Catecheses of St Cyril 195 | 25-02-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We have come to Saint Cyril’s final Mystagogical Catechesis, the Fifth.

More precisely, I believe we are at the eleventh paragraph.

I have told you—and you yourselves have seen—that in this catechesis Saint Cyril makes a selection. It is not, of course, a selection of the principal parts of the Divine Liturgy. Rather, he chooses certain points in order to remind the newly illumined, those who had already been baptized, of a few things, so that they might also acquire a liturgical consciousness. This is precisely what many of our Christians lack. Thank you.

They lack liturgical consciousness. And I mean this beginning with the most outward matters, such as the way someone enters the Church. Many women, for instance, wear high heels, and their footsteps can be heard, so everyone turns to see who is walking in that manner. Or while the Divine Liturgy is being celebrated, and everyone’s attention is naturally directed toward the iconostasis, a woman may simply go from icon to icon in order to venerate them. From the most outward matters to the most inward, the Christian needs to be able to understand and experience the Divine Liturgy. My beloved, we need liturgical formation. This is what we lack, because the faithful do not know when to sit and when to stand. Very often the priest comes out to cense.

He says, “Peace be with you all,” and you see some people sitting. But the priest has come out to bless you and says, “Peace be with you all,” and you remain seated; you do not stand. And when, for example, the people answer, “And with your spirit,” they mean, “What you have wished for us, we likewise wish for you.” All these things are part of liturgical formation, reaching even to its highest point: knowing the Mystery above all Mysteries, the most divine Mystery of the Holy Eucharist. What exactly is it? Saint Cyril, then, selects certain matters of this kind.

That is, he takes certain points from the Divine Liturgy precisely in order to cultivate what I have described to you: liturgical formation. Since we have already discussed a number of things, it remains for him to say something about the Lord’s Prayer, the familiar “Our Father.” Indeed, he devotes approximately two pages of text to offering a few points of interpretation concerning what is called the Lord’s Prayer. He will then return once more to the Mystery of the Holy Eucharist, for he still has something to say about it, and then, of course, he will conclude

the catechesis. Yet I must tell you that the catechesis of the faithful never ends. These teachings may be preparatory, enabling someone to enter the Church of Christ as a living member of the Body of Christ, but catechesis must always continue: to remind, to strengthen, and to proclaim new things. And this is nothing other than preaching—preaching within worship itself. That is what it should be. Unfortunately, as I have told you before, the sermon has become a decorative element. The time allotted to it is very brief.

And its manner is often merely a display by the speaker, who uses a great deal of verbalism so that his words may sound beautiful. Verbalism means words, words, beautiful words, rhetorical flourishes, and a grand, ceremonial style—that familiar old rhetorical manner in which someone begins to speak. It becomes, if you will permit me to say so, a sermon fit only for a spectacle, using that expression in its ironic sense. It should not be like this. As I have told you, the sermon must respect the person who has come to Church.

It must remind him of what he has learned, renew it within him, enrich him, and support him—support him spiritually. This is what preaching should be. Do you think, then, that Saint Cyril stopped instructing his catechumens? Very well, they had become members of the Church; did he no longer treat the faithful as learners? Did he stop teaching them? Of course, the word “catechize” may seem not to fit here, but in reality it was the word of God—the sermon—that would strengthen the faithful. Thus, the things he says here are few. I have explained why they are few through everything I have just told you.

He now comes to say a few words to us about the “Our Father.” What he says is indeed very little—perhaps it goes straight to the heart of the matter, but it is still so little that one receives only a taste. We, however, do not ordinarily hear these things. The Fifth Catechesis, for example, was delivered only once. Perhaps? Not perhaps; he himself tells us so. It was delivered on the Friday after Pascha, Bright Friday, because the Mystagogical Catecheses began on the Monday after Pascha. The First was given on Monday, the Second on Tuesday, and the Fifth Mystagogical Catechesis on Friday. We can speak about these things at greater leisure and, as far as we are able, with greater depth and richness.

This is simply because we have the opportunity and the time to discuss them. Therefore, as we turn to the Lord’s Prayer, we should say something more. Naturally, even what we say will not be very extensive. It will simply be somewhat more than what Saint Cyril says, expanding upon his words. And now we have before us the sacred text, the text of Saint Cyril.

“Then,” he says in the eleventh paragraph, “after these things, you say that prayer which the Savior delivered to His own disciples, with a clean conscience.”

And he continues: “Our Father, who art in heaven,” and so forth. He is saying: You, the catechumen—or rather, the newly illumined, since they had now been baptized—you say this. He addresses him in the first person—I beg your pardon, in the second person—not in the plural, but in the singular: “You say that prayer which our Savior delivered to His own disciples.” Indeed, according to the Evangelist Luke, the Lord was asked about prayer. For I must tell you that the Lord’s Prayer is recorded both in the Gospel according to Matthew and in the Gospel according to Luke.

In Luke, there is a slight difference.

The form that prevailed in worship is the one contained in the Gospel according to Matthew. It is called the Lord’s Prayer precisely because the Lord taught it. That is why it is called the Lord’s Prayer, just as Sunday in Greek is called the Lord’s Day. It is the day of the Lord. In Latin, domenica means Sunday. Dominus means “the Lord”; therefore, it is the day of the Lord. But since I have mentioned this, in other European languages, such as the Anglo-Saxon languages, Sunday is called “Sunday.”

That means “the day of the sun.” And “Monday” means “the day of the moon”; do not be surprised. Saint Justin the Philosopher, toward the end of his First Apology, mentions certain elements of Christian worship. He wrote two Apologies, one addressed to the Emperor of Rome and the other to the Senate, to inform them that Christians were not criminals, that they did not slaughter and eat children, as they were accused of doing, nor did they hold blood-drinking Thyestean banquets or engage in Oedipal unions—I will not explain these things at length—in other words, orgiastic feasts.

He says, “This is our worship on the Lord’s Day,” and then describes it. We are grateful to him for recording these things, because through them we can see the ancient practice of the Church. He says, then, “On the day called the day of the sun, we gather together,” and so forth. He calls it “the day of the sun” because that day had been dedicated to the sun. Thus, some European countries preserved this ancient name, which comes from pagan terminology. I have explained this to you. Sunday, then, means the day of the Lord.

The Lord’s Prayer means the prayer that the Lord taught. In the Gospel according to Matthew, it is presented as follows: it is recorded in the Sermon on the Mount, and there the disciples are not shown asking Him about it. He simply says, “Pray, then, in this way: Our Father...” In the Gospel according to Luke, however, the disciples are shown asking Him, “Lord, teach us to pray,” and the Lord taught them the Lord’s Prayer. In other words: this is how you should pray. These are the accounts,

as I have told you, given by the holy Evangelists. Yet the form established in the Church comes from the Gospel according to Matthew. This prayer has an introduction, a conclusion, and six petitions—that is, its principal content consists of six petitions, six points. It is a complete prayer in itself, even though it is also a model of prayer, since the disciples said, “Teach us to pray.” It therefore provides a form, a pattern, a model of prayer, showing us what we ought to ask for. Nevertheless, the Lord’s Prayer is also, in and of itself, a complete prayer. It begins with a preface, an invocation: “Our Father, who art in heaven.” Then come the six petitions, and it concludes with the doxology: “For Thine is the kingdom and the power and the glory. Amen.” The words “of the Father, and of the Son, and of the Holy Spirit” are a liturgical formula. God willing, we shall discuss this when we reach that point. Thus, we see that it is a complete prayer. The Fathers, including Saint Maximus the Confessor, say that this prayer is a summary of the whole Gospel. Of course,

you must learn how to dig. The floor beneath our feet may now be covered with mosaic or marble, but we do not know what lies underneath it. There may be ancient remains; there may even be oil. How can we know? The Word of God also has a first layer, a first level. It is the level on which everyone walks, and from it everyone can understand something. But it also has depth. If we learn to dig, we shall discover that depth; and as we dig, we shall understand that the Lord’s Prayer truly is a summary of the whole Gospel. It is that important—truly, that important!

You may ask, why not some other prayer—for example, “O Heavenly King” or “All-Holy Trinity,” which, together with the Lord’s Prayer, form the Trisagion prayers? Strictly speaking, the Trisagion begins with “Holy God” and does not include “O Heavenly King.” I would answer that all the other prayers, whatever they may be, were composed by Saints. Yet no matter who those Saints were, and no matter how great they were, we cannot delve into a Saint’s prayer without limit. By contrast, Jesus demonstrated that He is the Son of God through His Resurrection and His Ascension, and so forth. This means that He is the Lord of Glory, the Lord of Israel, the second person of the Holy Trinity. Consequently, what He said admits of limitless depths. Did you hear what I said? Limitless. For this prayer was not spoken by an ordinary person, nor merely by a Saint, however great. It was spoken by God Himself. And the words spoken by God are fathomless in their meaning. Let us continue. Saint Cyril says here that we are “with a clean conscience, calling God Father.”

“And saying,” and so forth, “Our Father.” With a clean conscience you will come to call upon Him and address God as Father, saying, “Our Father, who art in heaven.” This is precisely what we also say in the Divine Liturgy: that we dare—we dare, as we say in the Divine Liturgy—to call upon God as Father. Immediately afterward we say, “Our Father, who art in heaven,” and so forth. We must do this with a clean conscience, because your conscience is what will enable you to feel and to call upon God as Father. To call upon God as Father is no small thing.

If you do not have a clean conscience, what will you say? Will you say, “And forgive us our debts, as we forgive our debtors,” while never intending to forgive the other person, even as you ask God to forgive your own sins? How, then, can you go on to recite this prayer when you do not have a clean conscience, my brother? You see, then, how aptly the Holy Father emphasizes the words “with a clean conscience.” Indeed, it is said that a spiritual father once urged a man to forgive one of his enemies. The man was a public official, but he refused to do so. Then, on one occasion, as a public official in the Church,

he was asked to recite the Lord’s Prayer. When he reached the words, “And forgive us our debts,” the priest came out through the Holy Doors and said, “Stop! You do not forgive your enemy. You have no right to say the Lord’s Prayer,” because he did not have a clean conscience. In this way, the priest brought the man to his senses. So Saint Cyril rightly says, “with a clean conscience.” And what do we say? “Our Father, who art in heaven.” Is this not the introduction I mentioned—the introduction to a complete prayer? And this introduction consists of an invocation.

It is well known that every prayer has an invocation: “O Master and Almighty Lord,” and so forth. All these are forms of invocation; through them we call upon God. Many times, even in the Divine Liturgy, we have prayers in which, out of twenty lines, the invocation occupies sixteen. This occurs in the Liturgy of John Chrysostom and in other prayers, while the main petition itself may be very brief. Where does the value of this lie, and why is the introduction so extensive?

Please pay attention, because this is very important. We shall now see it here in the Lord’s Prayer. How? Listen. When we call upon God, He is not just anyone. We must offer Him doxology, although doxology to God is nothing other than declaring His principal and glorious attributes. When we say, “O Lord Almighty,” we have at once called God Lord, meaning the absolute Sovereign. We call Him Almighty, meaning that He upholds and governs all things. And when we address Him by these attributes—“All-Wise, All-Powerful, All-Good Lord”—remember, please, the prayers of the Great Blessing of Water at Theophany; remember also the prayers of Pentecost. What magnificent introductions they contain, in which we ascribe one attribute after another to God. Yes, because in this way we acknowledge Him as He truly is; and when we acknowledge Him as He truly is, then—then—we glorify Him. There is another point that has just come to mind. Earlier this year, during the Fifth Mystagogical Catechesis,

I told you that God is also called “God beyond God.” He is called “God beyond God.” What does this mean? These are expressions we encounter in Saint Dionysius the Areopagite. We say “beyond essence,” “God beyond God.” Someone might ask, “What does ‘beyond God’ mean? Do we have the pagan gods, with God standing above them?” Far from it! What, then, does it mean? It means that human beings are called gods by grace, of course, and therefore God is the One who is God beyond all gods. I now recall that Jesus Christ is called “God beyond God” in a troparion. This is how He is addressed. In itself, the word “god” tells us nothing. Human beings called the things they believed in gods. They said that thunder was a god, that wisdom was represented by the goddess Athena, and so forth. The term alone tells us nothing. When we speak of God, the true God, what is He? He is far beyond anything we could conceive. We call Him “beyond essence”; we say that God is beyond all beings—that is, beyond all created beings—

and far beyond anything we could ever imagine. Thus God is called “God beyond God,” or “beyond essence”: above all created essences, and even above any essence we might conceive as uncreated. This is utterly beyond our grasp. For this reason, theologians used these titles with the word “beyond” placed before them. In any case, God is glorified when we ascribe to Him what truly belongs to Him. If we fail to do so, we do not glorify Him. Thank you. This is why a heretic can never speak rightly about God and therefore, in the end, cannot offer true doxology.

At times the title, the form of address, the invocation, may be very long, simply so that we may say everything we can about God and then humbly present our own petition to Him. That petition is what it is; however important and spiritual it may be, before the majesty of God it is very small. Only then do we dare—dare—to voice our request as well. Here the form of address, the invocation, is: “Our Father, who art in heaven.” Our Father. Does it surprise you that it does not say, “O God,”

or “O Lord,” but says, “Father”? Let us read what Saint Cyril says: “Our Father, who art in heaven. O most surpassing love of God for mankind! To those who had rebelled against Him and fallen into the worst evils, He granted so complete a forgetfulness of their offenses and so great a participation in grace that they might even call Him Father.” Saint Cyril marvels at the Lord’s great love for mankind. We who had rebelled—that is, who had fallen away from Him—

departed from God and descended into the worst evils: “having fallen into the worst evils.” Yet “He granted so complete a forgetfulness of their offenses.” He granted us, Saint Cyril says, such complete pardon for our evils. We committed so many evils, and He pardons them all. Not only does He pardon them, but He also tells us to call upon Him as our Father. Saint Cyril says this with profound awareness. Every believer who understands what it means to ask, “Who am I?” can also understand why, as I rightly repeat for the second time, we say in the Divine Liturgy, “and dare”—we dare—“to call upon”

You, our God, as Father. Then we may have some small awareness—small, because these things are fathomless—of what it means to call Him Father. But notice something here.

He said, “Our Father,” and not “O Lord” or “O God.” First of all, we would say that the form of address “Father,” the name “Father,” brings man very close to God and God very close to man, my beloved. By contrast, take the title “Your Majesty,” to use a human example. Suppose the king’s son addresses his father as “Your Majesty.” Do you know what that signifies? It signifies distance.

Distance.

Distance. “You will not call me ‘Dad,’” to put it in simple terms. “You will call me ‘Your Majesty,’ because I am the king.” You understand, then, that the title “Father” is very beautiful, very profound, and above all very warm. A person feels that he is close to his Father, within his Father’s house. You can sense, emotionally and psychologically, just how great and important this is. No form of address could establish greater intimacy than the title “Father”—“Our Father.” But we must also say that...

Saint Maximus the Confessor teaches that so profound a prayer could not possibly begin without theology. This is the second point: theology. Where, then, is this theology? The prayer is addressed to God, yet it does not use the name “God”; it uses the name “Father.” But concealed within that name is the Trinitarian God, the Holy Trinity. This is the theology, and it could not be otherwise. How exactly is this Trinitarian theology contained in the words “Our Father”?

When we call God Father, we acknowledge that He has a Son. How else could He be called Father if He had no Son? As I told you, these teachings of Saint Maximus the Confessor are also found in Saint Cyril. When we spoke about God the Father—perhaps in the fifth, sixth, or seventh catechesis; I do not remember—we asked: How do we call God Father? The title “Father” presupposes offspring, someone whom He has begotten, and in this case, the Son. You may say to me, “But we call upon God as Father, which means that we are His children.”

We are His children by grace; that is, He names us His children. But God is the Father of His true Son. We had rebelled against Him. Can we call God Father? Can we call Him that even though He has pardoned our evils and our rebellion? God regards another Son, on whose account He is called Father, and this Son is the second person of the Holy Trinity. We say: the Father, the Son, and the Holy Spirit. And because the Son became man—that is, He took upon Himself our human form—

through Jesus Christ, who became like us, we come to call the Father of Jesus Christ our own Father as well. Indeed, we say this in the Divine Liturgy: “You, the Father of our Lord Jesus Christ.” The Apostle Paul calls Him “the Father of our Lord Jesus Christ.” But Christ Himself also said it. After His Resurrection, when the myrrh-bearing women hurried to worship Him, He said, “Tell My brethren.” Whom did He mean? His disciples.

He called them brethren. Why did He call them brethren? Because of the human nature He had assumed. “Tell My brethren.” Yet, so that no one might think He was merely an ordinary man like all other men, listen to how Christ Himself makes the distinction. It is written in the Gospel according to John: “Tell My brethren that I am going—I am ascending—to My Father and your Father, and to My God and your God.” Thus Christ distinguishes between “My Father” and “your Father”—“My Father and your Father.” When Christ makes this distinction,

This shows that His relationship with God the Father is different from the relationship of human beings who call God their Father. Therefore, the Father in the supreme and proper sense is the Father of our Lord Jesus Christ. Yes, the Father of our Lord Jesus Christ—and, if I may say so, in two ways. Why? Because God the Son is begotten of the Father. What does this mean? We know nothing beyond this: that the Son is begotten and the Father begets. Nothing more.

Saint Cyril says—and I remind you of this from the relevant passage—“Do not imagine,” he says, “all the things that accompany human conception: a womb, childbirth,” and so forth. Those are human realities. The expression tells us, however, that the Son is consubstantial with the Father, that is, that He is God. I understand nothing beyond that. Holy Scripture says it in this way, and I repeat it in doxology. If we say it this way, we can understand nothing further.

In two ways, in two ways. He is Father because the Son is eternally begotten—eternally, without beginning and without end—of the Father. And He is Father also in relation to the Son who has now become man.

Thank you. In the garden of Gethsemane: “My Father, if it is possible, let this cup pass from Me; nevertheless...” Let me explain the expression “cup”: let this bitter trial, which I shall soon undergo, pass away from Me and be taken from Me. “Nevertheless, not as I will, but as You will.” There, His sweat from the agony, it says, was like clots of blood—that is, it was thick. It was not blood, but it was thick like blood. Blood is thick; sweat is not thick but watery. Yet because of the overwhelming agony, His sweat was thick. How does He pray there? As man.

He prays to the heavenly Father as man, not as God. Yet we see here that the word “Father” presupposes the begetting of a Son; and therefore, since the Son exists, He is indeed Father. Then He also becomes our Father because of the human nature of Jesus Christ, since Christ is our brother. But take care: how can we call God our Father? Only if we acknowledge that Jesus Christ is the true Son of the Godhead, the Son of the heavenly Father. Then we too can call God our Father, because in this way we become brothers and sisters of Jesus Christ. And the Son—do not forget—is the door. “I am the door.” The door for whom? For the sheep. And where are the sheep to be led? Where, I ask, are they to be led? To the Father. Christ said, “I am the way.” Along this way, where will human beings go? To the Father. Therefore, through Jesus Christ, who is the Son, we go to the Father, because He, Jesus, is the door.

He is the way, but there is something more. The Holy Spirit is also present within the invocation “Our Father.” How? Quite simply. No one calls Jesus Lord except through the presence of the Holy Spirit. Does not the Apostle Paul say, “No one can say that Jesus is Lord except by the Holy Spirit”? You cannot confess Jesus as God—for that is what “Lord” means—unless you have the Holy Spirit. Therefore, if I wish to draw near to the first person of the Holy Trinity, the Father, I must acknowledge that the second person is the Son of the first person. But I can acknowledge this only if the Holy Spirit reveals it to me, enabling me to confess it and believe it. Therefore, to call God Father, I must do so in the Holy Spirit and in Jesus Christ. Thus, all three persons of the Holy Trinity are implied. Would you like something more? In the Epistle to the Galatians, chapter four, verse six, the Apostle Paul tells us that it is the Holy Spirit who enables us to cry, “Abba...”

“Father.” Take note: “Abba, Father.” These are the same word in two languages. “Father” is Greek; “Abba” is Hebrew. He gives it in both languages. Who enables us to call God Father? The Holy Spirit. It is impossible for anyone to call God Father without the Holy Spirit. Thus the Son, by being Son, presupposes the Father. He is the door and the way to the Father. And the Holy Spirit is the One who enables us to invoke God as Father. What does all this mean? There is still much more I would like to say. Holy Scripture contains so very much on this subject. We might need hours to speak about it.

Since you are not saying anything, let me give you one more example, so that we do not go too far afield. Christ said, “No one comes to the Father”—forgive me—“No one comes to Me unless the Father draws him,” unless He pulls him toward Me. So, even to reach the Son, I must have the Father, not only the Holy Spirit; and the Father will draw me. And no one, He says, can receive the revelation of the Father unless the Son reveals the Father. This too is written. Indeed, this last saying is in the Gospel according to Matthew: “And anyone,” He says, “to whom the Son chooses to reveal Him.”

Whomever He chooses—that is what it says—whomever the Son wills. Only the Son knows the Father, only the Son knows the Father; therefore, the Father is known only by the one to whom the Son chooses to reveal Him. Would you like something else? As I said, we could go on without end. The Apostle Peter was asked, “But who do you say that I am, when others say that I am one of the prophets,” and so forth? “You are the Son of the living God.” “You are,” he says, the one and only Son. The Greek says “the Son,” with the definite article—not merely “a son of God,” as the centurion said. The centurion said, “a son of God.” Peter said, “the Son of God”: the one, the unique Son, the Son above all, the Son of God by essence.

What did Christ say to him? “Yes, Simon Bar-Jonah, flesh and blood has not revealed this to you.” This is an expression. In Hebrew usage, “flesh and blood” means a human being. “But My Father revealed it to you.” Who, then, reveals the Son here—who reveals who the Son is? The Father reveals Him. Would you like another example? In His high-priestly prayer, Christ says, “I have manifested Your name to the people.” Therefore, we cannot come to know the name of God...

except through what the Son reveals to us. But I do not want to go on at excessive length. You see, the longer we remain with this subject, the more passages we find—more and more and more. What does this mean?

When we say “Our Father,” we have theology, and we begin with theology, because theology is certainly where we must begin. As Saint Maximus the Confessor says—and as this is commented upon and interpreted—it is nothing other than a circle of interrelated divine uncreated energies among the three persons of the Holy Trinity. Someone might say, “But if the Father draws, then the Son must be the one who is drawn.” Yet both the Father and the Son draw. Did Christ not say upon the Cross, “And I, when I am lifted up, will draw all people to Myself”?

“When I am lifted up”—where? Upon the Cross. “I will draw you all.” But the Father draws, the Son draws, and the Holy Spirit draws. Yes. What does this show? The equality of the three persons. Jesus Christ is God, equal with the Father. That is why, when we make the sign of the precious Cross, we join these three fingers evenly together, precisely to express this truth. We hold the three fingers together equally, to show that the Father, the Son, and the Holy Spirit are equal. And so forth. Would you like something more? Let me turn to a similar example. We see that the Father raised Christ from the dead.

We also have the statement that the Holy Spirit raised Christ from the dead. Yet we also have the statement that the Son raised Himself. “I have authority,” He says, “to lay down My life, and I have authority to take it up again.” I, the Son, lay it down and take it up again.

Thus the Father raises Him, the Son raises Him, and the Holy Spirit raises Him; and the Son raises Himself. Do you see, then, the equality of the three persons? And all of this is contained within the words, within the invocation, “Our Father.”

Uh...

Let me tell you something else. It is mentioned a little further on, but that does not matter; I will say something about it here. To tell you the truth, I also consulted the Nestle critical edition, which theologians will know. I found this striking. Saint Maximus mentions it. It is this: when we say, “Your Kingdom come,” there too, even more clearly and explicitly, we are referring to the Holy Spirit. In some places the Holy Spirit is called the Kingdom of God, while in others He is called the Holy Spirit. There are certain manuscripts—do not forget that there are very many manuscripts.

When we speak of a critical edition, we mean that the editor has before him all the surviving manuscripts. Since copying always introduces certain errors, omissions, and sometimes additions, he selects the reading that is most likely to be original. There are, then, some manuscripts which say—I did not write down the exact text, because I did not have much time, but let me give you its meaning—“May the Holy Spirit come and cleanse us.” Instead of “Your Kingdom come,” they read, “May the Holy Spirit come and cleanse us.”

Saint Maximus the Confessor knew this manuscript reading and says, “Another text reads such and such.” Indeed, “the Holy Spirit” and “the Kingdom of God” are used interchangeably here. But this is not the only instance. We have many other cases in which, instead of the Kingdom of God, we find the Holy Spirit. Christ says—let me put it simply—“The Kingdom of God is within you.” If I ask you what precisely is within us—what exactly is it? Do not rely on that manuscript reading; forget it for the moment.

Can you answer?

“The Kingdom of God is within us.” But who is within us? He said, “I will send you the other Comforter, who will remain with you in the Church”—that is, the Holy Spirit. Would you like it stated more clearly? As it says in First Corinthians, “Do you not know, have you not understood, that your bodies are a temple of the Holy Spirit who is within you?” What, then, dwells within me? The Holy Spirit. And the Holy Spirit is the Kingdom of God. For if I do not have the Kingdom of God here, in this present life, as Saint Symeon the New Theologian says...

He says, “If in this present life you do not have the Kingdom of God within you—if you have not seen God,” that is what he means, “then neither will you see God in the life to come.” So let us see this with perfect clarity: “Our Father,” and so forth, shows that all three persons are present here. And one more thing, if you wish. When we offer a prayer to the Holy Spirit...

Our prayer is also addressed to the Father and to the Son. When we offer a prayer to the Father, our prayer is also addressed to the Son and to the Holy Spirit. When we offer a prayer to the Son, we say, “My Christ.”

That prayer is also addressed to the Father and to the Holy Spirit. Therefore, when we say, “Our Father,” it signifies all three persons of the Holy Trinity. And what did we say? According to Saint Maximus, we begin with theology. Tell me, are all these things not majestic, beautiful, and astonishing? This is why the Lord’s Prayer is so full. This is why it is the summary of the entire Gospel. We also say, “Our Father.” What does this “our” mean? Christ did not teach us to say, “My Father.”

What did Christ Himself say? “My Father, if it is possible, let this cup pass from Me.” Why? Because here Christ expresses the unique relationship He has with the Father. We, however, are merely human beings. And He told us not to say, “My Father”—that is implied; this is what I mean—but “Our Father.” For what does this express, and what does it not express? First of all, it expresses that we are brothers and sisters to one another. We are brothers and sisters, though not merely in a biological sense. Yet biologically too, we are brothers and sisters—do not forget that. Biologically, we are brothers and sisters, because every human being shares the same nature as every other and can beget a child, a third human being.

Whether your wife is African, Chinese, or Lapp, she is one of us, a fellow human being. Since we are compatible as human beings, we beget a third human being. Thus, biologically, we would say that we are brothers and sisters, because we all descend from Adam and Eve. But we are also brothers and sisters in another dimension: by partaking of the Body and Blood of Christ. Since we have believed in Christ and made Christ our own, we have been planted in His Body—planted there ontologically—and have become united with Him by nature. Do you remember the word “united by nature”? Saint Cyril mentioned it in his Second Mystagogical Catechesis, if I remember correctly. What does it mean? It means that I am...

Second.

In one sense, I am a brother of Christ and, consequently, we are brothers and sisters to one another. But we are brothers and sisters both by nature and by faith. There is a twofold dimension here, a twofold bond. We cannot say, “My Father,” because then each one of us would be an individualist. Here the sense of communion is expressed. My brother, you are not alone in the world. You cannot pray for rain to fall on your own field but not on your neighbor’s.

Later we shall say, “Give us this day our daily bread.” You cannot say, then, “Let rain fall on my field, while I refuse to acknowledge the others. I do not know who they are, and I do not care.” No. We are brothers and sisters, and through the word “our,” a sense of fellowship is born. It is like the bicycle wheel we spoke about, with its spokes. At the center is the hub. But what happens beyond that? The spokes are the people, and they are joined both to the hub and to the rim. In this way we have this fellowship. But, as you understand, the subject that opens from this point is a large one. God willing...

We shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα εις την τελευταία μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, την Πέμπτη.

Μάλιστα, στην ενδεκάτη, νομίζω, παράγραφο.

Σας είχα πει, και το έχετε και εσείς δει, ότι σε αυτήν την κατήχηση ο Άγιος Κύριλλος κάνει μία επιλογή, όχι βεβαίως των κυριοτέρων σημείων της Θείας Λειτουργίας, αλλά, ωστόσο, κάνει μία επιλογή για να υπενθυμίσει μερικά πράγματα εις τους νεοφωτίστους, εκείνους οι οποίοι ήδη εβαπτίστησαν, διά να αποκτήσουν και μίαν λειτουργική συνείδηση. Είναι ακριβώς αυτό που λείπει από πολλούς χριστιανούς μας. Σας ευχαριστώ.

Της λειτουργικής συνειδήσεως. Και όταν λέω από τα πλέον εξωτερικά, όπως θα μπει κανείς μέσα στην Εκκλησία. Μάλιστα, πολλές γυναίκες που έχουν τα τακούνια και ακούγεται το περπάτημά τους και όλοι γυρίζουν να κοιτάξουν ποια είναι αυτή η οποία περπατάει με τον τρόπον αυτόν. Ή ακόμη, ενώ γίνεται η Λειτουργία και, βεβαίως, τα βλέμματα όλων είναι εστραμμένα προς το τέμπλο, απλώς πηγαίνει αυτή να πάρει στη σειρά τις εικόνες για να προσκυνήσει. Από τα πλέον εξωτερικά έως τα πλέον εσωτερικά, για να μπορεί να ερμηνεύσει, να ζήσει ο χριστιανός τη Θεία Λειτουργία. Χρειαζόμεθα, αγαπητοί μου, λειτουργική αγωγή. Αυτό μας λείπει, διότι δεν ξέρει πότε θα καθίσει και πότε θα είναι όρθιος ο πιστός. Πάρα πολλές φορές βγαίνει ο ιερεύς να θυμιάσει.

Λέει «Εἰρήνη πᾶσι» και βλέπετε κάποιοι κάθονται. Μα βγαίνει και σε ευλογεί ο ιερεύς και σου λέει «Ειρήνη σε όλους». Και εσύ κάθεσαι, δεν σηκώνεσαι. Όταν, επί παραδείγματι, ο λαός απαντά «Καὶ τῷ πνεύματί σου», δηλαδή ό,τι είπες για μας και εμείς σου το ευχόμεθα παρομοίως. Όλα αυτά αποτελούν τη λειτουργική αγωγή, μέχρι του ακροτάτου σημείου να γνωρίζουμε το κατεξοχήν μυστήριον, το θεότατο μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Τι ακριβώς είναι; Έτσι, ο Άγιος Κύριλλος κάνει μία επιλογή αυτών των καταστάσεων.

Δηλαδή παίρνει από τη Θεία Λειτουργία κάποια σημεία, ακριβώς για να δημιουργήσει αυτό που σας είπα, τη λειτουργική αγωγή. Και αφού ήδη είπαμε αρκετά πράγματα, υπολείπεται να πει κάτι που αφορά εις την Κυριακή Προσευχή, εις το γνωστό μας «Πάτερ ημών». Μάλιστα, αρκεί να σας πω ότι περίπου δύο σελίδες βιβλίου, κειμένου, αφιερώνει στο να πει μερικά στοιχεία, ερμηνευτικά στοιχεία, για τη λεγόμενη Κυριακή Προσευχή. Θα επανέλθει πάλι στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, κάτι έχει να πει, και θα τελειώσει βεβαίως

η κατήχηση. Βέβαια, πρέπει να σας πω ότι η κατήχηση των πιστών δεν τελειώνει ποτέ. Μπορεί αυτά να είναι προπαρασκευαστικά για να μπει κανείς μέσα στην Εκκλησία του Χριστού ως μέλος ζωντανό του Σώματος του Χριστού, αλλά η κατήχηση πάντοτε θα υπάρχει, είτε διά να υπενθυμίζει είτε διά να στερεώνει είτε διά να ανακοινώνει καινούργια πράγματα. Και αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το κήρυγμα. Και το κήρυγμα πια μέσα στη λατρεία. Αυτό πρέπει να είναι. Το δυστύχημα είναι, και άλλοτε σας το έλεγα αυτό, ότι το κήρυγμα έχει γίνει διακοσμητικόν στοιχείον. Ο μεν χρόνος του να είναι πολύ λίγος, μικρός.

Ο δε τρόπος του να είναι απλώς μία προβολή περισσότερο του ομιλούντος, να μιλήσει με αρκετόν βερμπαλισμό, να είναι ωραία τα λόγια που θα πει. Βερμπαλισμός θα πει λόγια, λόγια, ωραία λόγια, ρητορικά σχήματα και πανηγυρικόν ύφος. Αυτό το γνωστό ρητορικό, παλιό ρητορικό ύφος ή πανηγυρικόν ύφος που κανείς αρχίζει να ομιλεί. Δηλαδή, ένα κήρυγμα, ας μου επιτραπεί, για τα πανηγύρια, με την ειρωνική έννοια της λέξεως «για τα πανηγύρια». Δεν πρέπει να είναι αυτό. Το κήρυγμα, σας είπα, πρέπει να σέβεται τον εκκλησιαζόμενο,

να του υπενθυμίζει αυτά που έμαθε, να του τα ανανεώνει, να τον εμπλουτίζει και να τον στηρίζει, πνευματικά να τον στηρίζει. Αυτό πρέπει να είναι το κήρυγμα. Πιστεύετε, λοιπόν, ότι ο Άγιος Κύριλλος εσταμάτησε να κατηχεί τους κατηχουμένους του; Καλά, έγιναν μέλη της Εκκλησίας· δεν έπαιρνε κατηχουμένους τους πιστούς; Εσταμάτησε να τους κατηχεί; Βέβαια, ίσως η λέξη εδώ «κατηχώ» να μοιάζει ότι δεν θα ταίριαζε, αλλά, όπως και στην πραγματικότητα, ο λόγος του Θεού, το κήρυγμα, θα ήσαν εκείνα που θα στερέωναν τους πιστούς. Έτσι, αυτά που λέει είναι λίγα. Δικαιολόγησα γιατί είναι λίγα, με αυτά όλα που σας είπα.

Έρχεται τώρα να μας πει λίγα λόγια για το «Πάτερ ημών». Βεβαίως, είναι τόσο λίγα αυτά που θα μας πει, ίσως καίρια, αλλά τόσο λίγα, που μόνο μία γεύση να πάρει κανείς. Βέβαια, εμείς, επειδή ακριβώς δεν τα ακούμε αυτά... Φερ' ειπείν, η Πέμπτη Κατήχηση ειπώθηκε μια φορά. Ίσως; Όχι ίσως· μας το είπε ο ίδιος. Την Παρασκευή του Πάσχα, την Παρασκευή της Διακαινησίμου, διότι ξεκίνησαν από τη Δευτέρα ημέρα του Πάσχα τις Μυσταγωγικές Κατηχήσεις. Τη Δευτέρα ήταν η Πρώτη, την Τρίτη η Δευτέρα και την Παρασκευή ήταν η Πέμπτη Μυσταγωγική Κατήχηση. Εμείς τα λέμε πιο άνετα, όσο μπορούμε βαθύτερα και πλουσιότερα.

Και μόνο γιατί έχουμε τη δυνατότητα και τον χρόνο αυτά τα πράγματα να ειπωθούν. Έτσι, αναφερόμενοι στην Κυριακή Προσευχή, θα πρέπει να πούμε κάτι περισσότερο. Φυσικά, και εμείς αυτά που θα πούμε δεν θα είναι πάρα πολλά. Απλώς θα είναι λίγο περισσότερα από αυτά που λέει ο Άγιος Κύριλλος, δηλαδή πλαταίνοντάς τα. Και ήδη βλέπουμε το ιερό κείμενο, το κείμενο του Αγίου Κυρίλλου.

«Εἶτα», λέει στην ενδεκάτη παράγραφο, «μετὰ ταῦτα, τὴν εὐχὴν λέγεις ἐκείνην, ἣν ὁ Σωτὴρ παρέδωκε τοῖς οἰκείοις αὐτοῦ μαθηταῖς, μετὰ καθαρᾶς συνειδήσεως».

ειδωμένος των θεών και λεργών. «Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς» και λοιπά. Έπειτα λέγει: Εσύ, ο κατηχούμενος, καλύτερα ο φωτισμένος, γιατί πια είχαν βαφτιστεί, εσύ λέγεις. Αποτείνεται στο πρώτο πρόσωπο, δηλαδή, συγγνώμη, στο δεύτερο πρόσωπο. Όχι πληθυντικός, αλλά ενικός. Λέγεις εκείνη την ευχή που ο Σωτήρας μας παρέδωκε εις τους δικούς του μαθητάς. Πράγματι, κατά τον Ευαγγελιστή Λουκάν ερωτήθηκε ο Κύριος, γιατί πρέπει να σας πω ότι η Κυριακή Προσευχή είναι καταχωρημένη στο κατά Ματθαίον και στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο.

Κατά Λουκάν υπάρχει μία ελαφρά διαφοροποίηση.

Εκείνος ο τύπος που επεκράτησε στη λατρεία είναι ο τύπος που περιέχεται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Λέγεται δε Κυριακή Προσευχή επειδή ακριβώς την εδίδαξε ο Κύριος. Γι' αυτό λέγεται Κυριακή Προσευχή, όπως και η ημέρα Κυριακή. Γι' αυτό λέγεται Κυριακή. Δηλαδή είναι η ημέρα του Κυρίου. Και λατινικά, ντομένικα, θα πει Κυριακή. Ντόμινους είναι ο Κύριος, δηλαδή η ημέρα του Κυρίου. Αλλά, μια που το είπα τώρα αυτό, στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, όπως ας πούμε στις αγγλοσαξονικές, Κυριακή λέγεται Σάντεϊ.

Θα πει η ημέρα του Ηλίου. Μάντεϊ είναι η ημέρα της Σελήνης, μην παραξενευτείτε. Ο Άγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος, στην Πρώτη του Απολογία, λέγει —είναι προς το τέλος— που αναφέρει μερικά λειτουργικά στοιχεία. Για να πει... Έκανε δύο Απολογίες, η μία προς τον Αυτοκράτορα της Ρώμης και η άλλη προς τη Σύγκλητο, να τους ενημερώσει ότι δεν είναι κακοποιοί, δεν σφάζουν παιδάκια να τρώνε, όπως τους κατηγορούσαν, και επιτελούν αιμοπόσια Θυέστεια δείπνα και οιδιπόδειες μίξεις —να μην τα εξηγήσω τόσο πολύ—, οργιαστικά τραπέζια.

Λέει: «Η Κυριακή, αυτή είναι η λατρεία μας», και αναφέρεται. Τον ευγνωμονούμε, γιατί τα ανέφερε αυτά, γιατί έτσι βλέπουμε την αρχαία πράξη της Εκκλησίας. Λέγει, λοιπόν: «Καὶ τὴν τοῦ ἡλίου λεγομένην ἡμέραν» μαζευόμαστε κτλ. «Καὶ τὴν τοῦ ἡλίου λεγομένην ἡμέραν», διότι η ημέρα αυτή ήτο αφιερωμένη εις τον ήλιον. Έτσι, κάποιες χώρες της Ευρώπης διατήρησαν την παλιά αυτή ονομασία, που αναφέρεται σε ειδωλολατρική ονοματολογία. Σας εξήγησα. Ώστε, λοιπόν, Κυριακή θα πει η ημέρα του Κυρίου.

Η Κυριακή Προσευχή θα πει η προσευχή την οποία ο Κύριος εδίδαξε. Πράγματι, κατά τον Ματθαίον υπάρχει ως εξής: είναι καταχωρημένη στην επί του όρους ομιλία και δεν δείχνει εκεί ότι τον ερωτούν οι μαθητές. «Και να προσεύχεστε», λέει, «έτσι: Πάτερ ημών...». Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιον φαίνεται ότι ερωτάται από τους μαθητές: «Κύριε, δίδαξέ μας να προσευχόμαστε», και ο Κύριος τούς εδίδαξε την Κυριακή Προσευχή. Δηλαδή, έτσι να προσεύχεστε. Αυτά,

όπως σας είπα, κατά τους Ιερούς Ευαγγελιστές. Είναι, όμως, καθιερωμένος ο τύπος από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου. Ακόμη, η προσευχή αυτή, η οποία έχει ένα προοίμιο, έναν επίλογο και έξι άρθρα —δηλαδή το κύριο θέμα είναι έξι άρθρα, έξι σημεία—, είναι μία τελεία καθ' εαυτήν προσευχή, παρότι είναι υπόδειγμα προσευχής, διότι οι μαθητές είπαν: «Δίδαξέ μας να προσευχόμαστε». Και αυτό δεν αποτελεί παρά έναν τύπο, ένα μοντέλο, ένα υπόδειγμα προσευχής, δηλαδή τι πρέπει να ζητούμε. Όμως, παρ' αυτά, η Κυριακή Προσευχή καθ' εαυτήν, από μόνη της, είναι μια τελεία προσευχή. Με πρόλογο, επίκληση, που είναι «Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Μετά έρχονται τα έξι αιτήματα και τελειώνει με τον επίλογο: «Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα. Ἀμήν». «Τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» είναι λειτουργικός τύπος. Θα το πούμε, πρώτα ο Θεός, όταν θα φτάσουμε εκεί. Ώστε, λοιπόν, βλέπαμε ότι είναι μία τελεία προσευχή. Οι Πατέρες λέγουν, όπως ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, ότι η προσευχή αυτή αποτελεί επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου. Βέβαια,

να μάθεις να σκάβεις. Όπως και το πάτωμα που πατούμε δεν είναι παρά αυτή τη στιγμή ένα μωσαϊκό ή με μάρμαρα στρωμένο, αλλά δεν ξέρουμε τι από κάτω έχει. Μπορεί να έχει αρχαία, μπορεί να έχει και πετρέλαιο. Πού το ξέρουμε; Έχει και ο Λόγος του Θεού ένα πρώτο στρώμα, ένα πρώτο επίπεδο. Είναι εκείνο που πατούν όλοι και μπορούν κάτι να καταλαβαίνουν. Αλλά έχει και βάθος. Άμα μάθουμε να σκάβουμε, θα βρούμε το βάθος και, σκάβοντας, θα καταλάβουμε ότι πράγματι η Κυριακή Προσευχή είναι μια επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου. Τόσο σπουδαία, τόσο σπουδαία!

Μου πείτε, γιατί μια άλλη προσευχή, φερ' ειπείν το «Βασιλεῦ Οὐράνιε», το «Παναγία Τριάς», που αποτελούν το Τρισάγιο μαζί με το «Πάτερ ημών»; Αν και το Τρισάγιο αρχίζει από το «Ἅγιος ὁ Θεός», δεν συμπεριλαμβάνει το «Βασιλεῦ Οὐράνιε». Θα σας έλεγα: οι άλλες προσευχές, όποιες και να είναι, συνετάχθησαν από Αγίους. Όποιοι και να είναι αυτοί οι Άγιοι, σπουδαίοι, όσο θέλετε να είναι σπουδαίοι, δεν μπορούμε, όμως, σε μία προσευχή Αγίου να προχωρούμε χωρίς περιορισμό, απεριορίστως. Ενώ, αντιθέτως, εφόσον ο Ιησούς απέδειξε ότι είναι ο Υιός του Θεού με την Ανάστασή Του και την Ανάληψή Του κτλ. λοιπά, σημαίνει ότι είναι ο Κύριος της Δόξης, είναι ο Κύριος του Ισραήλ, είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Συνεπώς, εκείνο που είπε σηκώνει απεριόριστο σκάψιμο. Ακούσατε τι είπα; Απεριόριστο. Γιατί δεν είπε την προσευχή αυτή κάποιος τυχαίος ή έστω άγιος ή έστω πολύ σπουδαίος. Την είπε Αυτός ο Θεός. Και τα λόγια που θα πει ο Θεός είναι, στην ερμηνεία τους, απύθμενα. Για να προχωρήσουμε. Λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι «μετὰ καθαρᾶς συνειδήσεως Πατέρα ἐπιγραφόμενος τὸν Θεόν».

«καὶ λέγων» και τα λοιπά, «Πάτερ ἡμῶν». Με καθαρή συνείδηση θα έλθεις να Τον επικαλεστείς και να πεις τον Θεόν Πατέρα, λέγοντας «Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα εκείνο το οποίο και στη Θεία Λειτουργία λέμε, ότι τολμάμε, τολμάμε, λέμε στη Θεία Λειτουργία, να επικαλεστούμε τον Θεόν Πατέρα. Και ευθύς μετά λέμε «Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς» και λοιπά. Με καθαρά συνείδηση. Διότι η συνείδησή σου θα είναι εκείνη η οποία θα σε κάνει να νιώσεις και να επικαλέσεις τον Θεό Πατέρα. Να επικαλεστείς τον Θεό Πατέρα δεν είναι μικρό πράγμα αυτό.

Δεν διαθέτεις καθαράν συνείδηση, τι θα πεις; Ή θα πεις «καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν», αλλά δεν έχεις ποτέ σκοπό να συγχωρήσεις τον άλλον άνθρωπο, ζητώντας από τον Θεό να σου συγχωρήσει τις δικές σου αμαρτίες; Πώς, λοιπόν, προχωράς να απαγγείλεις την προσευχή αυτή, ενώ δεν διαθέτεις, αδελφέ, καθαράν συνείδηση; Βλέπετε, λοιπόν, ότι «μετὰ καθαρᾶς συνειδήσεως», πολύ εύστοχα το τονίζει αυτό ο Άγιος Πατήρ. Μάλιστα, λέγεται ότι κάποτε ένας πνευματικός έλεγε σε κάποιον να συγχωρήσει έναν εχθρό του, και μάλιστα ήταν επίσημο πρόσωπο αυτός. Δεν ήθελε αυτό να το κάνει. Κάποτε, ως επίσημο πρόσωπο, μες στην Εκκλησία,

εδόθη να απαγγείλει το «Πάτερ ημών». Στο σημείον «καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν», βγαίνει στην Ωραία Πύλη ο ιερεύς και λέει: «Σταμάτα! Εσύ δεν συγχωρείς τον εχθρό σου. Δεν έχεις το δικαίωμα να πεις το Πάτερ ημών», γιατί δεν διέθετε καθαράν συνείδηση. Με τον τρόπον αυτόν τον έκανε αυτόν τον άνθρωπο να συνέλθει. Σωστά, λοιπόν, «μετὰ καθαρᾶς συνειδήσεως». Και τι λέμε; «Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». Αυτό δεν αποτελεί και το προοίμιον που σας είπα μιας τελείας προσευχής; Το οποίο προοίμιον αποτελείται από μία επίκληση.

Είναι γνωστό ότι σε κάθε προσευχή υπάρχει μία επίκληση: «Δέσποτα, Παντοκράτορ» κλπ., ό,τι άλλο. Αυτά λέγονται όλα επικλήσεις· επικαλούμεθα. Πολλές φορές έχουμε ευχές και μέσα στη Θεία Λειτουργία που, αν η ευχή έχει 20 στίχους, η επίκληση να είναι 16 στίχοι, και στη λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόμου και σε άλλες προσευχές, και το κύριο θέμα να είναι κάτι πολύ λίγο. Πού είναι η αξία του πράγματος και γιατί είναι τόσο απλωμένο το προοίμιον;

Προσέξτε, παρακαλώ, και είναι πάρα πολύ σημαντικό. Θα το δούμε εδώ τώρα, στο Πάτερ Ημών. Πώς; Ακούσατε. Όταν επικαλούμεθα τον Θεόν, δεν είναι ο Θεός ο οποιοσδήποτε κάποιος. Πρέπει να του προσφέρουμε δοξολογία, αν και η δοξολογία στον Θεό δεν είναι παρά η αναφορά κυρίων, σπουδαίων δικών Του χαρακτηρισμών. Όταν πούμε «Κύριε Παντοκράτορ», αμέσως αμέσως είπαμε τον Θεόν Κύριον, που θα πει απόλυτος Κύριος. Τον λέμε Παντοκράτορα, που θα πει κρατεί τα πάντα, είναι ο κρατών τα πάντα. Αλλά όταν Του πούμε αυτά τα γνωρίσματα, «Πάνσοφε, Παντοδύναμε, Πανάγαθε Κύριε», θυμηθείτε τις ευχές, παρακαλώ, του Μεγάλου Αγιασμού των Θεοφανίων, θυμηθείτε, παρακαλώ, τις ευχές της Πεντηκοστής. Τι μεγάλα προοίμια υπάρχουν, που λέμε εις τον Θεόν τούτο, εκείνο, εκείνο, εκείνο. Ναι, διότι με τον τρόπον αυτόν Του αποδίδομε αυτό που είναι, και όταν Του αποδώσουμε αυτό που είναι, τότε, τότε Τον δοξολογούμε. Άλλο τώρα, και τώρα το θυμήθηκα, κάποτε σας είχα πει φέτος στην πέμπτη

Πέμπτη Μυσταγωγική Κατήχηση ότι ο Θεός λέγεται και Υπέρθεος. Λέγεται Υπέρθεος. Τι θα πει Υπέρθεος; Είναι εκφράσεις που συναντούμε εις τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη και σημαίνει —λέμε υπερούσιος, υπέρθεος, υπερούσιος— θα λέγει κανείς: «Τι, υπέρ Θεός; Δηλαδή έχουμε τους θεούς, τους ειδωλολατρικούς, και ο Θεός είναι πάνω από τους ειδωλολατρικούς θεούς;» Άπαγε! Τι σημαίνει; Σημαίνει ότι οι άνθρωποι λέγονται θεοί κατά χάριν, εννοείται, και συνεπώς ο Θεός είναι ο Υπέρθεος. Κάπου θυμήθηκα τώρα, ο Ιησούς Χριστός λέγεται Υπέρθεος σε ένα τροπάριο. Αποκαλείται Υπέρθεος. Τίποτα. Η λέξη «Θεός» δεν λέει τίποτα. Οι άνθρωποι ονόμασαν αυτά που πίστευαν θεούς. Και έλεγαν: ο κεραυνός είναι θεός, η σοφία αντιπροσωπεύεται από τη θεά Αθηνά, και το καθεξής. Δεν λέει τίποτα αυτό. Όταν πούμε ο Θεός, ο αληθινός Θεός, τι είναι; Είναι πιο πάνω από εκείνο που θα μπορούσαμε να νομίζουμε. Λέμε υπερούσιος, λέμε ότι ο Θεός είναι πέρα από τα όντα, εννοείται τα κτιστά,

και κάτι πολύ πέρα από εκείνο που θα μπορούσαμε να φανταστούμε. Έτσι λοιπόν λέγεται Υπέρθεος ο Θεός ή λέγεται υπερούσιος. Πάνω, δηλαδή, από τις κτιστές ουσίες, αλλά και πάνω από κάθε ουσία που θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι και άκτιστος. Τελείως άπιαστο πράγμα. Γι’ αυτόν τον λόγο οι θεολόγοι χρησιμοποίησαν αυτούς τους τίτλους με το «υπέρ» μπροστά. Όπως και να ’χει το πράγμα, ο Θεός δοξάζεται όταν Του αποδώσουμε εκείνα που έχει. Όταν δεν Του το αποδώσουμε, δεν Τον δοξάζουμε. Ευχαριστούμε. Γι’ αυτόν τον λόγο ο αιρετικός δεν μπορεί ποτέ να πει σωστά πράγματα στον Θεό, γι’ αυτό και δεν προσφέρει τελικά δοξολογία.

Ο τίτλος κάποτε να είναι πολύ μεγάλος, η προσφώνηση, η επίκληση, μόνο και μόνο για να πούμε ό,τι μπορούμε εις τον Θεό και κατόπιν ταπεινά να Του πούμε και το δικό μας το αίτημα, το οποίο είναι αυτό που είναι· όσο σπουδαίο και να είναι, όσο πνευματικό και να είναι, πάντως στη μεγαλειότητα του Θεού είναι τόσο μικρό. Και μετά τολμούμε, τολμούμε να το προφέρουμε και αυτό, το αίτημά μας. Εδώ υπάρχει η προσφώνηση, επίκληση: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Πάτερ ημών. Σας κάνει εντύπωση ότι δεν λέγει «Θεέ»,

λέγει Κυρία, αλλά λέγει Πάτερ. Για να διαβάσουμε τι λέγει ο Άγιος Κύριλος. Πάτερ ημώνου εν της ουρανής, ότις μεγίστης του Θεού φιλανθρωπίας, πόλες, αυτή η μεγίστη φιλανθρωπία του Θεού, της αποπειδήσασιν αυτού, και ενεσχάτης γενωμένης κακής, τόσ' αυτήν δε δώρητε κακόν αμνηστίαν και χάριτος μετουσίαν, ως και Πατέρα επικαλείστε. Πω λέει, θαυμάζει ο Άγιος Κύριος, εμείς, λέει, θαυμάζει τι, τη φιλανθρωπία Του. Εμείς που αποπειδήσαμε, δηλαδή αποστατήσαμε.

φύγαμε από τον Θεό και φτάσαμε στα έσχατα κακά, «και εν εσχάτοις γενομένοις κακοίς». «Τοσαύτην εδωρήσατο κακών αμνηστίαν». Μας χάρισε τέτοια αμνηστίαν, λέγει, κακών. Τόσα κακά κάναμε. Όλα τα αμνηστεύει και όχι μόνο τα αμνηστεύει, αλλά και μας λέγει να Τον επικαλούμεθα Πατέρα μας. Βέβαια, ο Άγιος Κύριλλος, άμα το λέγει αυτό, έχει μια βαθιά επίγνωση. Και κάθε πιστός, ο οποίος μπορεί να ξέρει τι θα πει «ποιος είμαι», και να —ορθά το ξαναλέω δεύτερη φορά— στη Θεία Λειτουργία: «και να τολμήσουμε», τολμάνε, «επικαλείσθαι».

Τολμάμε να επικαλεστούμε Εσένα, τον Θεόν, Πατέρα. Τότε μπορούμε να έχουμε μία μικρή —μικρή, γιατί είναι απύθμενα πράγματα αυτά— τολμάμε να έχουμε αυτή την επίγνωση, τι θα πει Πατέρας. Αλλά προσέξτε κάτι εδώ.

Είπε «Πάτερ ημών» και δεν είπε «Κύριε» ή «Θεέ». Καταρχάς θα λέγαμε ότι η προσφώνηση «Πάτερ», το όνομα «Πατέρας», φέρει, αγαπητοί μου, πολύ κοντά τον άνθρωπο στον Θεό και τον Θεό στον άνθρωπο. Ενώ ο τίτλος, ας το πούμε, «Μεγαλειότατε» —θα το πάρουμε στα ανθρώπινα επίπεδα— λέει ο γιος του βασιλιά τον πατέρα του «Μεγαλειότατε». Τι σημαίνει αυτό, ξέρετε; Σημαίνει απόσταση.

Απόσταση.

Απόσταση. «Δεν θα με πεις μπαμπά», θα το πω έτσι απλά ελληνικά, «θα με πεις...» «Μεγαλειότατε, γιατί είμαι ο βασιλιάς». Καταλαβαίνετε, λοιπόν, ότι ο τίτλος «Πατέρας» είναι πολύ ωραίος, πολύ σπουδαίος, θερμός ιδίως. Να νιώθει ο άνθρωπος ότι είναι στον Πατέρα του κοντά, στο σπίτι του Πατέρα του. Μπορείτε να το νιώθετε αυτό συναισθηματικά και ψυχολογικά, πόσο μεγάλο και σπουδαίο είναι ακριβώς αυτό. Ε, λοιπόν, δεν θα μπορούσε να γίνει πιο ψυχολογική τοποθέτηση από τον τίτλον «Πατέρας», «Πάτερ ημών». Αλλά πρέπει να πούμε ότι...

λέγει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής ότι δεν μπορεί μία τόσο σπουδαία προσευχή να μην αρχίζει με θεολογία. Δεύτερον, με θεολογία. Πού είναι αυτή άραγε η θεολογία; Και μάλιστα όταν αποτείνεται εις τον Θεό, δεν έχει βέβαια το όνομα «Θεός», έχει το όνομα «Πατέρας». Όμως μέσα εκεί κρύβεται ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Αυτή είναι η θεολογία και δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Πώς ακριβώς υπάρχει στο «Πάτερ» αυτή η τριαδολογική θεολογία;

Λέμε τον Θεό Πατέρα, σημαίνει ότι αναγνωρίζομεν εις Αυτόν Υιόν. Πώς αλλιώτικα μπορεί να λέγεται Πατέρας, αν δεν έχει Υιόν; Αυτές οι θέσεις, σας είπα, του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, είναι και του Αγίου Κυρίλλου. Όταν είχαμε μιλήσει για τον Θεόν Πατέρα, κάπου στην 5η, 6η, 7η, δεν θυμάμαι, κατήχηση, πώς αποκαλούμε τον Θεόν Πατέρα; Γιατί ο τίτλος «Πατήρ» προϋποθέτει ότι έχει ένα γέννημα, κάτι που γέννησε, και εν προκειμένω τον Υιόν. Αν μου πείτε: «Μα εμείς επικαλούμεθα τον Θεόν Πατέρα, που σημαίνει ότι εμείς είμεθα τα παιδιά Του».

Είμεθα τα παιδιά Του κατά χάριν, δηλαδή μας ονοματίζει Εκείνος παιδιά Του, ενώ ο Θεός είναι Πατήρ Υιού γνησίου. Εμείς είχαμε αποστατήσει. Μπορούμε να λέμε τον Θεό Πατέρα; Μπορούμε να Τον πούμε, όσο και αν μας έχει αμνηστεύσει τις κακίες μας και την αποστασία μας; Ο Θεός βλέπει κάποιον άλλον Υιόν για να ονομάζεται Πατέρας, και Αυτός είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα, λέμε. Επειδή δε ο Υιός έγινε άνθρωπος, δηλαδή πήρε το δικό μας σχήμα,

εξαιτίας του Ιησού Χριστού, που έγινε ίδιος με εμάς, φτάνουμε να πούμε τον Πατέρα του Ιησού Χριστού, θα Τον πούμε δικό μας Πατέρα. Μάλιστα. Και στη Θεία Λειτουργία το λέμε αυτό: «Τον Πατέρα, Εσένα, τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Το λέει ο Απόστολος Παύλος, «τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Αλλά το είπε και ο ίδιος ο Χριστός. Όταν αναστήθη και έσπευσαν να Τον προσκυνήσουν οι γυναίκες οι μυροφόρες, είπε: «Πείτε στους αδελφούς μου». Ποιους; Τους μαθητάς Του.

Τους είπε αδελφούς. Γιατί τους είπε αδελφούς; Ένεκα της ανθρωπίνης φύσεως που προσέλαβε. «Πείτε στους αδελφούς μου». Αλλά, για να μην νομιστεί ότι είναι ένας κοινός άνθρωπος, όπως είναι όλοι οι άνθρωποι, ακούστε πώς διαφοροποιεί ο ίδιος ο Χριστός. Είναι στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «Πείτε στους αδελφούς μου ότι πηγαίνω, πορεύομαι, πηγαίνω, αναβαίνω στον Πατέρα μου και Πατέρα υμών, Θεόν μου και Θεόν υμών». Όταν, λοιπόν, λέγει και διαφοροποιεί το «Πατέρα μου και Πατέρα σας», έτσι, «Πατέρα μου και Πατέρα υμών», όταν το διαφοροποιεί αυτό ο Χριστός,

ότι οι σχέσεις οι δικές Του με τον Θεόν Πατέρα είναι διαφορετικές από ό,τι είναι οι σχέσεις των ανθρώπων που αποκαλούν τον Θεόν Πατέρα. Συνεπώς, ο κατεξοχήν και κατά κυριολεξίαν Πατήρ είναι ο Πατήρ του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Ναι, ο Πατήρ του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Και μάλιστα, ας μου επιτραπεί να πω, δυο φορές. Γιατί; Διότι ο Θεός γεννάται από τον Πατέρα. Τι σημαίνει αυτό; Τίποτα δεν ξέρουμε, παρά μόνο ότι ο Υιός γεννάται και ο Πατήρ γεννά. Τίποτα άλλο.

Λέγει ο Άγιος Κύριλλος, σας θυμίζω, όταν αναφέρεται στο οικείο σημείο: «Μην νομίσεις», λέγει, «όλα εκείνα τα συμπαρομαρτούντα μιας κυήσεως, κοιλιά, γέννηση». Αυτά είναι ανθρώπινα πράγματα. Εκφράζει, ωστόσο, ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, δηλαδή Θεός. Τίποτα άλλο δεν καταλαβαίνω. Το λέει έτσι η Γραφή και αποδίδω με δοξολογία. Αν το λέμε έτσι, δεν καταλαβαίνετε τίποτα άλλο.

Δυο φορές, δυο φορές. Πατέρας, γιατί γεννάται αϊδίως, αϊδίως, χωρίς αρχή, χωρίς τέλος, από τον Πατέρα. Πατέρας με την έννοια ότι έγινε τώρα άνθρωπος.

Ευχαριστώ. Στον κήπο, στη Γεθσημανή: «Πάτερ μου, ει δυνατόν, παρελθέτω το ποτήριον τούτο, πλην...» Να σας εξηγήσω την έκφραση «ποτήρι»: ας περάσει, ας φύγει από μένα, ας απομακρυνθεί αυτή η πικρή δοκιμασία, την οποία σε λίγο θα υποστώ. «Πλην, όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως Εσύ». Εκεί και ο ιδρώτας, λέει, από την αγωνία ήσαν ως θρόμβοι αίματος, δηλαδή πυκτός. Δεν ήταν αίμα, σαν αίμα πυκτός. Το αίμα είναι πυκτό, ο ιδρώτας δεν είναι πυκτός, είναι υδαρής ο ιδρώτας, νερουλός· όχι το αίμα, όμως. Ο ιδρώτας από την υπερβολική αγωνία ήταν πυκτός. Εκεί πώς προσεύχεται; Ως άνθρωπος.

Τον Ουράνιον Πατέρα, όχι ως Θεός. Ωστόσο, βλέπουμε εδώ ότι το «Πάτερ» προϋποθέτει γέννηση Υιού και, συνεπώς, αφού υπάρχει ο Υιός, τότε βεβαίως είναι Πατέρας. Κατόπιν θα γίνει και δικός μας Πατέρας, ένεκα της ανθρωπίνης φύσεως του Ιησού Χριστού, αφού είναι αδελφός των. Προσέξτε όμως: πώς μπορούμε να πούμε τον Θεό Πατέρα; Εάν αναγνωρίσουμε ότι είναι Υιός γνήσιος της Θεότητος, Υιός του Ουρανίου Πατρός. Τότε μπορούμε να πούμε τον Θεό, να Τον πούμε κι εμείς Πατέρα, γιατί καθιστούμεθα με τον τρόπον αυτόν αδελφοί με τον Ιησού Χριστό. Ο Υιός ακόμη, ο Υιός ακόμη, μην ξεχνάμε ότι είναι η θύρα. «Εγώ είμαι η θύρα». Η θύρα τίνος; Των προβάτων. Να οδηγηθούν πού; Πού θα οδηγηθούν, παρακαλώ, τα πρόβατα; Εις τον Πατέρα. Ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η οδός», την οποία θα περπατήσουν οι άνθρωποι να πάνε πού; Εις τον Πατέρα. Συνεπώς, διά του Ιησού Χριστού, που είναι Υιός, πηγαίνουμε εμείς προς τον Πατέρα, γιατί Εκείνος, ο Ιησούς, είναι η θύρα.

Η οδός, αλλά και κάτι ακόμα. Και το Πνεύμα το Άγιο είναι Εκείνο το οποίο υπάρχει μέσα στην επίκληση «Πάτερ ημών». Πώς ακριβώς; Απλούστατα. Κανείς δεν λέγει τον Ιησούν Κύριον παρά μόνο με την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Δεν λέει ο Απόστολος Παύλος: «Ουδείς δύναται ειπείν Κύριον Ιησούν, ει μη εν Πνεύματι Αγίω»; Δεν μπορείς να πεις Θεό —αυτό θα πει Κύριος— να πεις Θεό τον Ιησού, εάν δεν έχεις το Πνεύμα το Άγιον. Συνεπώς, εάν εγώ θέλω να οικειωθώ το πρώτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, τον Πατέρα, να αναγνωρίσω ότι το δεύτερο πρόσωπο είναι Υιός του πρώτου προσώπου. Αλλά για να το αναγνωρίσω, θα το αναγνωρίσω μόνον εάν το Πνεύμα το Άγιον αυτό μου το φανερώσει και μπορώ να το λέω και να το πιστεύω. Συνεπώς, για να φτάσω να πω τον Θεόν Πατέρα, θέλει να το πω εν Πνεύματι Αγίω, εν Ιησού Χριστώ. Και έτσι υπονοούνται και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Θέλετε ακόμη κάτι περισσότερο; Στην προς Γαλάτας επιστολή, στο 4ο κεφάλαιο, στίχος 6. Έξι. Μας λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι Εκείνο που μας λέγει να λέμε «Αββά». Σας...

Πατήρ. Προσέξτε, Αββά ο Πατήρ. Είναι οι ίδιες λέξεις σε δύο γλώσσες. Η λέξη Πατήρ είναι ελληνική. Η λέξη Αββά είναι εβραϊκή. Και το λέει δίγλωσσα. Ποιος μας λέγει να πούμε τον Θεόν Πατέρα; Το Πνεύμα το Άγιο. Είναι αδύνατο να πει κανείς τον Θεό Πατέρα χωρίς το Πνεύμα το Άγιο. Άρα, ο Υιός είναι Υιός που προϋποθέτει Πατέρα. Είναι η Θύρα, είναι η οδός προς τον Πατέρα. Το Πνεύμα το Άγιο είναι εκείνο το οποίο μας κάνει να επικαλεστούμε τον Θεό Πατέρα. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Θα ήθελα ακόμη και τι άλλο. Είναι πάρα πολλά μέσα στην Αγία Γραφή. Έπρεπε ίσως ώρες να μιλάμε για το θέμα αυτό.

Δε μιλάτε, ακόμη ένα να σας πω, για να μην πολυπραγμονήσουμε. Ο Χριστός είπε: «Κανείς δεν έρχεται στον Πατέρα». Συγγνώμη, «κανείς δεν έρχεται σε μένα, εάν ο Πατήρ δεν τον ελκύσει», δεν τον τραβήξει. Α, ώστε να φτάσω και στον Υιόν, πρέπει να έχω και τον Πατέρα, όχι μόνο το Πνεύμα το Άγιο, και θα με ελκύσει ο Πατήρ. Και κανείς, λέγει, δεν μπορεί να αποκαλύψει, να δεχθεί την αποκάλυψη του Πατρός, εάν ο Υιός δεν αποκαλύψει τον Πατέρα. Και αυτό είναι γραμμένο. Μάλιστα, αυτό το τελευταίο είναι στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο: «Και σε εκείνον», λέγει, «που ο Υιός θέλει να αποκαλύψει».

Επιλέξει, αυτό λέγει, που ο Υιός θέλει. Μόνο, λέει, ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα, μόνο ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα και, συνεπώς, και μόνο σε όποιον ο Υιός θέλει να αποκαλύψει τον Πατέρα. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Είπαμε, δεν τελειώνουμε. Απόστολος Πέτρος: «Εσείς τι υπονοείτε για μένα, όταν οι άλλοι λένε ότι είμαι ένας εκ των προφητών κλπ.;» «Συ ει ο Υιός του Θεού του ζώντος». «Συ ει», λέγει, ο μοναδικός Υιός. Θα πει «Συ ει ο Υιός», ενάρθρως. Όχι «Υιός Θεού», όπως είπε ο Εκατόνταρχος. Ο Εκατόνταρχος είπε «Υιός Θεού». Ο Πέτρος είπε «ο Υιός του Θεού». Ο ένας, ο μοναδικός, ο κατεξοχήν, ο κατ’ ουσίαν Υιός του Θεού.

Τι του είπε ο Χριστός; «Ναι», λέει, «Σίμων Ιωνά, αυτό δεν σου το απεκάλυψε σαρξ και αίμα». Έκφραση. «Σαρξ και αίμα» θα πει άνθρωπος, έκφραση στην εβραϊκή φιλολογία. «Αλλ’ ο Πατήρ μου». Ποιος, λοιπόν, αποκαλύπτει τώρα εδώ τον Υιόν, ποιος είναι ο Υιός; Τον αποκαλύπτει ποιος; Ο Πατήρ. Θέλετε ακόμα; Ο Χριστός στην αρχιερατική Του προσευχή λέγει: «Και το όνομά σου εφανέρωσα τοις ανθρώποις». Άρα, λοιπόν, το όνομα του Θεού δεν μπορούμε να το μάθουμε.

Μόνο εκείνο που θα μας αποκαλύψει ο Υιός. Για να μην πολυπραγμονώ, είπα, βλέπετε, όσο μένουμε, τόσο βρίσκουμε, βρίσκουμε, βρίσκουμε χωρία πάρα πολλά. Τι σημαίνει;

Λέμε «Πάτερ ημών», έχουμε θεολογία και ξεκινάμε από θεολογία, γιατί από θεολογία βεβαίως πρέπει να ξεκινούμε. Και δεν είναι τίποτε άλλο παρά, όπως το λέει αυτό και ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής και σχολιάζεται και ερμηνεύεται, ένας κύκλος αλλεπαλλήλων θεϊκών ενεργειών μεταξύ των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας. Δηλαδή, να πει κάποιος: «Μα επιτέλους, ο Πατήρ ελκύει, ε, τότε ο Υιός είναι ελκόμενος». Και ο Πατήρ και ο Υιός ελκύει. Δεν είπε ο Χριστός επί του Σταυρού: «Όταν εγώ υψωθώ, πάντας ελκύσω προς εμαυτόν»;

Εγώ υψωθώ, πού; Εις τον Σταυρόν. Όλους θα σας τραβήξω. Μα και ο Πατήρ ελκύει και ο Υιός ελκύει και το Πνεύμα το Άγιο. Ναι, αυτό δείχνει τι; Το ισότιμον των τριών προσώπων. Ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός, ισότιμος με τον Πατέρα. Γι’ αυτό, όταν κάνουμε το σημείον του Τιμίου Σταυρού, έχουμε τα τρία μας δάχτυλα και τα βάζουμε ίσα, για να εκφράσουμε ακριβώς αυτό. Με τα τρία μας δάχτυλα ίσα, εδώ ίσα, για να εκφράσουμε ότι ο Πατήρ και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον είναι ίσα. Και ούτω καθεξής. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Να πάω σε ένα παρεμφερές παράδειγμα: ότι βλέπουμε ότι ο Πατήρ ανέστησε τον Χριστό.

Έχουμε και την έκφραση ότι το Πνεύμα το Άγιον ανέστησε τον Χριστόν. Έχουμε, όμως, και την έκφραση ότι ο Υιός ανέστησε τον εαυτόν Του. «Έχω», λέει, «εξουσία να καταθέσω τη ζωή μου και να την ξαναπάρω πάλι». Εγώ, ο Υιός, καταθέτω και πάλι παίρνω.

Λοιπόν, και ο Πατήρ ανασταίνει και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο ανασταίνει και ο Υιός ανασταίνει τον εαυτόν Του. Βλέπετε το ισότιμο, παρακαλώ, των τριών προσώπων; Και όλα αυτά περιέχονται, παρακαλώ, μέσα στην εκφώνηση, μέσα στην επίκληση «Πάτερ ημών».

Εεεε...

Να σας πω και κάτι ακόμα. Βέβαια, αναφέρεται λίγο πιο κάτω, αλλά δεν πειράζει, κάτι θα πω εδώ. Να σας πω την αλήθεια, ανέτρεξα και σε αυτήν την κριτική έκδοση του Νέστλε, οι θεολόγοι το γνωρίζουν αυτό. Μου έκανε εντύπωση αυτό το πράγμα. Το αναφέρει ο Άγιος Μάξιμος. Είναι το εξής: όταν λέμε «Ελθέτω η Βασιλεία Σου», και εκεί καθαρότερα, εναργέστερα, αναφερόμεθα εις το Πνεύμα το Άγιον. Ότι το Πνεύμα το Άγιον αλλού μεν λέγεται Βασιλεία του Θεού, αλλού δε λέγεται Πνεύμα Άγιον. Υπάρχουν κάποια χειρόγραφα, μην ξεχνάτε ότι υπάρχουν πάρα πολλά.

Και όταν λέμε κριτική έκδοση, εννοούμε ότι εκείνος που επιμελείται την έκδοση, την κριτική, έχει μπροστά του όλα αυτά τα χειρόγραφα που διασώθηκαν και, επειδή πάντα στις αντιγραφές γίνονται κάποια λάθη, παραβλέψεις κτλ. ή παρεμβολές, παίρνει την πιθανότερη περίπτωση. Υπάρχουν, λοιπόν, μερικά χειρόγραφα τα οποία λένε —δεν έγραψα ακριβώς το κείμενο, δεν είχα χρόνο πολύ— ας σας το πω σε μια απόδοση: «Ας έλθει το Πνεύμα το Άγιον και ας μας καθαρίσει». Αντί να πει «Ελθέτω η Βασιλεία Σου», «ας έλθει το Πνεύμα το Άγιον και ας μας καθαρίσει».

Λοιπόν, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής είχε υπόψη αυτό το χειρόγραφο και λέγει: «Άλλη Γραφή λέγει το και το». Πράγματι, εναλλάσσεται η περίπτωση «Πνεύμα Άγιον» με «Βασιλεία του Θεού». Εναλλάσσεται. Αλλά δεν είναι το μοναδικό. Έχουμε πλήθος άλλες περιπτώσεις που, αντί να λένε Βασιλεία του Θεού, βλέπετε το Πνεύμα το Άγιον. Λέει ο Χριστός, ας σας το πω κοινά μου, λέει ο Χριστός: «Η Βασιλεία του Θεού εντός υμών εστιν». Αν σας ερωτήσω τι ακριβώς είναι μέσα μας, τι ακριβώς είναι, μην πάρετε αυτό του χειρογράφου, ξεχάστε το.

Γίνεται;

«Βασιλεία του Θεού εντός ημών εστιν». Ποιος είναι μέσα μας, όμως; Είπε: «Θα σας στείλω τον άλλον Παράκλητον, που αυτός θα μένει μαζί σας στην Εκκλησία», δηλαδή το Πνεύμα το Άγιο. Θέλετε καθαρότερα; Όπως θα λέει στην Πρώτη προς Κορινθίους, το κεφάλαιο, δεν λέει: «Δεν γνωρίζετε, ούτε είδατε, ότι τα σώματά σας είναι ναός του εν υμίν Αγίου Πνεύματος»; Τι μένει, λοιπόν, μέσα μου; Το Πνεύμα το Άγιον. Αλλά το Πνεύμα το Άγιον είναι η Βασιλεία του Θεού. Διότι, αν δεν έχω τη Βασιλεία του Θεού εδώ, από την παρούσα ζωή, όπως λέει ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος...

Λέγει: «Από την παρούσα ζωή δεν έχεις μέσα σου τη Βασιλεία του Θεού, δεν έχεις δει τον Θεό», αυτό εννοεί, «ούτε και στην άλλη ζωή θα δεις τον Θεό». Ώστε, λοιπόν, να το βλέπουμε κι εμείς ολοκάθαρα: «Πάτερ ημών» κλπ., που δείχνει ότι εδώ έχουμε και τα τρία πρόσωπα. Ακόμη κάτι άλλο, αν θέλετε. Όταν κάνουμε μία προσευχή στο Άγιο Πνεύμα...

Η προσευχή μας αποτείνεται και εις τον Πατέρα και εις τον Υιόν. Όταν κάνουμε μία προσευχή εις τον Πατέρα, η προσευχή μας αποτείνεται και εις τον Υιόν και εις το Πνεύμα το Άγιον. Όταν κάνουμε μία προσευχή εις τον Υιόν, λέμε «Χριστέ μου».

Η προσευχή αποτείνεται και εις τον Πατέρα και εις το Πνεύμα το Άγιον. Συνεπώς, όταν πούμε «Πάτερ ημών», σημαίνει και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Και τι είπαμε; Αρχίζουμε, κατά τον Άγιο Μάξιμον, αρχίζουμε από θεολογία. Πέστε μου, δεν είναι όλα αυτά μεγαλοπρεπή, ωραία, εκπληκτικά; Να γιατί η Κυριακή Προσευχή είναι τόσο γεμάτη. Να γιατί είναι η επιτομή ολοκλήρου του Ευαγγελίου. Λέμε ακόμη «Πάτερ ημών». Τι σημαίνει αυτό το «ημών»; Ο Χριστός δεν μας δίδαξε να λέμε «Πάτερ μου».

Ο Χριστός τι έλεγε; «Πάτερ μου, ει δυνατόν, παρελθέτω το ποτήριον τούτο». Γιατί; Εδώ εκφράζει την ειδική σχέση που έχει ο Χριστός με τον Πατέρα. Εμείς, όμως, είμαστε μόνο άνθρωποι. Και μας είπε να μην λέμε «Πάτερ μου», υπονοείται. Αυτό εννοώ, μας είπε, υπονοείται. Αλλά «Πάτερ ημών», Πατέρα μας. Διότι αυτό τι εκφράζει και τι δεν εκφράζει; Καταρχάς, ότι είμαστε αδέλφια μεταξύ μας. Είμαστε αδέλφια, όχι βεβαίως βιολογικά. Βιολογικά είμαστε αδέλφια, μην ξεχνάτε αυτό. Βιολογικώς είμαστε αδέλφια. Γιατί ο κάθε άνθρωπος είναι ίδιος με τον άλλον και μπορεί να κάνει ένα παιδί, τον τρίτον άνθρωπο.

Η γυναίκα σου είναι Αφρικανή είτε Κινέζα είτε Λαπωνέζα, άνθρωπός μας. Συνεπώς, αφού ταιριάζουν με την παράμα, άνθρωπός μας, γεννάμε τον τρίτον άνθρωπον. Έτσι θα λέγαμε, βιολογικά είμαστε αδέλφια, γιατί όλοι καταγόμεθα από τον Αδάμ και την Εύα. Είμαστε, όμως, αδέλφια σε μια άλλη διάσταση, με το να κοινωνούμε το σώμα και αίμα του Χριστού. Εφόσον πιστέψαμε στον Χριστό, οικειωθήκαμε τον Χριστό, είμαστε φυτεμένοι στο σώμα Του, φυτεμένοι, οντολογικά φυτεμένοι, έχουμε γίνει σύμφυτοι. Ενθυμείστε τη λέξη «σύμφυτοι»; Μας είπε κάποιος, στη Δευτέρα Μυσταγωγική Του Κατήχηση, αν θυμάμαι καλά, ο Γιώργος. Τι λέει; Σημαίνει ότι είμαι...

Δεύτερα.

Μια φορά είμαι αδελφός του Χριστού και, συνεπώς, αδέλφια μεταξύ μας. Αλλά είμαστε αδέλφια μεταξύ μας και εκ φύσεως και εκ πίστεως. Διπλή διάσταση σε αυτή, διπλή. Δεν μπορούμε να πούμε «Πατέρα μου», γιατί θα ήμουν, ο καθένας από εμάς θα ήταν ένας ατομιστής. Εδώ εκφράζει το κοινωνικό αίσθημα. Αδελφέ μου, δεν είσαι μόνος σου εις τον κόσμο. Δεν μπορείς να κάνεις προσευχή να πέσει βροχή στο χωράφι το δικό σου και όχι του πλαϊνού.

Θα πούμε παρακάτω «τον άρτον ημών τον επιούσιον». Δεν μπορείς, λοιπόν, να λες ότι το δικό μου το χωράφι θα πέσει, των άλλων δεν το αναγνωρίζω, δεν ξέρω ποιος είναι, δεν με ενδιαφέρει. Όχι, είμαστε αδέλφια και έτσι, με το «ημών», γεννιέται η αίσθηση της κοινωνικότητας. Όπως τα λέγαμε, μια ρόδα ποδηλάτου που έχει τις ακτίνες. Στο κέντρο έχουμε τον άξονα. Τι γίνεται παρακάτω, όμως; Οι ακτίνες είναι οι άνθρωποι και ενώνονται και με τον άξονα και με την περιφέρεια. Κι έτσι έχουμε αυτήν την κοινωνικότητα. Αλλά, όπως αντιλαμβάνεστε, το θέμα ποιος από το σημείο είναι μεγάλος, πότε ο Θεός...

Συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.