Catecheses of St Cyril 192 | 28-01-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

You will remember that we had reached the fourth paragraph of Saint Cyril’s Fifth Mystagogical Catechesis. We had, of course, examined it, but we had left one point unfinished. Saint Cyril is trying to give his catechumens both an understanding of the Divine Liturgy and a liturgical formation. As we said last time, he is not interpreting the entire Divine Liturgy. He simply selects certain points so that they may receive this liturgical formation and understand a few things about how the service is arranged.

After the Holy Kiss, the priest cries out, “Let us lift up our hearts.” This is in the fourth paragraph—on page 258, for those who have the book. “Let us lift up our hearts.” We have already examined and explained this. It means that we must leave worldly concerns behind and direct our nous, our spiritual mind, toward higher, spiritual things. I am now going to line 32. Beside the text you will see numbers at intervals of five; they indicate the numbering of the lines.

He says: “Then you answer, ‘We lift them to the Lord,’ thereby giving your assent through the words you confess.” In other words, when the priest said to you, “Let us lift up our hearts,” calling us to raise our hearts on high, you answered, “We lift them to the Lord.” You remember this dialogue in the Divine Liturgy: “Let us lift up our hearts.” “We lift them to the Lord,” the people reply. “Let us give thanks to the Lord,” says the priest. “It is worthy and right,” answer the people. This dialogue forms the opening of the great prayer of the Holy Anaphora, though that prayer is divided into many parts.

I call it divided and broken into parts because this entire great prayer, at whose center stands the consecration of the Precious Gifts, unfolds as a dialogue: the priest, the people, the deacon, and again the people. All these responses, including the “Amen,” are part of the prayer of the Holy Anaphora. So, as I told you, the prayer of the Holy Anaphora begins with this dialogue. “And by this”—that is, by your answer to the priest—“you give your assent through the words you confess.” In other words, you gave your assent when he said, “Let us lift up our hearts.”

You have not merely assented; you also confess that our hearts are lifted up: “We lift them to the Lord.” It is a beautiful affirmation by the people. Indeed, a similar dialogue takes place in the Old Testament among God, Moses, and the people. The people say, “We cannot endure the presence of God on Sinai,” and Moses undertakes, as it were, to stand as mediator between God and the people. There we see how God acts, how Moses acts, and how the people respond.

There too, the people speak with one voice. This dialogue in the Divine Liturgy recalls that earlier dialogue before Moses ascended Mount Sinai to receive the Law.

Saint Cyril says: “Let no one stand here who says with his mouth, ‘We lift them to the Lord,’ while in his thoughts his nous remains occupied with the cares of this life.” In other words, let there be no one here who says with his mouth, “We lift our hearts to the Lord,” but says it only with his lips and not with his heart. Let no one be like that. He continues: “We ought always to remember God.” We must always remember God; our hearts should always be lifted upward. “But if this is impossible because of human weakness...”

“Then at least at that particular hour we must make every earnest effort to do so.” I mentioned this last time. I moved ahead a little in order to connect this final point with what we had previously been saying: our nous must leave behind its cares, because, as Saint Cyril says, it should always be fixed upon God. Yet because of human weakness, this is not always possible. At least, then, let it be so at that particular hour. Which hour? The hour of the consecration of the Precious Gifts, which lasts only a few minutes—just a few minutes. We must make the heartfelt effort to keep our nous fixed upon God. Yes, my beloved, this call to make such an earnest effort is truly important, because...

When Saint Cyril speaks of philotimo, he means what we described before: the Christian’s sensitive and noble conscience. A Christian without philotimo is unthinkable. A Christian without a grateful and honorable heart is simply unthinkable. The Christian soul is cultivated with sensitivity and becomes filled with philotimo. Philotimo is a virtue. It leads a person to ask, “What has God given us, and what ought we to offer Him in return?” Suppose someone knocks at your door at an inconvenient hour and asks you for something—the example comes from Christ. You may be ready to refuse him, but then he says, “I am the person who once did you good and helped you.”

Will you tell him, “My friend, you know that my children and I have already gone to bed and, as the Lord says, have washed our feet. I cannot get up now to give you bread”? The man is saying, “Some friends have arrived, and I have no bread.” “Because of his shameless persistence,” says the Lord—that is, because you would be ashamed not to respond—you show philotimo, rise, and give your friend what he asks. If someone has done you good, will you now say to him, “You know, I cannot help you”? He will say, “What an ungrateful man! After all I have done for him—what an ungrateful man!” Once a person grasps with both nous and heart all the blessings God has given him, he cannot remain ungrateful.

Ungrateful! Saint Cyril says: “Then at least at that particular hour we must make every earnest effort to do so.” Before me is the Son of God, who became man and is offered in sacrifice—and shall I let my mind wander to what I will cook, where I will go, what I will do, and how I will arrange my Sunday with walks, excursions, social visits, and amusements? Never, never. It is a beautiful thing, then, to keep this spirit of philotimo burning within us, so that our spiritual antenna, as it were, may remain receptive. And now we pass to the fifth paragraph: “Then the priest says, ‘Let us give thanks to the Lord.’”

The priest says, “Let us give thanks to the Lord. For we truly owe Him thanks, because, though we were unworthy, He called us to so great a grace; because, though we were enemies, He reconciled us; and because He counted us worthy of the Spirit of adoption.” In other words, the priest calls us to give thanks to the Lord. And indeed, we truly owe the Lord our thanks because, although we were unworthy—“though we were unworthy”—He called us to such great grace.

We were His enemies, yet He reconciled us and brought about reconciliation. “Because He counted us worthy of the Spirit of adoption.” He granted us the grace of the Spirit of adoption and made us His children. Let us examine this subject—or rather, let me continue, because the passage forms a single unit. “Then you say, ‘It is worthy and right.’” That is, after the priest has called us to give thanks to the Lord, you, the people, answer: “This is worthy and right. We must give thanks to the Lord.” “For when we give thanks, we do what is worthy and right. But He did not act merely according to what is right...”

“Rather, acting beyond what strict justice required, He bestowed His blessings upon us and counted us worthy of such great gifts.” I will leave this final half-line for the moment, because it has a particular significance of its own. It is therefore worthy that we should thank the Lord, for He has bestowed so many blessings upon us. My beloved, God asks nothing more than that we thank Him for what He has given us. Some might say, “But is that not egotistical on God’s part?”

Egotistical? Is it egotistical for a benefactor, even a human benefactor, to wish to hear the words “thank you”? Is that egotistical? When you give something to another person, would you not expect a “thank you”? Is that not elementary courtesy? Is it not an acknowledgment of the kindness received? A certain woman once told me how much she did and gave to one of her relatives. I asked, “But did that person thank you?” She answered, “No.” You see? What does it mean when someone does not thank you? It leaves you hurt. My beloved, the Lord Himself showed us this. He bestowed healing upon ten lepers. He told them, “Go and show yourselves to the priests as men who have been healed.” They might naturally have replied, “But how can we do that when we have not yet been healed?” Here He was preparing them to exercise faith.

On the way, before they reached the priests, they were healed. One returned and gave thanks, and the Lord said, “Were not all ten healed?” Only one returned, and he was a Samaritan. You see, then, that the Lord desired their thanks; He desired them to give glory to God. Of course, since they could not yet understand who Jesus Christ was, they would give the glory to God. Yet God Himself stood before them, for the One who had bestowed this blessing upon them was God—that is, Jesus Christ. But the Lord concealed His divinity while still asking that glory be given to God. God desires our thanks and, as the Fathers say...

The more fully you acknowledge God’s blessings, the more abundantly He blesses you. God never rewards ingratitude with further blessings. Israel proved to be an ungrateful people, despite all the blessings God had bestowed upon them. They remained ungrateful. And this holds true in our relationships with other people as well. When someone comes and says, “Thank you,” takes your hand, kisses it, embraces you warmly, and says again, “Thank you,” will you not naturally think of helping him again? It is entirely natural.

But God blesses again and again the person who gives thanks. This also shows that gratitude is in the person’s own best interest, because if he does not give thanks, the further flow of blessings is cut off. Is that to our benefit? No. My beloved, of all the words in our vocabulary, “thank you” is among the least costly and easiest to say. What do you pay, what do you spend, what effort does it take to say “thank you”? And yet people do not say it. Why? Is it because of poor upbringing at home or in the society in which they live? Perhaps. But above all—above all—it comes from pride. They willingly receive the benefit...

But they offer no gratitude in return. This is pride, and it is a dreadful thing. John Chrysostom says somewhere in one of his homilies: “It is not enough that you live in God’s house, which is the earth—for who made the earth with all its good things? Nor is it enough that you pay no rent.” It is a delightful image.

“You even insult the Owner.” John Chrysostom, of course, continues beyond this point. He might also have said, “You do not even thank the Owner.” My beloved, the earth belongs to God. “The earth is the Lord’s, and all its fullness.” The earth belongs to God, and everything it contains—for that is what “fullness” means—everything upon the earth belongs to God. And He gives it all to you.

You enjoy all these things. God asks neither rent nor anything else from you. The municipality where you live demands payments and taxes from you. God demands no taxes; He asks nothing of you. Yet you do not even say, “Thank You.” You say nothing. Beloved, let us learn to say, “Thank You.” I earnestly ask you to teach this to your young children. Those of you who are young parents, teach them always to say “thank you” for even the smallest thing—not only for acts of kindness, but also whenever someone helps them. If someone says a kind word to you, say, “Thank you.” If someone shows you something, say, “Thank you.” Thank you. In this way, let us learn to be grateful and to express it in words...

With that word, “thank you,” but also through our whole manner of life. And as you know, as a certain secular orator says, the person who rushes to repay a kindness is ungrateful.

That is, suppose that at some point you are in desperate need. What do you need? A piece of bread because you are fainting, or a glass of water because you are fainting. Then, after someone gives you that glass of water, you bring him a gift and say to yourself, “Now we are even.” You are not even, because you would have died if he had not brought you that water. You have not repaid him!

When you say, “Now we are even,” that is precisely a state of ingratitude. You are saying, “My gratitude went only this far; now I owe nothing more.” We should say within ourselves that even if someone has done the smallest thing for us, we will remain grateful to that person for the rest of our lives, even unto death. We must never say, “Now we are even.” These are the beautiful souls whom it is a joy to behold. Beloved, this is what we must become. Christ makes us this way and asks us to be grateful. If this is true in our dealings with other people, how much more is it true in our relationship with God? Beloved, I was about to say, “My Christ”—yes, and this is how I say it in my prayer, beloved.

If God had not helped me to learn and to come to know what I have come to know, I would not be sitting here at this little table telling you these things. Who knows into what fields of sin I might have wandered? Yes! Yes! When temptations arise, especially during adolescence, a person later says, “Oh my God, that first situation, that second one, or the third or fourth—oh my God, You protected me; You protected me.” We cannot trace all these things, and throughout our lives we owe thanks to the Lord for all His acts of kindness toward us. Moreover, as Saint Cyril says here, “Though we were enemies, He reconciled us.” We were in a state of enmity, and He brought about reconciliation in the person of Jesus Christ. Though we were unworthy, He called us and gave us His grace. Though we were nothing, He makes us His children and grants us adoption—adoption by grace, of course. He then proceeds to the final half of the sentence, which, as I told you, contains something very worthy of attention: “For we do what is worthy and right.” This is what we are obliged to do. And “worthy” refers to what is fitting...

And “right” refers to justice. For God has given us so very much, and justice requires that we make some return. What are we to return—something equal? That would be absurd. We must return whatever we can. Beloved, when we go to Church, as I told you once before during the question period, our attendance at worship belongs to what is due to God. “Teach me Your statutes.” The Great Doxology expresses this in three different ways. Teach me Your statutes, so that I may learn what I owe You and what is rightfully Yours. Worship, then, is God’s supreme right, and this worship is the Mystery of the Holy Eucharist—that is, the Divine Liturgy. When...

In the Divine Liturgy, we go to offer our thanks for this great gift. Beloved, when the Mystery has been completed—at least, this is what I say—when its celebration is complete, or rather, when the sacred rite has been completed, forgive me, and we give the peace to the people and return inside, the deacon begins to say the appointed prayers: “Lord, we thank You. Our heavenly Father, we thank You for Your precious Gifts. Lord Jesus, we thank You for Your precious Gifts. Holy Spirit, we thank You for Your precious Gifts. My holy Triune God, we thank You.

We thank You for Your precious Gifts and for this offering; we thank You.” There I also ask something else concerning the sermon and the word of God: that God may prosper His word. I have told you before that after we receive Holy Communion, we again give thanks to the Holy Trinity. We thank the Father, who gave His Son in the Holy Spirit, so that we might receive the body of the Son, who became incarnate for us. We thank the Father, we thank the Son, and we thank the Holy Spirit. And I have told you something more: we also thank the Theotokos (God-bearer). Why do we thank the Theotokos? Because the body of Christ is the body He received from the Theotokos. The Theotokos became what she became so that we might receive the body of Christ.

For the Theotokos, beloved, being a woman, could have lived like all the other women—going out into the neighborhood, gossiping, telling her little lies, watching the young men who passed by, and doing all the rest. But the Theotokos did none of these things. She took care to preserve herself so that she might be the Most Holy Theotokos, and so that God would say that His own Son would come from her, taking His flesh from her. And she said, “May Your will be done. Let it happen to me as God wills.” You see, then, that we also owe thanks to the Most Holy Theotokos. And to confirm what I am telling you, I will mention the following.

We read the service for the receiving of the Holy Gifts; it is also found in the preceding Office. You know the familiar sections into which it has been divided. One section, containing the canon, is included in Compline on the preceding evening, and another section is read in the morning. We may, however, put them all together on the preceding evening, including the many prayers. One section is read shortly before we receive Holy Communion, and another after we have received. Although Theotokia also appear in the earlier sections—and what does “Theotokion” mean? It is a troparion referring to the Theotokos—nevertheless, after we have received Holy Communion, we address a prayer to the Most Holy Theotokos. Allow me to put it this way: What does the Most Holy Theotokos have to do with this?

She has precisely the role I mentioned earlier: she gave her body. That is why we address this prayer to the Most Holy Theotokos—because she gave her body, which became the body of her Son, the body that we receive in Holy Communion. I am giving you this confirmation so that you may see that this is indeed how matters stand. Furthermore, whenever we hymn the Son, we also hymn the Theotokos. Look throughout all our hymnography and you will see that wherever Christ appears, a Theotokion also appears. What is a Theotokion? A hymn to the Most Holy Theotokos. For wherever the Son is, there also is the Theotokos. We thank the Son, and we thank the Theotokos. And now I shall continue. It is therefore a worthy and right thing. But God...

God, “not acting merely according to justice, but beyond justice, bestowed His blessings upon us and counted us worthy of such great good things.” God does not act according to strict justice; rather, He goes beyond justice and bestows such great blessings upon us. Pay attention here, for there is something important: God owes us nothing. That is why Saint Cyril says, “not according to justice”—that is, God is not repaying us because He owes us something. We make a return to Him because we owe Him so much. You see, God stands above and beyond justice.

This truly is the surpassing of justice. But “beyond justice” means many things. What lies beyond justice is love. Love is the surpassing of justice. If God had remained within the bounds of strict justice, He should have given us nothing. We insulted Him in Paradise; there we worshiped the ancient serpent, the devil, and showed contempt for God. He should have given us nothing. Yet He stands beyond justice precisely so that He may help us, because what lies beyond justice is the love of God. And now we come, beloved...

To the sixth paragraph, still within the Fifth Mystagogical Catechesis: “After this, we commemorate heaven and earth and sea; sun and moon and stars; every rational and irrational creature, visible and invisible; angels, archangels, powers, dominions, principalities, authorities, thrones, and the many-faced cherubim. With strength we repeat the words of David: ‘Magnify the Lord with me.’ We also commemorate the seraphim whom Isaiah beheld in the Holy Spirit, standing around the throne of God. With two wings they covered their faces, with two they covered their feet, and with two they flew, saying: ‘Holy, Holy, Holy, Lord Sabaoth.’ For we repeat this doxology handed down to us from the seraphim, so that we may join the armies beyond this world in their hymn of praise.”

This is what I told you last time: after everything that has gone before, as we naturally proceed through the prayer of the Eucharistic Anaphora, the priest says the prayer beginning, “No one is worthy,” which is found in the Divine Liturgy of John Chrysostom. After the people say, “It is worthy and right,” the priest says, “It is worthy and right to hymn You, to bless You, to praise You, to give thanks to You, and to worship You in every place of Your dominion.” In every place, because God’s dominion is everywhere. God is everywhere, and all things belong to Him.

“For You are God, ineffable, incomprehensible, invisible,” and so forth. Then he says: “You bestowed...” You bestowed these things upon us. “And when we had fallen, You raised us up again.” We fell, and You raised us. “And You did not cease doing all things for us.” You did not stop; You did not cease doing everything, “until You had raised us up to heaven.”

The three persons. “For all things”—for everything—“which we know and which we do not know; for blessings manifest and hidden,” we thank You for both the blessings we see and those we do not see. We thank You also for this Divine Liturgy which we are now celebrating, and for something more personal, though it is not actually personal: “You counted us worthy to accept this worship from our hands.” As I told you...

Do not think that the priest is referring only to himself. That is not exactly so. These hands do not belong merely to the priest; they are the hands of the people. The hands of the people kneaded the prosphoron, and the hands of the people made the wine. And it is the hands of the people, through the hands of the priest while the people stand present, that offer the sacrifice. I will say it once again: the priest’s hands are the hands of the people. Therefore, we say: You counted us worthy to offer You this sacrifice with our own hands, a sacrifice that is worship offered to You, “though thousands of archangels and tens of thousands of angels stand before You—the cherubim and the seraphim, six-winged, many-eyed, soaring aloft on their wings.” Although angels, archangels, cherubim, seraphim—the many-eyed, the soaring, the winged, the entire angelic world—stand before You, You accept this sacrifice from our hands. We thank You. What we say in the Divine Liturgy of John Chrysostom is an abridgment. I told you that the Divine Liturgy of Saint Basil the Great is an abridgment of the liturgy, or liturgies, then in existence, whose fuller development was possible when a bishop presided. I explained this last time, and I will not repeat it.

John Chrysostom, in turn, further abridged the Divine Liturgy of Saint Basil the Great. This is the familiar prayer that the priest says. But pay attention, so that you may gain just a little taste of it. I will not read all of it to you, because this prayer really is very long. In the liturgy I mentioned, it covers about three and a half pages of the book—three and a half pages of prayer, very long indeed. But let me give you a small taste. When the bishop says, “Lift up your nous,” everyone replies, “We lift it to the Lord.” “Let us lift up our hearts.” “Lift up your nous.”

The people say, “We lift them to the Lord.” And the bishop says, “Let us give thanks to the Lord.” And all the people reply, “It is worthy and right.” Then the bishop says: “It is truly worthy and right, above all things, to praise You in hymns: You who are truly God, who existed before all created things, from whom every family in heaven and on earth is named; You alone are unbegotten, without beginning, without ruler or master”—that is, having no master over You—“You who lack nothing, who bestow every good thing, who transcend every cause and origin, who remain eternally the same and unchanging, and from whom all things, as from their first source and fountain, came into being.”

“For You are knowledge without beginning, eternal vision, unbegotten hearing, wisdom untaught; by nature You are the First, and You alone possess being, transcending every number. You brought all things from non-being into being.” This little phrase is also found today in the Divine Liturgies of John Chrysostom and Saint Basil the Great. “Through Your only-begotten Son, whom You begot before all ages, directly, by Your will, power, and goodness: the only-begotten Son, God the Word, living Wisdom, the Firstborn of all creation, the Angel of Your great counsel, Your High Priest, and the King and Lord of every intelligible and perceptible nature; He who is before all things, through whom all things came to be.”

Beautiful! And a little farther on it says: “Through Him”—that is, through Your Son—“through Him You graciously gave us being; and through Him You also bestowed well-being upon us.” This is an exceedingly beautiful phrase. Through Your Son You gave us existence, and through Your Son You also gave us well-being: to live well, or to live in Your Kingdom. That is what “well-being” means. It is like what Alexander the Great used to say: “I owe my life to my father and mother”—because they gave birth to me—“but I owe living well to my teacher, Aristotle.” That is what this passage means.

You gave us not only existence, but also well-being, since You count us worthy to become members of Your Church and citizens of Your Kingdom. “O God and Father of Your only-begotten Son, who through Him, before all else, made the Cherubim and the Seraphim.” See what richness there is here: “the ages and the heavenly hosts, the powers and authorities, the principalities and thrones, the archangels and angels. And after all these, through Him You made this visible world.” After making them, Your angelic world, You made the visible world “and everything within it. For You are the One who established the heavens like an arch.”

“You stretched them out like a skin.” One of the Psalms says this too. “You established the earth upon nothing, by Your will alone.” By Your own will alone; You asked no one, for this was Yours to determine. “You fixed the firmament and fashioned night and day. You brought forth light from Your treasuries, and by withdrawing it You brought darkness, to give rest to the living creatures that move throughout the world. You appointed the sun to rule the day in heaven, and the moon to rule the night, and You arrayed the choir of stars in heaven to praise Your majesty. You made water...”

“...for drinking and cleansing, and life-giving air for inhaling and breathing and for producing the voice, as the tongue strikes the air and the hearing works together with it,” and so on and so forth. “For You filled the world and adorned it with fragrant herbs”—with sweet-smelling herbs. “Herbs” is in the dative plural, and “fragrant” means having a beautiful scent—“and healing herbs,” herbs that also possess healing properties. “With many and diverse animals, some strong and some weaker”: with many different animals, some powerful and strong, and others weaker.

You made the lion, and You also made the tiny ant. “Some edible and some useful, some tame and some wild; with the hissing of reptiles,” as snakes and other reptiles hiss; “with the cries of many kinds of birds, the cycles of the years, the numbering of months and days, the ordered succession of the seasons, and rain-bearing clouds”—clouds that pour down rain—“with their courses, the generation of fruits, the formation of living creatures, and the stations of the winds.” There is so much here. All these things...

A most beautiful phrase—and I shall finish with this: “And You not only created the world, but within it You also made man, the citizen of the world, revealing him as the adornment of the world.” You made man a citizen within this world and revealed him—listen to this—as the adornment of all adornments, “the adornment of the world.” The world is filled with adornments; indeed, that is why it is called kosmos, and why the ancient Greeks called the universe kosmos: because of its adornments. Everything is beautifully adorned. And the adornment of all adornments is man. How beautiful! What can I say? What beautiful words!

One can rejoice in these words and savor them. For this alone, it would be worthwhile to learn ancient Greek, simply to enjoy the beauty of these texts. We savor something of this when we celebrate the Divine Liturgy of Saint Basil the Great, which, of course, we celebrate ten times a year. Five of those occasions are the five Sundays of Great Lent. But once again I will voice my complaint—not against you; I have no complaint against you. You should have a complaint against us. We take this beautiful Divine Liturgy of Saint Basil the Great—which is, of course, very condensed compared with the long prayers found in the Apostolic Constitutions...

...and we place it six feet away from the people and kill it. For we supposedly say the prayers “mystically,” in a low voice, and the people cannot hear them. My dear friends, the passages I have been reading to you were heard by the people, so that they could say “Amen”: “Yes, it is as you say; we agree and add our signature to it.” Remember what I told you earlier: the people, with their own hands, through the hands of the priest or bishop, perform this worship. Of course, the priest’s hands alone are not enough, because it is well known that a priest cannot celebrate the Divine Liturgy by himself. This is not because he has no chanter, but because the people are absent. If the people are absent, he cannot celebrate.

Therefore...

Therefore, we celebrate this Divine Liturgy of Saint Basil the Great, and we kill it. Now, can a single “Amen” from the people possibly cover prayers of such length? How the priest manages it is a mystery that, to this day, my dear friends, I have not solved. The prayers are not said aloud; but think about what I have just said. While the chanter sings a single “It is worthy and right,” how can the priest possibly say such an enormous prayer? How can he find the time? It simply does not fit. This is a mystery I still have not solved. Do you understand what I mean? I do not want to go so far as to suggest that perhaps the prayers are not being said at all. What do I know? That is the second mystery, the next one that troubles me. Such beauty! Yet the priest is not at fault. I must tell you that as well, because there is an instruction that we must say the prayers quietly.

At one time, when a brotherhood called Zoe used to say the prayers aloud, it was said: “We now have this novel”—listen to the word, “novel”—“this new phenomenon of saying the prayers aloud. No! We command you to say the prayers quietly.” Do you hear? But allow me to say this, and I will say it boldly: this is decline. It is liturgical and ecclesiastical decline. And here are the consequences that follow. One sees them and then asks, “What are we reducing the Church of Christ to?” If the people were educated through divine worship, if they heard and knew these things...

...they would be different. What is your judgment? I ask you to judge. And I shall continue. There is something I would like to say about this paragraph that I read from Saint Cyril. It is nothing other than an echo—an echo—because he has this form of worship before him.

Do not forget that the Apostolic Constitutions arose in approximately his region and his period. Saint Cyril was writing around the year 350, in the middle of the fourth century, and therefore he knew this form of worship. Of course, some theologian might say, “No, no, the Apostolic Constitutions are a little later,” because that is what the relevant scholarship says.

My answer would be that these materials may have been gathered and compiled later and then presented in that form at a somewhat later date. But the material itself was already in circulation. That is the answer, because some of our theologians may criticize me. Pay attention. There is still something more I must tell you about what I read from Saint Cyril. Worship in its highest sense is bloodless. Saint Nicholas Cabasilas calls it rational, meaning spiritual, noetic, or endowed with reason. It is spiritual worship, as we say in the Divine Liturgy. It is bloodless—that is, it does not involve the shedding of blood, unlike the sacrifices of animals in the Old Testament. It is bloodless and spiritual, noetic and rational. Pay attention!

What does “worship” mean? What does it mean? The word may have several meanings. You know that ordinary people—women often use this expression—speak of the work of tending a house: “A house takes a great deal of tending.” Do you say that? It requires much tending, meaning a great deal of work. You have to sweep and mop. When a house is large and has many rooms, people say it requires a great deal of tending. Do you use that expression? Pay attention: it means much work, much service. Worship is a ministry, a service in which man desires to serve. Now I shall use another word, another verb.

It was commonly used in former times: “to minister to the Divine.” The Greek verb therapeuo does not only mean to heal someone who is ill. What did people formerly call a male or female servant? Therapon and therapainis: a servant, one who ministers—that is, one who serves. Therefore, worship is ministry to the Divine, service to God. That is what it is. Through this service, man seeks to proclaim God, and he does so through the presence of the people; that is, he points to God and declares who He is. God lacks nothing. He has no needs.

He awaits us human beings. In worship, however, God is proclaimed: behold, this is the true God. Yet there is something deeper as well. I have told you this many times, and we shall say it once more. God made creation and man. The Apostle Paul says that all things were made through Jesus Christ. You heard this also in the prayer from the Liturgy of the Apostolic Constitutions. The Apostle Paul writes it this way: “From Him and through Him and to Him are all things.” “From Him” means “from the One from whom they come.”

It is in the genitive case: from Him. “From Him and through Him”—through the One by whom they were made—“and to Him are all things.” In other words, all things begin from God, come into being through God, and are directed toward God; and here the reference is specifically to Jesus Christ. From Christ all things were made, through Christ all things were made, and for Christ all things were made—for His own sake. Then sin comes and breaks this movement from God and back toward Him. Yes, all things are from God, from Christ; yes, all things are through Christ. But human sin comes and breaks the final part: “and to Him are all things.”

Sin breaks the circle, so that creation does not return to God and the circle is not completed. What is it that sin breaks? Who breaks the circle? Man does. And so creation remains suspended; it does not return. It does not return to God. Then Christ comes and sets things right. Christianity is many things, and this is one of them. This is also revealed in worship: “O Lord, creation, which came from You and was made through You, returns again to You through our hands, because You make us priests.”

Here I mean priests in the general sense of priesthood, as John the Evangelist says in the Apocalypse, as the Apostle Peter also says in one of his epistles, and as the Old Testament says: that He has made us priests and kings, or a royal priesthood. Through the hands of the faithful, we offer wine and bread, which represent the whole of creation. We also put our own labor into them, and we offer them to You. The priest makes the sign of the Cross and says: “Your own of Your own we offer to You, in all things and for all things.” “In all things” means according to what You commanded us, and “for all things” means always.”

Now, within the Divine Liturgy, the circle is completed: creation returns to its Creator. Tell me, is this not magnificent? This is what we must grasp if we are to understand what the Divine Liturgy means. How magnificent it is! Remember the troparion of Saint Spyridon, which says that when he served the Divine Liturgy, he concelebrated with angels. His troparion says so. Saint Symeon, speaking as a theologian, says the same thing. John Chrysostom says, “I know men.” And do you know who those men are whom he knows? He is speaking of himself, just as the Apostle Paul says, “I know a man who was caught up into heaven, even to the third heaven.” Thank you.

They saw angels when they served the Divine Liturgy. The things above are united with the things below. That is why the sixth paragraph of Saint Cyril ends by saying that we become participants in the Thrice-Holy Hymn of the Cherubim and the Seraphim. Here he speaks of the Seraphim described by Isaiah. They have six wings: with two they cover their faces, with two they cover their feet, and with two they fly. This is an image; God knows what all these things are truly like. Isaiah saw them in a vision. And what do they say? “Holy, Holy, Holy, Lord of Sabaoth.” We too say this after the prayer I read to you. We too say, “Lord of Sabaoth.”

“Heaven and earth are full of Your glory. Hosanna in the highest. Blessed is He who comes in the name of the Lord.” Do you see, then, what the Divine Liturgy is? Do you see? This is what Saint Cyril now wishes to show us. And let me conclude—we still have two minutes—with this thought. I do not know why or how my mind has become fixed on the Seraphim. With two wings they cover their faces; with two wings they cover their feet; and with the other two they fly and cry, “Holy, Holy, Holy.” Why do they cover their faces? Just as someone would cover...

his face out of overwhelming reverence—overwhelming reverence. He covers his face; and out of overwhelming reverence, he covers his feet as well. Yet today we shamelessly uncover and strip ourselves, especially women who strip themselves and take off their dresses at the beaches here and there, sinning without restraint. How should they feel when the Seraphim conduct themselves in this way? Why do the Seraphim do so? Because they have come to know God. They have known Him apophatically, through negative theology, because God is beyond comprehension. They behold the divine glory. Why, then, do our people, men and women alike, conduct themselves as they do? Because they have understood nothing. My prayer would be that we begin, even just a little, to understand with the heart. And when we begin to understand...

then the fear of God will enter into us, together with modesty, reverence, and a sense of shame. That is all, my dear friends, offered to your love for this evening. May the Lord bless you.

Ενθυμείσθε, είχαμε μείνει στην πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, στην τετάρτη παράγραφο. Την είχαμε βέβαια αναλύσει, αλλά κάτι είχαμε αφήσει. Όταν ο Άγιος Κύριλλος στους κατηχουμένους του προσπαθεί να δημιουργήσει μία γνώση και μία αγωγή λειτουργική. Λέγαμε και την περασμένη φορά ότι δεν κάνει ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, αλλά απλώς παίρνει μόνο μερικά σημεία με σκοπό να δημιουργήσει αυτήν τη λειτουργική αγωγή, να γνωρίζουν μερικά πράγματα, πώς είναι αυτά τοποθετημένα.

Ότι μετά το Άγιον Φίλημα, τον Άγιο Ασπασμόν, βοά ο ιερεύς «Άνω τας καρδίας», στην τετάρτη παράγραφο, όσοι έχετε βιβλίο, στη 258η σελίδα. «Άνω τας καρδίας». Αυτό το είδαμε, το αναλύσαμε. Δηλαδή να φύγουμε από τα βιοτικά και θα πρέπει βεβαίως να έχουμε τον νου μας σε κάποια ανώτερα πνευματικά πράγματα. Και πηγαίνω τώρα στον στίχο 32. Πλάι στο κείμενο έχει κάποια νούμερα. Είναι ανά 5 και δείχνουν την αρίθμηση του κειμένου.

Λέγει: «Είτα αποκρίνεσθε· “Έχομεν προς τον Κύριον”. Τούτο συγκατατιθέμενοι δι’ ων ομολογείτε». Εσείς, λέει, έπειτα, όταν ο ιερεύς σάς είπε «Άνω τας καρδίας», να έχουμε την καρδιά μας ψηλά, εσείς δώσατε την απόκριση «Έχομεν προς τον Κύριον». Ενθυμείσθε αυτόν τον διάλογο μέσα στη λειτουργία: «Άνω σχώμεν τας καρδίας». «Έχομεν προς τον Κύριον», λέγει ο λαός. «Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω», λέει ο ιερεύς. «Άξιον και δίκαιον», λέει ο λαός. Αυτός ο διάλογος, ο οποίος και αποτελεί το προοίμιον της μεγάλης αλλά κατακερματισμένης ευχής της Αγίας Αναφοράς.

Λέγω κατακερματισμένη, κομματιασμένη, για να σας πω ότι όλη αυτή η μεγάλη ευχή, στο κέντρο της οποίας υπάρχει ο καθαγιασμός των Τιμίων Δώρων, γίνεται κατά διαλογικόν τρόπον. Ο ιερεύς, ο λαός, ο διάκονος, ο λαός. Όλα αυτά, και το «Αμήν», είναι μέρος αυτής της ευχής της Αγίας Αναφοράς. Έτσι, με τον διάλογο αυτόν ξεκινάει η ευχή της Αγίας Αναφοράς, όπως σας είπα. «Και τούτο», τω ιερεί δηλαδή, «συγκατατιθέμενοι δι’ ων ομολογείτε». Δηλαδή, εσείς συγκατετέθητε όταν εκείνος σας είπε «Άνω σχώμεν τας καρδίας».

Όχι μόνο έχετε συγκατατεθεί, αλλά και το ομολογείτε ότι έχουμε τις καρδιές μας επάνω. «Έχομεν προς τον Κύριον». Είναι μια ωραία βεβαίωση του λαού. Μάλιστα, αυτός ο διάλογος διαμείβεται στην Παλαιά Διαθήκη μεταξύ Θεού, Μωυσέως, λαού. Λαού. Όταν ο λαός λέγει «Δεν μπορούμε να αντέξουμε την παρουσία του Θεού στο Σινά» και ο Μωυσής αναλαμβάνει σαν μεσίτης, τρόπον τινά, να σταθεί ανάμεσα στον Θεό και στον λαό, και βλέπει κανείς εδώ πώς κινείται ο Θεός, πώς κινείται ο Μωυσής και πώς κινείται ο λαός.

Μια γνώμη ο λαός και εκεί. Ο διάλογος αυτός της Θείας Λειτουργίας θυμίζει εκείνον τον διάλογο, προκειμένου να ανέβει ο Μωυσής στο όρος Σινά και να πάρει τον νόμο.

«Μηδείς δε τοιούτος παρεστώ», λέει ο Άγιος Κύριλλος, «ως τω στόματι μεν λέγειν “Έχομεν προς τον Κύριον”, τη δε διανοία περί τας βιωτικάς έχειν τον νουν φροντίδας». Δηλαδή, κανείς να μη βρεθεί εδώ ο οποίος με το στόμα του να λέγει «Έχομεν την καρδιά μας προς τον Κύριον», αλλά το λέγει με το στόμα του, δεν το λέγει με την καρδιά του. Κανείς να μη βρεθεί. Και συνεχίζει και λέγει: «Πάντοτε μεν ουν Θεού μνημονευτέον». Πρέπει να ενθυμούμεθα πάντοτε τον Θεό. Δηλαδή, πάντα η καρδιά μας να είναι προς τα πάνω. «Ει δε τούτο διά την ασθένειαν την ανθρωπίνην αδύνατον».

«Καν εν εκείνη μάλιστα τη ώρα τούτο φιλοτιμητέον». Αυτό το είχα πει την περασμένη φορά. Είχα πηδήσει λιγάκι για να συνδέσω αυτό το τελευταίο με κάτι προηγούμενα που λέγαμε την περασμένη φορά: ότι πρέπει να φύγει ο νους μας από τις φροντίδες, διότι πάντοτε, λέει ο Άγιος Κύριλλος, πρέπει ο νους μας να είναι στον Θεό. Αυτό όμως δεν είναι δυνατόν πάντοτε, ένεκα της ανθρωπίνης αδυναμίας. Ε, βεβαίως, τουλάχιστον κατ’ εκείνη την ώρα. Ποια ώρα; Του καθαγιασμού των Τιμίων Δώρων, που δεν είναι παρά ελάχιστα λεπτά, ελάχιστα λεπτά. «Φιλοτιμητέον», να φιλοτιμηθούμε να έχουμε τον νου μας εις τον Θεό. Ναι, αγαπητοί μου, πράγματι αυτό το «να φιλοτιμηθούμε», διότι...

Μιλώντας ο Άγιος Κύριλλος για το φιλότιμο, είναι, όπως τα λέγαμε, η λεπτή συνείδηση του χριστιανού. Χριστιανός και αφιλότιμος είναι αδιανόητο πράγμα. Χριστιανός και αφιλότιμος, αδιανόητο πράγμα. Η καλλιέργεια της ψυχής του χριστιανού είναι λεπτή και είναι φιλότιμος. Η φιλοτιμία είναι μια αρετή. Έτσι, να πει κανείς: «Τι μας έχει δώσει ο Θεός, τι εμείς πρέπει να δείξουμε απέναντί Του;» Διότι, αν σας χτυπάει κάποιος την πόρτα μια ακατάλληλη ώρα και σας ζητάει κάτι —το παράδειγμα είναι παράδειγμα του Χριστού— θα του πείτε, σαν λέει: «Είμαι ο τάδε, ο οποίος σας έχει ευεργετήσει, σας έχει βοηθήσει».

Θα του πείτε: «Α, φίλε, ξέρεις, έπεσα στο κρεβάτι και εγώ και τα παιδιά μου, όπως λέει ο Κύριος, πλύναμε τα πόδια μας, τώρα δεν μπορώ να σηκωθώ να σου δώσω ψωμί», γιατί ο άλλος λέει: «Μου ήρθαν κάποιοι φίλοι και δεν έχω ψωμί». «Διά την αναίδειαν», λέει ο Κύριος, δηλαδή ένεκα της ντροπής. Δηλαδή θα δείξεις φιλοτιμία, θα σηκωθείς να δώσεις στον φίλο σου αυτό που σου ζητάει. Αν λοιπόν κάποιος έχει ευεργετηθεί, θα του πεις τώρα εσύ: «Α, ξέρεις, δεν μπορώ»; Θα πει ο άλλος: «Τον αφιλότιμο! Τόσα του έχω κάνει, τον αφιλότιμο!» Από τη στιγμή λοιπόν που ο άνθρωπος θα συλλάβει με τον νου και την καρδιά τις ευεργεσίες του Θεού, δεν μπορεί να είναι αφιλότιμος.

Αφιλότιμος. Και θα πει, και λέει εδώ: «Καν εν εκείνη μάλιστα τη ώρα τούτο φιλοτιμητέον». Έχω μπροστά μου τον θυσιαζόμενο Υιόν του Θεού, που έγινε άνθρωπος, και εγώ να πηγαίνει το μυαλό μου τι θα μαγειρέψω και πού θα πάω και τι θα κάνω και πώς θα οργανώσω την Κυριακή μου, σε περιπάτους, εκδρομές και βεγγέρες και διασκεδάσεις; Ποτέ, ποτέ. Λοιπόν, ωραίο αυτό, να έχουμε αναμμένη τη φιλοτιμία, για να μπορεί αυτή η κεραία μας, τρόπον τινά, να τα συλλαμβάνει. Και περνάμε στην πέμπτη παράγραφο. «Είτα ο ιερεύς λέγει· Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω».

Λέγει ο ιερεύς: «Ας ευχαριστήσωμεν τον Κύριον. Όντως γαρ ευχαριστείν οφείλομεν, ότι αναξίους όντας ημάς εκάλεσεν εις την τηλικαύτην χάριν, ότι εχθρούς όντας κατήλλαξεν, ότι πνεύματος υιοθεσίας κατηξίωσεν». Δηλαδή, ο ιερεύς λέει να ευχαριστήσουμε τον Κύριον. Πράγματι, διότι πράγματι οφείλουμε να ευχαριστούμε τον Κύριον, γιατί, ενώ εμείς είμεθα ανάξιοι, «αναξίους όντας», μας εκάλεσε σε μια τέτοια χάρη.

Είμαστε εχθροί Του, μας κατήλλαξε, έκανε καταλλαγή. «Ότι πνεύματος υιοθεσίας κατηξίωσεν». Γιατί μας κατηξίωσε του πνεύματος της υιοθεσίας. Μας έκανε παιδιά Του. Εδώ ας δούμε το θέμα αυτό, ή καλύτερα να προχωρήσω, γιατί έχει μία ενότητα. «Είτα λέγετε· Άξιον και δίκαιον». Δηλαδή, εσείς, ο λαός, λέτε, όταν ο ιερεύς είπε να ευχαριστήσουμε τον Κύριο: «Αυτό είναι άξιον και δίκαιον. Πρέπει να ευχαριστήσουμε τον Κύριο». «Ευχαριστούντες γαρ ημείς άξιον ποιούμεν πράγμα και δίκαιον. Αυτός δε ου δίκαιον».

«Αλλ’ υπέρ το δίκαιον ποιών, ημάς ευηργέτησε και τηλικούτων ηξίωσεν αγαθών». Αυτό το τελευταίο ημιστίχιο το αφήνω, γιατί έχει μια ξεχωριστή σημασία. Είναι λοιπόν άξιο να ευχαριστήσουμε τον Κύριο, γιατί μας έχει δώσει τόσες πολλές ευεργεσίες. Αγαπητοί μου, ο Θεός δεν θέλει τίποτε άλλο παρά να Τον ευχαριστούμε για εκείνα τα οποία μας έχει δώσει. Μερικοί θα έλεγαν: «Μα, είναι εγωιστικό αυτό εκ μέρους του Θεού».

Εγωιστικό; Εγωιστικό, όταν ο ευεργέτης σου, ο άνθρωπος ευεργέτης σου, θα ήθελε να ακούσει ένα «ευχαριστώ»; Είναι εγωιστικό αυτό; Όταν εσύ δώσεις κάτι σε έναν άνθρωπο, δεν θα περίμενες... «Ευχαριστώ»; Δεν είναι στοιχειώδες; Δεν είναι μία αναγνώριση της ευεργεσίας; Βέβαια, μου έλεγε κάποια κυρία: «Κάνει πολλά, δίνει σε ένα συγγενικό πρόσωπο», και εγώ υπενόησα: «Μα, σας είπε ευχαριστώ;» Και μου λέει: «Όχι». Έτσι δεν είναι; Λοιπόν, τι θα πει αυτό, όταν δεν σου λέει ο άλλος «ευχαριστώ»; Θα είσαι άσχημα. Αγαπητοί μου, το έδειξε ο Κύριος. Ευηργέτησε δέκα λεπρούς. Τους είπε: «Πηγαίνετε να θεραπευθείτε. Πηγαίνετε να δείξετε τον εαυτό σας στους ιερείς, ότι είστε θεραπευμένοι». Θα του έλεγαν βέβαια: «Μα πώς, αφού δεν είμαστε θεραπευμένοι;» Εδώ τους προπαρασκευάζει για την πίστη.

Στον δρόμο, πριν φτάσουν δηλαδή στους ιερείς, θεραπεύθηκαν. Ένας γύρισε και ευχαριστούσε, και ο Κύριος είπε: «Μα! Δεν θεραπεύθηκαν και οι δέκα;» Μόνο ένας γύρισε, και αυτός Σαμαρείτης. Βλέπετε λοιπόν ότι ο Κύριος ήθελε το «ευχαριστώ», ήθελε να δώσουν, λέει, δόξα εις τον Θεό. Και βέβαια, επειδή ακόμη δεν μπορούσαν να κατανοήσουν ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, θα έδιναν τη δόξα εις τον Θεό. Ο Θεός όμως ήταν μπροστά τους, γιατί εκείνος τους ευηργέτησε, ο Θεός, δηλαδή ο Ιησούς Χριστός. Αλλά κρύβεται ο Κύριος, ζητάει όμως τη δόξα του Θεού. Ο Θεός θέλει το «ευχαριστώ» μας και, όπως λέγουν οι Πατέρες...

Όσο πιο πολύ αναγνωρίζεις την ευεργεσία του Θεού, τόσο περισσότερον σε ευεργετεί. Ο Θεός ποτέ δεν ευεργετεί την αχαριστία. Ο Ισραήλ εστάθη αχάριστος λαός. Τόσες ευεργεσίες που του προσέφερε ο Θεός. Αχάριστος. Και αυτό ισχύει, ξέρετε, και στους ανθρώπους. Όταν ο άλλος έρθει και σου πει «Σε ευχαριστώ», σου πιάσει το χέρι, σου το φιλήσει, σε χαιρετήσει δυνατά, «Σε ευχαριστώ», δεν θα σκεφτείς, καλά, να τον ξαναευεργετήσεις; Είναι πάρα πολύ φυσικό.

Αλλά... Αλλά ο Θεός ευεργετεί, επανευεργετεί τον ευχαριστούντα, και είναι κάτι που δείχνει... Ο ίδιος ο άνθρωπος έχει το συμφέρον να ευχαριστεί, διότι, αν δεν ευχαριστεί ο ίδιος ο άνθρωπος, τότε κόβεται το παρακάτω. Μας συμφέρει; Όχι. Αγαπητοί μου, οι πιο φτηνές λέξεις, από όσες λέξεις υπάρχουν, και εύκολες στο λεξιλόγιό μας, είναι οι λέξεις «ευχαριστώ». Τι πληρώνεις, τι ξοδεύεις, σε τι κόπο μπαίνεις να πεις ένα «ευχαριστώ»; Και όμως οι άνθρωποι δεν το λέγουν. Πού οφείλεται; Να πω σε μια κακή αγωγή που έχουν πάρει από το σπίτι τους, από την κοινωνία μέσα στην οποία ζουν; Μπορεί. Αλλά κυρίως, κυρίως, από εγωισμό. Την ευεργεσία τη δέχονται.

Ευγνωμοσύνη δεν την αποδίδουν. Είναι εγωισμός, είναι φοβερό πράγμα. Λέει ο Ιερός Χρυσόστομος κάπου σε μια του ομιλία: «Δεν φτάνει που κατοικείς στο σπίτι του Θεού, που είναι η γη —ποιος την κατασκεύασε τη γη με όλα τα αγαθά της;—, δεν φτάνει ότι δεν πληρώνεις ενοίκιον». Είναι χαριτωμένο αυτό.

«Υβρίζεις και τον ιδιοκτήτη». Βεβαίως ο Ιερός Χρυσόστομος προχωρεί πιο κάτω. Θα μπορούσε να πει: «Δεν λες ένα ευχαριστώ εις τον ιδιοκτήτη». Αγαπητοί μου, η γη είναι του Θεού. «Του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής». Του Θεού είναι η γη και ό,τι υπάρχει —αυτό θα πει πλήρωμα— και ό,τι υπάρχει επάνω εις τη γη είναι του Θεού. Σου τα δίδει.

Τα απολαμβάνεις. Δεν σου ζητάει ούτε ενοίκιο ούτε τίποτα. Ο δήμος στον οποίο κατοικείς σου ζητάει ενοίκιο, φορολογία. Ο Θεός δεν σου ζητάει φορολογία, τίποτα δεν σου λέει. Και δεν λες ένα «ευχαριστώ». Δεν λες τίποτα. Να μάθουμε, αγαπητοί, να λέμε «ευχαριστώ». Σας παρακαλώ πάρα πολύ, αυτό να το μάθετε στα παιδιά σας τα μικρά. Όσοι είσαστε νέοι γονείς, να μάθουν να λένε πάντοτε «ευχαριστώ» για το πιο μικρό πράγμα, όχι μόνο επί ευεργετημάτων, αλλά και επί εξυπηρετήσεων. Να σου πει ο άλλος μια καλή κουβέντα, να του πεις «ευχαριστώ». Να σου δείξει κάτι, να του πεις «ευχαριστώ». Ευχαριστώ. Έτσι ας μάθουμε να είμεθα ευγνώμονες, ας μάθουμε και με τη λέξη μας...

Που λέγεται «ευχαριστώ», αλλά και με τον τρόπο μας. Και, όπως ξέρετε, όπως λέγει ο κοσμικός ρήτωρ, εκείνος που τρέχει να ξεπληρώσει την ευεργεσία, αυτός είναι αχάριστος.

Δηλαδή... Δηλαδή, κάποια στιγμή έχεις μια ανάγκη. Έχεις ανάγκη τι; Να φας ένα κομμάτι ψωμί, λιποθυμάς· ένα ποτήρι νερό, λιποθυμάς. Να πας μετά και, αφού σου δώσει ο άλλος ένα ποτήρι νερό, να του πας και ένα δώρο και να λες από μέσα σου: «Ξόφλησα». Δεν ξόφλησες, γιατί θα είχες πεθάνει αν δεν σου έφερνε το νερό. Δεν ξόφλησες!

Και όταν λες «ξόφλησα», είναι ακριβώς μια κατάσταση αγνωμοσύνης, ότι έως εδώ ήταν η ευγνωμοσύνη μου, τώρα δεν έχω παρακάτω τίποτε να χρωστώ. Πρέπει να λέμε μέσα μας: το πιο μικρό πράγμα να μας έκανε ο άλλος, να είμεθα ευγνώμονες έως θανάτου μας, ισοβίως. Δεν υπάρχει περίπτωση να πούμε «Ξόφλησα». Αυτές είναι οι ωραίες ψυχές που τις χαίρεσαι να τις βλέπεις. Αγαπητοί μου, έτσι πρέπει να γινόμαστε και ο Χριστός μάς κάνει έτσι, μας το ζητά, να είμεθα ευγνώμονες. Αυτά μεν για ανθρώπους, πόσο περισσότερο για τον Θεό. Αγαπητοί μου, πήγαινα να πω «Χριστέ μου», ναι, και το λέω έτσι στην προσευχή μου, αγαπητοί μου.

Δεν με βοηθούσε ο Θεός να μάθω, να γνωρίσω εκείνα που γνώρισα, δεν θα ήμουνα εδώ, σε αυτό το τραπεζάκι, να σας λέω αυτά που σας λέω. Ποιος ξέρει σε ποια λιβάδια της αμαρτίας θα είχα στραφεί. Ναι! Ναι! Όταν λαχαίνουν πειρασμοί, ιδίως στην εφηβική ηλικία, και λέει κανείς: «Πω, Θεέ μου, εκείνη η Α περίπτωση, εκείνη η Β ή Γ ή Δ. Πω, Θεέ μου, με φύλαξες, με φύλαξες». Αυτά δεν μπορούμε να τα παρακολουθήσουμε και οφείλουμε ισοβίως να ευχαριστούμε τον Κύριον για αυτές Του όλες τις ευεργεσίες. Ακόμη, όταν ξέρουμε, όπως λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, «όντας κατήλλαξεν», είμεθα σε κατάσταση εχθρότητος και δημιούργησε καταλλαγή με το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Ενώ είμαστε ανάξιοι, μας εκάλεσε, μας έδωσε τη χάρη Του, ενώ είμεθα τιποτένιοι, μας καθιστά παιδιά Του, μας δίνει την υιοθεσία, την κατά χάριν εννοείται υιοθεσία. Και προχωρεί το τελευταίο ημιστίχιο της προτάσεως, που σας είπα έχει κάτι πολύ αξιοπρόσεκτο. «Ημείς γαρ άξιον ποιούμεν πράγμα και δίκαιον». Εμείς οφείλουμε αυτό να κάνουμε. Και «άξιον» αναφέρεται στο θέμα άξιον

και «δίκαιον» στη δικαιοσύνη. Διότι ο Θεός μάς έδωσε τόσα και τόσα. Είναι θέμα δικαιοσύνης να το αποδώσουμε. Τι; Τα ίσα; Αστείο. Να το αποδώσουμε ό,τι μπορούμε. Όταν πηγαίνουμε στην εκκλησία, αγαπητοί μου, σας το έλεγα μια περασμένη φορά, την ώρα των αποριών, ο εκκλησιασμός μας ανήκει στα δικαιώματα του Θεού. «Δίδαξόν με τα δικαιώματά Σου». Και το λέει, λέει με τρεις εκφράσεις εκεί η Μεγάλη Δοξολογία. Να με διδάξεις τα δικαιώματά Σου, να μάθω τι Σου οφείλω, αυτά που δικαιούσαι. Λοιπόν, η λατρεία είναι το κορυφαίον δικαίωμα του Θεού και η λατρεία είναι το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, δηλαδή η Θεία Λειτουργία. Όταν...

Στη λειτουργία πάμε να πούμε το ευχαριστώ μας για τη μεγάλη αυτή προσφορά. Όταν, αγαπητοί μου, τελειώσει το μυστήριο, εγώ τουλάχιστον το λέω, μόλις τελειώσει, δηλαδή τελειώσει η τελεσιουργία, τελείωσε η ιερουργία, συγγνώμη, τελείωσε, και δίδομεν την ειρήνη στον λαό και επιστρέφουμε πάλι μέσα. Και αρχίζει ο διάκονος να λέει τα καθ’ αυτόν. «Κύριε, Σε ευχαριστούμε. Πατέρα μας ουράνιε, Σε ευχαριστούμε για τα τίμια δώρα Σου. Κύριε Ιησού, Σε ευχαριστούμε για τα τίμια δώρα Σου. Πνεύμα Άγιον, Σε ευχαριστούμε για τα τίμια δώρα Σου. Άγιε Τριαδικέ Θεέ μου, Σε ευχαριστούμε.

Ευχαριστούμε για τα τίμια δώρα Σου, την προσφορά αυτή, ευχαριστούμε». Εκεί και κάτι άλλο ζητώ για το κήρυγμα, για τον Λόγο του Θεού: να ευοδώσει ο Θεός τον Λόγο του Θεού. Σας το έχω ξαναπεί, όταν κοινωνήσουμε θα ευχαριστήσουμε πάλι τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Θα ευχαριστήσουμε τον Πατέρα που έδωσε τον Υιόν Του, εν Αγίω Πνεύματι, να έχουμε το σώμα του Υιού, τον ενανθρωπήσαντα για μας. Και τον Πατέρα θα ευχαριστήσουμε και τον Υιόν θα ευχαριστήσουμε και το Πνεύμα το Άγιον θα ευχαριστήσουμε. Και κάτι ακόμα σας είχα πει: και την Θεοτόκον θα ευχαριστήσουμε. Γιατί την Θεοτόκον; Διότι το σώμα του Χριστού είναι το σώμα της Θεοτόκου. Και η Θεοτόκος εστάθη αυτό που εστάθη για να έχουμε το σώμα του Χριστού.

Διότι η Θεοτόκος, αγαπητοί μου, θα μπορούσε, γυναίκα ούσα, θα μπορούσε σαν όλες τις γυναίκες και στη γειτονιά να βγαίνει, να κουτσομπολεύει και να πει τα ψεματάκια της και να παρατηρεί τους διερχομένους νέους και όλα τα άλλα. Η Θεοτόκος όμως δεν έκανε τίποτα. Εφρόντισε να φυλάξει τον εαυτό της, ώστε να είναι Παναγία, και να φτάσει ο Θεός να πει ότι από κείνη θα προέλθει ο δικός Του Υιός, παίρνοντας τη σάρκα τη δική της. Και είπε εκείνη: «Γεννηθήτω το θέλημά Σου. Ας μου γίνει όπως το θέλει ο Θεός». Βλέπετε, λοιπόν, ότι οφείλουμε να ευχαριστήσουμε και την Παναγία. Και για να σας το κατοχυρώσω αυτό που σας λέγω, σας αναφέρω τούτο.

Λέμε την ακολουθία, είναι και στην προηγούμενη ακολουθία, την ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως. Είναι, ξέρετε, τα γνωστά κομμάτια που είναι κομμένα. Ένα κομμάτι με τον κανόνα το έχουμε στο απόδειπνο από βραδύς, το άλλο κομμάτι το έχουμε το πρωί. Μπορούμε όμως αυτά να τα βάλουμε όλα μαζί από βραδύς, που είναι οι πολλές ευχές, και ένα κομμάτι είναι λίγο πριν κοινωνήσουμε και ένα κομμάτι όταν έχουμε κοινωνήσει. Όταν έχουμε κοινωνήσει, παρότι υπάρχουν και στις προηγούμενες Θεοτοκίες — τι θα πει το Θεοτοκίον; Είναι τροπάριο που αναφέρεται στην Θεοτόκον — όμως, όμως, λέμε ευχή στην Παναγία, όταν πια έχουμε κοινωνήσει. Επιτρέψτε μου να το πω έτσι: Τι δουλειά έχει η Παναγία;

Δουλειά που σας είπα προηγουμένως: έδωσε το σώμα της. Γι’ αυτό λέμε και αυτή την ευχή στην Παναγία, γιατί έδωσε το σώμα της, που έγινε το σώμα του Υιού της, το οποίον εμείς κοινωνούμε. Σας το κατοχυρώνω, λοιπόν, για να δείτε ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Ύστερα, όποτε υμνούμε τον Υιό, υμνούμε και την Θεοτόκο. Ρίξτε μια ματιά σε ολόκληρη τη βιογραφία, την υμνογραφία. Να ιδείτε στη συνέχεια, να ιδείτε ότι όπου ο Χριστός μπαίνει και το Θεοτοκίον. Τι είναι το Θεοτοκίον; Ύμνος προς την Παναγία. Γιατί όπου ο Υιός, εκεί και η Θεοτόκος. Και τον Υιόν ευχαριστούμε και την Θεοτόκον ευχαριστούμε. Και προχωρώ. Είναι λοιπόν άξιον πράγμα και δίκαιον. Αυτός δε ο

Θεός, «ου δίκαιον, αλλ’ υπέρ το δίκαιον ποιών, ημάς ευηργέτησε και τηλικούτων ηξίωσεν αγαθών». Αλλά ο Θεός δεν ενεργεί κατά το δίκαιον, αλλά πιο πάνω από το δίκαιο μάς ευηργέτησε με τόσο μεγάλα αγαθά. Εδώ προσέξτε, υπάρχει κάτι σπουδαίο: χρεώστης μας ο Θεός δεν είναι. Γι’ αυτό λέγει «ου δίκαιον», «αυτός ου δίκαιον», δηλαδή δεν μας αποδίδει γιατί κάτι μας χρωστάει. Εμείς Του αποδίδουμε γιατί Του χρωστάμε πολλά. Βλέπετε, ο Θεός, ο Θεός στέκεται υπέρ το δίκαιον.

Το ξεπέρασμα πραγματικά του δικαίου. Αλλά «υπέρ το δίκαιον», αυτό σημαίνει πολλά. Το «υπέρ το δίκαιον» είναι η αγάπη. Το ξεπέρασμα της δικαιοσύνης είναι η αγάπη. Εάν ο Θεός έμενε στη δικαιοσύνη, δεν θα έπρεπε να μας είχε δώσει τίποτα. Τον προσβάλαμε στον Παράδεισο, προσκυνήσαμε εκεί τον Όφιν τον Αρχαίον, τον Διάβολο, και περιφρονήσαμε τον Θεό. Τίποτα δεν έπρεπε να μας δώσει. Αλλά στέκεται υπέρ το δίκαιον, ακριβώς για να μπορέσει να μας βοηθήσει, επειδή το υπέρ το δίκαιον είναι η αγάπη του Θεού. Και πηγαίνουμε, αγαπητοί μου,

στην έκτην παράγραφον, πάντοτε της πέμπτης μυσταγωγικής κατηχήσεως. «Μετά ταύτα μνημονεύομεν ουρανού και γης και θαλάσσης, ηλίου και σελήνης, άστρων, πάσης κτίσεως λογικής τε και αλόγου, ορατής τε και αοράτου, Αγγέλων, Αρχαγγέλων, Δυνάμεων, Κυριοτήτων, Αρχών, Εξουσιών, Θρόνων, των πολυπροσώπων Χερουβείμ, μετά δυνάμεως λέγοντες το του Δαβίδ· Μεγαλύνατε τον Κύριον συν εμοί. Μνημονεύομεν και των Σεραφείμ, α εν Πνεύματι Αγίω εθεάσατο Ησαΐας, παρεστηκότα κύκλω του θρόνου του Θεού και ταις μεν δυσί πτέρυξι κατακαλύπτοντα το πρόσωπον, ταις δε δυσί τους πόδας και ταις δυσί πετώμενα και λέγοντα· Άγιος, Άγιος, Άγιος, Κύριος Σαβαώθ. Διά γαρ την παραδοθείσαν ημίν εκ των Σεραφείμ δοξολογίαν ταύτην λέγομεν, όπως κοινωνοί της υμνωδίας ταις υπερκοσμίοις γενώμεθα στρατιαίς».

Είναι αυτό που σας είχα πει την περασμένη φορά, ότι μετά από όλα εκείνα που προηγήθηκαν, φυσικά προχωρώντας μέσα στην ευχή της Αγίας Αναφοράς, ο ιερεύς λέγει εκείνο το «Ουδείς άξιος» που υπάρχει στη Θεία Λειτουργία του Ιερού Χρυσοστόμου. Όταν θα πει ο λαός «Άξιον και δίκαιον» και θα πει «Άξιον και δίκαιον Σε υμνείν, Σε ευλογείν, Σε αινείν, Σοι ευχαριστείν», λέει ο ιερεύς, «Σε προσκυνείν εν παντί τόπω της δεσποτείας Σου». Οπουδήποτε, γιατί παντού είναι η δεσποτεία του Θεού. Ο Θεός είναι παντού και τα πάντα είναι δικά Του.

«Συ γαρ ει Θεός ανέκφραστος, απερινόητος, αόρατος» κτλ. Και μετά λέγει: «Εχαρίσω...» Εχάρισες εις ημάς. «Αφού παραπεσόντας ανέστησας πάλιν». Πέσαμε και μας εσήκωσες. «Και ουκ απέστης πάντα ποιών». Δεν σταμάτησες, δεν σταμάτησες τα πάντα να κάνεις, «έως ημάς εις τον ουρανόν ανήγαγες».

Τα τρία πρόσωπα. «Υπέρ πάντων», για όλα, «ων ίσμεν», εκείνα που γνωρίζουμε, «και ων ουκ ίσμεν», εκείνα που δεν ξέρουμε. «Των φανερών και αφανών ευεργεσιών», Σε ευχαριστούμε για τις ευεργεσίες και τις φανερές και τις μη φανερές. Σε ευχαριστούμε και για αυτή τη λειτουργία που τώρα επιτελούμε και κάτι πιο προσωπικό, παρότι δεν είναι προσωπικό. Είναι «εκ των χειρών ημών δέξασθαι κατηξίωσας», που μας κατηξίωσες να δεχθείς τη λατρεία αυτή από τα χέρια μας. Σας είπα...

Να μην πείτε ο ιερεύς τον εαυτόν του. Δεν είναι όμως ακριβώς έτσι. Τα χέρια δεν είναι του ιερέως, είναι του λαού. Τα χέρια του λαού ζύμωσαν το πρόσφορο, τα χέρια του λαού έκαναν το κρασί. Και τα χέρια του λαού, διά των χειρών του ιερέως, που είναι παρεστώς ο λαός, είναι εκείνα που προσφέρουν τη θυσία. Τα χέρια του ιερέως, θα το πω άλλη μια φορά, είναι τα χέρια του λαού. Συνεπώς, Εσύ που μας κατηξίωσες από τα χέρια τα δικά μας να Σου προσφέρουμε αυτήν τη θυσία, που είναι για Σένα λατρεία, «καίτοι Σοι παρεστήκασι» «χιλιάδες Αρχαγγέλων και μυριάδες Αγγέλων, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, εξαπτέρυγα, πολυόμματα, μετάρσια, πτερωτά». Παρότι Σου παραστέκονται Άγγελοι, Αρχάγγελοι, Χερουβείμ, Σεραφείμ, πολυόμματα, μετάρσια, πτερωτά, όλος ο αγγελικός κόσμος, από τα δικά μας τα χέρια. Σε ευχαριστούμε. Αυτό που λέμε στη λειτουργία του Ιερού Χρυσοστόμου είναι συμπτυγμένο. Σας είπα ότι του Μεγάλου Βασιλείου είναι σύμπτυξις της υπαρχούσης ή των υπαρχουσών λειτουργιών της εποχής εκείνης, που ήσαν όσο δυνατόν στον επίσκοπο να υπάρξει μια ανάπτυξη. Σας το έχω πει αυτό την περασμένη φορά, δεν θα το ξαναπώ.

Σύμπτυξη δε της λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου κάνει ο Ιερός Χρυσόστομος. Είναι η γνωστή μας αυτή ευχή που λέει ο ιερεύς. Προσέξτε όμως να δείτε, έτσι να πάρετε μία μικρή, μικρή γεύση. Δεν θα σας τα διαβάσω όλα, γιατί είναι όντως πολύ μεγάλη αυτή η ευχή. Σε αυτή τη λειτουργία που ανέφερα είναι κάπου τρεισήμισι σελίδες του βιβλίου. Τρεισήμισι σελίδες ευχή, πολύ μεγάλη. Αλλά να πάρετε έτσι μία μικρή γεύση. Όταν λέει «Άνω τον νουν» και πάντες «Έχομεν προς τον Κύριον». «Άνω σχώμεν τας καρδίας», «Άνω τον νουν».

Ο λαός: «Έχομεν προς τον Κύριον». Και ο αρχιερεύς: «Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω». Και πάντες, ο λαός δηλαδή: «Άξιον και δίκαιον». Και ο αρχιερεύς ειπάτω, και ας πει ο αρχιερεύς: «Άξιον ως αληθώς και δίκαιον, προ πάντων ανυμνείν Σε, τον όντως όντα Θεόν, τον προ των γενητών όντα, εξ ου πάσα πατριά εν ουρανώ και επί γης ονομάζεται, τον μόνον αγέννητον και άναρχον και αβασίλευτον και αδέσποτον», χωρίς δεσπότην δηλαδή, «τον ανενδεή, τον παντός αγαθού χορηγόν, τον πάσης αιτίας και γενέσεως κρείττονα, τον πάντοτε κατά τα αυτά και ωσαύτως έχοντα, εξ ου τα πάντα, καθάπερ εκ τινος αφετηρίας πηγής, εις το είναι

παρήλθεν. Συ γαρ η άναρχος γνώσις, η αΐδιος όρασις, η αγέννητος ακοή, η αδίδακτος σοφία, ο πρώτος τη φύσει και μόνος το είναι και κρείττων παντός αριθμού. Ο τα πάντα εκ του μη όντος εις το είναι παραγαγών». Αυτή η φρασούλα υπάρχει τώρα στον Ιερό Χρυσόστομο και στον Μέγα Βασίλειο. «Διά του μονογενούς Σου Υιού, αυτόν δε προ πάντων αιώνων γεννήσας, βουλήσει και δυνάμει και αγαθότητι αμεσιτεύτως, Υιόν μονογενή, Λόγον Θεόν, σοφίαν ζώσαν, πρωτότοκον πάσης κτίσεως, Άγγελον της μεγάλης βουλής Σου, Αρχιερέα Σου, Βασιλέα δε και Κύριον πάσης νοητής και αισθητής φύσεως, τον προ πάντων, δι’ ου τα πάντα».

Ωραίο! Και λέει λίγο παρακάτω: «Δι’ ου», διά του οποίου Υιού Σου, «δι’ ου γαρ το είναι εχαρίσω», μας χάρισες την ύπαρξη, το είναι, την ύπαρξη, «δι’ αυτού δε και το ευ είναι εδωρίσω». Είναι μία ωραιοτάτη φράση. Διά του Υιού Σου μας χάρισες την ύπαρξη και διά του Υιού Σου μας χάρισες και το ευ είναι. Το να ζούμε καλά ή να ζήσουμε στη βασιλεία Σου. Το ευ είναι. Είναι εκείνο που έλεγε ο Μέγας Αλέξανδρος. Έλεγε: «Το ζην το οφείλω εις τον πατέρα μου και τη μητέρα μου», δηλαδή που με γέννησαν, «το ευ ζην το οφείλω στον διδάσκαλό μου, τον Αριστοτέλη». Αυτό θέλει να πει εδώ.

Μας έδωσες όχι μόνο την ύπαρξη, αλλά μας έδωσες και το ευ ζην, αφού μας αξιώνεις να γινόμαστε μέλη της Εκκλησίας Σου, πολίτες της Βασιλείας Σου. «Ο Θεός και Πατήρ του Μονογενούς Σου Υιού, ο δι’ Αυτού προ πάντων ποιήσας τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ». Να δείτε εδώ τώρα τι πλούτος. «Αιώνας τε και στρατιάς, δυνάμεις τε και εξουσίας, αρχάς τε και θρόνους, αρχαγγέλους τε και αγγέλους. Και μετά ταύτα πάντα ποιήσας δι’ αυτού τον φαινόμενον τούτον κόσμον». Έκανες μετά από αυτούς, τον αγγελικό Σου κόσμο, τον κόσμο που φαίνεται, «και πάντα τα εν αυτώ», κι ό,τι υπάρχει μέσα στον κόσμο. «Συ γαρ ει ο τους ουρανούς ως καμάραν στήσας»

«ως δέρριν εκτείνας», σαν δέρμα. «Ως δέρριν», το λέει κι ένας ψαλμός αυτό. «Και την γην επί ουδενός ιδρύσας, γνώμη μόνη», μόνο με τη δική Σου τη γνώμη, δεν ρώτησες κανέναν, δικό Σου θέμα είναι. «Ο πήξας στερέωμα και νύκτα και ημέραν κατασκευάσας, ο εξαγαγών φως εκ θησαυρών και τη τούτου συστολή επαγαγών το σκότος εις ανάπαυλαν των εν τω κόσμω κινουμένων ζώων. Ο τον ήλιον τάξας εις αρχάς ημέρας εν ουρανώ και την σελήνην εις αρχάς νυκτός και τον χορόν των αστέρων εν ουρανώ καταγράψας εις έπαινον της Σης μεγαλοπρεπείας, ο ποιήσας ύδωρ»

«πόσιν και κάθαρσιν, αέρα ζωτικόν προς εισπνοήν και αναπνοήν και φωνής απόδοσιν, διά γλώττης πληττούσης τον αέρα και ακοής συνεργουμένης υπ’ αυτού» κτλ. Τα λοιπά και τα λοιπά και τα λοιπά. «Επλήρωσας γαρ τον κόσμον και διεκόσμησας αυτόν βοτάναις ευόσμοις». Με βότανα μυρωδικά. «Βοτάναις» είναι δοτική πληθυντικού, «ευόσμοις», με όμορφη μυρωδιά, «και ιασίμοις», που έχουν και θεραπευτικές ιδιότητες, τα βότανα, και θεραπευτικές ιδιότητες. «Ζώοις πολλοίς και διαφόροις, αλκίμοις και ασθενεστέροις», με ζώα πολλά και διάφορα, με ζώα δυνατά, άλκιμα, δυνατά, αλλά και ασθενέστερα ζώα.

Το λιοντάρι, έκανες και το μυρμηγκάκι. «Εδωδίμοις και ενεργοίς», ζώα που τρώγονται, «ημέροις και ατιθάσοις», ήμερα και άγρια, «ερπετών συριγμοίς», όπως τα φίδια, τα ερπετά συρίζουν, «πτηνών ποικίλων κλαγγαίς, ενιαυτών κύκλοις», πώς τα πουλιά φωνάζουν, ψάλλουν, κλαγγή, «μηνών και ημερών αριθμοίς, τροπών τάξεσι, νεφών υετοτόκων», με νέφη που ρίχνουν τη βροχή, για να είναι η βροχή, «διαδρομαίς, καρπών γοναίς και ζώων συστάσεσι, σταθμοίς ανέμων», πολλά. Όλα αυτά...

Ωραιοτάτη φράση, τελειώνω με αυτό. «Και ου μόνον τον κόσμον εδημιούργησας», όχι μόνο, λέει, έκανες τον κόσμο, «αλλά και τον κοσμοπολίτην άνθρωπον εν αυτώ εποίησας, κόσμου κόσμον αυτόν αναδείξας». Και τον κοσμοπολίτην άνθρωπον εις αυτόν τον κόσμον εποίησας, τον έκανες, ο οποίος αναδεικνύεται, ακούστε, στολίδι των στολιδιών, κόσμου κόσμον. Τα στολίδια είναι, γι’ αυτό λέγεται κόσμος και οι αρχαίοι Έλληνες γι’ αυτό ονόμασαν το σύμπαν κόσμον, από τα στολίδια του. Όλα είναι στολισμένα. Το στολίδι των στολιδιών είναι ο άνθρωπος. Τι ωραία, τι να σας πω, τι ωραίες λέξεις.

Έτσι, κανείς να τις χαίρεται, να τις απολαμβάνει, και μόνο γι' αυτό να μάθαινε κανείς αρχαία, να απολαμβάνει αυτές τις ομορφιές των κειμένων. Λίγο τα χαιρόμαστε αυτά όταν έχουμε τη λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, την οποία βεβαίως λέμε δέκα φορές τον χρόνο. Βέβαια, τη λέμε πέντε φορές στις πέντε Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Εσείς, αλλά άλλη μια φορά θα πω το παράπονό μου, όχι σε εσάς, δεν υπάρχει παράπονο από εσάς, εσείς πρέπει να έχετε παράπονο με εμάς. Βάζουμε αυτή την ωραία λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, που βέβαια είναι πολύ περιληπτική σε σχέση με αυτά τα μακρά που υπάρχουν στις Αποστολικές Διαταγές,

τη βάζουμε προ έξι βημάτων και τη σκοτώνουμε. Διότι λέμε δήθεν μυστικά, δεν την ακούει ο λαός. Αυτά, αγαπητοί μου, που σας διαβάζω, τα άκουγε ο λαός για να πει το «αμήν». Ναι, δηλαδή, είναι όπως τα λες και συμφωνούμε και προσυπογράφουμε, όταν λάβετε υπόψη αυτό που σας είπα προηγουμένως, ότι ο λαός με τα χέρια του, διά των χειρών του ιερέως ή του επισκόπου, τελεί τη λατρεία. Βεβαίως, δεν είναι αρκετά τα χέρια του ιερέως, γιατί είναι γνωστό ότι ένας μόνος του ιερεύς δεν μπορεί να λειτουργήσει. Όχι επειδή δεν έχει ψάλτη, επειδή λείπει ο λαός. Λείπει ο λαός, δεν μπορεί να λειτουργήσει.

Συνεπώς.

Συνεπώς, τη λέμε αυτή τη λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου και τη σκοτώνουμε. Τώρα, επειδή ένα «αμήν» του λαού θα μπορούσε να πει τόσο μήκος ευχών; Ο ιερεύς είναι ένα μυστήριο που μέχρι τώρα, αγαπητοί μου, δεν το έχω λύσει. Δεν λέγονται εκφώνως οι ευχές, αλλά, καταλάβατε τι είπα τώρα, πώς καταφέρνει σε ένα «ἄξιον καὶ δίκαιον» που θα πει ο ψάλτης να πει μια ευχή τεράστια; Ο ιερεύς πότε προλαβαίνει χρονικώς; Δεν βγαίνει. Ένα μυστήριο που ακόμη δεν το έχω λύσει. Καταλάβατε τι θέλω να πω; Για να μην φτάσω στο σημείο να πω ότι μήπως και δεν λέγονται οι ευχές. Ξέρω εγώ; Αυτό είναι το δεύτερο, το επόμενο μυστήριο που με απασχολεί. Τόση ομορφιά! Δεν φταίει όμως ο ιερεύς. Πρέπει να σας το πω και αυτό. Γιατί υπάρχει μια εντολή ότι πρέπει να τις λέμε μυστικά τις ευχές.

Λέγει, όταν κάποτε μία αδελφότης «Ζωή» — έλεγαν κάποτε τις ευχές δυνατά — «έχουμε την καινοφανή», λέει αυτή, ακούτε, «καινοφανή», την καινούργια παρουσίαση, δηλαδή το φαινόμενο το καινούργιο, να λένε τις ευχές εκφώνως. Όχι! Εντελλόμεθα τις ευχές να τις λέτε μυστικά. Ακούτε; Αυτό όμως, επιτρέψατέ μου να το πω, με θάρρος θα το πω: είναι παρακμή, είναι παρακμή, είναι λειτουργική και εκκλησιαστική παρακμή. Ιδού και τα παρακάτω αποτελέσματα, που τα βλέπει κανείς και μετά λέει: «Πού φτάνουμε την Εκκλησία του Χριστού;» Αν ο λαός επαιδαγωγείτο διά της Θείας Λατρείας και τα άκουγε αυτά και τα εγνώριζε,

θα ήταν διαφορετικός. Εσείς πώς κρίνετε; Σας βάζω να κρίνετε. Και θα προχωρήσω. Εκείνο που θα ήθελα να πω για την παράγραφο αυτή που διάβασα από τον Άγιο Κύριλλο, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά απήχηση, απήχηση, γιατί έχει μπροστά του αυτόν τον τύπο λατρείας.

Μην ξεχνάτε ότι οι Αποστολικές Διαταγές είναι εκεί γύρω στην περιοχή του, στην εποχή του. Ο Άγιος Κύριλλος γράφει το 350, στα μέσα του τετάρτου αιώνα, και συνεπώς έχει υπόψη του αυτόν τον τύπο. Βέβαια, επειδή ίσως κάποιος να είναι κανένας θεολόγος και να πει «Όχι, όχι, είναι λίγο αργότερα οι Αποστολικές Διαταγές», γιατί έτσι λέει η σχετική γραμματεία,

Σας απαντούσα ότι μπορεί να μαζεύτηκαν και αργότερα να συντάχθηκαν αυτά και να προσεφέρθησαν έτσι λίγο αργότερα. Αλλά αυτά κυκλοφορούσαν όμως. Αυτή είναι η απάντηση, γιατί κάποιοι μπορεί να με κατακρίνουν εκ των θεολόγων μας. Προσέξτε. Αυτό που σας διάβασα από τον Άγιο Κύριλλο. Κάτι ακόμη έχω να σας πω. Η λατρεία, η κατεξοχήν, ανέμακτος. Ο Άγιος Καβάσιλας τη λέει λογική, και θα πει πνευματική ή νοερά ή λογική. Είναι η πνευματική λατρεία, δηλαδή αυτό που λέμε στη Θεία Λατρεία, ανέμακτος, δηλαδή δεν είναι αιματηρά, δεν είναι όπως στην Παλαιά Διαθήκη είχαμε τη θυσία των ζώων. Είναι ανέμακτος και πνευματική, νοερά, λογική. Προσέξτε!

Τι θα πει λατρεία; Τι θα πει λατρεία; Λατρεία, για μια στιγμή, έχει πολλές σημασίες ίσως. Ο λαός, ξέρετε, δέχεται — οι γυναίκες το λένε αυτό — τη λέξη «λάτρα». «Ένα σπίτι έχει πολλή λάτρα», το λέτε; Έχει πολλή λάτρα. Λάτρα, δηλαδή πολλή δουλειά. Πρέπει να σκουπίσεις, να σφουγγαρίσεις. Όταν είναι μεγάλο σπίτι, λέει, πολλά δωμάτια, έχει πολλή λάτρα, το λέτε; Προσέξτε, δηλαδή πολλή εργασία, δηλαδή πολλή διακονία. Η λατρεία είναι μια διακονία. Μια διακονία που ο άνθρωπος θέλει τώρα να υπηρετήσει. Θα πω μια άλλη λέξη τώρα, ένα άλλο ρήμα.

Είναι εν χρήσει αυτό, εν χρήσει την παλιά εποχή: να θεραπεύσει το Θείον. Θεραπεύω δεν θα πει κάνω καλά κάποιον που είναι άρρωστος. Πώς έλεγαν παλιά τον υπηρέτη ή την υπηρέτρια; Θεράπων, θεραπαινίς. Υπηρέτρια, αυτή που θεραπεύει, δηλαδή που υπηρετεί. Συνεπώς, η λατρεία είναι η θεραπεία του Θείου, η διακονία του Θεού. Αυτό είναι. Και σε αυτή τη διακονία έρχεται ο άνθρωπος να αναδείξει τον Θεό. Και θα αναδείξει τον Θεό με την παρουσία του λαού, δηλαδή θα επισημάνει τον Θεό. Ο Θεός είναι ανενδεής, δεν έχει ανάγκες.

Μας περιμένει τους ανθρώπους. Αλλά γίνεται αυτή η ανάδειξη του Θεού, ότι να, αυτός είναι ο αληθινός Θεός. Είναι όμως και κάτι βαθύτερο. Πολλές φορές σας το έχω πει, άλλη μια φορά θα το πούμε. Ο Θεός έκανε την κτίση και τον άνθρωπο. Λέει ο Απόστολος Παύλος ότι τα πάντα έγιναν διά του Ιησού Χριστού. Το ακούσατε και στην ευχή της λειτουργίας αυτής των Αποστολικών Διαταγών. Το γράφει ως εξής ο Απόστολος Παύλος: «Ἐξ οὗ καὶ δι’ οὗ καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα». «Ἐξ οὗ» θα πει «εκ του οποίου», «ἐξ οὗ».

Γενική. Εκ του οποίου. «Ἐξ οὗ καὶ δι’ οὗ», και με τον οποίον, «καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα». Δηλαδή τα πάντα ξεκινάνε από τον Θεό, με τον Θεό, για τον Θεό, και εν προκειμένω μιλεί διά τον Ιησούν Χριστόν. Από τον Χριστό έγιναν όλα, με τον Χριστό έγιναν όλα, για λογαριασμό του Χριστού έγιναν όλα, για τον εαυτόν Του έγιναν. Άρα, έρχεται η αμαρτία και σπάζει αυτό το από-προς. Ναι, από τον Θεό, από τον Χριστό, ναι, με τον Χριστό, αλλά έρχεται η αμαρτία του ανθρώπου και σπάζει σε εκείνο το σημείο το «καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα», και στον οποίον τα πάντα.

Σπάζει, να μην γυρίσουν πίσω εις τον Θεό, να μην κλείσει ο κύκλος. Τι είναι εκείνο που σπάζει η αμαρτία; Ποιος τον σπάζει τον κύκλο; Ο άνθρωπος. Έτσι, μένει, μένει, η κτίση μένει μετέωρη, δεν γυρίζει πίσω. Δεν γυρίζει πίσω στον Θεό. Έρχεται τώρα ο Χριστός και διορθώνει το πράγμα. Ο Χριστιανισμός είναι πολλά πράγματα. Είναι και αυτό. Και αυτό φαίνεται μες στη λατρεία. Ότι, ότι, η κτίση, Κύριε, που έγινε από Σένα, έγινε με Σένα, ξαναγυρίζει σε Σένα διά των χειρών των ιδικών μας, διότι Εσύ μας καθιστάς ιερείς.

Οι ιερείς τώρα με τη γενική έννοια της ιερωσύνης, που λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψη, το λέει και ο Απόστολος Πέτρος σε μια του επιστολή, το λέει και η Παλαιά Διαθήκη, ότι μας κατέστησε ιερείς και βασιλείς ή βασίλειον ιεράτευμα. Με τα χέρια των πιστών, που είναι το κρασί και το ψωμί, αντιπροσωπευτικά όλης της κτίσεως, βάζουμε και τον κόπο μας μέσα και Σου τα προσφέρουμε. Σταυροειδώς ο ιερεύς: «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν Σοὶ προσφέρομεν κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα». «Κατὰ πάντα» θα πει σύμφωνα με εκείνα που μας είπες και «διὰ πάντα» θα πει παντοτινά.

Τώρα, μες στη Θεία Λειτουργία, κλείνει ο κύκλος επιστροφής της κτίσεως πίσω εις τον Δημιουργόν. Είναι, πείτε μου, ή δεν είναι μεγαλειώδες αυτό, για να καταλάβουμε τι σημαίνει Θεία Λειτουργία; Τι μεγαλειώδες! Θυμηθείτε το τροπάριο του Αγίου Σπυρίδωνος, ότι λειτουργούσε, συλλειτουργούσε με αγγέλους. Το λέει το τροπάριό του. Ο Άγιος Συμεών λέει ως θεολόγος το ίδιο. Ο Ιερός Χρυσόστομος λέει: «Γνωρίζω ανθρώπους». Και ξέρετε ποιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι τους οποίους γνωρίζει; Είναι ο εαυτός του. Όπως λέει ο Απόστολος Παύλος: «Γνωρίζω άνθρωπον που ανέβηκε στον ουρανό, έως τρίτου ουρανού». Ευχαριστώ.

Έβλεπαν αγγέλους όταν λειτουργούσαν. Ενώνονται τα πάνω με τα κάτω. Γι' αυτό τελειώνει αυτό, εδώ, η παράγραφος η έκτη του Αγίου Κυρίλλου με το εξής: και γινόμαστε κοινωνοί του Τρισαγίου Ύμνου των Χερουβείμ, των Σεραφείμ. Εδώ που λέει για τα Σεραφείμ, που είναι ο Ησαΐας, που έχουν έξι πτέρυγες, δύο κρύπτουν το πρόσωπο, δύο τα πόδια και με τα δύο πετούν. Μια εικόνα. Ο Θεός ξέρει πώς είναι όλα αυτά τα πράγματα. Τα είδε σε όραμα ο Ησαΐας. Και τι λέγουν; «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος, Κύριος Σαβαώθ». Το λέμε και εμείς μετά από την ευχή που σας διάβασα. Λέμε και εμείς: «Κύριος Σαβαώθ».

«Πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης σου. Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου». Βλέπετε λοιπόν, παρακαλώ, τι είναι η Θεία Λειτουργία; Βλέπετε; Αυτό θέλει να δείξει τώρα ο Άγιος Κύριλλος. Και να τελειώσω, δύο λεπτά έχουμε ακόμη, με τούτο. Δεν ξέρω τώρα γιατί, πώς κόλλησε η σκέψη μου στο θέμα των Σεραφείμ. Με δύο φτερούγες κρύπτουν το πρόσωπο. Με δύο φτερούγες κρύβουν τα πόδια. Και με τις άλλες δύο πετούν και λέγουν το «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος». Γιατί κρύπτουν το πρόσωπο; Λοιπόν, όπως ακριβώς θα έκρυπτε ένας...

το πρόσωπό του από υπερβολική ευλάβεια, υπερβολική ευλάβεια. Καλύπτει το πρόσωπο, τα πόδια από υπερβολική ευλάβεια, καλύπτει τα πόδια. Όταν εμείς σήμερα ακαλύπτως γδυνόμαστε, οι γυναίκες ιδίως που γδύνονται, βγάζουν τα φουστάνια τους στις θάλασσες από εδώ και από εκεί και αμαρτάνουν ασύστολα, πώς πρέπει να αισθάνονται όταν τα Σεραφείμ κινούνται με τον τρόπον αυτόν; Γιατί κινούνται έτσι; Γιατί κατενόησαν τον Θεόν. Λοιπόν, τον κατενόησαν τόσο αποφατικώς, γιατί είναι ακατανόητος ο Θεός. Βλέπουν τη Θεία Δόξα. Γιατί οι άνθρωποί μας, άνδρες και γυναίκες, κινούνται έτσι; Γιατί τίποτα δεν κατενόησαν. Εγώ θα ευχόμουνα μόλις με την καρδιά να

αρχίσουμε να κατανοούμε, και όταν αρχίσουμε να κατανοούμε, τότε θα μπει μέσα μας και ο φόβος του Θεού και η ντροπή, ο σεβασμός, η ντροπή. Αυτά, αγαπητοί μου, στην αγάπη σας για απόψε. Ο Κύριος να σας ευλογεί.