleased. We may call God Father if we find His own characteristics within ourselves.

Let us not forget that God made us in His own image. Therefore, I can find certain characteristics within myself—not, of course, simply in regard to the image itself, because I possess that by nature. I have received it whether I want it or not. Had I not received the image of God, I would not be human; I would be something else. Whether I want it or not, I possess it. It is my endowment. But do I also find within myself those characteristics which, for want of a better expression, are called the moral attributes of God?

That is, do I find signs of likeness to Him? How often do we say, “My child, how much you resemble your father!” We say this when we see a countenance that truly resembles the father. What does that mean? The child bears his father’s features. And what, I ask you, are the features of the Father? Of all of them, I could name just one word: the Father is holy. Do I find in myself signs and characteristics of holiness? If I find characteristics of holiness within myself, then I resemble my Father, and then I can call Him my Father. Otherwise, if I bear none of His characteristics, how can I call God Father? How could that be possible? But now, my dear friends, let us turn to that small word, the pronoun “our.”

OUR. I said something about it last time. Let us now say a little more. When we say “our,” it means that we break free from our individualism. He is your Father and my Father. We speak of “the brothers and sisters in our home.” We do not say, “in my home,” but “in our home.” In this way we acknowledge other people. And if we acknowledge others and enter into communion with them, then we truly break our individualism. This is the first and most decisive thing that breaks human individualism—if only we understand it well and become fully conscious of it. “My Father”? No: “Our Father.” Furthermore, if we are all children of God and have one common Father, this also expresses unity: we must all be united. We cannot quarrel, as some siblings do. Quarrelling does not express brotherhood. Brother—what a beautiful word! Brother. Do you know what the Greek word means? It refers to the womb, while the initial alpha is not privative but collective. It means all those who have come from the same womb. Thus, brothers are those born from the same womb. Brother!

We come from the same womb, the same mother’s womb. But there is also a second sense in which we say that we are brothers and sisters in the Lord, in Christ. From what womb did we come? I have told you: from the womb of the baptismal font, through our common Baptism. From this womb, we Christians are brothers and sisters twice over: not only because we share one human essence as children of Adam and Eve, but also because we have come forth as brothers and sisters from the womb of the baptismal font. We are doubly brothers and sisters. So how can we say “Our Father” when we quarrel or refuse to acknowledge another human being? By doing so, we contradict the Lord, who taught us to pray in this way. Furthermore, together we ask for our bread, forgiveness, and deliverance from temptation. Do not think that the word “our” appears only at the beginning. We have three more plural expressions in the final three petitions. As I told you, there are six petitions: three refer to God, and the other three refer to us, to our relations with one another, to mankind. “Give us today our daily bread.” Our bread, not my bread. Yet you see how each person works and says, “It is for my own account. It is what I earned.” And when his neighbor asks him for something, he says in the Marxist manner, “What are you talking about? Will you eat the fruit of my labor?” and so on. “It is my bread.” No—it is our bread. Then what do we say?

“Forgive us our debts”—forgive us, not merely me. And then what do we say? “And lead us not into temptation.” Do not permit us to undergo testing by the devil, and so forth, because this concerns us all, not only me. “But deliver us” from temptation, from the evil one. So you see these three plural expressions. They are, so to speak, an unfolding of the pronoun in “Our Father.” When the word “our” is unfolded, it gives us these three petitions I have just mentioned.

When the Lord said, “You have one Father,” the One who is in Heaven—this is in Matthew, chapter twenty-three, verse eight—He also said: “You are all brothers.” You have one Father, and among yourselves you are all brothers and sisters. The word “our,” my dear friends, also drives out malice and makes love dwell among us. When we say, “We are brothers and sisters,” or, “Our Father,” this certainly drives out not only individualism but also enmity, and it establishes love.

Furthermore, the word “our” expresses equality. We speak of equality, of equality. There is a popular saying used by mothers. They may have older and younger children, children who are more beautiful or less beautiful, more educated or less educated. Each child has his or her own particular characteristics.

One child studies, while another does not because he has no aptitude for learning, and so on. Each has his own particular qualities. And when we ask, “Which child do you love most?” the answer is, “Whichever finger you cut, it hurts.”

So, my dear ones, I shall stay with this example, with this image,

to show you what equality means. Take the five fingers: they are not equal to one another. The middle finger is the tallest, the little finger is small, and this one is called the thumb. The four fingers cannot grasp anything by themselves unless the fifth finger helps them. And yet they are not equal to one another. What does this mean? The five fingers form one hand. And all five siblings, if you will, are all alike—excuse me, they possess an equality, because, as we said earlier, “Whichever finger I cut, it hurts.” Yet one still differs from another.

There is inequality—to put it more accurately. There is inequality within the realm of love, because inequality is absolutely necessary. Nature itself teaches us that this inequality exists, yet it disappears within the realm of love; for without this inequality, cooperation could not exist. But we foolish human beings speak of equality and trample upon the equality of the Gospel in search of another kind. And that other kind will exact a very heavy price—remember my words. First of all, within the family.

A woman demands equality—not the equality of the Gospel, but a demonic equality. And citizens demand equality, but not within the truth of the Gospel. Yes, we say that everyone is equal before the law. Yet I do not know whether everyone truly is equal before the law. I do not know; perhaps a question mark should be placed there: Is everyone equal before the law? In a democracy we speak of “the equality of citizens.” And yet, my dear ones, equality is precisely what we do not experience in society, and we understand it very differently from the way the Gospel teaches us. Differences will exist, but those differences must always remain within the realm of love.

What else can we do? Society is structured in such a way that there will be a superior and a subordinate. Can you say that we shall all become superiors? There will be a general and a soldier. Can you say that everyone will be a general? What is this? Inequality—but inequality within the realm of love, of the love and justice of the Gospel. That is where we must seek equality. Every other kind of equality resembles a madman named Panagos, who lived for a while before and after the war. He once said to Metaxas, “What are you, and what am I? Get up so that I may sit down.” He stopped him in Kypseli Square, stopped his car, and said this to Metaxas. They put him in the car and took him to the Daphni psychiatric hospital. Eventually he was released.

But the saying stayed with him, and he would repeat, “Get up so that I may sit down. What are you? Who are you, and what am I?” If, then, we say to another person, “You are rich; I shall become rich, and you shall become poor,” is that justice? Is that equality within the realm of justice, of the justice of the Gospel? There is another very telling example. Once in Russia, at a gathering of the people, a speaker finished saying everything he wished to say. “Comrades, does anyone have anything to say?” “Yes,” said an elderly man. He stood up holding a walking stick—you may know this example—and said, “This walking stick”

“has an upper end and a lower end. If I turn it around, the upper end goes down and the lower end comes up. This is what has happened among our people: those who were below took the place of the upper class, and the upper class became the lower class. And this is called justice.” I have given you these examples, my dear ones, so that we may understand some of the things that follow. What does it mean that the word “our” expresses equality? Equality is like what we see in art. What do we say about art? The frieze of the Parthenon contains an irregularity: one horse’s leg is positioned one way, another differently. The people—those sculpted figures—stand in different positions.

There is an irregularity, in contrast to Persian sculptures, where, as you see, all the horses raise the same leg. But in art that is tedious; we know this. What is beautiful and artistic? The irregularity—harmony within irregularity. Harmony within irregularity. That is the great thing in art. So it is also in our life: these inequalities must remain within the realm of the Gospel, which is the realm of love and justice. But I have said a great deal. As I conclude our discussion of the word “our,” I would like to tell you something else to which we must pay attention. It is well known that Ecumenism would like to exploit—and does exploit—this phrase, “Our Father,”

and say, “We are all brothers: the Christian, the Muslim, the Mohammedan, the idolater, the Buddhist, and so forth.” And the same is said of our more immediate household: all are called Christians, but some are Orthodox, some Roman Catholic, and some Protestant. We are all the same, we are all equal, and therefore we all have the same Father. In the name of this same Father, then, we ought to unite. What would we answer? This argument is exceedingly deceptive. I have already given you the answer. I said that we brothers and sisters

came forth from the same baptismal font. Let me complete the thought: from the same Orthodox baptismal font. The other person has not been baptized. Yes, we are brothers and sisters according to our common nature—our shared human nature. He is human, just as all of us are. Yes, we are all children of Adam and Eve. That is the first dimension of brotherhood. But we also have a second dimension: we are brothers and sisters in Christ Jesus, having come forth from the same baptismal font. And should I help you—the Muslim, the Mohammedan, the Buddhist? Should I help you and give you what you need to live? Yes, because you are a human being. Should I respect you? Yes, because you are a human being,

as I am. But shall I say that we should all worship one Father, because this is what Ecumenism desires? That will never happen. You, the Mohammedan or the Buddhist, cannot have as your Father the Father of Jesus Christ. Islam, you know, is spreading very quickly. There are one billion two hundred million Muslims in the world; they outnumber Christians. In Russia alone, sixty percent of the population is Muslim.

Extremely serious. So I cannot say that you too have God. Which God? Do you too have as your Father the Father of my Lord Jesus Christ? No! You have denied Jesus Christ. And since you have denied Jesus Christ, you have another father. I could repeat what the Lord said, which I mentioned earlier: “You have the devil as your father.” So I shall tell you who your father is: the devil. When Mohammed began his work, denied Jesus Christ, and founded his own religion, the Fathers said, “The first form of the Antichrist.” How, then, can I say together with a Mohammedan that we have a common Father? These things I am telling you are not remote from us.

Do you remember what was written about one of our own Patriarchs—I shall say no more—that Mohammed was a prophet? A prophet! A prophet! Only one more step remains. And this has been said repeatedly. Indeed, twenty years ago it was both said and printed in newspapers in Larissa, when an attempt was made to draw closer to the Mohammedan world, to Islam, for political reasons and political expediency, and so forth. How can this be? We may have commercial relations, but we cannot say that Christianity can draw near to Islam on the basis of one God, one Father. We can never say this. So I beg you, place this in your hearts. I fear

that we shall need it very soon. Remember it, and let us all be watchful. Saint Cyril also speaks of the words, “Our Father, who art in the heavens.” I shall read what he says: “The heavens may also be understood as those who bear the image of the heavenly Man, in whom God dwells and walks.” Consider what this means: the “heavens” may be understood as the very people who bear the image of the heavenly Man.

This is astonishing! Truly astonishing. Paul says to the Corinthians, in his First Epistle, chapter fifteen: “As we have borne the image of the man of dust, we shall also bear the image of the heavenly Man.” We shall bear it—not “may we bear it.” “We shall bear it” is future tense, not subjunctive. We shall also bear the image of the heavenly Man. What does this mean? Earlier he says that the first man, Adam, was of the earth, made of dust. The second Man is from Heaven. Who is the second Man? Jesus Christ. And the Apostle Paul has repeatedly told us that we have put on, are putting on, and shall put on Jesus Christ. To take a familiar example, we say, “As many of you as have been baptized into Christ have put on Christ.” This too is a phrase of the Apostle Paul: “You have put on Christ.” Whom, then, have you put on? The heavenly Man, Jesus Christ. Therefore, from this present world—listen carefully here—we put on, we put on, we put on the heavenly Man; that is, we become heavens. And when we say, “Our Father, who art in the heavens,” we are also saying, “You who dwell within us.” Who are the heavens? We are the heavens in whom You dwell. Yes, and he continues,

in the Second Epistle to the Corinthians, chapter six, where the Apostle Paul writes: “I will dwell in them and walk among them.” I will dwell within them, for they are heavens—heavens. He says, “I will dwell within them and walk among them.” And Christ said, “We will come to him and make Our dwelling with him.” We will come. Who will come? The Father, the Son, and the Holy Spirit. What will We make? A dwelling, a home. Where? With him. “We will make Our dwelling with him.” We shall dwell within him. God dwells in Heaven, but now, my dear ones, the faithful themselves become heavens. You see how many profound things are contained here.

We shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, πάντοτε και στο βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων. Ιεροσολύμων. Στην τελευταία, την πέμπτη Μυσταγωγική Κατήχησή του, στην ενδεκάτη παράγραφο, που βλέπουμε ότι αναλύει εις τους ήδη βαπτισμένους του, δηλαδή εκείνοι που ήσαν προς το φώτισμα και βαπτίστησαν και έγιναν μέλη του σώματος του Χριστού, την Κυριακή Προσευχή. Είδαμε την περασμένη φορά σχετικά με το «Πάτερ ημών».

Είπα τι θα πει η Κυριακή Προσευχή. Είναι η προσευχή του Κυρίου, που την δίδαξε εις εμάς και εις τους Αποστόλους του κατά τον Ευαγγελιστή Λούκα, αλλά και κατά τον Ματθαίον, του οποίου και τον τύπο της προσευχής εκράτησε η Εκκλησία, όταν ο Κύριος στην επί του όρους ομιλία του ομίλησε περί προσευχής και παρέθεσε και ένα υπόδειγμα προσευχής. Αυτά τα λέγαμε την περασμένη φορά και ακόμη ο Άγιος Κύριλλος, ο οποίος βέβαια πολύ λίγα μας λέγει, και τούτο διότι θα επανήρχετο και θα επανήρχετο στα ίδια θέματα, όπως και στις άλλες κατηχήσεις, ως πλέον κηρύγματα, μαθήματα, διδασκαλία που δεν θα εσταματούσε ποτέ, παιδεία των πιστών.

Η κατήχησις πρέπει να υπάρχει πάντοτε, πάντοτε. Και ενώ εσείς είσαστε βαπτισμένοι, αυτό κάνουμε τώρα. Η κατήχησις δεν σταματά ποτέ, και να υπενθυμίζει εκείνα που μάθαμε, αλλά και για να πλουτίζει με καινούργιο υλικό τα πιστά μέλη της Εκκλησίας. Έτσι, λίγα πράγματα λέει ο Άγιος Κύριλλος, αλλά εμείς μπορούμε να βρούμε την ευκαιρία και την αφορμή κάτι πλατύτερο να πούμε. Μας λέγει λοιπόν εις αυτήν την πέμπτη κατήχηση, η ενδεκάτη παράγραφος, τα εξής: «Καὶ λέγων· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ὢ τῆς μεγίστης τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας· τοῖς ἀποπηδήσασιν αὐτοῦ καὶ ἐν ἐσχάτοις γενομένοις κακοῖς, τοσαύτην δεδώρηται κακῶν ἀμνηστίαν».

«Χάριτος μετουσίαν, ὡς καὶ Πατέρα ἐπικαλεῖσθαι». Το εξηγήσαμε την περασμένη φορά αυτό. «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς». Ουρανίδε ή εν κ.λπ. Μπορούμε να μείνουμε ακόμη λίγο στο «Πάτερ», παρότι είχαμε ξεκινήσει την περασμένη φορά κάτι να λέμε διά το «ημών». Πάτερ ημών, Πατέρα μας. Για να πούμε τον Θεόν Πατέρα, σημαίνει ότι αρχίσαμε να εννοούμε ότι γεννηθήκαμε παιδιά του. Δεν μπορεί κανείς να πει τον Θεό Πατέρα, αν δεν έχει αυτή την αίσθηση. Πείτε σε έναν άνθρωπο ο οποίος πιστεύει στον Θεό, επιμείνατε, βάλτε του στον τράχηλο το μαχαίρι, εξαναγκάστε τον να πει τον Θεό Πατέρα· δεν θα το πει, δεν θα το πει, γιατί απλούστατα δεν είναι εκείνος που θα μπορούσε να λογαριαστεί παιδί του Θεού, για να αποκαλέσει τον Θεό Πατέρα. Έτσι, πράγματι, όταν λέμε τον Θεό Πατέρα, σημαίνει ότι αρχίσαμε να εννοούμε ότι είμεθα παιδιά του Θεού. Αυτό δεν είναι μικρό, δεν είναι καθόλου μικρό. Σημειώσατε δε ότι το θέμα αυτό περιέχει διάφορες άλλες μορφές ή, με άλλες φόρμες.

Λέμε «υἱοὶ φωτός», «υἱοὶ σκότους», το αντίθετο, «υἱοὶ», παιδιά δηλαδή, «ευλογίας», «υἱοὶ ὀργῆς», εννοείται στεκόμενοι μπροστά στον Θεό και του προκαλούμε την οργή. Εκείνα τέκνα ή του πονηρού, εκείνα που δεν είναι του Ουρανίου Πατρός. Έχουμε δηλαδή πάρα πολλές τέτοιες εκφράσεις που δείχνουν αν είμαι παιδί του Θεού ή δεν είμαι παιδί του Θεού. Ο Κύριος είπε: «Τι λέτε τον Θεόν Πατέρα; Εγώ θα σας πω ποιον λέγετε πατέρα: τον διάβολο».

Είπε ο Κύριος σαφώς: «Θα σας πω», λέει, «τίνος παιδιά είσαστε: του διαβόλου». Και εκείνοι είπαν: «Δεν γεννηθήκαμε εκ πορνείας». Αυτό, «οὐ γεγεννήμεθα ἐκ πορνείας», ξέρετε τι θα πει αυτό, «εκ πορνείας»; Θα πει ότι δεν πιστέψαμε ξένους θεούς, διότι εκφέρεται η λέξις «πορνεία» εν πνευματική εννοία, που δείχνει την αποστασία του λαού, της νύμφης καλύτερα, της νύμφης έναντι του Νυμφίου. Πορνεία ή μοιχεία εν πνευματική εννοία, δηλαδή η αποστασία του λαού του Ισραήλ, που είναι η Εκκλησία του Ισραήλ, Εκκλησία του Ισραήλ, που αφήνει τον αληθινό Θεό και πηγαίνει, ερωτοτροπεί με άλλους θεούς, ξένους, αλλότριους. Γι’ αυτό εδώ ο Κύριος είπε: «Θα σας πω τίνος παιδιά είσαστε: του διαβόλου».

Εκείνοι είπαν: «Δεν γεννηθήκαμε από πορνεία, είμαστε παιδιά του Αβραάμ». «Αν είσαστε παιδιά του Αβραάμ», λέει ο Κύριος, «θα καταλαβαίνατε τη φωνή μου. Γιατί ο Αβραάμ περίμενε τον δικό μου ερχομό και τον είδε, τον ερχομό μου, και εχάρηκε». Και εκεί του είπαν: «Δεν είσαι ούτε πενήντα χρονών άνθρωπος και ο Αβραάμ είχε ζήσει πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, και σε είδε», λέει, «ο Αβραάμ;» Και εκείνος είπε, ο Κύριος: «Σας βεβαιώνω ότι πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι». Δηλαδή, πριν ο Αβραάμ δημιουργηθεί, εγώ είμαι. Εγώ είμαι, όχι ήμουν· είμαι, πάντοτε είμαι. Είναι ο αεί Θεός. Ο πάντοτε υπάρχων Θεός. Συνεπώς, βλέπετε ότι δεν είναι εύκολο πράγμα να πει κανείς τον Θεό Πατέρα, εάν δεν αναγνωρίσει ο ίδιος ο άνθρωπος ότι έχει τον Θεό Πατέρα. Αυτό όμως σημαίνει, εδώ λίγο προσέξτε, είναι κάτι πολύ σκληρό, αλλά είναι αληθινό. Αυτό σημαίνει ότι ο σαρκικός μας πατέρας, αυτός που μας γέννησε, ο πατέρας μας, αυτός πρέπει όλο ένα και λιγότερο να έχει σχέση μαζί μου ή, αντίστροφα, εγώ όλο ένα και περισσότερο θα πρέπει να έχω σχέση μαζί Του.

Φαίνεται σκληρό από πρώτης όψεως, αλλά δεν σημαίνει ότι θα αρνηθώ τον πατέρα, διότι υπάρχει η εντολή «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», και αυτό φυσικά ισοβίως, και μάλιστα και μετά τον θάνατο των γονιών να τιμά κανείς τους γονείς του. Δεν έρχεται σε αντίφαση, αλλά οι γονείς μου, αυτοί που με γέννησαν, υπήρξαν απλώς ένα σχήμα προκειμένου να έλθω εγώ εις τον κόσμο. Μόνο ένα σχήμα, το οποίο βεβαίως σχήμα ο ίδιος ο Θεός εθεμελίωσε. Διότι μπορούσε ο Θεός να κάνει τους ανθρώπους όπως έκανε τους Αγγέλους. Οι Άγγελοι δεν γεννήθηκαν ο ένας από τον άλλον, ούτε υπάρχει μίξις γάμου εις τους Αγγέλους.

Λέει σαφώς ο Χριστός αυτό. Αλλά σημαίνει ότι ο Θεός έτσι ήθελε. Όμως, για να βγω προς την ύπαρξη με το φαινόμενο, με το σχήμα «γάμος», δεν παύει αυτό να είναι ένα σχήμα. Άρα λοιπόν, ο πραγματικός μου πατέρας δεν είναι ο κ. Γιώργης — έτσι τον έλεγαν τον πατέρα μου που με γέννησε — και η κ. Φροσύνη, η μάνα μου. Σχήμα αποτελούν, οφείλω απόλυτο σεβασμό, αλλά ο πραγματικός μου Πατέρας είναι ο Θεός. Ξέρετε αυτό τι συνέπειες έχει; Πρακτικές, τεράστιες. Όταν, θα το γνωρίζετε, ανεζητείτο ο δωδεκαετής Ιησούς και βρέθηκε στον ναό,

εκείνους τους λόγους: «Δεν γνωρίζατε ότι ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με;», ότι έπρεπε να βρίσκομαι στο σπίτι του Πατέρα μου. Γιατί το είπε αυτό ο Χριστός, ξέρετε; Διότι η Θεοτόκος είπε: «Παιδί μου, γιατί μας έβαλες σε οδύνη; Σε αναζητούσαμε εγώ και ο πατέρας σου». Αν δεν έλεγε «εγώ και ο πατέρας σου», αλλά απλώς «σε αναζητούσαμε», ο Κύριος δεν θα έλεγε αυτό. Επειδή όμως η Θεοτόκος είπε «εγώ και ο πατέρας σου», γι’ αυτό απήντησε ο Κύριος έτσι. Βεβαίως, θα μου πείτε, ήταν ο νομιζόμενος πατέρας του. Ο Ιωσήφ ήταν νομικός πατέρας, όπως και ένα παιδί που υιοθετείται έχει νομικά

αυτόν που το υιοθέτησε. Δεν έχει όμως από σάρκα και αίμα καμία σχέση με τον πατέρα που το υιοθέτησε. Ο Χριστός, λοιπόν, δεν είχε καμία σχέση με τον Ιωσήφ, αλλά ήταν νομιζόμενος πατέρας, θεωρούμενος πατέρας, διά των νόμων, νομικά, μόνον αυτό. Για να γλιτώσει η Θεοτόκος το λιθοβολητό, ως κλεψίγαμος. Η λέξη «κλεψίγαμος» χρησιμοποιείται, ενθυμείσθε, εις τους Χαιρετισμούς. Εκεί λέμε τη λέξη «κλεψίγαμος». Αλλά ο Κύριος τι είπε; Ότι πρέπει να είμαι στο σπίτι του Πατέρα μου, δηλαδή του Ουρανίου Πατέρα. Εάν μου πείτε ότι αυτό είναι μία ειδική σχέση, θα σας απαντήσω.

Ο ίδιος είπε: «Πηγαίνω», το είπε στις Μυροφόρες γυναίκες, «προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας». Κοινός μένει. Άλλο τώρα ότι ο Ιησούς Χριστός είναι, από πλευράς θεότητος, ενωμένος με τον Πατέρα και κατ’ ουσίαν είναι ο αυτός. Δηλαδή, έχουμε μία ουσία. Ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι μία ουσία. Είναι γνωστό. Γι’ αυτό και λέμε ισόθεος. Τρία όμως τα πρόσωπα. Ως άνθρωπος όμως διαφορίζει παρά ταύτα, διαφορίζει τον εαυτό του, αλλά κοινός ο Πατέρας και του Ιησού Χριστού και ημών των ανθρώπων. Ακόμη ο Κύριος είπε — συγγνώμη, ο Απόστολος Παύλος λέει — ότι είμεθα κληρονόμοι του Θεού Πατρός και συγκληρονόμοι με τον Χριστό.

Συγκληρονόμοι, γιατί ο Ιησούς είναι αδελφός μας κατά σάρκα. Άρα λοιπόν έχουμε κοινόν Πατέρα. Έτσι, ξαναλέγω, ο πατέρας μου και η μάνα μου που με γέννησαν είναι γονείς μου σχετικοί. Επλήρωσαν, γέννησαν, πραγμάτωσαν απλώς ένα σχήμα για να έρθω εγώ στον κόσμο αυτόν. Ύστερα δε λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στο πρώτο κεφάλαιο, στο Ευαγγέλιό του: «Καὶ οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων», λέει, δεν γεννήθησαν από σάρκα, «οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός, ἀλλ’ ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν». Πώς θα πει «εγεννήθησαν από τον Θεό»; Εκείνοι που πια μένουν έχοντας ως Πατέρα τους τον Θεό.

Λοιπόν, πάνω από τους σαρκικούς μας πατέρες είναι ο Πατέρας Θεός. Τώρα σας ερωτώ: τι συνέπειες μπορεί να έχει αυτό; Πολύ μεγάλες. Μπορεί κανείς να πει, αν οι γονείς του τού πουν κάτι και αυτό το κάτι εναντιούται με το θέλημα του Ουρανίου Πατρός, θα το εφαρμόσει; Οφείλει να διαφωνήσει με τους σαρκικούς του πατέρες. Ακούσατε τι σας είπα; Ούτε έρχεται σε αντίθεση ή σε αντίφαση με το «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», διότι πίσω, πίσω από τους σαρκικούς μου γονείς είναι ο Θεός. Και τότε είναι αυτό το οποίο ο Χριστός είπε ως εξής:

«Πατέρα», συγγνώμη, είπε: «Ὁ φιλῶν πατέρα ἢ μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος». Εκείνος που αγαπάει τη μάνα του και τον πατέρα του πιο πάνω από μένα δεν μου είναι άξιος. Έτσι, αν το παιδί σας πει, στην προτροπή σας να μην πάει στην εκκλησία, όχι επειδή είναι άρρωστο και το παιδί δεν έχει πολλή σκέψη και δεν λογαριάζει ότι μπορεί να κρυολογήσει ή να πάθει κάτι κακό. Έτσι, «γιατί το παιδάκι μου κουράζεται», λέει, «όλη την εβδομάδα στο σχολείο». Τα κακόμοιρα τα παιδάκια! Εμείς κάναμε και το Σάββατο σχολείο, το θυμόσαστε και εσείς που πηγαίνατε Σάββατο σχολείο, και λοιπά και λοιπά. Και δεν ξέρω ποιες μέρες μπορούσαμε να έχουμε ελεύθερες. Παρασκευή μεσημέρι τελειώναμε, παιδιά.

Σιγά, κουράζεται, ας τον, λέει, κοιμηθεί. Όταν το παιδί σηκωθεί και πει «Θα πάω στην εκκλησία», «Δεν θα πας, γιατί είσαι κουρασμένος». «Θα πάω στην εκκλησία». Και θα σας πει «Δεν σε ακούω». Έτσι πρέπει να κάνει το παιδί: «Δεν σε ακούω». Το ακούτε, παρακαλώ, οι γονείς; Γιατί οφείλει να αγαπά πιο πολύ τον Χριστό από εσάς. Οφείλει να σας αγαπά, αλλά τι είπε ο Χριστός; «Ὁ φιλῶν πατέρα ἢ μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ», αυτός που αγαπάει τη μάνα του και τον πατέρα του πιο πάνω από εμένα, «δεν μου είναι άξιος». Σαφώς, παρακαλώ, αυτά να τα γνωρίζουμε, έχουν πολύ πρακτικό χαρακτήρα. Όπως ακόμη δεν μπορείτε να πείτε, αν το παιδί σας θα ήθελε να αφιερωθεί στην αγάπη του Θεού, να του πείτε «Δεν θα γίνεις κληρικός». «Θέλω να μείνω άγαμος». «Όχι, θα παντρευτείς».

Να μην πω, με συγχωρείτε την κουβέντα, γιατί ένα παιδί κάπως έτσι θα μπορούσε να πει, όταν πια μεγάλωσε: «Ακούστε, γονείς, θα μου κάνετε κουμάντο εμένα σε θέματα που αφορούν το πρόσωπό μου;» Το παρέρχομαι αυτό, το αντιπαρέρχομαι. Έτσι θα μπορούσε να πει σήμερα ένα παιδί, και όταν μάλιστα σήμερα έτσι μιλάνε τα παιδιά. Αλλά όχι, πατέρα μου και μητέρα μου, όχι, θα κάνεις αυτό που σου λένε: «Θα σε παντρέψουμε» ή «Θα παντρευτείς αυτήν ή αυτόν». Καταπίεση. Έχουμε καταπίεση. Αυτή είναι η καταπίεση. Όχι κάποια άλλα, που μπορεί να λέει η μάνα στο παιδί: «Σήκωσε, παιδάκι μου, το μολύβι σου από κάτω, από το πάτωμα». «Μη μου το ξαναπείς», λέει, «γιατί με καταπιέζεις». Αυτό δεν είναι καταπίεση. Ή αν βάλετε τα παιδιά σας, τα κορίτσια σας εσείς οι μητέρες... Ευχαριστώ.

Είναι καταπίεση στέλνοντας τα παιδιά σας στο σχολείο; Άλλο τόσο είναι και όλα τα άλλα, διότι όταν το παιδί θα σας πει «Δεν πάω στο σχολείο, βαριέμαι σήμερα», θα πείτε «Ε, καλά, παιδάκι μου, δεν πειράζει, αφού βαριέσαι, τι να κάνουμε, βαριέσαι»; Το είπατε ποτέ αυτό; Εκεί ασκείται μία βία, γιατί ξέρετε ότι θα πάρει ένα πτυχίο και θα βγάλει λεφτά. Όλα τα άλλα, αυτά είναι καταπιέσεις; Περίεργα πράγματα. Λοιπόν, εν πάση περιπτώσει, το παιδί θα ήθελε να αφιερωθεί. Δεν μπορείς να του πεις «Δεν θα το κάνεις, γιατί έτσι θέλω εγώ, η μάνα σου, ο πατέρας σου», και μάλιστα βάζουμε και τα κλάματα πολλές φορές οι γονείς, από την παθητική, θα λέγαμε, την παθητική ενέργεια — ενέργεια παθητική, φοβερή όμως είναι — για να λυγίσουμε το παιδί μας. Αγαπητοί γονείς, τα παιδιά σας δεν είναι

ιδιοκτησία. Και δεν είναι ιδιοκτησία, να σας πω μια μικρή, απλουστάτη απόδειξη. Και δεν είναι ιδιοκτησία σας. Όχι όταν το παιδί γεννηθεί· και όταν ακόμη είναι μέσα στα σπλάχνα της μάνας και υποτίθεται ότι η μάνα το έμβρυο είναι κολλημένο με τη μάνα, εάν κάνεις έκτρωση και πετάξεις το παιδί, είσαι υπόλογος έναντι του νόμου, του ανθρωπίνου νόμου, της πολιτείας. Θέλετε ακόμη ένα άλλο; Όταν η μάνα εγκυμονεί και ο... Προσέξτε. Ή μπορεί να φανεί ότι εγκυμονεί ακόμη. Ξέρω εγώ, πέθανε ο πατέρας κάποια στιγμή, η χήρα — δεν ξέρω αν ισχύουν αυτά, δεν ξέρω, δεν ξέρω —

έχει δικαίωμα να παντρευτεί παρά μόνο ύστερα από εννέα-δέκα μήνες. Όχι; Λίγο πριν πεθάνει ο πατέρας μπορεί να εγκυμόνησε η μητέρα. Να μη θεωρηθεί το παιδί του νέου ανδρός, για να μπορεί να κληρονομήσει τον πατέρα του. Και έχουμε δικαιώματα κληρονομικά και όταν ακόμη το παιδί είναι σε εμβρυακή ηλικία, μέσα στα σπλάχνα της μάνας. Αυτά είναι τα δικαιώματα του παιδιού. Πώς λοιπόν εσύ, η μητέρα, ο πατέρας, θεωρείς ότι το παιδί σου είναι ιδιοκτησία; Φοβερό πράγμα. Προσέξτε, εδώ υπεξαιρούμε δικαιώματα, το δικαίωμα του Θεού Πατρός, και να βάζουμε εμείς στη θέση του Ουρανίου Πατρός τον εαυτό μας για τα παιδιά μας. Έτσι.

Εεε...

Λέγει ο Κύριος αυτό που σας είπα και ακόμη είπε: «Καὶ πατέρα μὴ καλέσητε ὑμῶν ἐπὶ τῆς γῆς· εἷς γάρ ἐστιν ὁ Πατὴρ ὑμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Μη καλέσετε, λέει, πατέρα· ένας είναι ο Πατέρας σας. Επάνω στη γη; Ένας είναι ο Πατέρας σας, στον ουρανό. Τότε μήπως αμαρτάνουμε, θα πείτε, όταν λέμε αυτόν που με γέννησε πατέρα και τη μάνα μου μάνα; Όχι, δεν είναι αμαρτία. Δεν είναι αμαρτία. Πώς θα πω τον πατέρα μου; Γιώργο, Γιάννη; Θα τον πω πατέρα μου. Και έχει αυθεντία, έχει κύρος. Αλλά η αυθεντία του πατέρα μου και το κύρος του πατέρα μου,

κάποια δικαιοδοσία μέχρις ενός βαθμού σε μένα όταν είμαι μικρός, αυτά είναι σχετικά. Δεν είναι απόλυτα. Έτσι, θα πω τον πατέρα μου πατέρα, αλλά με την εντελώς σχετική έννοια. Με την απόλυτη έννοια, ένας είναι ο Πατέρας μου, ο Ουράνιος. Μάλιστα, μπορώ να σας πω και κάτι, απλώνοντας λίγο το θέμα. Ο Στάλιν, ο μακαρίτης, εδέχετο να τον αποκαλούν πατέρα. Και πολλοί δικτάτορες και κάποιοι τέτοιοι δέχονται να τους αποκαλούν πατέρα. Σας το έχω ξαναπεί αυτό, όταν ένας ανόητος Γάλλος ποιητής, Αραγκόν, έγραφε ποίημα, τον αποκαλούσε τον Στάλιν Πατέρα και έλεγε: «Ο Πατέρας γελάει και οι κάμποι ανθίζουν και το σιτάρι καμαρώνεται, γιατί εσύ, ο Πατέρας, γελάει και χαρούμενος». Και άλλα πολλά βλακώδη και ανόητα και γλοιώδη και σαλιάρικα και λοιπά και λοιπά και αμαρτωλά. Μα τώρα δεν ξέρω πού μπορεί να είναι ο Στάλιν. Όχι μόνο στην κόλαση, αλλά μέσα στην ιστορία τι πέταμα τού έγινε και λοιπά και λοιπά. Και πώς κατεβάζουν τα αγάλματα και τα ηρώα.

των ανθρώπων που θεοποίησαν τον εαυτό τους και εσφετερίστησαν ξένους τίτλους. Εσύ είσαι Πατέρας. Με αυτή την έννοια ο Χριστός είπε «Και πατέρα μη καλέσετε πάνω στη γη». Και με αυτή την έννοια να κόβει. Λοιπόν, βλέπετε; Θέλετε ακόμη να μείνω λίγο σε αυτό; Όταν ο Κύριος είπε σε κάποιον «Έλα μαζί μου». Καλόγνωμο παιδί φαίνεται, καλόγνωμος νέος. «Έλα μαζί μου», όπως είπε και στους μαθητάς του, «Ακολούθει μοι». Αλλά όταν είπε στον Ιωάννη, επί παραδείγματι, και στον αδελφό του τον Ιάκωβο να τον ακολουθήσουν, μας σημειώνει ο Ευαγγελιστής: «Αφέντες», λέει, «τα δίκτυα», ακούστε, «και τον πατέρα αυτών, ηκολούθησαν αυτώ».

Βάζει και «τον πατέρα αυτών», ακριβώς για να τονιστεί αυτό. Τώρα, με αυτόν τον νεαρό, του λέει «Ακολούθει μοι», όχι βεβαίως για να αποτελούσε ένα πρόσωπο εκ των δώδεκα, εκ των εβδομήκοντα. «Ακολούθει μοι». Και εκείνος είπε: «Κύριε, επίτρεψόν μοι πρώτον απελθείν και θάψαι τον πατέρα μου» και λοιπά και λοιπά. Δηλαδή, «Επίτρεψέ μου να πάω να θάψω τον πατέρα μου». Φαίνεται που, είπαμε, εν τω μεταξύ απέθανε ο πατέρας του. «Επίτρεψέ μου να πάω να τον θάψω, να είμαι στην κηδεία του». Θα λέει κανείς εδώ: «Τι ανθρωπινότερον;» Και όμως ο Κύριος του λέει «Ακολούθει μοι». Επιμένει ο Ιησούς: «Ακολούθει μοι και άφες»

«νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς». Άφησε τους νεκρούς πνευματικά να θάψουν τον νεκρό πατέρα σου. Συ ακολούθει μοι, έλα μαζί μου. Σκληρός λόγος. Γιατί, απαγορεύεται να πάμε στην κηδεία του πατέρα μας; Όχι. Είναι η εσχάτη φροντίδα, γι' αυτό και κηδεία λέγεται· φροντίδα, κηδεία θα πει φροντίδα. Αλλά τι; Διότι μπορούσε αυτός ο νεαρός, μόνο ο Κύριος το έβλεπε αυτό, να κολλήσει εκεί μετά στα κληρονομικά και τελικά να μην ακολουθήσει τον Κύριον, να μαλώσει με τα αδέλφια του και δεν ξέρω τι άλλα, και να χάσει εκείνο που του έλεγε ο Κύριος. Έχουμε μέσα στην ιστορία ασκητάς, μοναχούς, που ζήτησαν να τον δουν, ας πούμε, η μάνα, ο πατέρας, να δει έναν τέτοιο ασκητή, και να αρνείται ο ασκητής.

Και από τη σύγχρονη ιστορία, εδώ στη ρωσική, τον γύρευε η μάνα του. Ποιος ήταν ο στάρετς; Όσοι το διαβάσατε θα το θυμηθείτε. Πήγαινε και απ' έξω και ζητούσε η μάνα και έκλαιγε. Έμενε σε ένα σπήλαιο μέσα. Αλλά θα σας πω τούτο: με κάποιον ασκητή γνωστόν, πήγε η μάνα του να τον γυρεύει. Αδύνατο να παρουσιαστεί. Της φωνάζει, της φωνάζει: «Ο γιος σου πέθανε, ο γιος σου πέθανε». Κακό, θα πείτε. Μα το είπε ο Παύλος: «Εγώ για τον κόσμο», λέει, «έχω πεθάνει». Και τότε, και τότε, εκείνη απήντησε, αφού του έπαιρνε μια υπόθεση, μια ιστορία, «Αλλά άρα μη εξ αργού χαλκού σπλάγχνα»

πήρατε! Που έχεις σπλάχνα σιδερένια, χάλκινα, δηλαδή δεν είσαι τρυφερός να πονέσεις που η μάνα σου ήρθε από κάτω να κλάψει. Μένεις δηλαδή ασυγκίνητος. Σκληρά, αλλά περιμένετε να σας πω κάτι ακόμα πιο σκληρό. Όταν, αγαπητοί μου, ο Μωυσής ευλογεί τις δώδεκα φυλές, και αυτά είναι στο τριακοστό τρίτο κεφάλαιο, στον ένατο στίχο, στο Δευτερονόμιο, τότε είπε τα εξής για τη φυλή του Λευί, εις την οποία φυλή ανήκε και ο Μωυσής, όπως και ο αδελφός του βέβαια, ο Ααρών. Θα ενθυμείσθε ότι εκεί ο Ααρών

ήρθε σε πολύ δύσκολη θέση, όταν ο Μωυσής ανέβηκε στο βουνό να πάρει τις εντολές του Θεού και ζήτησε ο λαός να τους φτιάξει ο Ααρών ένα χάλκινο βόδι· χρυσό, συγγνώμη, χρυσούν, χρυσό, χρυσό βόδι, για να αρχίσουν να το λατρεύουν κατά τις συνήθειες της Αιγύπτου. Και τότε κατέβηκε ο Μωυσής, οργίστηκε, έσπασε τις πλάκες του Νόμου, συνέτριψε το χρυσό αυτό βόδι και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Τώρα, όταν δίδει τις προφητικές του ευλογίες ο Μωυσής, ακούστε τι λέει για τη φυλή του Λευί: «Ο λέγων τω πατρί και τη μητρί, ουχ εώρακά σε»

«και τους αδελφούς αυτού ουκ επέγνω και τους υιούς αυτού απέγνω». Δηλαδή, τι σημαίνει αυτό που λέγει ο Μωυσής εις το Δευτερονόμιον; Λέει τότε:

Οι Λεβίτες είχαν αντισταθεί σε αυτήν την ειδωλοποίηση, στη λατρεία του Χρυσού Μοσχαριού, και όταν αρνήθηκαν να μετάσχουν, εναντιώθηκαν ακόμα και με συγγενικά τους πρόσωπα, όταν εκείνα έφτασαν να ζητούν να λατρεύσουν το Χρυσό Μοσχάρι. Εξού και η περικοπή αυτή, που μπορούσε να λέγει ο τότε ζηλωτής Λεβίτης, ο τότε ζηλωτής, στον αληθινό Θεό ζηλωτής Λεβίτης: «Ο λέγων τω πατρί και τη μητρί», αυτός που λέει στον πατέρα του και τη μάνα του, «Ουχ εώρακά σε, δεν σε έχω δει», δηλαδή «Δεν σε ξέρω. Πού σε είδα; Είσαι ο πατέρας μου» «ή η μάνα μου; Δεν σε είδα». «Και τους αδελφούς αυτού ουκ επέγνω». «Είσαι αδελφός μου, είσαστε αδελφοί μου, δεν σας αναγνωρίζω». «Και τους υιούς αυτού απέγνω». Και τα παιδιά του, αν υποτεθεί ότι θα προσκυνούσαν το Χρυσό Μοσχάρι, απηρνείτο. Έτσι, «και τους υιούς αυτού απέγνω», απηρνείτο. Σκληρό, ναι. Μπροστά στη μεγάλη υπόθεση του Θεού, στη λατρεία του αληθινού Θεού, όλα τα άλλα χάνονται. Δεν μπορείς, αν ο πατέρας σου, η μάνα σου, το παιδί σου, η γυναίκα σου, οποιοσδήποτε, σου πει κάτι διαφορετικό, εναντίον του αληθινού Θεού,

σε πιέσει πάνω σ' αυτό, θα πεις: «Όχι. Ποια είσαι η μάνα μου; Ποιος είσαι ο πατέρας μου; Μπορείς να μου πεις εσύ ότι ο Θεός δεν είναι ο Πατέρας μου;» Φοβερό, ε; Δευτερονόμιο, 33ο κεφάλαιο, στίχος ένατος. Έτσι λοιπόν, όταν έχουμε τους γονείς μας, σας ρωτώ: Οι δικοί μου γονείς πέθαναν και νομίζω ότι των περισσότερων από εσάς πιθανώς έχουν πεθάνει οι γονείς. Αλλά αφού πέθαναν, μπορείτε να λέτε «ο πατέρας μου και η μητέρα μου». Ο πατέρας σας είναι νεκρός, είναι πεθαμένος. Αλλά ο Πατέρας εκείνων που πιστεύουν στον Θεό ζει.

Είναι ο Ουράνιος Πατέρας. Σας είπα σκληρά αλλά αληθή. Ακόμη, όταν αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα, εκφράζουμε αυτήν την άνωθεν καταγωγή μας και την ευγένειά μας. Αφού αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα, αν λέμε τον Θεό Πατέρα, πρέπει ακόμη να πράττουμε εκείνα τα οποία θέλει ο Πατέρας μας, έργα εις τα οποία Εκείνος ευδοκεί. Ακόμη, λέμε τον Θεό Πατέρα, αν βρίσκουμε στον εαυτό μας γνωρίσματα δικά Του.

Μην ξεχνάμε ότι ο Θεός μας έκανε κατ' εικόνα δική Του. Συνεπώς, μπορώ να βρίσκω γνωρίσματα, τέτοια γνωρίσματα, όχι βέβαια όσον αφορά στο κατ' εικόνα, διότι αυτό το έχω δυνάμει, το έχω πάρει, θέλω δεν θέλω. Γιατί, αν δεν έπαιρνα την εικόνα του Θεού, δεν θα ήμουν άνθρωπος, θα ήμουν κάτι άλλο. Θέλω δεν θέλω, το παίρνω αυτό. Είναι η προίκα μου. Αλλά εκείνα τα γνωρίσματα, να το πω έτσι, που δεν είναι πολύ εύστοχη η έκφραση, τα λεγόμενα ηθικά γνωρίσματα του Θεού. Αυτά τα λεγόμενα ηθικά γνωρίσματα του Θεού τα βρίσκω εγώ στον εαυτό μου.

Δηλαδή, βρίσκω στοιχεία ομοιότητας. Πώς λέμε πολλές φορές: «Παιδί μου, πώς μοιάζεις του πατέρα σου!» Το λέμε όταν βλέπουμε μια φυσιογνωμία που πράγματι μοιάζει του πατέρα. Τι σημαίνει; Έχει τα χαρακτηριστικά του πατέρα. Και ποια είναι τα χαρακτηριστικά, παρακαλώ, του Πατέρα; Θα μπορούσα, απ' όλα, να πω μόνο με μια λέξη: Ο Πατέρας είναι Άγιος. Βρίσκω εγώ γνωρίσματα, χαρακτηριστικά αγιότητος; Αν βρίσκω στον εαυτό μου χαρακτηριστικά αγιότητος, τότε μοιάζω του Πατέρα μου και τότε μπορώ να Τον αποκαλέσω Πατέρα μου. Αλλιώτικα, αν δεν έχω γνωρίσματα, πώς μπορώ να πω τον Θεό Πατέρα; Είναι δυνατόν ποτέ; Αλλά, αγαπητοί μου, ας περάσουμε να δούμε και εκείνη τη μικρή λεξούλα, την αντωνυμία «ημών».

ΗΜΩΝ. Κάτι σας έλεγα την περασμένη φορά. Ας πούμε κάτι επ' αυτού. Όταν λέμε «ημών», αυτό σημαίνει ότι σπάζουμε τον ατομισμό μας. Είναι ο Πατέρας σου και ο Πατέρας μου. Λέμε «τα αδέλφια στο σπίτι μας». Δεν λέμε «στο σπίτι μου», «στο σπίτι μας». Έτσι αναγνωρίζουμε τους άλλους ανθρώπους. Και αν αναγνωρίζουμε τους άλλους ανθρώπους, δηλαδή μία κοινωνικότητα, την κοινωνικότητα, τότε σημαίνει ότι σπάζουμε πραγματικά τον ατομισμό. Είναι το πρώτο και, αν μάλιστα το καταλάβουμε καλά και το συνειδητοποιήσουμε, το πρώτο και το καίριο εκείνο που σπάζει τον ανθρώπινο ατομισμό. «Πατέρα μου»; Όχι, «Πατέρα μας». Ακόμη, αν εμείς είμεθα όλοι παιδιά του Θεού και έχουμε κοινόν Πατέρα, αυτό εκφράζει και μία ενότητα: ότι όλοι οφείλουμε να είμεθα ενωμένοι. Δεν μπορούμε να μαλώνουμε, όπως κάποια αδέλφια μαλώνουν. Αυτό δεν εκφράζει αδελφικότητα. Αδελφός, τι ωραίο πράγμα! Αδελφός. Έτσι; Ξέρετε τι θα πει αυτό; Θα πει κοιλία, και το άλφα είναι όχι στερητικό αλλά αθροιστικό και σημαίνει όλοι εκείνοι που βγήκαν από την ίδια κοιλιά. Εξού και αδελφοί, από την αυτή δελφύν. Αδελφός!

Καταγόμαστε από την ίδια κοιλιά, την ίδια μήτρα. Βέβαια, έχουμε και μια δεύτερη περίπτωση που λέμε: Είμεθα αδέλφια εν Κυρίω, εν Χριστώ. Από ποια μήτρα βγήκαμε; Σας το έχω πει: από τη μήτρα της κολυμβήθρας, του κοινού βαπτίσματος. Από αυτή τη μήτρα είμεθα οι χριστιανοί διπλά αδελφοί, όχι μόνο ως ομοούσιοι, παιδιά του Αδάμ και της Εύας, αλλά και ως αδελφοί βγαλμένοι από τη μήτρα-κολυμβήθρα, και είμεθα διπλά αδελφοί. Έτσι, πώς μπορούμε να λέμε το «Πάτερ ημών»; Διαψεύδουμε τον Κύριον, που μας το δίδαξε έτσι, όταν μαλώνουμε ή δεν αναγνωρίζουμε τον άλλον άνθρωπο. Ακόμη, επειδή είμεθα ζητούμε από κοινού τον άρτο μας, τη συγχώρηση και την απαλλαγή από τον πειρασμό. Μην νομίσετε ότι μόνο το «ημών» μπήκε. Έχουμε άλλες τρεις διατυπώσεις στα τρία τελευταία, γιατί σας είπα ότι έχουμε έξι αιτήματα. Τα τρία αναφέρονται εις τον Θεό και τα άλλα τρία αναφέρονται σε εμάς, μεταξύ μας, στον άνθρωπο. «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δώσε μας σήμερα». Το ψωμί μας, όχι το ψωμί μου. Βλέπετε όμως ότι ο καθένας δουλεύει και λέει: «Για λογαριασμό μου. Ό,τι δούλεψα». Και όταν ο διπλανός του ζητήσει και λέει η μαρξιστική: «Τι λες εκεί;» Προσώπου, λέει, η μαρξιστική. «Θα φας τον κόπο τον δικό μου;» Δεν ξέρω τι. Είναι το ψωμί μου. Το ψωμί μας. Μετά τι λέμε;

«Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», συγχώρησε σε εμάς, όχι σε μένα. Και μετά τι λέμε; «Και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν». Μην επιτρέψεις να υποστούμε δοκιμασία από τον διάβολον, και τα λοιπά. Διότι αφορά σε εμάς, όχι μόνο σε εμένα. «Αλλά ρύσαι ημάς» από τον πειρασμό, από τον πονηρό. Έτσι, βλέπετε αυτά τα τρία πληθυντικών αριθμών που απηχούν σε μια ανάλυση, ούτως ειπείν, ανάλυση της αντωνυμίας «Πάτερ ημών». Το «ημών», αναλυόμενο, δίνει αυτά τα τρία που ήδη σας ανέφερα.

Αυτό ο Κύριος, όταν είπε «Έναν Πατέρα έχετε», Αυτόν που είναι στον Ουρανό, είναι στον Ματθαίο, στο 23ο κεφάλαιο, στίχος 8, είπε και το εξής: «Πάντες δε υμείς αδελφοί εστε». Έναν Πατέρα έχετε και μεταξύ σας όλοι είσαστε αδέλφια. Το «ημών» ακόμη, αγαπητοί μου, εξορίζει την κακία και οικίζει —οικίζω, κατοικώ— οικίζει την αγάπη. Όταν λέμε «είμαστε αδέλφια» ή λέμε «ο Πατέρας μας», βεβαίως αυτό εξορίζει όχι μόνο τον ατομισμό αλλά και την έχθρα και εγκαθιστά, εγκαθιδρύει την αγάπη.

Ακόμη, το «ημών» εκφράζει την ισότητα. Λέμε για ισότητα, για ισότητα. Υπάρχει μια λαϊκή παροιμία που λέει —το λένε οι μανάδες αυτό— ότι έχουν βέβαια τα μεγαλύτερα, τα μικρότερα παιδιά, έχουν τα ομορφότερα, τα ασχημότερα, έχουν τα πιο μορφωμένα, τα λιγότερο μορφωμένα. Το κάθε παιδί έχει τα δικά του γνωρίσματα.

Άλλο παιδί σπουδάζει, άλλο δεν σπουδάζει, γιατί δεν τα παίρνει τα γράμματα, και ούτω καθεξής. Το καθένα έχει τα δικά του γνωρίσματα. Και όταν πούμε «Ποιο παιδί περισσότερο αγαπάς;», η απάντηση είναι: «Όποιο δάχτυλο κόψεις, πονάς».

Λοιπόν, αγαπητοί μου, θα μείνω στο παράδειγμα, στο σχήμα αυτό,

να σας δείξω τι σημαίνει η ισότητα. Αν πάρετε τα πέντε δάχτυλα, δεν είναι ίσα μεταξύ τους. Ο μεσαίος δάχτυλος είναι ο ψηλότερος, το μικρό δαχτυλάκι είναι το μικρό, τούτο λέγεται αντίχειρας. Τα τέσσερα δάχτυλα δεν μπορούν να πιάσουν μόνα τους, εάν δεν βοηθήσει και το πέμπτο δάχτυλο. Κι όμως, μεταξύ τους αυτά δεν είναι ίσα. Αυτό σημαίνει: Είναι τα πέντε δάχτυλα ένα χέρι. Και τα πέντε, εάν θέλετε, τα αδέλφια είναι όλα ίδια. Συγγνώμη, έχουν μια ισότητα, γιατί είναι «όποιο δάχτυλο κόψω, πονάει», όπως είπαμε προηγουμένως, αλλά όμως το ένα διαφέρει από το άλλο.

Υπάρχει η ανισότητα, θα το πω καλύτερα έτσι. Υπάρχει η ανισότητα μέσα στον χώρο της αγάπης, διότι η ανισότητα είναι αναγκαιοτάτη. Αυτή η ίδια η φύση μάς διδάσκει ότι υπάρχει αυτή η ανισότητα, η οποία εξαφανίζεται μέσα στον χώρο της αγάπης, διότι αν δεν υπήρχε αυτή η ανισότητα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει συνεργασία. Εμείς όμως οι άνθρωποι, οι ανόητοι, μιλάμε για ισότητα, ποδοπατούμε την ευαγγελική ισότητα για να αναζητήσουμε μια άλλη. Και αυτή η άλλη θα πληρωθεί πανάκριβα, και να μου το θυμόσαστε. Πρώτα πρώτα, μέσα στην οικογένεια.

Η γυναίκα ζητάει ισότητα, όχι ευαγγελική αλλά δαιμονική. Όταν οι πολίτες ζητούν ισότητα, όχι μέσα στον χώρο της ευαγγελικής αληθείας. Ναι, ενώπιον του νόμου, λέμε, είναι όλοι ίσοι. Δεν ξέρω όμως αν ενώπιον του νόμου είναι όλοι ίσοι. Δεν το ξέρω αυτό. Μάλλον τίθεται ερωτηματικό: Ενώπιον του νόμου είναι όλοι ίσοι; Λέμε στη δημοκρατία «ισότης πολιτών». Και όμως, αγαπητοί μου, μόνο την ισότητα δεν τη ζούμε μέσα στην πολιτεία και την εννοούμε πολύ διαφορετικά από ό,τι το Ευαγγέλιο μας λέγει. Θα υπάρχουν διαφορές, αλλά οι διαφορές θα είναι πάντοτε μέσα στον χώρο της αγάπης.

Τι να το κάνουμε; Η δομή της κοινωνίας είναι: θα υπάρχει ο προϊστάμενος και ο υφιστάμενος. Μπορείτε να πείτε ότι όλοι θα γίνουμε προϊστάμενοι; Θα υπάρχει ο στρατηγός και ο στρατιώτης. Μπορείτε να πείτε ότι θα είναι όλοι στρατηγοί; Αυτό τι είναι; Ανισότης. Αλλά η ανισότης μέσα στον χώρο της αγάπης, της ευαγγελικής αγάπης και της ευαγγελικής δικαιοσύνης. Εκεί πρέπει να αναζητήσουμε την ισότητα. Κάθε άλλη ισότητα μοιάζει με έναν μουρλό που κάποτε, προπολεμικώς και μεταπολεμικώς, έζησε λίγο. Τον έλεγαν Πανάγο, μουρλός. Είχε πει κάποτε στον Μεταξά: «Τι είσαι εσύ και τι είμαι εγώ; Σήκω εσύ να κάτσω εγώ». Τον σταμάτησε στην πλατεία της Κυψέλης, σταμάτησε το αυτοκίνητο και του είπε αυτό, του Μεταξά. Τον πήρε το αυτοκίνητο, τον πήγαν στο Δαφνί. Βγήκε κάποτε.

Του έμεινε όμως και έλεγε: «Σήκω εσύ να κάτσω εγώ. Τι είσαι εσύ, ποιος είσαι εσύ και τι είμαι εγώ;» Αν λοιπόν στον άλλο λέμε ότι «Εσύ είσαι πλούσιος, εγώ θα γίνω πλούσιος και εσύ θα γίνεις φτωχός», αυτό, παρακαλώ, είναι δικαιοσύνη; Είναι ισότης μέσα στον χώρο της δικαιοσύνης, της ευαγγελικής δικαιοσύνης; Είναι εκείνο το άλλο το πολύ χαρακτηριστικό. Κάποτε στη Ρωσία είπε κάποιος σε μια συγκέντρωση εκεί του λαού, είπε, είπε, είπε ο μιλητής ό,τι ήθελε να πει. «Έχει κανείς, σύντροφοι, τίποτα να πει;» «Ναι», λέει ένας γεροντάκος. Σηκώθηκε λοιπόν επάνω, κρατούσε και ένα μπαστούνι —ίσως το ξέρετε το παράδειγμα— σηκώθηκε λοιπόν και λέει: «Το μπαστούνι»

«έχει ένα πάνω μέρος και ένα κάτω μέρος. Άμα το γυρίσω, το πάνω γίνεται κάτω και το κάτω γίνεται επάνω. Αυτό συμβαίνει στον λαό μας. Δηλαδή, οι κάποιοι κάτω πήραν την επάνω τάξη και η επάνω τάξη έγινε κάτω τάξη. Και αυτό λέγεται δικαιοσύνη». Παραδείγματα σας είπα για να αντιληφθούμε, αγαπητοί μου, παρακάτω μερικά πράγματα. Τι θα πει ότι το «ημών» εκφράζει ισότητα; Και ισότητα θα πει όπως στην τέχνη. Τι λέμε στην τέχνη; Η ζωφόρος του Παρθενώνος έχει μια αταξία. Τα άλογα, το ένα πόδι του αλόγου είναι έτσι, το άλλο είναι αλλιώτικο. Οι άνθρωποι, τα γλυπτά δηλαδή αυτά, είναι σε διαφορετικές θέσεις.

Μία αταξία, εν αντιθέσει με τα περσικά γλυπτά, τα οποία, βλέπετε, όλα τα άλογα σηκώνουν το ίδιο πόδι. Αυτό όμως είναι ανιαρόν στην τέχνη, το ξέρουμε. Τι είναι ωραίο, καλλιτεχνικό; Η αταξία. Συνεπώς, η αρμονία εν τη αταξία. Η αρμονία εν τη αταξία. Αυτό είναι το σπουδαίο στην τέχνη. Έτσι και στη ζωή μας, αυτές οι ανισότητες μέσα στο χώρο των ευαγγελικών, που είναι η αγάπη και η δικαιοσύνη. Αλλά πολλά είπα. Κλείνοντας το «ημών», θα ήθελα να σας πω και κάτι που πρέπει να προσέξουμε. Είναι γνωστό ότι ο Οικουμενισμός θα ήθελε, και το κάνει αυτό,

να εκμεταλλευτεί αυτό το «Πάτερ ημών» και να πει: «Όλοι είμαστε αδέρφια. Και ο Χριστιανός και ο Ισλαμιστής, ο Μωαμεθανός, και ο ειδωλολάτρης, ο Βουδιστής κ.λπ.». Και βέβαια και για την ειδική μας εδώ ενδοοικογένεια, που λέγεται Χριστιανοί μεν, αλλά Ορθόδοξοι, Ρωμαιοκαθολικοί, Προτεστάντες. Είμεθα όλοι το ίδιο, είμεθα όλοι ίσοι και, συνεπώς, έχουμε όλοι τον ίδιο Πατέρα. Εν ονόματι, λοιπόν, αυτού του ίδιου Πατέρα, Πατρός, θα πρέπει να ενωθούμε. Τι θα απαντούσαμε; Το σχήμα είναι δολερότατο. Ήδη σας έδωσα την απάντηση. Είπα, τα αδέλφια

βγήκαμε από την ίδια κολυμβήθρα, σας είπα. Θα το συμπληρώσω: από την ίδια ορθόδοξη κολυμβήθρα. Ο άλλος δεν βαφτίστηκε. Ναι, είμαστε αδέλφια ως προς την ουσία μας, την ουσία μας. Κοινή έχουν και αυτήν, την ανθρώπινη. Είναι όπως όλοι μας. Ναι, είμαστε όλοι παιδιά του Αδάμ και της Εύας. Είναι η πρώτη διάσταση αδελφότητος. Έχουμε όμως και τη δευτέρα διάσταση: αδέλφια εν Χριστώ Ιησού, βγαλμένοι από την ίδια την κολυμβήθρα. Και να σε βοηθήσω εσένα, τον Ισλαμιστή, τον Μωαμεθανό, τον Βουδιστή, να σε βοηθήσω, να σου δώσω εφόδια να ζήσεις. Ναι, άνθρωπος είσαι. Να σε σεβαστώ, ναι, άνθρωπος είσαι

και εγώ. Αλλά να σου πω να λατρέψουμε όλοι έναν Πατέρα, γιατί αυτό θέλει ο Οικουμενισμός, αυτό δεν θα γίνει ποτέ. Δεν μπορείς εσύ, ο Μωαμεθανός, ο Βουδιστής, να έχεις Πατέρα τον Πατέρα του Ιησού Χριστού. Όταν φέρει πείνα ο Μωαμεθανισμός, ξέρετε, τάχιστα φεύγει. Ένα δισεκατομμύριο διακόσια εκατομμύρια είναι Μωαμεθανοί στον κόσμο. Τρομάξτε! Υπερβαίνουν αριθμητικά τους Χριστιανούς. Μόνο η Ρωσία είναι το 60% του πληθυσμού Μωαμεθανή. Τρομάξτε! Είναι πολύ σοβαρός ο κίνδυνος.

Πάρα πολύ σοβαρός. Λοιπόν, δεν μπορώ να πω ότι και εσύ έχεις τον Θεόν. Ποιον; Τον Πατέρα του Κυρίου μου Ιησού Χριστού, τον έχεις και εσύ Πατέρα; Όχι! Εσύ αρνήθηκες τον Ιησού Χριστό. Και αφού αρνήθηκες τον Ιησού Χριστό, κάποιον άλλον πατέρα έχεις. Για να μην πω εκείνο το οποίο είπε ο Κύριος, το είπα προηγουμένως: «Εσείς έχετε πατέρα σας τον διάβολο». Θα σας πω, λοιπόν, ποιον πατέρα έχετε: τον διάβολο. Όταν ο Μωάμεθ ξεκίνησε, παρακαλώ, και αρνήθηκε τον Ιησού Χριστό και έκανε δική του θρησκεία, οι Πατέρες είπαν: «Η πρώτη μορφή Αντιχρίστου». Πώς, λοιπόν, μπορώ να λέγω μαζί με τον Μωαμεθανό ότι έχουμε κοινόν Πατέρα; Δεν είναι μακρινά πράγματα αυτά που σας λέω.

Ενθυμείστε κάτι που γράφηκε για κάποιον ημέτερον Πατριάρχη, να μην πω πιο πολλά και λοιπά και λοιπά και λοιπά, ότι ήταν προφήτης ο Μωάμεθ. Προφήτης, προφήτης! Ένα βήμα ακόμα να πούμε. Και έχει ειπωθεί κατ’ επανάληψη. Μάλιστα, πριν είκοσι έτη είχε ειπωθεί και είχε γραφεί σε λαρισαϊκές εφημερίδες αυτό, όταν είχε γίνει μια προσπάθεια προσεγγίσεως με τον Μωαμεθανικό κόσμο, το Ισλάμ, για να έχουμε, για λόγους πολιτικούς, πολιτικές σκοπιμότητες, τα λοιπά, τα λοιπά. Αν είναι δυνατόν! Μπορούμε να έχουμε εμπορικές σχέσεις, αλλά δεν μπορούμε όμως να πούμε ότι ο Χριστιανισμός μπορεί να προσεγγίσει τον Ισλαμισμό δυνάμει του ενός Θεού, του ενός Πατέρα. Ποτέ αυτό δεν μπορούμε να το πούμε. Σας παρακαλώ, λοιπόν, βάλτε το μες στην καρδιά σας. Φοβάμαι

γρήγορα θα μας χρειαστεί, να το θυμηθείτε και να είμεθα όλοι προσεκτικοί. Ακόμη λέγει, Πάτερη μόνο εν της ουρανής. Ο Άγιος Κύριος, θα σας διαβάσω τι λέγει, Πάτερη μόνο εν της ουρανής. ουρανίδε ΙΕΝ, ΙΕΝΑΝΟΥ, ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΟΥ ΕΠΟΥΡΑΝΙΟΥ ΦΩΡΟΝΤΟΣ ΗΚΟΡΔΑ, ΕΝΙΣ ΣΟΥΣ ΟΠΙΟΥΣ, ΕΣΤΗΝ Ο ΘΕΩΣ ΕΝΙΚΟΝ ΚΑΙ ΕΜΠΕΡΙ ΠΑΤΩΝ. Ξέτα τι σημαίνει αυτό. Ότι οι ουρανοί θα μπορούσαν να εννοηθούν οι ίδιοι άνθρωποι που φορούν την εικόνα του Επωρεμίου.

Εκπληκτικόν αυτό! Είναι εκπληκτικόν. Ο Παύλος λέει στους Κορινθίους, στην πρώτη επιστολή του, 15ο κεφάλαιο: «Καθώς εφορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, φορέσομεν και την εικόνα του Επουρανίου». Θα φορέσομεν, όχι να φορέσουμε. «Θα φορέσομεν», είναι μέλλον, δεν είναι υποτακτική. Θα φορέσομεν και την εικόνα του Επουρανίου. Αυτό τι σημαίνει; Ο πρώτος άνθρωπος, λέει πιο πάνω, ήταν ο Αδάμ, χοϊκός. Ο δεύτερος άνθρωπος, εξ ουρανού. Ποιος είναι ο δεύτερος άνθρωπος; Ο Ιησούς Χριστός. Αλλά επανειλημμένως μας είπε ο Απόστολος Παύλος ότι φορέσαμε και φορούμε και θα φορέσουμε τον Ιησού Χριστόν. Να, πρόχειρα, πρόχειρα, λέμε: «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε». Και αυτή είναι φράση του Αποστόλου Παύλου. «Χριστόν ενεδύσασθε». Τον Χριστόν ντυθήκατε. Συνεπώς, ποιον ντυθήκατε; Τον επουράνιον άνθρωπον, τον Ιησού Χριστόν. Άρα, από τον παρόντα κόσμο... Ακούστε εδώ, προσέξτε. Φορούμε, φορούμε, φορούμε τον επουράνιον άνθρωπον, δηλαδή γινόμαστε ουρανοί. Και όταν λέμε «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς», ξαναλέμε: «Συ που κατοικείς σε εμάς». Ποιοι είναι οι ουρανοί; Εμείς είμαστε οι ουρανοί, μέσα στους οποίους εσύ κατοικείς. Ναι, και λέει στη συνέχεια,

στη Δευτέρα προς Κορινθίους, έκτο κεφάλαιο, γράφει ο Απόστολος Παύλος: «Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω». Θα κατοικήσω μέσα σ’ αυτούς. Ουρανοί, ουρανοί, γαρ. Θα κατοικήσω, λέει, μέσα σ’ αυτούς και θα περπατήσω μέσα τους. Και ο Χριστός είπε: «Ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ’ αὐτῷ ποιήσομεν». Θα έλθομεν. Ποιοι; Ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον. Τι θα κάνουμε; Μονήν, δηλαδή κατοικία. Πού; Παρ’ αὐτῷ. Ποιήσομεν μονήν παρ’ αὐτῷ. Θα κατοικήσουμε σε αυτόν. Αλλά ο Θεός κατοικεί στον ουρανό. Τώρα όμως ουρανοί γίνονται, αγαπητοί μου, οι πιστοί. Βλέπετε πόσα σπουδαία πράγματα υπάρχουν. Πρώτον, ο Θεός θα...

Συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.