Catecheses of St Cyril 193 | 04-02-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, before I begin the analysis we have been doing every Monday, allow me to express my boundless and very deep joy over something I saw and realized last night. When I had finished here and was leaving, I noticed a stack of thick books at the counter in the Church, where various books from the parish are available. “What is this book here? Let me bring it over.” Cyril—The Catechetical Lectures of Saint Cyril. It was not the Apostoliki Diakonia edition, volume 39, which I have had before me all these years and which we have been studying, but a new volume published in 1991 by the Holy Monastery of Karea in Athens. And it is... What was it that made me so happy?

The original text. The original text, a translation, and commentary. This is the cause of my great joy—my exceedingly great joy. Of course, we are now nearly finished. We are approaching the end of the Fifth Mystagogical Catechesis, and all that remains before we complete the entire work is one, two, or three pages—or perhaps only half a page. We have finished Saint Cyril.

Very good. But now this book is being placed in your hands.

Obtain a copy, keep it, and read it. The important thing about it is the translation, and, of course, the commentary. The kind of analysis we have done here is naturally somewhat different, because we have said a great many things. Today’s talk is already the 193rd—nearly two hundred talks. As you see, this has been an analysis containing a great many points that were certainly necessary. A book cannot include everything that can undoubtedly be included in spoken teaching. But you will have the translation. The original text is not difficult, of course, yet however one looks at it, a translation is useful. And to tell you the truth...

throughout all these years—for we have studied Saint Cyril twice, the first time somewhat hurriedly and quickly, and the second time more carefully—I always had this thought in mind: “Will some way be found for this most precious book to be translated?” The original text is already available. It is volume 39 of the Apostoliki Diakonia series of Greek Patrology—that is, the patristic series published by Apostoliki Diakonia. There is also Migne’s series, which is now beginning to be published in Greece for the first time. That is a European edition. So throughout all these years, I had been making plans and had sometimes thought of...

translating the Fifteenth Catechetical Lecture, which concerns the Antichrist, as a trial, to see how the translation would turn out. Of course, I would not say that I have a sufficient command of ancient Greek to undertake anything more, but I would have made an attempt. I would have shown the translation to certain specialists to see what they thought of it. I translate the text for you while we are studying it, and often we examine it in minute detail. But speaking orally is one thing, and writing a book is another. Do you know how great the difference is? Yes, it is very great, brethren. Here, one can use many words to convey a meaning. In a book, many words will not do; the translation must convey the meaning in a single expression.

I believe—and this is truly so—that translation, the ability to translate, is a gift of the Holy Spirit. It is no small matter. When the Seventy translated the Old Testament, was their work outside the Holy Spirit? Do you believe it was apart from the Holy Spirit? No. It was done under the inspiration of the Holy Spirit. And the Septuagint translation of the Old Testament came to hold such an important place. This is why I rejoiced: a work that perhaps I would never have done, because I had neither the time nor perhaps the ability, has now been completed for the benefit of our people. I consider it exceedingly important, and I would urge you to make good use of it. As I told you, last night I...

saw it there at the parish book counter. I have already taken a copy—in fact, I took three copies for myself and for the monastery—and perhaps I will take still more for certain people and so forth. Since I have mentioned this, let me add something else, which is also an expression of joy. I have not told you this before. This Apostoliki Diakonia volume, from which we have been reading the text, has a scholarly arrangement. At the back, it contains tables and indexes of passages, patristic references, and so forth—the kinds of indexes found in carefully prepared scholarly books. And there is something else as well.

It has a system of numbering: a number appears in the margin every five lines, making references easy. It also provides references to Migne’s edition, as it says here: “It should be noted that of the two systems of numbering found here, the one placed in brackets alongside the text refers to the pages of Migne’s edition”—that European edition whose Greek Patrology consists of 161 volumes—“while the numbering without brackets refers to the pages of the critical edition from which the text was taken.” So the Apostoliki Diakonia edition is, we might say, a thoroughly competent piece of work. It has a scholarly character. But now, pay attention.

At the very end of volume 39, the following is written: “Mr. Elias Moutsoulas, Doctor of Theology, was responsible for the contents of the volume, and the corrections”—meaning the correction and editing of the text—“were undertaken by the philologist Mr. Efstratios Kalantzis, honorary director at the University of Athens.” This man, my dear friends, was my teacher in secondary school. He was not normally a secondary-school teacher, but for a time during the German occupation he taught at that level. We had him in our class. It was the next-to-last...

the final year of the old eight-year secondary school. That man taught us letters, even though it was during the occupation. In those days, students remained seated so that they would not burn calories. When they were questioned or recited a lesson, they did so sitting down. That shows you the conditions under which we had our lessons. But this man paid no heed to those conditions. He worked as though times were good and normal. As I have told you, if I know anything, I learned it from that man. More importantly, he taught me—or rather, he taught all of us, though I at least was greatly benefited—how to think. I remember that once he called on some students to read Plato’s Protagoras and Phaedo with him. We also studied composition—what I called the composition of ideas. He called on some students to recite the lesson, as two or three students would ordinarily be called upon to give the ancient text, the translation, and the rest. One student began reading very quickly. The teacher said to him, “Stop, stop, stop. Do you know what you are reading? Plato. You must understand, my child, that Plato and Holy Scripture are not to be read in the way you are reading.” I do not know which of my classmates may remember that precious lesson. I remember it. Indeed, I remember it.

I put his teaching into practice. When I read a text—an ancient Greek text, or Holy Scripture—I pay attention to it, examine it, and examine it again, because I remember my teacher. I owe that man a debt of gratitude. He was a great philologist, an outstanding scholar of Greek and Latin. He himself used to tell us... After I became a clergyman, I once visited his home, and we also exchanged a few letters. I was particularly careful not to make any mistake, lest he say to me, “Can you not avoid making mistakes?” I remember that once, in an essay he had graded “good,” I had written the phrase “in ancient Greek.” Over the feminine word for “ancient,” I had placed a magnificent circumflex.

“It does not take a circumflex; it takes an acute accent,” he told me, and drew in a sharp acute accent. An acute accent—and year after year has passed since then. Could I ever forget that? I will never forget it. He loved me very much. He was also a deeply religious man—deeply religious. He was a remarkable man. Of all the teachers I ever had, men and women alike, I can tell you that he was number one. I owe him a great deal. So when I saw that he had edited the text of Saint Cyril—of course, I did not discover this today; I simply had not told you before—my joy was boundless, and I said:

“Mr. Kalantzis, if only you were still alive—he has reposed—if only you were alive so that I could tell you: I am expounding the text you edited in a very extensive series of talks.” He would certainly have rejoiced. I have said these few words, and they are now being recorded here. I wanted them to be recorded in his memory, for of course I commemorate him at every Divine Liturgy. I wanted to say these things as a memorial to him. There were once teachers of this kind. Of course, there are also teachers today who truly spend themselves for their students, though not all do so. My prayer is that your children may be blessed to have teachers like the one I had, who awakened so many things within me.

There was too little time for him to tell us everything he could have told us. But he showed us how to think and how to work carefully with a text. I remember him saying, “I do not grade a student only on his achievement in grammar. I also grade him according to his character.” I remember that. Such was my teacher, Efstratios Kalantzis. May his memory be eternal. And now, my dear friends, let us return to the text and to our subject.

We had reached the sixth paragraph. We did not treat it fully, because there was something more I wanted to tell you about it. In the familiar prayer of the Holy Anaphora—I am in the sixth paragraph of the Fifth Mystagogical Catechesis—when the priest or bishop, as we see in the Apostolic Constitutions, offers the prayer of the Holy Anaphora, that prayer was once very extensive—exceedingly long and elaborate. The Liturgy of Saint Basil the Great, of course, shortened it considerably...

condensing whatever needed to be condensed. John Chrysostom condensed it still further. I had read you a portion of this prayer of the Holy Anaphora from the Apostolic Constitutions, which says that the angels and archangels, the Cherubim and Seraphim, and all the rest, concelebrate with mankind. The whole creation worships God. But there was one point on which I wanted to dwell. Saint Cyril says here: “Magnifying the Lord together with them, we also commemorate the Seraphim”—that is, the angels—“whom Isaiah beheld in the Holy Spirit, standing in a circle around the throne of God, and with two wings...

covering their faces,” while with two wings they covered their feet. The Cherubim and Seraphim are six-winged—six-winged—“and with two they flew, saying, ‘Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth.’” We have taken this hymn word for word, though we have added to it: “Heaven and earth are full of Your glory,” and so forth; “Hosanna; blessed is He who comes; Hosanna in the highest.” In this way we expanded the hymn. It is incorporated into the whole prayer of the Holy Anaphora.

Saint Cyril continues: “For because this doxology was handed down to us by the Seraphim, we repeat it, so that we may become participants in the hymnody of the hosts beyond this world.” We received this hymn from the Seraphim, and so we sing it as well, in order to become participants, sharers in the hymnody of those heavenly hosts. The point is that we truly do become participants. This is what I want to comment on now, because we did not have time last week. When we process out for the Little Entrance, we say a prayer—the prayer of the Little Entrance.

In the Divine Liturgy, we offer a prayer which asks, among other things, that the Lord count us worthy to make “an entrance of holy angels.” What does it mean for us to make “an entrance of holy angels”? It means that as we now enter—for this is an entrance—we enter the sanctuary, the Holy of Holies, and so forth, and our conduct should be like that of the holy angels who praise God. How many times, as I say this prayer before we process out, I feel one pang of conscience after another! For what can I tell you? Could I say that we often—not always, but often—conduct ourselves like angels?

One thing or another bothers us. There are so many things going on that, in the sanctuary, we serve in every way except like angels, my beloved—every way except like angels. What a shame! What a shame, and what an effort we must make, because in this prayer we ask that our entrance may be “an entrance of holy angels.” Yet Saint Cyril tells us, as we now see within the order of the Divine Liturgy, that we become participants in this angelic hymn, sharers in this hymnody. This is something truly great and important, because...

the book of the Apocalypse—and pay attention, because this is real, not merely a figure of speech—the book of the Apocalypse presents it to us through the following image: it speaks of “the One seated upon the throne.” This is out of the deepest reverence, just as the Hebrews never pronounced the name of God. It was the so-called Tetragrammaton, the four-letter name of God, consisting of four consonants. It is well known that the Hebrew alphabet had both consonants and vowels, of course—twenty-two letters in all—but in writing they did not record the vowels; they wrote only the consonants, somewhat as we find in Byzantine writing.

It writes only the consonants and leaves out the vowels. On an icon of the Most Holy Theotokos, for example, you will see “Mother of God” represented by mu and rho, and “God” by theta and upsilon, with the epsilon omitted. “Jesus Christ” is represented by iota-sigma and chi-rho. These are called letter combinations.

The Byzantines did, of course, write vowels. Yet in this particular usage, on our icons and sometimes in texts, where only a few letters are written, it is as though they were imitating Hebrew writing, which omitted vowels altogether. This is why the so-called...

Tetragrammaton, the four-letter name of God, can no longer be pronounced with certainty today, because it was written without vowels. And later generations did not preserve for us how it was pronounced, so the pronunciation was forgotten. For this reason, we can only make an educated guess. Vowels were supplied to those four letters, and the name came to be pronounced “Yahweh,” or, as the millenarians say, “Jehovah, Jehovah.” The more probable form, however, is not “Jehovah” but “Yahweh.” In any case, the point is that a Hebrew would never pronounce the four-letter name of God. He avoided doing so. There were other names for God...

such as the Most High, Elohim, and so forth, which they used when speaking about God; but they never pronounced His proper name. Thus John the Evangelist, preserving this Hebrew tradition, does not name God directly. Do you know how he writes it in the Apocalypse? “The One seated upon the throne.” Notice: “the One seated.” He does not write “God seated upon the throne,” or “the God who is seated.” He omits the name. You will find this throughout the book of the Apocalypse. That is why I have explained this point at some length.

You should learn something about the interpretation of Holy Scripture—why one thing is expressed in this way and another in that way. There, then, in the fifth chapter of the Apocalypse, if I am not mistaken, we see the One seated upon the throne. Then, before the throne, there is the Lamb who appeared to have been slain: the incarnate Son. Then there is a lamp with seven flames—or, better, seven lamps. These are the seven spirits of God, meaning the Holy Spirit in the fullness and multiplicity of His gifts, for the number seven signifies fullness and multiplicity.

We see the One seated upon the throne: this is the Father. We see the incarnate Son, the Lamb who was slain. We see the Holy Spirit in the seven lamps. Thus the image reveals the one Triune God. And does not the Holy Spirit also appear as fire? Do not forget that, as on the day of Pentecost. At the four corners of the throne are the four living creatures: the Seraphim. There are four in the vision—not that there are only four, but the image must be arranged in such a way that all these things can be presented to human sight. Then...

around the throne are twenty-four elders—that is, human beings—and they are shown as elders in age. Here “elders” does not mean priests, but elderly people, because the Greek word presbyteros has two meanings. It may mean an elderly person, someone advanced in years; and it may also mean a presbyter, a priest, the second degree of Holy Orders. Here they are elders in age, twenty-four of them. Around these twenty-four elders, who hold golden censers and so forth, everything points to the liturgical character of the place, to the worship and ministry they offer.

There are golden crowns, and there are the angels, the angels of Heaven. Why are there twenty-four elders? Because twenty-four is twice twelve, and it represents all the saints of every age and every generation. Their being elders signifies maturity, spiritual maturity. What they offer in their golden censers is the prayers of the saints. John the Evangelist himself explains this. They are the prayers of the saints on behalf of the Church. Which Church? Our Church here in the world, the Church militant.

There is the Church triumphant, awaiting the time when the Church triumphant and the Church militant will be united—or, to speak more precisely, they are already united, but we ourselves have yet to be taken there. The golden crowns signify divine glory, the eternal glory of the Kingdom of God. And there are the angels. All together praise God: angels and human beings, and all the orders of angels. Then, we are told, the elders remove the golden crowns they are wearing, lay them down, and worship. They put them on again, sing praise once more, lay them down again, and so it continues—just as it does here.

“With mouths that never fall silent,” as Basil the Great says in his Divine Liturgy, they unceasingly cry out to one another: “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth.” Pay attention. Here you see the angels and the holy people praising God. In the Kingdom of God, human beings and angels will be together and will praise God, just as they praise Him even now. In the Kingdom of God, we shall always praise God, human beings and angels together. The prelude to this is the hymn of the Seraphim, whom the Prophet Isaiah sees in a vision in the sixth chapter of Isaiah. Perhaps you wonder:

Would those in the Kingdom of God not grow weary of repeating the same hymn? We have sung it, then we begin again, and again, forever and unto the ages of ages. There will be no time in the Kingdom of God; when we say “forever,” we are using language drawn from our experience within time. But would it not be tedious to sing the same hymn forever, beginning again and again? Here is the remarkable thing: as the hymn is sung, there will be no sense of satiety. In eternity, you will never tire even of looking upon another person’s face. You will be able to look...

and continue looking. So when this hymn is sung, there is no weariness or satiety. To help you understand, I shall give you an example. Suppose you visit an exhibition of works of art, and there is a blind man in your company. He cannot see what you see; he can only hear. You enter the first gallery of the exhibition and exclaim, “Ah!”

In the third gallery, the tenth, and the hundredth, you again exclaim, “Ah!” The blind man hears only an exclamation of wonder—nothing more. He could easily become bored and say, “But you keep saying ‘Ah!’ over and over.” To him it is always the same exclamation, and naturally he grows weary because he cannot see. The others do not grow weary, because at every moment a new sight appears before them, and so they express their wonder. This, my beloved, is what will happen in the Kingdom of God, and it is already happening among the Seraphim. Eternally, without limit, forever...

unto the ages of ages, the glory of God will continue to unfold. It will not simply be something seen; at the same time, it will also be knowledge. Do not forget that, forever, the faithful and the angels will continually be enriched in the knowledge of God. Thus, as angels now—and then human beings and angels together—behold Him, they will praise God in response to the new knowledge they receive and the new glory unfolding before them. They will sing the hymn, and when the hymn ends, new glory and new knowledge will appear. This is why I say that it will keep unfolding and revealing itself, and once again they will praise Him with the same words. When the hymn ends, there will be a new revelation, and again the same hymn. Thus this unending wonder will fill the Kingdom of God forever. This is why the Seraphim even now praise God as we have described: forever, with mouths that never fall silent. And human beings also become participants in the hymnody of those heavenly hosts. This is what I wanted to add concerning the sixth paragraph, because last time there was not enough time to discuss it.

We now come to the seventh paragraph, marked by the Greek letter zeta: “Then, having sanctified ourselves through these spiritual hymns, we entreat the God who loves mankind to send forth the Holy Spirit upon the gifts set before Him, that He may make the bread the Body of Christ and the wine the Blood of Christ. For whatever the Holy Spirit touches is sanctified and transformed.” Then—that is, afterward—having sanctified ourselves through these spiritual hymns, I am translating here, we entreat the God who loves mankind...

to send His Holy Spirit upon the gifts set forth, the wine and bread upon the Holy Table, that He may make the bread the Body of Christ and the wine the Blood of Christ. For whatever the Holy Spirit touches is sanctified and transformed. There are one or two points here that we can discuss. Saint Cyril says, “Then, having sanctified ourselves through these spiritual hymns.” What are the hymns within the Divine Liturgy? They form a setting placed around...

the central point, which is the Holy Eucharist: the transformation of the bread and wine into the Body and Blood of Christ. Saint Nicholas Cabasilas, whose words I read to you previously, begins by explaining the inner meaning of the Divine Liturgy. He then says that there are other elements as well—prayers, supplications, hymnody, and so forth—and all these surround the Mystery of the Holy Eucharist. As you know, the hymn is an important element. A hymn prepares the soul.

Does not a song or a piece of music create a certain disposition in a person? In the same way, the hymn in worship prepares us inwardly. We could say everything plainly, as ordinary speech, reading it all without chanting anything. Yet, as you see, we have hymnody. Why? Because it prepares the soul in the proper way. Hymnody truly helps a person. But what kind of hymnody? I have said this before: not theatrical hymnody, but reverent and sacred hymnody.

I am speaking of hymn singing, not sacred hymnography. The troparia are what they are; I am not talking about the writing of the hymns. I am talking about how they are sung, about the musical rendering of these troparia. Theatrical music—that is, music suited to the stage—or secular music does not lift a person up. Do you know what it does? You have heard the expression, “He stole the show.” We use that expression: so-and-so stole the show. What does it mean? It means that this person attracted the audience’s attention so strongly that they noticed no one but him.

Secular music, theatrical music—the Greek word comes from the thymele, the theatrical stage—steals the show. But what show does it steal? It draws attention away from the central element of the Divine Liturgy: the Mystery of the Holy Eucharist. Why? Because the attention of the listeners, of those attending church, is drawn to the music. The emphasis falls upon the music rather than upon the Mystery being celebrated. In the end, such music is unsuitable. What would you say if you went with someone to an exhibition

of paintings, where the walls of the gallery, or its many rooms, were covered with magnificent works by famous painters? You stand before a renowned and wonderful painting. You remain there, lost in wonder and astonished by its beauty. You say to the person beside you, “Do you like it? Please, look carefully at this detail.” This is only an example. “Do you like it?” And he replies, “It has a very...

wide frame.” What a disappointment! What had he been looking at all that time? The frame. My dear ones, this is also what happens in the Divine Liturgy when the music contains needless embellishments. It steals the show and therefore fails to serve its purpose. Indeed, something gravely sinful occurs: what should be a means becomes an end in itself. This is all the more true if I go to a church simply to hear such music and am not moved by the Mystery of the Holy Eucharist. On the feast of the Meeting of the Lord, I was listening to a Divine Liturgy on the radio. I will not say where it was, because this recording may reach them. It was being broadcast from a certain church, a shrine known throughout Greece.

It is a historic church, associated with those who began the liberation of our nation in 1821. Everything was beautiful, but there was a choir. There were two men singing in an exceedingly syrupy, effeminate voice. They did not steal the show for me, at least. No, they did not. I was repulsed. Forgive me; some may take offense at what I am saying, but I was repulsed. My dear ones, the Divine Liturgy is not theater.

If I went to the theater and heard that music, I would say, “It is very beautiful—very, very beautiful.” But I do not want it here. And is this merely my personal preference? Worship must not be like that, because such music steals our attention from the central matter. It must not; it must not. The hymns must be sung in a way that helps the faithful who are present in church. Let me point out that in the ancient Church, hymn singing moved within a range of only two or three notes. Notice that: it moved within only two or three notes, so that it almost resembled monotony. They wanted there to be a melody, but not one that would carry

the faithful away through its aesthetic appeal and ultimately cause them to lose sight of the chief purpose, which is the Divine Liturgy. What we have today, in any case, is what is known as Byzantine music. When it is rendered properly, it is of great help. It is music befitting sacred worship. Of course, I must say again that, unfortunately, distortions exist there as well. But speaking generally, without entering into technical details—for I am not a musicologist—we would say that Byzantine music is fitting for sacred worship. It does not carry you away or allow the music itself to become the goal. Now, if some people become carried away and turn even this music into an end in itself, that is their own affair.

Nothing more on that. But one further point about hymn singing: it is a sacrifice. There were monks who did not use hymn singing at all—not in the least. And there were, and still are, monks who do use it and even establish it as a canon, a rule of prayer and an element of the monk’s daily life: he is to chant.

In any case, in the Old Testament we clearly encounter the teaching that hymn singing constitutes a sacrifice. This is carried over into the New Testament as well. The Apostle Paul speaks of the sacrifice, the “fruit of the lips,” and the fruit of the lips is hymn singing. Then there are the words of Saint James: “Is anyone cheerful? Let him sing psalms.” Is that right? If someone is cheerful, he says, let him sing psalms. Forgive me—Saint James. I said the Apostle Paul; we do not always remember. It does not matter; sometimes we make a mistake. We are not machines. “Is anyone cheerful? Let him sing psalms.” When someone is cheerful, let him chant. And the Apostle Paul also says, “Do not be drunk with wine, in which is dissipation.” Do not become drunk with wine, in which there is debauchery, but...

instead of becoming drunk, be filled with hymns and spiritual songs. Music, then, truly is an ascent toward God. But it is the ladder; it is not our chief purpose. It is the ladder by which we ascend, and at the same time it is a sacrifice to God, a spiritual sacrifice offered to God. Thus Saint Cyril says here, “Having sanctified ourselves through these spiritual hymns.” Can you tell me what is meant by “having sanctified,” or by “having sanctified ourselves through these spiritual hymns”? Here, “to sanctify” has two meanings. The first meaning is this:

to set apart; and the other is to raise something toward sanctification, toward holiness. Both meanings are found in the Old and New Testaments. When we say “the Holy Chalice,” the chalice is an inanimate object. Does it acquire virtues in order to become holy? Here, “holy” means set apart: it has an exclusive use and cannot be used for anything else. Therefore, when Saint Cyril says, “having sanctified ourselves,” he means: “We have now set ourselves apart from the cares of daily life, from the world outside, and from everything that preoccupies us.” Through hymn singing, we have set ourselves apart so that the highest sacrifice may be offered.

The other meaning of “sanctify” and “sanctification” concerns virtue: through growth in the virtues, I am sanctified. It is not that God is holy because He has—this is a poor and incorrect expression, but how else can I put it?—virtues. The expression “God has virtues” is not correct; I repeat, it is not correct. Virtues apply only to human beings, not to God. When a person possesses virtues, what do we say? He is a saint. We say Saint A or Saint B. What does that mean? It means someone adorned and arrayed with virtues, with an exalted character shaped by the Gospel. So there are two meanings, and both apply here:

we are to set ourselves apart from the world and worldly things, and we are also to ascend spiritually, so that we may offer our worship to God. There is one other point in this paragraph. We spoke in the fourth paragraph about the sanctification of the Precious Gifts and the Holy Eucharist, as you may remember, so I will not dwell on it now. “For whatever the Holy Spirit touches is sanctified and transformed.” Anything the Holy Spirit touches—yes, touches—whatever the Holy Spirit touches is sanctified and transformed.

At Pentecost, the Holy Spirit touched the disciples, sanctified them, set them apart, and made them spiritual, because they received the Holy Spirit. Then we are baptized and receive the Holy Spirit, and we are sanctified. Do you know what it means to be baptized? It means to be sanctified. And what does that mean? I have received the Holy Spirit, who comes to set me apart from the world. Yet we poor wretches become upset when people mock us for making even a little spiritual progress, because they say we are not like worldly people. How wretched we are!

How little understanding we have! How far we fall short of grasping what it means to be a Christian! This is precisely what a Christian is: one who has been set apart. God says, “Be holy, for I am holy,” and the faithful are called saints, those set apart from the world. Yet we become upset when the world tells us that we are different, that we are an exception. You are not an exception. But this was the purpose of your Baptism: to set you apart from the world. Why? Because the Holy Spirit passed over you. What did I say? He came within you. You became a dwelling place, a habitation of the Holy Spirit. He sanctifies you. Wherever the Spirit of God is, whatever the Spirit of God touches

there is sanctified. Those are the two comments I wished to make on this seventh paragraph. Let us proceed to the next paragraph, paragraph eight. It says: “Then, after the spiritual sacrifice, the bloodless worship, has been completed, over that sacrifice of propitiation we entreat God for the common peace of the Churches, for the stability of the world, for rulers, for soldiers and allies, for those who are sick, for those who suffer hardship, and, in short, for all who are in need of help.”

“And as we all offer these supplications, we present this sacrifice.” How beautiful this is! He says that after the spiritual sacrifice has been completed—after the wine and bread have been transformed into the Body and Blood of Christ—we have the bloodless worship, meaning that it is not a bloody sacrifice, for in the Old Testament there were both bloodless and bloody sacrifices. “Over that sacrifice of propitiation”: with this sacrifice of propitiation before us, we entreat God for this, that, and everything else. Let me dwell on the words “over that sacrifice.”

This is very important; pay attention. It is well known that we can never ask something of God unless we have also already offered Him an offering, a sacrifice. In the Divine Liturgy we have two kinds of offerings. I told you what I am about to say a long time ago, but I fear that very many people do not know it. Perhaps even priests and bishops are unaware of it. I will tell you why. Many times, when we come to the petitions of completion—the supplications that begin, “For this, for that,” after the sanctification of the Precious Gifts—the bishop tells the deacon

not to say them all. This reveals a fundamental ignorance of the structure of the Divine Liturgy. Pay attention: we have two sacrifices—forgive me, I mean two sets of petitions offered over two sacrifices. When we make the Great Entrance, what is in the Holy Chalice and on the Holy Diskos? Wine and bread. We place them upon the Holy Table. The deacon comes out—or the priest, if there is no deacon—and begins to pray: “For this, for that, for this, for that.” For God to hear these petitions, I must offer Him a sacrifice. That sacrifice is the wine and bread. I will not elaborate further. As Saint Nicholas Cabasilas says, they represent our labor, and so forth. I will not go into it, because I have spoken about it before. But let me make one brief aside. When we pray at home and entreat God for our parents, our brothers and sisters, our children, and our various needs, what sacrifice do we have there? The oil lamp, a candle—or the candle and oil lamp—and the incense. Do you hear? You may say, “What if I have nothing, or I happen to be somewhere else?” If you happen to be somewhere else, that does not mean you should not pray. The saints also found themselves in difficult circumstances.

Jeremiah was in the pit, in the mire, and his prayer was heard. But when the conditions in which you pray are favorable, your heart groans in supplication, and you may also add a candle, as we say, and incense. This is a sacrifice, and over this sacrifice we voice and recite our petitions. Thus, when the Great Entrance takes place and we set down the Holy Chalice and the Holy Diskos with wine and bread, we offer petitions over a sacrifice. And this sacrifice bears some resemblance—only some—to the bloodless sacrifices offered in ancient times.

What happens next? The Holy Gifts are consecrated. And once the Holy Gifts have been consecrated, we repeat our petitions, once again offering them upon a sacrifice. But this time the sacrifice is not wine and bread; it is the Body and Blood of Christ. So I ask: which of the two sacrifices is more important, the first or the second—the one of wine and bread, or the one of the Body and Blood of Christ? Obviously, the second. Yet many bishops and priests omit this second set of petitions because they do not understand this structure of the Divine Liturgy. Yes, Saint Nicholas Cabasilas says this. And so you see how

our offering is made. But what was I explaining? The phrase, “upon that sacrifice of propitiation.” What do we ask of God? “For the common peace of the Churches.” But this is a great subject. We pray for many things. Yet as for this peace of the Churches—notice, this common peace of the Churches—we pray for it because, sadly, we do not have it. But we pray as God says in the Old Testament: we honor God only with our lips, while our heart is far from Him. In other words, these things remain superficial, and that is why, in the end, God does not grant them to us. God willing, we shall continue next Monday.

Αγαπητοί μου, πριν αρχίσω με την ανάλυση που κάναμε κάθε Δευτέρα, θα μου επιτρέψετε να εκφράσω μία απέραντη χαρά μου, μια πολύ βαθιά χαρά μου, για κάτι που χθες το βράδυ είδα και αντελήφθηκα. Τελειώνοντας από εδώ και φεύγοντας, εκεί στο παγκάρι της Εκκλησίας, που υπάρχουν διάφορα βιβλία προς διάθεση από το Ναό, είδα και μια στοίβα χονδρά βιβλία. «Τι λέει αυτό το βιβλίο εδώ; Να φέρω». Κυρίλλου, «Οι Κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου». Όχι η έκδοση της Αποστολικής Διακονίας, ο 39ος τόμος, αυτός που τον έχω μπροστά μου αυτά τα χρόνια και τον αναλύομε, αλλά ένας καινούργιος τόμος, έκδοσης 1991, από την Ιερά Μονή Καρέα Αθηνών. Και είναι... Τι είναι που χάρηκα τόσο πολύ;

Κείμενο. Κείμενο, μετάφραση και σχόλια. Αυτή είναι η μεγάλη μου χαρά. Πάρα πολύ μεγάλη χαρά. Βέβαια, εμείς τελειώναμε πια, είμεθα προς το τέλος της πέμπτης μυσταγωγικής κατηχήσεως, δηλαδή για να τελειώσουμε το όλο έργο δεν είναι παρά μία, δύο, τρεις ή μισή σελιδούλα. Τελειώσαμε τον Άγιο Κύριλλο.

Όμορφα. Όμως, το βιβλίο αυτό παραδίδεται σε εσάς.

Να το πάρετε, να το έχετε, να το διαβάσετε. Η μετάφρασή του είναι το σημαντικό του και τα σχόλια, φυσικά. Η μορφή εδώ που κάναμε την ανάλυση είναι, βέβαια, λίγο διαφορετική, γιατί έχουμε πει πάρα πολλά πράγματα. Ήδη η σημερινή ομιλία είναι η 193η. Δηλαδή, 200 ομιλίες. Αλλά είναι όμως, όπως βλέπετε, μία ανάλυση με τόσα και τόσα πράγματα που, βέβαια, είναι απαραίτητα. Σε ένα βιβλίο αυτά δεν μπορούν να μπουν, όσα μπορούν να χωρέσουν στον προφορικό λόγο, αναμφισβήτητα. Αλλά θα έχετε όμως τη μετάφραση, που βέβαια το κείμενο δεν είναι δύσκολο, αλλά, όπως και να έχει το πράγμα, είναι χρήσιμη η μετάφραση. Και να σας πω την αλήθεια μου...

όλα αυτά τα χρόνια, γιατί δύο φορές έχουμε κάνει την ανάλυση του Αγίου Κυρίλλου —την πρώτη φορά κάπως πιο βεβιασμένη, γρήγορη, η δεύτερη φορά είναι κάπως πιο προσεκτική—, είναι ότι πάντα είχα στο νου μου και έλεγα: «Θα υπάρξει ένας τρόπος αυτό το πολυτιμότατο βιβλίο να μεταφραστεί;» Γιατί ως κείμενο υπάρχει. Είναι ο 39ος τόμος της σειράς Αποστολικής Διακονίας, της Πατρολογίας της Ελληνικής, δηλαδή της Πατρολογίας, εννοείται, της εκδόσεως Αποστολικής Διακονίας, γιατί έχουμε και τη σειρά του Migne, η οποία και αυτήν την ώρα, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αρχίζει να εκδίδεται. Είναι έκδοση ευρωπαϊκή. Λοιπόν, εσχεδίαζα όλα αυτά τα χρόνια και είχα κατά νου κάποτε την

δεκάτη πέμπτη κατήχηση, που αναφέρεται στον Αντίχριστο, να τη μετέφραζα έτσι δοκιμαστικά, να δω πώς θα είναι αυτή η μετάφραση. Βέβαια, δεν είμαι εγκρατής, θα λέγαμε, της αρχαίας ελληνικής, για να μπορούσα ούτε τίποτα περισσότερο, αλλά θα έκανα μια απόπειρα. Θα την έδειχνα σε κάποιους ειδικούς, πώς μοιάζει αυτή η μετάφραση. Σας μεταφράζω το κείμενο όταν κάνουμε την ανάλυση και κάνουμε και εξονυχιστική πολλές φορές ανάλυση. Αλλά άλλο πράγμα είναι να τα λες προφορικά και άλλο πράγμα είναι να γράψεις βιβλίο. Ξέρετε πόση είναι η διαφορά; Ναι, πολλή είναι, αδελφοί. Και εδώ με πολλά λόγια μπορεί να αποδώσει ένα νόημα. Εκεί δεν θέλει πολλά λόγια· με έναν λόγο πρέπει να αποδώσει το νόημα στη μετάφραση.

Εγώ πιστεύω, γιατί έτσι πραγματικά είναι, ότι η μετάφραση, δηλαδή το να έχεις την ικανότητα να μεταφράζεις, είναι ένα δώρο του Αγίου Πνεύματος. Δεν είναι μικρής σημασίας. Όταν οι Εβδομήκοντα μετέφρασαν την Παλαιά Διαθήκη, ήταν έργον έξω του Αγίου Πνεύματος; Πιστεύετε ότι ήταν έξω από το Άγιο Πνεύμα; Όχι. Ήταν κάτω από την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος. Και πήρε τόσο σπουδαία θέση η Παλαιά Διαθήκη, η των Εβδομήκοντα μετάφραση. Έτσι, να γιατί χάρηκα που κάτι που ίσως δεν θα το έκανα —ούτε χρόνο είχα, ίσως ούτε δυνατότητα δεν είχα— αυτή η εργασία έγινε για την ωφέλεια του λαού μας. Τη θεωρώ πάρα πολύ σπουδαία και εγώ θα σας έλεγα να επωφεληθείτε. Σας είπα, χθες το βράδυ την

είδα εκεί στο παγκάρι του ναού. Ήδη πήρα εγώ έναν τόμο, τρεις τόμους πήρα για τον εαυτό μου, για τη Μονή, και θα πάρω κι άλλους ίσως για κάποιους ανθρώπους κτλ. Μια όμως που είπα αυτό, να πω και κάτι ακόμα. Αυτό πάλι μια έκφραση χαράς είναι. Μέχρι τώρα δεν σας το είχα πει. Είναι το εξής: ότι ο τόμος αυτός της Αποστολικής Διακονίας, αυτός από τον οποίο κάνουμε το κείμενο, έχει κάποια επιστημονική διάρθρωση, δηλαδή έχει πίνακες από πίσω, ευρετηρίων, χωρίων κτλ., πατερικών, πίνακες που μπαίνουν σε κάπως περιποιημένα, κάπως επιστημονικά βιβλία. Είναι και κάτι ακόμα.

Μια κωδικοποίηση: ανά πέντε στίχους βάζει έναν αριθμό στο περιθώριο, ώστε να γίνεται η παραπομπή εύκολη. Έχει δε και αναφορά στην έκδοση του Migne, όπως το λέει εδώ: «Σημειωτέον ότι αι απαντώσαι δύο αριθμήσεις, η εντός αγκυλών κατά την παράθεσιν του κειμένου σημειουμένη, παραπέμπουσιν εις τας σελίδας της εκδόσεως του Migne» —αυτή η ευρωπαϊκή έκδοση, που είναι 161 τόμοι η Ελληνική Πατρολογία— «η δε άνευ αγκυλών εις τας σελίδας της εξ ης ελήφθη κριτικής εκδόσεως». Έχουμε, λοιπόν, μία, θα λέγαμε, μία προκομμένη δουλειά σε αυτή την έκδοση της Αποστολικής Διακονίας. Έχει έναν επιστημονικό χαρακτήρα. Προσέξτε όμως τώρα.

Στον τόμο τον 39, στο τέλος-τέλος, γράφεται το εξής: «Υπεύθυνος διά την ύλην του τόμου ο κ. Ηλίας Μουτσούλας, διδάκτωρ Θεολογίας, και διά τας διορθώσεις», εννοείται του κειμένου, επιμέλεια κειμένου δηλαδή, «ο φιλόλογος κ. Ευστράτιος Καλαντζής, επίτιμος διευθυντής του Πανεπιστημίου Αθηνών». Αυτός, αγαπητοί μου, υπήρξε καθηγητής μου στο γυμνάσιο. Δεν υπήρξε μέσης εκπαιδεύσεως, αλλά στα χρόνια της Κατοχής κάποιον καιρό υπήρξε καθηγητής μέσης εκπαιδεύσεως. Τον είχαμε στην τάξη μας. Ήτανε προτελευταία...

τελευταία τάξη του οκταταξίου γυμνασίου. Αυτός ο άνθρωπος μας έμαθε γράμματα, παρότι ήταν Κατοχή. Τότε οι μαθητές εκάθηντο για να μην ξοδεύουν θερμίδες. Όταν ερωτούσαν κάτι, έλεγαν μάθημα, εκάθηντο. Και για να δείτε δηλαδή τι συνθήκες υπήρχαν τότε για να κάνουμε μάθημα. Αυτός ο άνθρωπος δεν ήξερε αυτές τις συνθήκες. Ήταν άνθρωπος που έκανε δουλειά του καλού καιρού. Σας είπα, αν κάτι ξέρω, το ξέρω από αυτόν τον άνθρωπο. Αλλά το σημαντικότερο: με έμαθε ή μας έμαθε —εγώ τουλάχιστον ωφελήθηκα πάρα πολύ— πώς να σκεφτόμαστε. Θυμάμαι κάποτε σήκωσε κάποια παιδιά να διαβάσουν μαζί του τον Πρωταγόρα Πλάτωνος και τον Φαίδωνα του Πλάτωνος. Κάναμε και έκθεση. Είπα, έκθεση ιδεών. Σήκωσε κάποια παιδιά να πουν το μάθημα. Όπως συνήθως σηκώνονται δυο-τρεις να πουν το αρχαίο κείμενο, τη μετάφραση, τα λοιπά. Αυτός λοιπόν άρχισε να διαβάζει γρήγορα, γρήγορα. Ο μαθητής πολύ γρήγορα διάβαζε. Του λέει: «Στάσου, στάσου, στάσου. Ξέρεις τι διαβάζεις; Πλάτωνα. Να ξέρεις, παιδί μου, ότι ο Πλάτων και η Αγία Γραφή δεν διαβάζονται όπως διαβάζεις». Δεν ξέρω από τους συμμαθητάς μου ποιος μπορεί να θυμάται αυτό το πολύτιμο. Εγώ το θυμάμαι. Όχι, το θυμάμαι.

Εφήρμοσα το να διαβάζω ένα κείμενο, ένα αρχαιοελληνικό κείμενο και την Αγία Γραφή, το προσέχω, το κοιτάζω, το ξανακοιτάζω, γιατί θυμάμαι τον καθηγητή μου. Οφείλω χάριτας εις τον άνθρωπο αυτόν. Σπουδαίος φιλόλογος, σπουδαίος ελληνιστής και λατινιστής. Μας έλεγε ο ίδιος... Έγινα κληρικός, είχα πάει κάποτε σπίτι του, είχαμε και μια μικρή αλληλογραφία. Και μάλιστα πρόσεχα να μην κάνω κανένα λάθος και μου πει: «Δεν θα κάνεις λάθος;» Γιατί θυμάμαι κάποτε, σε μια έκθεση που μου τη χαρακτήριζε «καλώς», είχα γράψει την εξής φράση: «Στην αρχαία ελληνική». Το «αρχαία», θηλυκό, είχα βάλει μια μεγαλοπρεπή περισπωμένη από πάνω.

«Δεν παίρνει, παίρνει το χρόνο», μου λέει, και έκανε μία οξεία έναν πόντο. Οξεία, περασμένο, ξαναπερασμένο το χρόνο. Θα το ξεχάσω εγώ αυτό ποτέ; Ποτέ δεν θα το ξεχάσω. Με αγαπούσε πολύ. Ήταν και βαθιά θρησκευτικός άνθρωπος. Βαθιά θρησκευτικός. Περίφημος άνθρωπος. Μπορώ να σας πω, από όλους τους καθηγητάς μου που ποτέ πέρασαν, καθηγήτριες κτλ., είναι ο υπ’ αριθμόν ένα. Του οφείλω πολλά. Όταν λοιπόν είδα ότι αυτός επεμελήθη το κείμενο του Αγίου Κυρίλλου —βέβαια, δεν το είδα σήμερα, απλώς δεν σας το είχα πει— η χαρά μου ήταν απέραντη και λέγω:

«Κύριε Καλαντζή, να ζούσες —είναι μακαρίτης—, να ζούσες και να σου έλεγα: το κείμενο που επιμελήθηκες εγώ σε μια αρκετά μεγάλη σειρά θεμάτων το αναπτύσσω». Θα χαιρόταν σίγουρα. Τα είπα αυτά τα λίγα λόγια και γράφονται τώρα εδώ. Ήθελα να γραφούν για μνημόσυνό του, τον οποίο βεβαίως μνημονεύω σε κάθε Θεία Λειτουργία, βεβαίως. Ήθελα να τα πω αυτά για μνημόσυνό του. Τέτοιοι καθηγητές κάποτε υπήρχαν. Βέβαια και τώρα υπάρχουν εκείνοι που πραγματικά αναλώνονται. Δεν είναι όλοι. Εγώ θα ευχόμουνα τα παιδιά σας να ευτυχήσουν και να ευτυχούν να έχουν τέτοιους καθηγητάς σαν και εκείνον που είχα εγώ και μου αφύπνισε μέσα μου πολλά πράγματα.

Ο χρόνος ήταν λίγος για να μας πει ό,τι μπορούσε να μας πει. Μας έδειξε όμως τον τρόπο πώς να σκεφτόμαστε και πώς να δουλεύουμε επάνω σε ένα κείμενο. Θυμάμαι είχε πει: «Εγώ δεν βαθμολογώ μόνο τον μαθητή από πλευράς γραμματικής επιδόσεως. Τον βαθμολογώ και από πλευράς ήθους». Το θυμάμαι αυτό. Αυτός ήταν ο καθηγητής μου, ο Ευστράτιος Καλαντζής. Να είναι αιωνία του η μνήμη. Και τώρα ερχόμαστε στο κείμενο, αγαπητοί μου, στο θέμα μας.

Μείναμε στην έκτη παράγραφο. Δεν την εξαντλήσαμε, γιατί κάτι είχα να σας πω πάνω σε αυτήν. Όταν, στην γνωστή μας ευχή της Αγίας Αναφοράς —είμαι, θα είστε, στην έκτη παράγραφο της Πέμπτης Μυσταγωγικής Κατηχήσεως— ο ιερεύς ή ο αρχιερεύς, όπως βλέπουμε στις Αποστολικές Διαταγές, λέγει την ευχή της Αγίας Αναφοράς. Ήτανε πολύ ευρεία, πάρα πολύ ευρεία, μακροτάτη, μακροσκελεστάτη. Βέβαια, η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου έκανε πολύ μεγάλες περικοπές

ό,τι έπρεπε, δηλαδή ό,τι έπρεπε, συνέπτυξε. Και ο Ιερός Χρυσόστομος ακόμη περισσότερο συνέπτυξε. Σας είχα διαβάσει ένα τμήμα αυτής της ευχής της Αγίας Αναφοράς από τις Αποστολικές Διαταγές και ότι και οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι και τα χερουβείμ και τα σεραφείμ και τα λοιπά και τα λοιπά συλλειτουργούν με τους ανθρώπους. Όλη η κτίσις λατρεύει το Θεό. Αλλά ήθελα όμως κάπου να επιμείνω, όταν λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι «μεγαλύνοντες τὸν Κύριον σὺν αὐτοῖς, μνημονεύομεν καὶ τῶν Σεραφείμ», κάνουμε μνεία και των Σεραφείμ —άγγελοι είναι—, «ἃ ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ ἐθεάσατο Ἠσαΐας», εν Πνεύματι Αγίω είδε ο Ησαΐας, «παρεστηκότα κύκλῳ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ», να παραστέκονται γύρω από τον θρόνο του Θεού, «καὶ ταῖς μὲν δυσὶ πτέρυξι

κατακαλύπτοντα τὸ πρόσωπον», που με τις δύο φτερούγες εκάλυπταν το πρόσωπο, «ταῖς δὲ δυσὶ τοὺς πόδας», και με τις δύο φτερούγες τα πόδια, εξαπτέρυγα χερουβείμ και σεραφείμ, εξαπτέρυγα, «καὶ ταῖς δυσὶ πετώμενα καὶ λέγοντα», και με τις δύο φτερούγες πετούσαν και έλεγαν: «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος, Κύριος Σαβαώθ». Αυτός ο ύμνος, κατά λέξη, βάζοντας όμως εμείς μία προσθήκη, «πλήρης οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης» κτλ., «ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος, ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις», τον επεκτείναμε αυτόν τον ύμνο. Είναι ενταγμένος μέσα στην όλη ευχή της Αγίας Αναφοράς.

Λέγει στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλλος: «Διὰ γὰρ τὴν παραδοθεῖσαν ἡμῖν ἐκ τῶν Σεραφὶμ δοξολογίαν ταύτην λέγομεν, ὅπως κοινωνοὶ τῆς ὑμνῳδίας ταῖς ὑπερκοσμίοις γενώμεθα στρατιαῖς». Ότι από εκεί πήραμε εμείς, από τα Σεραφείμ, πήραμε αυτόν τον ύμνο και έτσι τον λέμε και εμείς, για να γινόμαστε κοινωνοί, μέτοχοι της υμνοδίας αυτών των υπερκοσμίων στρατιών. Το πράγμα είναι ότι γινόμεθα μέτοχοι. Αυτό τώρα θέλω να σχολιάσω, γιατί την περασμένη φορά δεν προλάβαμε. Όταν βγαίνουμε έξω, στην μικρή είσοδο, λέμε μια ευχή, στη μικρά είσοδο.

Στη Θεία Λειτουργία λέμε μία ευχή. Μεταξύ αυτών που λέμε είναι όπως ο Κύριος μας αξιώσει να πραγματοποιήσουμε «είσοδον ἁγίων ἀγγέλων». Τι θα πει να πραγματοποιήσουμε «είσοδον ἁγίων ἀγγέλων»; Δηλαδή η συμπεριφορά μας, που τώρα εισερχόμεθα —είσοδος, ε, είσοδος—, εισερχόμεθα εις το ιερόν, εις τα Άγια των Αγίων κλπ., να είμεθα όπως οι Άγιοι Άγγελοι που υμνούν τον Θεό. Πόσες φορές, όταν λέγω την ευχή αυτή προκειμένου να βγούμε έξω, αισθάνομαι τύψεις επί τύψεων. Γιατί, τι να σας πω; Θα σας πω ότι πολλές φορές, όχι πάντα, αλλά πολλές φορές, ως άγγελοι συμπεριφερόμεθα;

Είτε τούτο είτε εκείνο κάτι μας πειράζει. Τόσα πράγματα υπάρχουν, που μόνο σαν άγγελοι δεν λειτουργούμε, αγαπητοί μου, εις το ιερόν. Μόνο σαν άγγελοι δεν λειτουργούμε. Τι ντροπή, τι ντροπή, και πόση προσπάθεια πρέπει να κάνουμε, διότι το ζητούμε στην ευχή αυτή, να κάνουμε «είσοδον ἁγίων ἀγγέλων». Αλλά ο Άγιος Κύριλλος μας λέγει, όπως το βλέπουμε μέσα στην τάξη πια της Θείας Λειτουργίας, ότι γινόμεθα κοινωνοί αυτού του ύμνου του αγγελικού, να γινόμεθα κοινωνοί αυτής της υμνοδίας. Αυτό τώρα είναι το πάρα πολύ μεγάλο και σπουδαίο, διότι...

το βιβλίο της Αποκαλύψεως —προσέξτε με, είναι πραγματικό αυτό, δεν είναι σχηματολόγιο—, το βιβλίο της Αποκαλύψεως, αυτό μας το δείχνει με την εξής εικόνα: ομιλεί περί του καθημένου επί του θρόνου. Από μεγάλη, μεγίστη ευλάβεια, όπως οι Εβραίοι ποτέ δεν έλεγαν το όνομα του Θεού. Ήταν το λεγόμενο τετραγράμματον όνομα του Θεού. Ήτανε τέσσερα σύμφωνα. Είναι γνωστό ότι οι Εβραίοι, στη γραφή τους, το αλφάβητό τους είχε και σύμφωνα και φωνήεντα, προφανώς, γράμματα 22 προς 2, αλλά στη γραφή τους δεν έγραφαν τα φωνήεντα, έγραφαν μόνο τα σύμφωνα, όπως ακριβώς έχουμε τη βυζαντινή γραφή.

Γράφει μόνο τα σύμφωνα και δεν γράφει τα φωνήεντα. Θα δείτε στην εικόνα της Παναγίας: «Μήτηρ Θεού», θα βάλει το μι και το ρο· «Θεού», θήτα και το ύψιλον. Το έψιλον το παραλείπει. «Ιησούς Χριστός», γιώτα σίγμα, χι ρο. Αυτά λέγονται συμπλέγματα. Έτσι λέγονται.

Και κατά κάποιον τρόπο, βέβαια, οι Βυζαντινοί έγραφαν τα φωνήεντα, αλλά κατά κάποιον τρόπο, στο σημείο αυτό, στις εικόνες που έχουμε ή και σε κείμενα καμιά φορά, αλλά μόνο μερικά γράμματα, σαν να εμιμούντο την εβραϊκή γραφή, η οποία παντελώς δεν έβαζε μέσα τα φωνήεντα. Γι’ αυτό, αυτό το λεγόμενο

τετραγράμματον όνομα του Θεού σήμερα δεν ξέρουμε πώς διαβάζεται, επειδή δεν γραφόταν με φωνήεντα. Και βέβαια οι γενεές δεν μας άφησαν πώς αυτό διαβαζόταν. Ξεχάστηκε. Γι’ αυτό υπάρχει μια πιθανολογία. Αυτά τα τέσσερα γράμματα απέκτησαν κάποια φωνήεντα και ονομάστηκε τώρα το όνομα «Γιαχβέ» ή, όπως λέγουν οι χιλιαστές, «Ιεχωβά, Ιεχωβά». Αλλά το πιθανότερο δεν είναι «Ιεχωβά», αλλά είναι «Γιαχβέ». Ωστόσο, το θέμα είναι ότι ο Εβραίος ποτέ δεν έλεγε το τετραγράμματον όνομα του Θεού. Απέφευγε. Υπήρχαν άλλα ονόματα του Θεού.

Ύψιστος, Ελωχίμ κτλ., που προσπαθούσαν να πουν, να μιλήσουν για τον Θεό, αλλά το όνομά Του ποτέ. Έτσι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, κρατώντας αυτή την παράδοση των Εβραίων, δεν ονοματίζει τον Θεό. Και ξέρετε πώς το γράφει στην Αποκάλυψη; «Ο καθήμενος επί του θρόνου». Προσέξτε, «ο καθήμενος». Δεν βάζει «ο καθήμενος Θεός» ή «ο Θεός που κάθεται». «Ο καθήμενος», παραλείπει το όνομα. Έτσι θα το δείτε καθ’ όλο το μήκος του βιβλίου της Αποκαλύψεως. Γι’ αυτό λιγάκι το πλάτυνα αυτό το σημείο.

Να μαθαίνετε κάτι από την ερμηνεία της Αγίας Γραφής, γιατί αυτό είναι έτσι και γιατί εκείνο είναι έτσι. Και λέει λοιπόν εκεί, είναι στο πέμπτο κεφάλαιο, αν δεν κάνω λάθος, της Αποκαλύψεως, ότι ήταν ο καθήμενος επί του θρόνου, μετά ήταν το αρνίον ως εσφαγμένον μπροστά από τον θρόνο, ο Ενανθρωπήσας Υιός. Μετά είναι μία επτάφωτος λαμπάδα, δηλαδή επτά λαμπάδες καλύτερα. Είναι τα επτά πνεύματα του Θεού, δηλαδή είναι το Άγιον Πνεύμα στην πολλαπλότητα των δωρεών Του, γιατί ο αριθμός 7 είναι αριθμός που δείχνει πολλαπλότητα.

Βλέπουμε τον καθήμενον επί του θρόνου, είναι ο Πατήρ. Βλέπουμε τον Ενανθρωπήσαντα Υιόν, εσφαγμένον αρνίον. Βλέπουμε το Πνεύμα το Άγιον με τις επτά λυχνίες. Είναι λοιπόν ο Άγιος Τριαδικός Θεός με μία εικόνα. Το Πνεύμα το Άγιον, ύστερα, δεν εμφανίζεται και ως πυρ; Δεν το ξεχνάτε αυτό, όπως την ημέρα της Πεντηκοστής. Στις τέσσερις γωνιές του θρόνου είναι τα τέσσερα ζώα, είναι τα Σεραφείμ. Έχει τέσσερα, δεν είναι τέσσερα, αλλά η εικόνα πρέπει να οικονομηθεί, πρέπει να οικονομηθούν, πώς, αυτά όλα στα ανθρώπινα μάτια. Κατόπιν.

Γύρω από τον θρόνο είναι 24 πρεσβύτεροι, δηλαδή άνθρωποι, και τους εμφανίζει πρεσβυτέρους, δηλαδή ηλικιωμένους. Πρεσβύτεροι όχι με την έννοια ιερείς, με την έννοια ηλικιωμένοι, γιατί η λέξη πρεσβύτερος έχει δυο σημασίες. Η μία είναι ο ηλικιωμένος άνθρωπος, λέμε είναι πρεσβύτερος, γερασμένος. Είναι και ο πρεσβύτερος, ο ιερεύς, ο δεύτερος βαθμός ιερωσύνης. Εδώ τώρα έχουμε πρεσβυτέρους στην ηλικία, 24, και γύρω από τους 24 πρεσβυτέρους, οι οποίοι κρατούν χρυσά θυμιατά κλπ., που δείχνουν την όλη λειτουργικότητα του χώρου και τη λειτουργία που προσφέρουν, τη διακονία.

Χρυσούς στεφάνους, χρυσά στεφάνια. Οι άγγελοι, οι άγγελοι του ουρανού. Γιατί 24 πρεσβύτεροι; Είναι ο αριθμός δις 12, που παριστάνει, δείχνει όλους τους Αγίους όλων των αιώνων και όλων των εποχών. Λοιπόν, το ότι είναι πρεσβύτεροι δείχνει την ωριμότητα, την πνευματική ωριμότητα. Το ότι προσφέρουν με χρυσά θυμιατά είναι οι προσευχές των Αγίων. Αυτό το εξηγεί ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Είναι οι προσευχές των Αγίων υπέρ της Εκκλησίας. Ποιας Εκκλησίας; Της δικής μας, της στρατευομένης εδώ στον κόσμο.

Είναι η θριαμβεύουσα Εκκλησία, έως ότου ενωθεί η θριαμβεύουσα και η στρατευομένη. Ενωμένη είναι, να ακριβολογήσω, ενωμένη είναι, αλλά να μεταφερθούμε όλοι εκεί. Και ακόμη τα χρυσά στεφάνια, που είναι η Θεία Δόξα, είναι η αιωνία δόξα στη Βασιλεία του Θεού, και οι άγγελοι. Όλοι μαζί υμνούν τον Θεόν, όλοι, άγγελοι και άνθρωποι, όλα τα τάγματα των αγγέλων. Και κατόπιν οι πρεσβύτεροι, λέει, βγάζουν το χρυσό στεφάνι που φορούν, το αποθέτουν και προσκυνούν. Και πάλι το ξαναβάζουν, και πάλι υμνούν, και πάλι αποθέτουν και ούτω καθεξής. Όπως εδώ.

«Ασιγήτοις στόμασιν», που λέγει ο Μέγας Βασίλειος στη λειτουργία του, και ακαταπαύστως φωνάζει το ένα προς το άλλο: «Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ». Προσέξτε. Εδώ βλέπετε τους αγγέλους και τους αγίους ανθρώπους να υμνούν τον Θεό. Στη Βασιλεία του Θεού θα είναι άνθρωποι και άγγελοι μαζί και θα υμνούν τον Θεό, όπως και υμνούν. Και θα υμνούμε πάντα τον Θεό στη Βασιλεία του Θεού, άνθρωποι και άγγελοι. Αυτό δε σαν προοίμιο ξεκινάει από τον ύμνο των Σεραφείμ, που εν οράματι, είναι στο έκτο κεφάλαιο του Ησαΐου, εν οράματι βλέπει ο προφήτης Ησαΐας. Αναρωτιέστε:

Θα υπήρχε μία πλήξις των ευρισκομένων στη Βασιλεία του Θεού να λέγουν τον ίδιον ύμνον; Είπαμε, ξανά πάμε, ξανά πάμε, εις το διηνεκές, εις τους αιώνας των αιώνων. Χρόνος δεν θα υπάρχει στη Βασιλεία του Θεού, και αυτό που λέμε «εις το διηνεκές» το λέμε τοποθετημένο μέσα στον χρόνο. Εις το διηνεκές, λοιπόν, να λέμε τον ίδιον ύμνον και πάλι από την αρχή και πάλι από την αρχή, δεν θα ήτο ανιαρόν; Και το σπουδαίο ξέρετε ποιο είναι; Ότι, λέγοντας τον ύμνον, τρόπον τινά, δεν θα υπάρχει ο κόρος. Μέσα στην αιωνιότητα δεν θα υπάρχει ο κόρος να δεις το πρόσωπο του άλλου. Μπορείς να το δεις.

να το δείτε. Όταν λοιπόν λέγεται αυτός ο ύμνος, δεν υπάρχει κόρος πόρτασμα και για να το καταλάβω με αυτό θα σας δώσω ένα παραδείγμα. Υποθέσατε ότι πηγαίνετε σε μίαν έκθεση έργων τέχνης. Στην παρέα σας είναι και ένας τυφλός. Σε να πας δεν μπορεί αυτός να δει τι μόνον ακούει Βένετε στην πρώτη άθροσα της εκθέσεως έργων τέχνης και λέτε ΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑΑ�

Στην τρίτη αίθουσα, στη δεκάτη, στην εκατοστή αίθουσα, λέτε «Ααα!». Ο τυφλός ακούει ένα επιφώνημα θαυμασμού. Τίποτε άλλο. Ο τυφλός θα μπορούσε ωραιότατα να πλήξει και να πει: «Μα συνέχεια λέτε “Ααα!”». Γι’ αυτόν είναι το ίδιο επιφώνημα και βέβαια πλήττει, γιατί δεν βλέπει. Οι άλλοι δεν πλήττουν, γιατί ανά πάσα στιγμή εμφανίζεται μια καινούργια θέα. Γι’ αυτό εκφράζουν τον θαυμασμό τους. Αυτό θα συμβαίνει, αγαπητοί μου, στη Βασιλεία του Θεού, όπως και ήδη συμβαίνει εις τα Σεραφείμ. Δηλαδή αιωνίως, απεριορίστως, εις το διηνεκές,

εις τους αιώνας των αιώνων, θα ξεδιπλώνεται η δόξα του Θεού, η οποία δεν θα είναι απλώς μία θέα, αλλά ταυτόχρονα θα είναι και μία γνώση. Μην ξεχνάτε ότι θα υπάρχει εις το διηνεκές ο εμπλουτισμός των πιστών και των αγγέλων της γνώσεως του Θεού. Έτσι, όταν άνθρωποι και άγγελοι, τώρα οι άγγελοι, τότε οι άνθρωποι και οι άγγελοι, θα βλέπουν, θα υμνούν τον Θεό με την καινούργια αυτή γνώση που θα αποκτούν και την καινούργια δόξα που θα ξετυλίγεται μπροστά τους και θα λέγουν τον ύμνον. Όταν θα τελειώνει ο ύμνος, θα εμφανίζεται νέα δόξα, γνώση. Γι’ αυτό είπα θα εκδιπλώνεται, θα ξεδιπλώνεται, και πάλι θα υμνούν με τα ίδια λόγια. Και όταν τελειώνει, νέα αποκάλυψη και πάλι ο ίδιος ύμνος. Συνεπώς είναι αυτή η έκπληξη που θα υπάρχει μέσα στη Βασιλεία του Θεού εις το διηνεκές. Γι’ αυτό τα Σεραφείμ σήμερα υμνούν τον Θεό με τον τρόπο που είπαμε, εις το διηνεκές, ασιγήτοις στόμασιν, με ασιγήτοις στόμασιν, και γίνονται και οι άνθρωποι μέτοχοι της υμνοδίας των υπερκοσμίων εκείνων στρατιών. Αυτά ήθελα να πω σαν ένα συμπλήρωμα της έκτης παραγράφου, που την περασμένη φορά δεν έμενε ο χρόνος να τα πούμε.

Πηγαίνουμε εις εβδόμην παράγραφον, ζήτα. «Είτα, αγιάσαντες εαυτούς δια των πνευματικών τούτων ύμνων, παρακαλούμεν τον φιλάνθρωπον Θεόν, το Άγιον Πνεύμα εξαποστείλαι επί τα προκείμενα, ίνα ποιήσει τον μεν άρτον σώμα Χριστού, τον δε οίνον αίμα Χριστού. Πάντως γαρ, ου εάν εφάψηται το Άγιον Πνεύμα, τούτο ηγίασται και μεταβέβληται». Είτα, έπειτα, αφού αγιάσαμε τους εαυτούς μας με αυτούς τους πνευματικούς ύμνους, κάνω μετάφραση, παρακαλούμε τον φιλάνθρωπον Θεόν

να αποστείλει το Πνεύμα Του το Άγιον στα προκείμενα δώρα, κρασί και ψωμί επί της Αγίας Τραπέζης, ίνα ποιήσει, για να κάνει τον μεν άρτον σώμα Χριστού, τον δε οίνον αίμα Χριστού. Διότι κάθε πράγμα που θα εγγίσει το Άγιο Πνεύμα, αυτό αγιάζεται και μεταβάλλεται. Έχει κανένα δυο σημεία που μπορούμε να τα σχολιάσουμε. Λέγει: «Είτα, αγιάσαντες εαυτούς δια των πνευματικών τούτων ύμνων». Τι είναι οι ύμνοι μέσα στη Θεία Λειτουργία; Δεν είναι παρά ένα πλαίσιο το οποίο τίθεται, μπαίνει γύρω από

το κεντρικό σημείο, που είναι η Θεία Ευχαριστία, η μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού. Λέει ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, που σας είχα διαβάσει μια περασμένη φορά, έτσι εξάλλου αρχίζει και λέγει ποιος είναι ο νους, δηλαδή το νόημα της Θείας Λειτουργίας, και μετά λέγει ότι υπάρχουν και άλλα πράγματα, όπως είναι οι προσευχές, οι δεήσεις, η υμνολογία κτλ., που όλα αυτά έρχονται και πλαισιώνουν το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Όπως θα γνωρίζετε, ο ύμνος είναι σπουδαίο στοιχείο. Ο ύμνος προδιαθέτει.

Όπως ένα τραγούδι ή μουσική δεν προδιαθέτουν τον άνθρωπο; Έτσι και ο ύμνος εδώ στη λατρεία προδιαθέτει. Μπορούσαμε να τα πούμε όλα, όπως λέμε χύμα, δηλαδή χωρίς να ψάλλουμε τίποτε, να τα πούμε όλα σαν ανάγνωση. Αλλά βλέπετε ότι έχουμε την υμνολογία. Γιατί; Διότι προπαρασκευάζει κατάλληλα την ψυχή. Είναι κάτι που πραγματικά βοηθά τον άνθρωπο, η υμνολογία. Η υμνολογία ποια όμως; Κι άλλοτε παλιά το είχα πει: όχι η θυμελική, αλλά η ιεροπρεπής, η ιερά υμνωδία.

Υμνωδία, δεν λέω ιερά υμνογραφία. Τα τροπάρια είναι τα τροπάρια αυτά που είναι. Δεν μιλάω για την υμνογραφία. Μιλώ για την υμνωδία, την υμνολογία. Πώς δηλαδή αυτά τα τροπάρια μουσικώς θα αποδοθούν. Και η θυμελική μουσική είναι η μουσική η θεατρική ή η κοσμική μουσική. Αυτή δεν ανεβάζει τον άνθρωπο. Ξέρετε τι πετυχαίνει; Έχετε ακούσει τη φράση «μου έκλεψε την παράσταση». Λέγεται αυτή η φράση. Ο τάδε έκλεψε την παράσταση. Τι θα πει; Θα πει, είλκυσε τόσο πολύ την προσοχή του κοινού αυτό το πρόσωπο, ώστε πρόσεξαν μόνον αυτό το πρόσωπο.

Η κοσμική μουσική, η θυμελική μουσική, το θ με ύψιλον, από τη θυμέλη, δηλαδή θέατρο, αυτή η μουσική κλέπτει την παράσταση. Ποια παράσταση; Το κύριο μέρος, το στοιχείο της Θείας Λειτουργίας, δηλαδή το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Γιατί; Διότι η προσοχή των ακροατών, των εκκλησιαζομένων, έλκεται από αυτήν τη μουσική και πέφτει το βάρος εκεί και όχι εις το τελεσιουργούμενο μυστήριον. Τελικά η μουσική αυτή είναι ακατάλληλη. Τι θα λέγατε αν πηγαίνατε με έναν άνθρωπο πάλι σε μίαν έκθεση

ζωγραφικής και βέβαια μέσα στους τοίχους της αιθούσης ή των αιθουσών ήταν θαυμάσιοι, σπουδαίοι πίνακες διασήμων ζωγράφων; Πάτε λοιπόν μπροστά σε ένα πίνακα τέτοιον, ονομαστό, θαυμαστό. Εσείς κάθεστε και χάνεστε, θαυμάζοντας από έκπληξη την ομορφιά αυτού του πίνακα. Λέτε στον πλαϊνό σας: «Σου αρέσει; Παρακαλώ, προσέξτε αυτό το σημείο». Παράδειγμα είναι. «Σου αρέσει;» Και εκείνος σας λέει: «Έχει πολύ...

πλατιά κορνίζα». Τι απογοήτευσις! Τόση ώρα τι πρόσεχε; Κορνίζα. Αγαπητοί μου, αυτό γίνεται και στη Θεία Λειτουργία όταν η μουσική έχει παραπανίσια πράγματα. Κλέπτει την παράσταση και συνεπώς δεν εξυπηρετεί. Αν θέλετε, κάτι το φοβερά αμαρτημένο: από μέσον γίνεται σκοπός. Και πολύ περισσότερο αν πηγαίνω σε μια εκκλησία να ακούσω τέτοια μουσική και να μη με συγκινήσει το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Την ημέρα της Υπαπαντής άκουγα στο ραδιόφωνο μια λειτουργία, ας μην ονομάζω, γιατί αυτή η κασέτα μπορεί να φτάσει και εκεί, από κάποιον ναόν. Είναι πανελλήνιον προσκύνημα.

Στον ναό αυτόν, ιστορικό ναό, από εκεί ξεκίνησε και κάποια, ξεκίνησαν καλύτερα, θα λέγαμε, εκείνοι που απελευθέρωσαν το γένος το 1821. Όλα ήταν ωραία, αλλά είχαν χορωδία. Δεν ήταν δυο μέσα, άνδρες βέβαια, οι οποίοι έκαναν εκείνη την πολύ γλυκερή φωνή, σαν γυναίκες. Εγώ τουλάχιστον, δεν μου κλέψαν την παράσταση. Όχι, σε μένα δεν μου κλέψανε. Εγώ αηδίασα. Να με συγχωρέσετε, μπορεί κάποιοι να σταθούν άσχημα με αυτά που λέω, αλλά αηδίασα. Αγαπητοί μου, δεν είναι θέατρο η Θεία Λειτουργία.

Πήγαινα στο θέατρο να ακούσω αυτή τη μουσική, θα έλεγα πολύ ωραία είναι. Πολύ, πολύ ωραία. Δεν τη θέλω όμως. Αλλά τη θέλω κι εγώ; Δεν πρέπει έτσι να είναι στη λατρεία, γιατί κλέπτει το κύριο θέμα μας. Δεν πρέπει, δεν πρέπει. Πρέπει να είναι η υμνολογία κατά τρόπον που θα βοηθήσει τους εκκλησιαζομένους. Σας σημειώνω ότι στην αρχαία Εκκλησία η υμνολογία εκινείτο μεταξύ δύο-τριών φθόγγων. Κοιτάξτε, δύο-τριών φθόγγων εκινείτο, έτσι που να θύμιζε λιγάκι μια μονοτονία. Διότι ήθελαν να υπάρχει κάτι, το μέλος, αλλά να μην παρασύρει όμως

αισθητικά τους πιστούς και τελικά χάσει τον κύριο σκοπό, που είναι η Θεία Λειτουργία. Πάντως εκείνο που έχουμε σήμερα είναι η λεγομένη βυζαντινή μουσική. Βέβαια, αν προσφερθεί σωστά, βοηθάει πάρα πολύ. Είναι ιεροπρεπής μουσική. Βέβαια, πάλι θα σας πω, δυστυχώς και εκεί υπάρχουν οι αλλοιώσεις. Γενικά όμως, γενικά, να μην ειδικεύσει κανείς, εξάλλου δεν είμαι και μουσικολόγος, γενικά θα λέγαμε ότι η βυζαντινή μουσική είναι ιεροπρεπής. Δεν σ’ αφήνει, δεν σου επιτρέπει η μουσική αυτή να παρασυρθείς, δηλαδή να γίνει σκοπός. Τώρα, αν μερικοί κάτι παθαίνουν και τελικά μεταβάλλουν και τη μουσική αυτή σε σκοπόν, αυτό είναι δικό τους πια θέμα.

Τίποτε άλλο. Κάτι ακόμα για την υμνολογία. Η υμνολογία είναι θυσία. Υπήρχαν μοναχοί που δεν χρησιμοποιούσαν την υμνολογία ποσώς. Καθόλου, καθόλου. Και υπάρχουν, υπήρχαν μοναχοί και υπάρχουν, που χρησιμοποιούν την υμνολογία και μάλιστα το θέτουν και σαν κανόνα, σαν ένα στοιχείο μέσα στη ζωή του ο μοναχός, να ψάλλει.

Πάντως... Πάντως, συναντάμε στην Παλαιά Διαθήκη την έκφραση, σαφώς μάλιστα, ότι η υμνολογία αποτελεί μια θυσία. Αυτό μεταφέρεται και στην Καινή Διαθήκη. Το λέγει ο Απόστολος Παύλος. Είναι η θυσία, ως θυσία, ο καρπός των χειλέων, και ο καρπός των χειλέων είναι η υμνολογία. Εκείνο δε του Αγίου Ιακώβου: «Ευθυμεί τις; Ψαλλέτω». Έτσι; Αν κάποιος, λέει, ευθυμεί, να ψάλλει. Συγγνώμη, Άγιος Ιάκωβος. Όπως ο Απόστολος Παύλος το λέει, δεν θυμόμαστε, δεν πειράζει, κάνουμε καμιά φορά και ένα λάθος, δεν θυμόμαστε μηχανή. «Ευθυμεί τις; Ψαλλέτω». Όταν ευθυμεί κανείς, να ψάλλει. Και ακόμη ο Απόστολος Παύλος λέει ότι «μη μεθύσκεσθε οίνω, εν ω εστίν ασωτία», να μη μεθάτε με το κρασί, εις το οποίον κρασί υπάρχει η ασωτία, αλλά...

αντί να μεθάτε, με ύμνους και ωδές πνευματικές. Είναι λοιπόν πράγματι ένα ανέβασμα η μουσική προς τον Θεό. Αλλά είναι η σκάλα, δεν είναι ο κύριος σκοπός μας· είναι η σκάλα που ανεβάζει και ταυτόχρονα είναι και μία θυσία προς τον Θεό, πνευματική θυσία προς τον Θεό. Έτσι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Αφού αγιάσαμε τους εαυτούς μας με τους πνευματικούς αυτούς ύμνους». Μπορείτε να μου πείτε πώς εννοούμε αυτό το «αγιάσαντες» ή το «αγιάσαντες εαυτούς διά των πνευματικών τούτων ύμνων»; Το «αγιάζω» έχει δύο σημασίες εδώ. Η μία σημασία είναι η εξής του «αγιάζω»:

ξεχωρίζω, και η άλλη του ανεβάζω εις αγιασμόν, εις αγιότητα. Υπάρχουν και οι δύο έννοιες και στην Παλαιά και στην Καινή Γραφή. Όταν λέμε «Άγιον Ποτήριον», αυτό είναι ένα άψυχο πράγμα. Μετέρχεται αρετές για να είναι Άγιον; Άγιον θα πει εδώ ξεχωρισμένο, δηλαδή έχει ξεχωρισμένη χρήση. Δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάτι άλλο παρά μόνο γι' αυτό. Όταν λοιπόν λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος «αγιάσαντες εαυτούς», θα πει: «Ξεχωρίσαμε τον εαυτό μας τώρα από τις βιωτικές μέριμνες, από τον κόσμο έξω, από ό,τι είναι εκείνο που μας απασχολεί». Τον ξεχωρίσαμε τον εαυτό μας με την υμνολογία, για να προσφερθεί η υψίστη θυσία.

Η άλλη, «αγιάζω», «αγιασμός», είναι όταν έχω αρετή, ανέβασμα αρετών, που αγιάζομαι. Δεν είναι: ο Θεός είναι Άγιος, δηλαδή έχει —κακή έκφραση, δεν είναι σωστή, αλλά πώς να το πω— έχει αρετές ο Θεός. Δεν είναι σωστή η έκφραση, το ξαναλέω, «έχει αρετές ο Θεός». Οι αρετές αναφέρονται μόνο στον άνθρωπο, όχι στον Θεό. Ο άνθρωπος έχει αρετές, λέμε, τι κάνει; Είναι Άγιος. Λέμε ο Άγιος Α, ο Άγιος Β. Τι θα πει; Θα πει αυτός που είναι κοσμημένος, στολισμένος με αρετές, με ήθος σπουδαίο, ανώτερο, ευαγγελικό. Ώστε λοιπόν έχουμε δύο σημασίες και οι δύο έχουν εδώ την εφαρμογή τους:

να ξεχωρίσουμε από τον κόσμο και τα του κόσμου, όσο και να ανεβούμε πνευματικά, προκειμένου να προσφέρουμε τη λατρεία μας εις τον Θεόν. Και ένα άλλο σημείο αυτής της παραγράφου, διότι διά τον καθαγιασμό των τιμίων δώρων μιλήσαμε στην τετάρτη παράγραφο, θυμηθείτε, περί της Θείας Ευχαριστίας, οπότε δεν μένω περισσότερο. «Παντός γαρ, οὗ ἂν ἐφάψηται το Άγιον Πνεύμα, τούτο αγιάζεται και μεταβέβληται». Κάθε τι που θα αγγίξει το Πνεύμα το Άγιον —έτσι, θα το αγγίξει— οτιδήποτε αγγίξει το Άγιον Πνεύμα, αυτό αγιάζεται και μεταβάλλεται.

Μέγερ το Πνεύμα το Άγιον την Πεντηκοστή τους μαθητάς, τους αγίασε και τους ξεχώρισε και τους έκανε πνευματικούς, διότι πήραν το Πνεύμα το Άγιο. Κατόπιν βαπτιζόμεθα και παίρνουμε το Πνεύμα το Άγιο, αγιαζόμεθα. Ξέρετε τι θα πει βαφτίζομαι; Θα πει αγιάζομαι. Δηλαδή τι θα πει αυτό; Πήρα το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο έρχεται να με ξεχωρίσει από τον κόσμο. Και εμείς οι ταλαίπωροι, όταν μας κοροϊδέψουν, αν πάμε εκεί να σημειώσουμε καμιά μικρή προκοπή πνευματική, θα ταραζόμαστε γιατί μας κορόιδεψαν ότι δεν μοιάζουμε με τους ανθρώπους του κόσμου. Πόσο ταλαίπωροι είναι!

Τι γνώση έχουμε, πόσο υπολειπόμεθα στο να καταλάβουμε τι θα πει «είμαι χριστιανός»! Μα χριστιανός αυτό θα πει: είναι ο ξεχωρισμένος, είναι ο ξεχωρισμένος. «Άγιοι γίνεσθε, ότι εγώ Άγιός ειμι», λέει ο Θεός, και λέγονται οι πιστοί Άγιοι, ξεχωρισμένοι από τον κόσμο. Και εμείς ταρασσόμεθα ότι μας λέει ο κόσμος ότι είμαστε ξεχωρισμένοι και θα αποτελέσουμε εξαίρεση εμείς. Δεν αποτελείς εξαίρεση. Το βάπτισμά σου όμως ήταν αυτό: να σε ξεχωρίσει από τον κόσμο. Γιατί πέρασε το Πνεύμα το Άγιο από πάνω σου. Τι είπα; Ήρθε μέσα σου. Έγινες οικητήριον, κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος. Σε αγιάζει. Όπου λοιπόν το Πνεύμα του Θεού, εκεί ό,τι αν αγγίξει το Πνεύμα του Θεού

εκεί αγιάζει. Αυτά τα δύο σχόλια είχα να πω επάνω εις αυτήν την εβδόμη παράγραφο. Ας πάμε στην επόμενη παράγραφο, την Η, την ογδόη. Και λέει: «Η. Έπειτα, μετά το απαρτισθήναι την πνευματική θυσία, την αναίμακτον λατρεία, επί της θυσίας εκείνης του ιλασμού παρακαλούμε τον Θεό υπέρ κοινής των Εκκλησιών ειρήνης, υπέρ της του κόσμου ευσταθείας, υπέρ βασιλέων, υπέρ στρατιωτών και συμμάχων, υπέρ των εν ασθενείαις, υπέρ των καταπονουμένων και απαξαπλώς υπέρ πάντων των βοηθείας δεομένων».

«Δεόμενοι δε πάντες ημείς, ταύτην προσφέρομεν την θυσίαν». Τι ωραίο είναι αυτό! Έπειτα λέγει, αφού θα έχει απαρτιστεί, ολοκληρωθεί, η πνευματική θυσία, μετεβλήθησαν το κρασί και το ψωμί σε σώμα και αίμα Χριστού, η οποία είναι αναίμακτος λατρεία, δηλαδή όχι αιματηρά, διότι στην Παλαιά Διαθήκη είχαμε και αναίμακτες και αιματηρές θυσίες. «Επί της θυσίας εκείνης του ιλασμού», έχοντας μπροστά μας αυτήν τη θυσία του ιλασμού, παρακαλούμε τον Θεό υπέρ και τα λοιπά, και τα λοιπά, και τα λοιπά. Να μείνω σε αυτό το «επί της θυσίας εκείνης».

Πολύ σπουδαίο, προσέξατε τούτο. Είναι γνωστό ότι ποτέ δεν μπορούμε να ζητήσουμε από τον Θεό κάτι, εάν ταυτόχρονα δεν έχουμε ήδη προσφέρει μία προσφορά, μία θυσία. Στη Θεία Λειτουργία έχουμε δύο ειδών προσφορές. Αυτό που θα σας πω, σας το έχω πει πολύ παλιά, αλλά φοβάμαι ότι πάρα πολλοί δεν το γνωρίζουν αυτό. Ίσως και οι Πρεσβύτεροι, ίσως και οι Επίσκοποι να το αγνοούν. Και θα σας πω γιατί. Πολλές φορές ο Επίσκοπος λέει στον διάκονο, όταν λέμε τα πληρωτικά, λέμε αυτές τις δεήσεις «υπέρ, υπέρ, υπέρ», μετά τον καθαγιασμό των τιμίων δώρων.

Λένε στον διάκονο να μην τα πει όλα, να μην τα πει όλα. Αυτό φανερώνει θεμελιώδη άγνοια της δομής της Θείας Λειτουργίας. Και προσέξτε, έχουμε δύο θυσίες —συγγνώμη— έχουμε δύο αιτήσεις ή ορμαθούς αιτήσεων επί δύο θυσιών. Όταν κάνουμε τη μεγάλη είσοδο, στο Άγιο Ποτήριο και στο Άγιο Δισκάριο τι έχουμε; Κρασί και ψωμί. Τα αποθέτουμε επάνω στην Αγία Τράπεζα. Βγαίνει ο διάκονος έξω ή ο ιερεύς, όταν δεν υπάρχει διάκονος, και αρχίζει να εύχεται: «Υπέρ, υπέρ, υπέρ, υπέρ». Αυτά τα «υπέρ», για να τα ακούσει ο Θεός, πρέπει να του προσφέρω μία θυσία. Αυτή η θυσία είναι το κρασί με το ψωμί. Να μην προεκταθώ περισσότερο. Όπως λέει ο Άγιος Καβάσιλας, εκεί είναι ο κόπος μας κτλ. Να μην προεκταθώ, το έχω πει άλλη φορά. Μόνο μία μικρή παρένθεση. Όλα. Στο σπίτι μας, όταν κάνουμε προσευχή και παρακαλούμε για τους γονείς μας, για τα αδέλφια μας, για τα παιδιά μας, για τα διάφορα αιτήματά μας, τι θυσία έχουμε εκεί; Το καντήλι, το κεράκι ή κεράκι, καντήλι και το θυμιατό. Τα ακούσατε; Θα μου πείτε: «Αν δεν έχω τίποτα, κάπου βρίσκομαι;» Αν κάπου βρίσκεσαι, δεν σημαίνει ότι δεν θα κάνεις προσευχή, και οι Άγιοι βρέθηκαν σε δύσκολες περιπτώσεις.

Ο Ιερεμίας μέσα στον λάκκο, τον βόθρο, και έγινε ακουστή η προσευχή του. Όταν όμως είναι καλές οι συνθήκες που κάνεις την προσευχή σου, η καρδιά σου στενάζει, και μπορεί να βάλουμε και πρόσθετα ένα κεράκι ή όχι, όπως λέμε, και το θυμιατό. Είναι θυσία και επί της θυσίας αυτής εκφέρουμε, απαγγέλλουμε τα αιτήματά μας. Όταν λοιπόν γίνει μεγάλη είσοδος και βάλουμε το Άγιο Ποτήριο και το Άγιο Δισκάριο με κρασί και ψωμί, έχουμε αιτήματα επί θυσίας. Και αυτή η θυσία μοιάζει λίγο με την παλαιά, λίγο, τις αναίμακτες θυσίες που εγίνοντο.

Τι γίνεται; Ο καθαγιασμός των τιμίων δώρων. Και αφού θα γίνει ο καθαγιασμός των τιμίων δώρων, τώρα επαναλαμβάνουμε τα αιτήματά μας πάλι επί θυσία. Αλλά αυτή τη φορά η θυσία δεν είναι κρασί και ψωμί, αλλά είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και ρωτώ: ποια εκ των δύο θυσιών είναι σημαντικότερη, η πρώτη ή η δεύτερη, επί κρασιού και ψωμιού ή επί του σώματος και αίματος του Χριστού; Προφανώς η δεύτερη. Ε, αυτή τη δεύτερη πολλοί επίσκοποι και πρεσβύτεροι την παραλείπουν, άγνοια αυτής της δομής της Θείας Λειτουργίας. Ναι, το λέγει ο Άγιος Καβάσιλας. Ναι, συνεπώς βλέπετε πώς

να γίνεται αυτή η προσφορά μας. Αλλά τι; Μίλησα επάνω στο «επί της θυσίας εκείνης του ιλασμού». Τι παρακαλούμε τον Θεό; «Υπέρ κοινής των Εκκλησιών ειρήνης». Αλλά αυτό είναι μεγάλο θέμα. Για πολλά πράγματα ευχόμεθα. Αλλά γι' αυτή την ειρήνη των Εκκλησιών —προσέξτε, αυτή την κοινή ειρήνη των Εκκλησιών— γιατί δυστυχώς δεν την έχουμε, ευχόμεθα, αλλά ευχόμεθα, όπως λέγει στην Παλαιά Διαθήκη ο Θεός, τον τιμούμε τον Θεό μόνο με τα χείλη μας, απέχει όμως η καρδιά μας. Δηλαδή είναι πράγματα επιφανειακά, γι' αυτό τελικά ο Θεός δεν μας τα δίνει. Αλλά πρώτα ο Θεός θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.