Catecheses of St Cyril 190 | 14-01-1991

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, as we continue with Saint Cyril’s Fifth Mystagogical Catechesis, we began with a brief introduction. We saw that, in this catechesis, Saint Cyril essentially wishes to present certain aspects of liturgical life. We noted that the title of the catechesis refers to a passage from the First Epistle of Peter,

chapter 2, verse 1: “Laying aside all malice, all deceit, and all evil speaking.” This passage concerns Christian conduct, and it shows that our way of life begins with doctrine and also with the Divine Liturgy. How is it that he takes a passage about correcting our conduct, yet speaks about the Divine Liturgy? Because one of the finest and most natural ways to understand Christian conduct is to begin with doctrine and with the Divine Liturgy. That was part of our brief introduction. We also considered what the Divine Liturgy is, and we saw a wonderful definition—let us call it a definition—given by Saint Nicholas Cabasilas in his interpretation of the Divine Liturgy. As I told you last time, he says: “The work of the sacred celebration of the holy Mysteries is the transformation of the Gifts into the divine Body and Blood. Its purpose is the sanctification of the faithful, who through them receive the forgiveness of sins, the inheritance of the Kingdom of Heaven, and other such blessings. The preparation for and completion of this work and this purpose consist in prayers, psalmody, and readings from Holy Scripture,” and so forth.

In other words, the work accomplished in the celebration of the Divine Liturgy is the transformation of the bread and wine into the Body and Blood of Christ. Its purpose—for that is what “end” means here—is that the faithful may be sanctified, receive forgiveness of their sins, and be granted the Kingdom of Heaven, and so forth. The preparation for this work and its completion consist in the prayers, the psalmody, and the readings from Holy Scripture. In three lines, he gives us the entire meaning of what the Divine Liturgy is. But before...

we come to Saint Cyril’s main subject, allow me to show you one more thing from Saint Cabasilas. He sees the Divine Liturgy as a single image unfolding in three stages. I shall read the translation directly, so that we do not take too long. He says:

“Those who behold these things are enabled to have all those events before their eyes. The sanctification of the Gifts—the sacrifice itself—proclaims His death, Resurrection, and Ascension, because it transforms these precious Gifts into the Lord’s own Body, the Body that underwent all these things: the Body that was crucified, rose from the dead, and ascended into heaven.” Remember what we said about the essence of the Holy Eucharist. It is the very Body that was born, was crucified, rose from the dead, ascended, and sits at the right hand of God the Father. This is the Body of which we partake. “What takes place before the sacrifice proclaims the events before His death: His coming to earth, His first appearance, and His full manifestation. What takes place after the sacrifice proclaims the promise of the Father”—that is, Christ’s promise that the Father would give His Holy Spirit, as He Himself said—“the descent of the Holy Spirit upon the Apostles,

and, through their work, the return of the nations to God and their participation in Him. Thus the whole mystagogy is like one unified image of a single body—namely, the life and ministry of the Savior—setting all its parts before our eyes, from beginning to end, in their proper order and harmony.” Therefore, my dear friends, according to Saint Cabasilas, the Divine Liturgy is an image in three parts—the first, the central, and the final part—which together portray the whole life of Christ. Before the consecration of the precious Gifts, we have the life of Christ before the Cross. This is why the Gospel is read: at that point Christ is preaching to the world.

He goes forth and preaches. His entrance—the Little Entrance—is His entrance into the world, and then He preaches. Next comes the consecration of the precious Gifts, the second stage: the Cross. Afterward comes the third stage: the Holy Spirit abiding in the Church, and so forth. Thus, throughout the Divine Liturgy, we have an image of the entire life of our Lord Jesus Christ. I say this so that we may have an overall picture of the Divine Liturgy. My dear friends, if we truly understood the Divine Liturgy, I do not think anyone would remain at home on Sunday morning. No one. Today, if our church attendance is...

a dreadful two percent in Greece—did you hear that? Only two percent attend church. Even if you set aside five or ten percent as non-Christians—and they are not ten percent, nor even five, since one census once showed us to be ninety-five percent Orthodox Christians; but let me grant you ten percent—then nine-tenths of us, ninety percent, ought to be in church. Why are we at two percent? Because we have not appreciated what the Divine Liturgy is. I pray that one day we may realize this. The Divine Liturgy belongs to what is rightfully owed to God.

Someone may say, “I stay at home and pray.” But prayer and worship are not the same thing. Liturgical worship cannot take place in your home. Prayer is one thing: it is contained within worship, but prayer by itself is not worship. Worship is something else, and worship belongs to what is rightfully owed to God. Therefore, I pray that we may all come to understand what the Divine Liturgy is. This is why, many years ago, we interpreted the Divine Liturgy according to Saint Cabasilas. It is also why, in season and out of season, we can always say something about the Liturgy, if only to help deepen this awareness of its great...

value and its immeasurable treasure. And now, having completed this very brief introduction to the Divine Liturgy, we come to what Saint Cyril has to tell us. At first glance, when you see what Saint Cyril writes, you will be surprised. It is not what you might expect. You might think he would begin, “Blessed is the Kingdom of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” But Saint Cyril says nothing of the kind. He does not begin that way and includes none of what we might have expected. He does, however, offer certain elements. After all, he does not claim to provide an exhaustive interpretation of the Divine Liturgy—far from it.

How much can one say in a single catechesis? He offers certain points. Yet these do not seem to be the central points—for example, the washing of hands, the Holy Kiss, or, if you will, “Let us lift up our hearts.” Nevertheless, through these seemingly secondary points, he wants to help his catechumens grasp the meaning and value of the Divine Liturgy. A large part of this catechesis—which, in this book, runs to only four or five pages altogether—also gives a very brief explanation of the Lord’s Prayer, the “Our Father.” It includes all these things, as well as the manner in which we are to receive Holy Communion. I repeat: the manner in which we are to receive. He does not discuss the essence of the Mystery, for he spoke to us about that in the previous catechesis. Now he speaks about how we are to receive. Some of these matters may seem small and merely technical, but you will see that they are beautiful and extremely useful. And I believe that our Christians know almost nothing about them.

We are now at the second paragraph. I shall read: “You saw, then, the deacon giving water to the priest and to the other priests standing around the altar of God, so that they might wash.” He says to his catechumens, who of course have now been baptized: “You saw the deacon give water to the priest and also to any other priests gathered around the altar, so that they could wash their hands.” I continue: “He certainly did not give it because of bodily defilement, for that is not the reason.” The water was not given so that they might wash their hands because their hands were dirty with physical grime. “For that is not the reason.” Such a thing is unthinkable. “For we did not enter the Church in the first place with bodily defilement.” That is to say, when we enter the Church, we are clean; we do not bring bodily dirt with us. “Rather, the washing is a symbol that we must be cleansed from every sin and lawless deed.” What, then, does it mean? The washing is a symbol showing that we must be purified and remain clean from sins and transgressions.

“For since the hands are a symbol of action, by washing them we signify the purity and blamelessness of our deeds.” We wash our hands because, as he says, the hands symbolize our actions. Whatever we do, we do with our hands. Here, therefore, we wish to make it clear that our deeds are pure—that we do not commit unclean deeds. “Have you not heard blessed David initiating you into this very Mystery and saying: ‘I will wash my hands in innocence, and I will go around Your altar, O Lord’?” Have you not heard blessed David guiding you into this Mystery and saying, “I will wash my hands in innocence, O Lord”—meaning that I have committed no evil deeds—“and thus I will go around Your altar”? “Therefore, the washing of the hands signifies being free from the guilt of sins.” Washing one’s hands is a symbolic act. It shows that the one who is to celebrate the Divine Liturgy is free of guilt—that he bears no responsibility for sins. He is clean. I have taken the whole paragraph together so that I may speak more freely in the comments I shall now make.

Here in our own church, too, we see that as soon as the priest has vested—and likewise the bishop and the deacon—we go to the washbasin. There is always a washbasin in the sanctuary, and there we wash our hands. While washing them, we recite the psalm I have just mentioned. It is Psalm 25.

We recite the whole passage: “I will wash my hands in innocence, and I will go around Your altar, O Lord, that I may hear the voice of Your praise and declare all Your wondrous works,” and so forth. We say this psalm while washing. Indeed, for every action we perform, we always say a prayer, usually from the Psalter. When we put on the sticharion, the belt, and the cuffs, there is one prayer for the right cuff and another for the left; there are also prayers for the epitrachelion, the belt, as I said, and the phelonion. For every individual vestment we put on, we say a particular prayer. Everything has its meaning and its value. The epitrachelion is the most essential of all. For some reason I may find myself unable to celebrate the Divine Liturgy because I have no vestments—perhaps we are being pursued somewhere in the mountains, or whatever the circumstances may be. But to celebrate the Divine Liturgy, I must have the epitrachelion.

To celebrate any Mystery, I must have the epitrachelion. It is the primary vestment. It corresponds to the vestment of Aaron, and for this reason we say the corresponding prayer, which begins, “Blessed is our God,” and so forth. Well...

God, the High Priest, pours out His grace, as He did upon Aaron, who wore the ephod. It was a kind of short garment bearing twelve small squares, each set with a precious stone, representing the twelve tribes of Israel. Without it, the high priest performed nothing, nor did he prophesy. Wearing it, he ministered, offered worship and sacrifices; and its corresponding vestment among us is the epitrachelion. As you can see, all these things have their meaning and value. I do not wish to dwell on them, except to say that for everything we do, we also say a prayer, as we do here when washing our hands. In earlier times, it was not only the priest who washed his hands; the people did so as well. A remnant of this custom survives, although it has undoubtedly become ornamental. Especially at monasteries, you will see a fountain outside, usually in front of the katholikon, the main church—a fountain or water spout...

beautifully made of stone, brick, and other materials. There the people would wash as well. Everyone entering the church had to wash his hands. There one would also find—and in monasteries one may still find it today, if not in all of them—the so-called palindromic inscription. I shall explain what this means: “Wash away your transgressions, not merely your face.”

It is called palindromic—or literally “crab-like”—because, as you know, the Greek word karkinos means a crab. Here it has nothing to do with the illness called cancer. A cancer appearing in the chest or breast has extensions at its sides resembling the legs of a crab. For this reason, the disease was called karkinos, “crab,” from ancient times. It has been known since antiquity.

This disease was called cancer because its shape, especially in a woman’s breast, resembles a crab. At that time, people did not distinguish the many different kinds of cancer. It was simply called karkinos. But karkinos also means a crab, which, as we know, can move in many directions. It can move forward, backward, sideways to the left, and sideways to the right. Consider its side-to-side movement: although its eyes face forward, its legs carry it to the left or to the right. An inscription that can be read—as is well known...

Our own writing—that is, Greek writing, like all European writing—is read from left to right, whereas Hebrew and Arabic are written the other way. This is how we write and read. We begin on the left side of the page and move to the right; then we return to the left and move to the right again. The Hebrews and Arabs proceed in the opposite direction, from right to left. But if an inscription can be read both from left to right and from right to left, it is called a crab inscription, because it moves like a crab: this way and that, back and forth.

So we have this crab inscription: “Wash away your transgressions, not merely your appearance.” Of course, to make the letters correspond, an alpha was used instead of an iota in the word for “merely.” That is the only irregularity: they change the iota to an alpha. The inscription can therefore also be read backward, from right to left, which is why it is called a crab inscription. Now, what does this saying mean? It is not from Holy Scripture. It means: wash away the transgressions of sin, not merely your outward appearance—not merely your body or your face, and not merely your hands, but wash away your transgressions.

Wash away the transgressions of your sin, for which washing yourself outside before entering the church building is a type and symbol. This washing was also performed in the Old Testament by the priests and the high priest. There, the washing was carried out with great care. The people also practiced this washing on many occasions, and it is called Jewish baptism. There are three baptisms—I do not remember whether I told you this last time or at the monastery. First there is the Jewish baptism, meaning these baptisms or ritual washings. Then there is the baptism of John, which was not a baptism for the forgiveness of sins...

It was a baptism of metanoia, of repentance. And then there is Christian Baptism, which is Baptism for the forgiveness of sins. We could therefore say that the two earlier baptisms—the Jewish baptism and the baptism of John—were nothing other than types prefiguring Christian Baptism.

So the people also washed themselves; they washed their hands. Now, in the New Testament, in the Church... Or rather, forgive me: in the Old Testament, God says the following. When the priest was about to offer sacrifice and go around the altar of the Lord—notice what he says—“I will wash my hands in innocence.” I will wash my hands and show that I have committed no evil deed, since the hands symbolize our actions. I am innocent, and I will go around Your altar, O Lord. And if you know what is contained in the phrase “I will go around,” we shall speak about it a little later.

This matter, then, was essential. God says that He will cut off from life the priest who does not wash himself. In other words, he will die. The penalty was death—not, of course, death by stoning, but he would not live; he would die. Why? Because this pointed to the heart of the matter: you cannot go around the altar of God while you are unclean. And if this was so in the Old Testament, under penalty of death, I ask you: what about the New Testament? My question is the one asked by the Apostle Paul in the Epistle to the Hebrews, chapter two: “If every transgression and disobedience...

received a just recompense, how shall we escape if we neglect so great a salvation?” That is, if we have neglected such a great salvation. Where could we turn if we set ourselves against God? Do you see what kind of death is now at stake when you go to serve the Divine Liturgy or to receive Holy Communion? Eternal Hell. That is why great care is needed when we go to receive Holy Communion and when we go to church. And the hands are a symbol of our actions, while washing was a symbol...

not only among the Hebrews, but among other peoples as well. I remind you of Pontius Pilate. What did it mean when he washed his hands? It meant: “I take no part in the deed you are about to commit—in crucifying Jesus, whom I judge to be innocent.” Had he truly been a judge and a ruler, he should have stood firm. What sort of ruler was he, then? He was afraid of the Jews. He wanted to show that he had no part in the evil deed they were about to commit. “I wash my hands,” he said, and the expression has even become proverbial. But let us see. When Saint Cyril says, “the priests who go around...

the altar of God,” or when David says, “and I will go around Your altar, O Lord,” what does “go around” mean? The ancient arrangement of the church building was as follows: the sanctuary was not at the far eastern end of the whole building; it was in the middle. In other words, the Holy Table stood in the center of the church, and the people gathered all around it. David says, “I go around the altar.” He was not a priest, yet he says, “I will go around...

Your altar.” The people surrounded the altar: God in the center and the people all around. If only we could grasp what it means to “go around the altar.” Later, for practical reasons, as he will explain, the Holy Table was moved to the eastern end of the church building, where it stands today. Yet the phrase “I go around Your altar” is still preserved—not now by the people, but by the body of priests, since a church may have many priests together with the bishop. This is why, around the Holy Table in ancient churches—churches dating from the third century...

such as the Church of Panagia Ekatontapyliani on Paros, and other churches—you will see seats around the sanctuary where the priests sat, with the bishop’s throne in the center. The bishop’s throne was inside the sanctuary. The bishop’s throne was later moved outside, to the place where it stands today, because that was where the emperor used to sit. When the emperor fell, when Constantinople fell, the bishop moved to the outer throne, because he had become not only the head of the Church but also the leader of the people—an ethnarch, so to speak. And these arrangements gradually became established in this form.

We say a kind of liturgical address—one that you do not hear, because we say it inside the sanctuary. The deacon says, “Bless the High Throne.” A throne is a seat. Where is it? Today we go to the Prothesis. Why do we go to the Prothesis? Because we preserve the liturgical text. But the High Throne used to be behind the sanctuary—forgive me, behind the Holy Table. Of course, the locations of these things changed, but certain words have remained, preserving the way things once were. In any case, the priests, the clergy, were seated around the Holy Table. One priest served the Divine Liturgy, while the others remained around him. They did not concelebrate; they were simply present.

One priest served the Divine Liturgy. Gradually the other priests disappeared, because we no longer had many priests, and now there is only one serving, with nothing behind the Holy Table. Thus the expression “go around” lost its literal sense. Technically speaking, we no longer go around the altar. Technically, of course. Yet in its essential meaning, those who receive Holy Communion and are present at the Divine Liturgy do, in fact, surround the altar. That is what I wanted to tell you about the phrase “go around.” It has a certain value and significance. We must therefore remain pure; that is, we must not carry unrepented sins when we go to church to receive Holy Communion.

This is why we go to confession. What is confession? It is nothing other than the spiritual washbasin in which we wash ourselves so that we may receive Holy Communion the following day. We must not go to receive Holy Communion without first being cleansed. Yet there is also the matter of bodily cleansing. Saint Cyril says here: “The water was certainly not given because of bodily dirt; that is not the reason.” The water was not provided so that we might wash away bodily dirt.

The washing is a symbol, because it is assumed that we are not dirty—physically dirty, that is. “For we did not enter the Church in the first place with bodily dirt upon us.” Here there is a beautiful and clear indication that, before going to Church, we should bathe, wash ourselves, change our dirty clothes, both undergarments and outer garments, and go to Church clean. Our clothes do not, of course, have to be expensive. A woman should not say, “I do not have a coat.” I do not mean that she should go without one and be cold—she would be cold every day if she had none. I mean that she should not say she has no fine coat or fine suit in which to go to Church. That is not what is meant. There should simply be...

cleanliness of both body and clothing. Saint Cyril takes these things for granted. And it is true that all of us attend to this, more or less. Many of us, including the priests, I think, wash either the night before or in the morning. We bathe, wash our hair, and do whatever we can. We change and put on clean clothes. They may be poor and humble clothes, but they are clean. This goes without saying, because outward cleansing also has its place. Then again, if I go to church and must ride a bus, handle money, and greet many people, when I enter the sanctuary to serve the Divine Liturgy and wash at the basin...

the washing does not have only a symbolic character; it also has a practical one. I wash my hands, just as I wash them before sitting down to eat. I am about to celebrate the Mystery, so I wash my hands. We also have the custom of washing them once more, if not several times, after the consecration and before receiving Holy Communion. At present we have this convenience: there are two of us, and we have a deacon, so we go to the basin and wash, because we have handled the papers bearing the names and whatever else we have touched. We go and wash again because, shortly afterward...

the serving priest will take the Lamb in his hands. His hands must be clean—clean now from outward dirt, not from inward impurity. But if there is only one priest, as often happens, then during the Lord’s Prayer, while the chanter recites it slowly, the priest goes back and washes again. He does this because, when he says, “The Holy Things are for the holy,” he takes the Lamb and elevates it. Since he is about to elevate the Lamb, his hands must be clean at that very moment. This also explains something you may have noticed. Sometimes you come to tell me something and try to shake my hand beside the sanctuary after I have washed, vested, and washed my hands. I do not shake your hand.

Once, when I concelebrated with a fellow priest somewhere in Greece, he misunderstood me. Yes, he took offense because I had washed my hands. Once I have washed them, I will not touch another person’s hand; that is the end of it. If there is some pressing need to take someone’s hand or to greet him, then I will go and wash again. Of course, I will not repeat the prayer, “I will wash my hands in innocence”; I will wash because of outward dirt, not inward impurity. I must therefore be outwardly clean there. But now pay close attention. Please, take particular notice of this above everything else. These things are necessary when we are living under normal conditions...

This reminds me, if I remember correctly, of John Chrysostom. During his endless journey into exile—a journey he never completed, because he died along the way—John Chrysostom was walking toward Cucusus...

Uh... he stopped somewhere. I do not remember where. It was some small place, a little town. There was a very good bishop there, who received him with joy, and we are told that Saint John Chrysostom washed, prepared himself, and celebrated the Divine Liturgy. It was his last Divine Liturgy, because he died immediately afterward. But he washed first. That is very important. Now, let me return to the subject.

Suppose we are living under difficult conditions and cannot wash. Let me take a particular case: we have someone sick in bed whom we want to receive Holy Communion, but it is impossible for that person to wash. This is especially true of the elderly—how are you to bathe them? And the grandmother, who may even be at the point of death, says, “Oh, no, I will not receive Holy Communion because I have not washed.” She may not actually say, “I have not washed, so I will not receive”; she may simply say, “I do not want to receive.” Very often, it is because she is unable to wash. But, my dear ones, especially when someone is dying, are we going to concern ourselves with that? Certainly not!

We will make sure that the person receives Holy Communion, especially if he is dying, even if we cannot wash him. Is he to be deprived of Holy Communion, his provision for eternal life, merely because he could not wash? Is that right? Can that be permitted? I can require these conditions only when circumstances allow them.

Is he to be deprived of Holy Communion? At most, a family member—a woman caring for her grandmother or grandfather, for example—can do what she can. Elderly people soil themselves. Do you imagine that we will not soil ourselves when we grow old? Put that thought out of your mind. We will have no special privilege that will keep this from happening to us. Put it out of your mind. My dear ones, as the ancients used to say, we all share the same lot. Every one of us.

As it was with my father, so it will be with me; as with my mother, so with me. Yes, what happened to them will happen to me as well. Does that mean our children, or whoever comes after them, should treat us badly? A woman may have her father, mother, father-in-law, mother-in-law, aunt, or uncle at home—whoever it may be—confined to bed and unable to wash. She can quickly wipe the person down with a sponge, without letting him catch cold—a quick cleaning, as it were. That is enough, and then the person can receive Holy Communion. But even if this cannot be done, perhaps because there is no time once the priest has been called to commune our loved one, then it need not be done. What I want you to understand is that we must not prevent someone from receiving Holy Communion simply because it is impossible to wash.

I want to emphasize this. And when we ourselves are going to Church, we may have a cold; if we undress to bathe, we may become even sicker. Many such situations can arise. A quick wash with a sponge where needed, a change of clothes, and nothing more. We do not have to take a full bath. It is not the end of the world. There is another related matter, though it does not concern washing. Someone may have cut himself, have an open wound, or have undergone surgery. Some say that because you have a wound, you must not receive Holy Communion, for if you receive while blood is flowing from the wound, then Christ will supposedly flow out through it. What a strange notion!

What a strange notion! Listen, my dear ones, listen. People leave this world while wounded or recovering from surgery, yet there has been this belief—and unfortunately it still exists among many priests—that such a person should not receive Holy Communion. They see that he is dying, but refuse to commune him solely because he has an open wound. What ignorance! How dreadful! I remember once a coach was traveling from Athens to Thessaloniki on an excursion. Somewhere near Larissa, the coach crashed—I do not know exactly what happened—and the injured were brought to our hospital. One man was very badly injured, but he still had...

He had not lost his reason—how shall I put it? He had not struck his head and become unresponsive. His body was injured, but his head was sound. He could see, hear, think, and speak. I happened to be at the hospital then, and I said, “Let us give him Holy Communion.” Someone objected, “But he is injured.” What are you saying? Are we to let the man die because he is injured, because he has open wounds? I hurried to Saint Achillios, took the Holy Gifts, returned, and gave him Holy Communion. The man died the following day.

Therefore, when someone has a surgical wound, any other wound, or has been injured, this does not prevent him from receiving Holy Communion. The case of menstruation is also open to discussion, if you wish, but I will say no more, so as not to run up against the many objections that may arise. But no other kind of wound is an obstacle to receiving Holy Communion. Did you hear that, please? Remember it, and let us continue.

We covered these things in the second paragraph. Let us proceed to the third paragraph, which concerns the kiss, the embrace of peace. “Then the deacon cries out.” That is, the deacon calls out in the Church: “Receive one another, and let us embrace one another.” In other words, let each person accept the other. “Receive” means “accept.” And “let us embrace one another”—each of us is to accept the other.

Each of us is to embrace the other. Saint Cyril now says: “Do not suppose that this kiss is the ordinary kind exchanged in the marketplace among common friends. It is not such a kiss. Rather, this kiss unites the souls with one another and drives all resentment from them.” In other words, do not imagine or suppose that this kiss in the Church is the usual kiss exchanged in the marketplace, in the streets, in drawing rooms, I would add, or at home among ordinary friends. No, it is not that kind of kiss. Rather, this kiss unites...

“It unites the souls with one another and drives all resentment from them.” It joins together the souls of those present and thus banishes resentment. No one remembers any longer the wrong another person has done. “Come, let us embrace.” Thank you. “Come, let us embrace.” What, then, does this kiss do to the souls? Saint Cyril says that it mingles and unites them. As we shall see shortly, this kiss formed part of the order of worship in the ancient Church. That order has been preserved among the priests to this day, as you can see.

This kiss takes place before the Creed. Before we say, “I believe,” the priests exchange this kiss, and then we say, “I believe in one God,” and so forth. But this practice has also been preserved in the Russian Orthodox Church.

Indeed, it is observed on great feasts, especially Pascha. If you have ever seen it in a film, or perhaps visited Russia, you will have seen women embracing one another and men embracing one another. This is precisely that ancient tradition, which unfortunately no longer exists among us. I seem to remember seeing some people embrace one another one Pascha. They may have been relatives or friends.

Of course, I was rather far away from them. I assume that it was not the kiss Saint Cyril describes here, but a social kiss, like wishing someone a happy feast, rather than the Christian kiss of peace. Saint Cyril goes on to say that all... pardon me, that resentment is driven from these souls. In other words, you forget the wrong the other person has done to you, and you embrace him. Since only a few minutes remain and I will not have time to explain this entire paragraph, I am reminded of a story, I think by Karkavitsas. I do not remember for certain; I read it many years ago.

It was still during the Ottoman occupation, mainly in northern Greece. This story must have taken place a hundred or two hundred years ago, somewhere around then. In any case, Macedonia and Epirus were still under Turkish rule. Some people were leaving a village in Epirus to go and work in Constantinople. They all prepared and said goodbye to their families. Among them was a widow who had a son. He was a little boy, a very young child, and he was to travel with the large company of his fellow countrymen and villagers to Constantinople to find work. There was great poverty. They could not survive in the village, so they set out.

The journey went very well. They loaded some animals, though of course they themselves would walk to Constantinople. Several days passed. At one point, one man dropped his purse, his wallet, and another member of the company, walking farther behind, found it. Everyone realized that this other man had found it, and the man who had lost it said, “Give me my purse; it is mine.” The other replied, “I cannot give it to you, because it is my lucky find.” Can you imagine such a thing? I have heard others say this too, my dear ones. “I will not give it back,” he said, “because it is my good fortune.” Can you believe it?

Then a quarrel broke out. “Give me my money.” “I will not give it to you.” The whole company split into two opposing sides. How easily people become divided! Some supported the man who had lost the wallet, saying that justice required him to have his money returned. Others supported the man who had found it, claiming that it truly was his lucky find. This little company was in danger of coming to blows. Then someone said, “Listen, friends, we have a boy traveling with us. His father was a very wise and prudent man, and in the village we regarded him as a qadi—that is, as a judge.” He did not judge in the sense of possessing judicial authority, but he was a serious man, and the villagers would go to him to have their disputes settled. Then...

The man who made the suggestion said, “He was the son of so-and-so, God rest his soul. Perhaps this child can help us.” All this happened during a rest stop; they had halted somewhere, and the tired boy had fallen asleep beneath a tree. They woke him and said, “Come, you are going to be our judge.” “What?” he asked. “This is what happened.” The boy sat cross-legged, rubbed the sleep from his eyes, assumed a solemn expression, and said, “Bring the two disputants before me.” Then he looked first at one and then at the other. Everyone waited to hear what the young judge would say.

They waited to see whether he was worthy of his father. The boy said nothing. “Come on,” they said to him, “what do you have to say?” Still the boy did not speak. He considered the matter, looking at the two men again and again. At last he said, “Embrace one another.” One drew back, and so did the other. How could these two possibly embrace now? They were bitter enemies...

“Kiss one another,” the others standing around shouted. “The judge is telling you: kiss one another.” What could they do? They kissed. Since the judge—the boy, who was perhaps fourteen years old—had said so, they kissed. The moment they did, the man holding the purse took it, tossed it over, and said, “Take it, brother. It is yours.”

The other replied, “No, it is only fair that I give you some of the money from it.” With a kiss, they were reconciled. This is what Saint Cyril means when he says that the kiss “mingles the souls with one another and drives all resentment from them.” How beautiful. Of course, a kiss may sometimes end up having an improper intention, but we must never dwell on the possibility that something may be improper. And he continues: “The kiss, therefore, is a sign that the souls have been mingled together and that all resentment has been driven away.” What, then, is this kiss? It is a sign, a symbol.

It is a sign that the souls have been mingled together. This mingling means precisely that: one soul draws very, very close to another, and the souls are joined together. It is a sign that the souls have entered into this union and have driven away all resentment. “For this reason Christ says...” What did the Lord say? “If you offer your gift at the altar, and there remember that your brother has something against you, leave your gift there at the altar, and go first and be reconciled to your brother; then come and offer your gift.” You remembered, just as you were about to offer it.

You remembered: “I had a quarrel with my neighbor.” Leave it there. Run—go to your neighbor. Ask one another’s forgiveness. Here, the Lord is also implying that kiss of peace. Exchange the kiss with your neighbor, with the person you had quarreled with. Then return and offer your gift. There is just a little more left in this paragraph, my dear friends. But, God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμενοι, αγαπητοί μου, στην πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, είδαμε πρώτον πρώτον, κάνοντας μια μικρή εισαγωγή, ότι ουσιαστικά ο Άγιος Κύριλος θέλει σε αυτήν την κατήχησή του να δώσει κάποια στοιχεία της λειτουργικής ζωής. Είχαμε πει ότι εις τον τίτλον της κατηχήσεως αναφέρεται σε μια περικοπή που εκεί δεν είναι παρά, είναι από την πρώτη επιστολή του Πέτρου,

δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 1, που δείχνει, που λέει μάλιστα «ἀποθέμενοι πᾶσαν κακίαν καὶ δόλον καὶ καταλαλιάν», ότι το ήθος, διότι αυτό το χωρίον δείχνει θέμα ήθους, ότι ξεκινάει από το δόγμα, ξεκινάει και από τη λειτουργία. Πώς δηλαδή έχει μία περικοπή που αναφέρεται στη διόρθωση του ήθους και όμως ομιλεί για τη Θεία Λειτουργία; Και ότι ένας πολύ καλός, άριστος τρόπος, φυσικός τρόπος να δούμε το ήθος είναι να ξεκινήσουμε από το δόγμα και από τη Θεία Λειτουργία. Αυτά λέγαμε, κάνοντας μια μικρή εισαγωγή, όπως και ακόμη είναι η Θεία Λειτουργία, και είδαμε έναν θαυμάσιον ορισμό, ας το πούμε ορισμό, που λέγει ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, που κάνει την ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, και όπως λέγει εδώ, σας το είχα πει την περασμένη φορά, ότι «τῆς ἱερᾶς τελετῆς τῶν ἱερῶν μυστηρίων ἔργον μέν ἐστιν ἡ τῶν δώρων εἰς τὸ θεῖον σῶμα καὶ αἷμα μεταβολή. Τέλος δέ, τὸ τοὺς πιστοὺς ἁγιασθῆναι, δι’ αὐτῶν ἁμαρτιῶν ἄφεσιν καὶ βασιλείας οὐρανῶν κληρονομίαν καὶ τὰ τοιαῦτα λαμβάνοντας. Παρασκευὴ δὲ καὶ συντέλεια πρὸς ἐκεῖνο τὸ ἔργον καὶ τοῦτο τὸ τέλος, εὐχαί, ψαλμῳδία καὶ ἱερῶν γραφῶν ἀναγνώσεις» κλπ.

ότι το έργο της τελετής της Θείας Λειτουργίας είναι η μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού. Σκοπός δε, τέλος θα πει σκοπός, σκοπός δε να αγιαστούν οι πιστοί, να πάρουν άφεση των αμαρτιών των, να τύχουν της βασιλείας των ουρανών κλπ. Και προπαρασκευή και τέλος, προετοιμασία και τέλειωμα αυτού του έργου, είναι οι ευχές, οι ψαλμωδίες και οι αναγνώσεις των Γραφών. Μέσα σε τρεις γραμμές έδωσε όλο αυτό το νόημα του τι είναι η Θεία Λειτουργία. Αλλά πριν...

στο κύριο θέμα του Αγίου Κυρίλου, επιτρέψτε να δούμε και κάτι ακόμα από τον Άγιον Καβάσιλα. Βλέπει τη Θεία Λειτουργία σαν μία εικόνα σε τρεις φάσεις. Θα σας διαβάσω τη μετάφραση κατευθείαν, για να μην αργούμε. Και λέει:

«Σε όσους βλέπουν αυτά... γίνεται δυνατό να έχουν εμπρός στα μάτια τους όλα εκείνα. Ο μεν αγιασμός των δώρων, η ίδια η θυσία, διακηρύσσει τον θάνατό Του και την Ανάσταση και την Ανάληψη, γιατί μεταβάλλει τα τίμια αυτά δώρα εις το ίδιο το Κυριακό σώμα που εδέχθηκε όλα εκείνα, το σταυρωθέν, το σταυρωθέν, ἀναστάν, τὸ ἀνελθὸν εἰς οὐρανούς». Θυμώστε που λέγαμε κάτι σχετικά με το τι είναι η ουσία της Θείας Ευχαριστίας. Είναι το σώμα αυτό που γεννήθηκε, που σταυρώθηκε, που αναστήθηκε, που ανελήφθη, που κάθεται στα δεξιά του Θεού Πατρός. Αυτό το σώμα κοινωνούμε. «Τα δε πριν από τη θυσία διακηρύσσουν τα προ του θανάτου, την έλευση στη γη, την πρώτη εμφάνιση, την τελεία φανέρωση. Τα δε έπειτα από τη θυσία διακηρύσσουν την επαγγελία του Πατρός», δηλαδή την υπόσχεση που έδωσε ο Χριστός ότι ο Πατέρας θα δώσει το Πνεύμα Του το Άγιον, όπως είπε ο ίδιος, «την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος στους Αποστόλους,

επιστροφή και μετοχή των εθνών στον Θεό διά του έργου εκείνων. Και είναι όλη η μυσταγωγία σαν ενιαία εικόνα ενός σώματος, της πολιτείας του Σωτήρος δηλαδή, που φέρει στα μάτια όλα τα μέρη της, από την αρχή ως το τέλος, κατά την τάξη και την αρμονία τους». Ώστε λοιπόν, αγαπητοί, κατά τον Άγιο Καβάσιλα, η Θεία Λειτουργία είναι μία εικόνα. Το πρώτο μέρος, το κύριο μέρος και το τελευταίο, που είναι όλη η ζωή του Χριστού. Προ του καθαγιασμού των Τιμίων Δώρων έχουμε τη ζωή του Χριστού προ του Σταυρού. Γι’ αυτό και το Ευαγγέλιο· τότε ο Χριστός κηρύσσει στον κόσμο.

Εξέρχεται, κηρύσσει· η είσοδός Του, η Μικρά Είσοδος αυτή, η είσοδός Του εις τον κόσμο, κηρύττει. Μετά έχουμε τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, η δευτέρα φάση, ο Σταυρός. Κατόπιν είναι η τρίτη φάση, το Πνεύμα το Άγιον που μένει στην Εκκλησία κλπ. Έχουμε λοιπόν μέσα σε ολόκληρη τη Θεία Λειτουργία μια εικόνα ολοκλήρου της ζωής του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Αυτό για να έχουμε μια εικόνα της όλης Θείας Λειτουργίας. Αν, αγαπητοί, μπορούσαμε να έχουμε μία γνώση της Θείας Λειτουργίας, νομίζω κανένας δεν θα έμενε την Κυριακή το πρωί στο σπίτι του. Κανένας. Σήμερα, αν έχουμε...

εκκλησιασμό, φρικώδες, στην Ελλάδα 2%, το ακούσατε; 2% εκκλησιάζεται. Αν βγάλετε ένα 5% ή 10% ανθρώπων που δεν είναι χριστιανοί, που δεν είναι 10%, ούτε 5% δεν είναι, γιατί κάποτε από μια απογραφή είμεθα 95% ορθόδοξοι χριστιανοί, εγώ σας βάζω 10, θα έπρεπε να είμεθα τα εννέα δέκατα, τα 90 εκατοστά, εις τον Ναό. Γιατί είμεθα 2%; Γιατί δεν έχουμε εκτιμήσει τι είναι η Θεία Λειτουργία. Εύχομαι κάποτε να το συνειδητοποιήσουμε αυτό. Και ανήκει η Θεία Λειτουργία εις τα δικαιώματα του Θεού.

Όταν θα έλεγε κάποιος «μένω στο σπίτι μου και προσεύχομαι», μα η προσευχή, μα η λατρεία δεν είναι προσευχή. Η λατρεία δεν μπορεί να γίνει στο σπίτι σου. Άλλο είναι η προσευχή, η οποία περιέχεται μέσα στη λατρεία, αλλά δεν είναι όμως λατρεία η προσευχή, και άλλο η λατρεία. Και η λατρεία ανήκει στα δικαιώματα του Θεού. Γι’ αυτό εύχομαι όλοι να συνειδητοποιήσουμε τι είναι η Θεία Λειτουργία. Γι’ αυτό προ πολλών ετών είχαμε κάνει την ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας κατά τον Άγιο Καβάσιλα, γι’ αυτό και ευκαίρως ακαίρως πάντα μπορούμε να λέμε κάτι λειτουργικό, και μόνο για να συμβάλουμε εις αυτήν την επίγνωση της μεγάλης

αξίας, του μεγάλου θησαυρού. Και τώρα, ολοκληρώνοντας μια πολύ σύντομη εισαγωγή στη Θεία Λειτουργία, ερχόμεθα να δούμε τι θα μας πει ο Άγιος Κύριλλος. Βέβαια, εκ πρώτης όψεως, όταν δείτε τι γράφει ο Άγιος Κύριλλος, θα εκπλαγείτε. Δεν θα ήταν εκείνο το οποίο θα περιμένατε. Θα λέγατε: «Πώς αρχίζομεν; Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Δεν λέει τίποτα τέτοιο. Δεν αρχίζει κάπως έτσι ο Άγιος Κύριλλος. Δεν έχει τίποτα από εκείνο που θα περιμέναμε. Έχει όμως κάποια στοιχεία. Εξάλλου, δεν έχει την απαίτηση να πει ότι εξαντλεί την ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, κάθε άλλο.

Σε μία κατήχηση, τι μπορεί κανείς να πει; Δίνει κάποια σημεία. Αυτά όμως τα σημεία φαίνονται ότι δεν είναι κύρια σημεία, όπως, επί παραδείγματι, το πλύσιμο των χεριών, όπως ακόμη το Άγιον Φίλημα ή όπως ακόμη, αν θέλετε, το «Ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας». Και όμως, με αυτά τα σημεία που δεν μοιάζουν να είναι κύρια, θέλει να βοηθήσει τους κατηχουμένους του να μπορέσουν να συλλάβουν τη σημασία και την αξία της Θείας Λειτουργίας. Ομοίως, ένα μεγάλο μέρος από την κατήχηση αυτή, η οποία εδώ στο βιβλίο τουλάχιστον είναι παραπάνω από δύο, τέσσερις, πέντε σελίδες, είναι όλο-όλο. Κάνει και την ανάλυση, συντομοτάτη βεβαίως, και της Κυριακής Προσευχής, του «Πάτερ ἡμῶν». Αυτά όλα περιέχει και τον τρόπο με τον οποίο θα κοινωνήσουμε. Τον τρόπο που θα κοινωνήσουμε. Όχι την ουσία του μυστηρίου· για την ουσία μάς μίλησε στην προηγούμενη κατήχηση, αλλά τώρα για τον τρόπο με τον οποίο θα κοινωνήσουμε. Δηλαδή, μερικά μοιάζουν σαν τεχνικά στοιχεία και μικρά, όμως θα δείτε ότι είναι πάρα πολύ ωραία, πολύ χρήσιμα, και εγώ νομίζω ότι οι χριστιανοί μας αυτά περίπου τα αγνοούν.

Ευρισκόμεθα εις τη δευτέραν παράγραφον. Διαβάζω. «Ἑωράτε τοίνυν τὸν διάκονον, τὸ νίψασθαι διδόντα τῷ ἱερεῖ καὶ τοῖς κυκλοῦσι τὸ τοῦ Θεοῦ θυσιαστήριον πρεσβυτέροις». Λέει στους κατηχουμένους του, που τώρα βαφτίστηκαν βεβαίως: «Βλέπετε, βλέπατε τον διάκονον να δίνει νερό εις τον ιερέα, αλλά και όλους εκείνους τους ιερείς που τυχόν θα εκύκλωναν το θυσιαστήριο, να πλένουν τα χέρια τους». Προχωρώ. «Οὐ πάντως δὲ διὰ τοῦτο ἐδίδου, διὰ σωματικοὺς ῥύπους· οὐ γὰρ ἐστὶ τοῦτο». Πάντως δεν εδόθη το νερό να πλύνουν τα χέρια τους γιατί ήσαν βρώμικα τα χέρια τους διά των σωματικών ρύπων, τη σωματική βρωμιά. «Οὐ γὰρ ἐστὶ τοῦτο», δεν υπάρχει αυτό. «Οὐδὲ γὰρ ῥύπον σώματος ἔχοντες τὴν ἀρχὴν εἰσήλθομεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν». Έχουμε τούτο: όταν μπαίνουμε στην εκκλησία, είμαστε καθαροί. Δεν κουβαλάμε βρωμιά σωματική. «Ἀλλὰ σύμβολον τοῦ δεῖν ἡμᾶς πάντων καθαρεύειν τῶν ἁμαρτημάτων τε καὶ ἀνομημάτων τὸ νίψασθαι». Αλλά τι; Η νίψη είναι σύμβολο που δείχνει ότι πρέπει να καθαρεύουμε, να μένουμε καθαροί από αμαρτήματα και ανομήματα.

«Ἐπειδὴ γὰρ χεῖρες σύμβολον πράξεως, νιπτόμεθα δὲ ταύτας, τὸ καθαρὸν δηλονότι καὶ ἄμωμον τῶν πράξεων αἰνιττόμενοι». Πλένουμε τα χέρια μας. Επειδή τα χέρια, λέγει, είναι το σύμβολο της πράξεως. Ό,τι κάνουμε, με τα χέρια το κάνουμε. Και συνεπώς εδώ θέλουμε να κάνουμε φανερόν ότι οι πράξεις μας είναι καθαρές. Δεν κάνουμε δηλαδή ακάθαρτα πράγματα. «Οὐκ ἀκήκοας τοῦ μακαρίου Δαβίδ, αὐτὸ τοῦτο σε μυσταγωγοῦντος καὶ λέγοντος· Νίψομαι ἐν ἀθῴοις τὰς χεῖράς μου καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε;» Δεν άκουσες από τον μακάριο Δαβίδ, που σε μυσταγωγεί και σου λέγει: «Θα νίψω τα χέρια μου, Κύριε, ἐν ἀθῴοις», ότι δηλαδή δεν έχω κακές πράξεις, και έτσι θα κυκλώσω το θυσιαστήριό Σου. «Οὐκοῦν τὸ νίψασθαι τὰς χεῖρας, τὸ ἀνυπεύθυνον εἶναι ἁμαρτημάτων ἐστί». Το να πλύνει κανείς τα χέρια του, πράξη συμβολική, δείχνει ότι είναι εκείνος που θα τελέσει τη λειτουργία, είναι ανυπεύθυνος, δεν έχει δηλαδή ευθύνη αμαρτιών. Είναι καθαρός. Επήρα ολόκληρη την παράγραφο για να μπορώ να κινηθώ κάπως άνετα επάνω στο ό,τι θα σας πω σαν ένα σχόλιο.

Βλέπουμε και εδώ στην εκκλησία μας ότι, μόλις ο ιερεύς ντυθεί, και ο επίσκοπος και ο διάκονος, πηγαίνουμε στον νιπτήρα. Πάντοτε στον Ιερόν υπάρχει νιπτήρ και εκεί πλένουμε τα χέρια μας. Και όταν πλένουμε τα χέρια μας, λέμε αυτόν τον ψαλμό που σας είπα τώρα. Είναι ο 25ος ψαλμός.

Λέμε ολόκληρον: «Νίψομαι ἐν ἀθῴοις τὰς χεῖράς μου καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε, τοῦ ἀκοῦσαί με φωνὴν αἰνέσεώς σου καὶ διηγήσασθαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου» κλπ. Και την ώρα που πλενόμαστε λέμε αυτόν τον ψαλμόν. Εξάλλου, ό,τι πράξη κάνουμε, πάντοτε λέμε μία ευχή, κυρίως από το Ψαλτήρι, όπως όταν φοράμε το στιχάρι μας, θα βάλουμε τη ζώνη μας, όταν θα βάλουμε τα επιμάνικα, το δεξιό, άλλη ευχή, το αριστερό, άλλη ευχή, το επιτραχήλιο και τη ζώνη, σας είπα, και το φελόνι. Ό,τι ντυνόμαστε, ό,τι φοράμε, για κάθε ένδυμα επιμέρους λέμε και μία ευχή. Όλα έχουν τη σημασία τους και όλα έχουν την αξία τους. Το επιτραχήλιο είναι το κυριότατο πάντων. Μπορεί, για κάποιο λόγο, κάποιο λόγο, να μην μπορώ να τελέσω τη Θεία Λειτουργία γιατί δεν έχω άμφια. Κάπου στο βουνό μάς κυνηγούν, δεν ξέρω τι, πού, πώς. Για να τελέσω τη Θεία Λειτουργία πρέπει να έχω το επιτραχήλιο.

Να τελέσω οποιοδήποτε μυστήριο, πρέπει να έχω το επιτραχήλιον. Πρώτο άμφιο. Και αυτό είναι από το αντίστοιχο του Ααρών, γι’ αυτό λέμε και την αντίστοιχη ευχή, που λέμε «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν» κλπ. Εεε...

που εκχέει τη χάρη Του ο Θεός, Αρχιερεύς, όπως εις τον Ααρών, που φορούσε το εφούδ. Ένα είδος κοντό ήταν, είχε δώδεκα τετραγωνίδια, κάθε τετραγωνίδιο είχε και μία πολύτιμη πέτρα και ήταν οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ. Χωρίς αυτό ο αρχιερεύς δεν τελούσε τίποτα, ούτε προφήτευε. Με αυτό τελούσε, με αυτό έκανε τη λατρεία, τις θυσίες, και με αυτό σε εμάς είναι το αντίστοιχο, το επιτραχήλιο. Όλα αυτά, όπως βλέπετε, έχουν τη σημασία τους και την αξία τους. Δεν θα ήθελα να μείνω βέβαια παρά μόνο στο ότι κάθε τι που κάνουμε λέμε και μια ευχή, όπως και εδώ που τώρα πλένουμε τα χέρια μας. Παλαιότερα το πλύσιμο των χεριών δεν εγίνετο μόνο από τον ιερέα, αλλά εγίνετο και από τον λαό. Σώζεται σαν ένα λείψανο, σαν ένα απομεινάρι, και αναμφισβήτητα δεν είναι διακοσμητικό· έγινε διακοσμητικό. Στα μοναστήρια κυρίως θα δείτε να υπάρχει έξω μία κρήνη, έξω από το καθολικό κυρίως. Μία κρήνη, μία βρύση,

ωραία φτιαγμένη, με πέτρες και τα λοιπά, τούβλα και τα λοιπά. Και εκεί επλένετο και ο λαός. Καθένας που έμπαινε μέσα στην εκκλησία, στον ναό, έπρεπε να πλύνει τα χέρια του. Εκεί δε υπήρχε και υπάρχει ακόμη σε μοναστήρια, αν όχι σε όλα, πάντως υπάρχει, η λεγομένη καρκινική επιγραφή. Θα σας εξηγήσω τι θα πει: νύψον ανομήματα μη μόνα νόψην.

Λέγεται καρκινική γιατί, όπως ξέρετε, ο καρκίνος, ο καρκίνος είναι ο κάβουρας. Δεν έχει καμία σχέση με την αρρώστια, καρκίνος. Επειδή στο στήθος, στον μαστόν, όταν εμφανίζεται καρκίνος, μοιάζει... έχει πλοκάμους πλάι, σαν πόδια κάβουρα. Από την αρχαιότητα ονομάστηκε ο καρκίνος. Γνωστός από την αρχαιότητα.

Ονομάστηκε ο καρκί... Αυτή η αρρώστια ονομάστηκε καρκίνος, επειδή μοιάζει στο σχήμα, ιδίως των μαστών της γυναικός. Τότε δεν έχουμε πολλών ειδών καρκίνους. Ονομάστηκε καρκίνος. Καρκίνος όμως λέγεται ο κάβουρας, ο οποίος, όπως είναι γνωστόν, περπατάει. Μπορεί να περπατήσει μπροστά, πίσω, πλάγια αριστερά, πλάγια δεξιά. Πάρτε την κίνηση αριστερά-δεξιά. Ενώ μπροστά τα μάτια, κινείται αριστερά με τα πόδια του, κινείται δεξιά με τα πόδια του. Μία επιγραφή που θα μπορούσε να διαβαστεί, είναι γνωστό ότι...

η γραφή η δική μας, ενώ δηλαδή η ελληνική, όλες οι ευρωπαϊκές, γιατί το αντίθετο είναι η εβραϊκή και η αραβική, των αραβικών γλωσσών, είναι εξ αριστερών προς τα δεξιά. Έτσι γράφουμε, έτσι διαβάζουμε. Ξεκινάμε από το χαρτί, από εδώ αριστερά, και πάμε δεξιά. Ξαναγυρίζουμε αριστερά και πάμε δεξιά. Οι Εβραίοι και οι Άραβες κινούνται αντίστροφα, εκ δεξιών προς τα αριστερά. Αλλά εάν μια επιγραφή μπορεί να διαβαστεί εξ αριστερών προς τα δεξιά, αλλά και εκ δεξιών προς τα αριστερά, λέγεται καρκινική, επειδή κινείται κατά την κίνηση του κάβουρα, του καρκίνου. Και έτσι και έτσι. Πάει και έρχεται.

Λοιπόν, αυτήν την καρκινική επιγραφή: «Νίψον ανομήματα, μη μόναν όψιν». Βέβαια, για να ταιριάξει το Α μπήκε αντί του Ι, «μη μόνην όψιν». Μόνο εκεί υπάρχει μια δυσκολία. Το αλλάζουν το Ι, το κάνουν Α. Αυτό λοιπόν μπορεί να διαβαστεί και αντίστροφα, εκ δεξιών προς τα αριστερά. Γι' αυτό λέγεται καρκινική. Τι θα πει τώρα αυτό το χωρίον, αυτό το ρητό; Δεν είναι αγιογραφικό. Θα πει: πλύνε τα ανομήματα της αμαρτίας, όχι μόνο την όψη, όχι μόνο το σώμα, όχι μόνο το πρόσωπο, όχι μόνο δηλαδή τα χέρια σου, αλλά πλύνε τα ανομήματά σου.

αμαρτίας σου, που τύπος και σύμβολο είναι το να πλυθείς έξω, πριν μπεις μέσα εις τον Ναό. Αυτό το πλύσιμο εγίνετο και στην Παλαιά Διαθήκη από τους ιερείς και από τον Αρχιερέα. Εκεί υπήρχε πολύ επιμελημένο πλύσιμο. Αυτό δε το πλύσιμο το είχε και ο λαός σε περιπτώσεις πολλές και λέγεται το Ιουδαϊκόν βάπτισμα. Έχουμε τρία βαπτίσματα, αν σας το έλεγα την περασμένη φορά δεν ξέρω ή στο μοναστήρι το είχα πει. Είναι το Ιουδαϊκόν, που είναι αυτοί οι βαπτισμοί, δηλαδή αυτά τα πλυσίματα. Είναι το βάπτισμα του Ιωάννου, που ήταν βάπτισμα όχι συγχωρήσεως αμαρτιών...

βάπτισμα μετανοίας, και το βάπτισμα των Χριστιανών, που είναι το βάπτισμα της αφέσεως των αμαρτιών. Έτσι θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα δύο προηγούμενα βαπτίσματα, το Ιουδαϊκό και το του Ιωάννου, δεν είναι τίποτε άλλο παρά τύποι του χριστιανικού βαπτίσματος.

Λοιπόν, και ο λαός επλύνετο, ένιπτε τα χέρια του. Στην Καινή πια Διαθήκη τώρα, στην Εκκλησία... Μάλιστα, συγγνώμη, στην Παλαιά Διαθήκη λέγει ο Θεός το εξής: αν ο ιερεύς που επρόκειτο να προσφέρει θυσία, να κυκλώσει το θυσιαστήριο του Κυρίου, να κυκλώσει... Είδατε τι λέει; «Νίψομαι εν αθώοις τας χείρας μου». Θα πλύνω τα χέρια μου και θα δείξω ότι δεν έχω κάνει καμία κακή πράξη, αφού τα χέρια είναι το σύμβολο των πράξεων. Είμαι αθώος και θα κυκλώσω το θυσιαστήριό σου, Κύριε. Και το «θα κυκλώσω», αν ξέρετε αυτή η λέξη τι έχει, θα το πούμε λίγο πιο κάτω.

Οπότε, αυτό το θέμα ήταν αναγκαίον. Λέει ο Θεός: ο ιερεύς ο οποίος δεν θα πλυθεί, θα τον απαλείψω από τη ζωή μου. Δηλαδή, θα πεθάνει. Ήταν ποινή θανάτου. Όχι, εννοείται, με λιθοβολισμό, αλλά ότι δεν θα ζούσε, ότι θα πέθαινε. Γιατί; Διότι απέβλεπε εις την ουσία του πράγματος. Δεν μπορείς να κυκλώσεις το θυσιαστήριον του Θεού ακάθαρτος ων. Και αν αυτά ήσαν στην Παλαιά Διαθήκη με ποινή θανάτου, σας ερωτώ, στην Καινή Διαθήκη; Το ερώτημά μου είναι όπως το λέει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους, στο δεύτερο κεφάλαιο: «Εάν», λέει, «πάσα παράβασις και παρακοή...

έλαβεν ένδικον μισθαποδοσίαν, εμείς πώς εκφευξόμεθα τηλικαύτης αμελήσαντες σωτηρίας;» Τέτοιας δηλαδή σωτηρίας, την οποία επιτέλους αμελήσαμε. Πού και να στραφούμε και να είμαστε εναντίον του Θεού; Βλέπετε ότι εδώ ο θάνατος ποιος είναι πια, εάν πηγαίνεις να λειτουργήσεις ή να κοινωνήσεις; Η αιωνία κόλασις. Γι' αυτό θέλει πολλή προσοχή όταν πηγαίνουμε να κοινωνήσουμε, όταν πηγαίνουμε στην εκκλησία. Ότι δε τα χέρια είναι σύμβολον πράξεως και η νίψις ήτο ένα σύμβολον...

όχι μόνο των Εβραίων, αλλά και άλλων λαών. Σας θυμίζω τον Πιλάτο. Τι θα πει ένιψε τα χέρια του; Ότι δηλαδή σε αυτή την πράξη που θα κάνετε εσείς, να σταυρώσετε τον Ιησούν, τον οποίον εγώ κρίνω ως αθώον... Άλλος αν ήταν δικαστής, άλλος αν ήταν άρχοντας, όφειλε να πατήσει πόδι. Τότε τι άρχοντας ήταν; Εφοβείτο τους Εβραίους. Ήθελε να δείξει ότι δεν έχει μετοχή εις την πράξη την κακή που θα έκαναν οι Εβραίοι. «Εγώ», λέει, «νίπτω τας χείρας μου», και έχει μείνει και παροιμιώδης μάλιστα φράσις. Αλλά ας δούμε. Όταν λέει «κυκλούσι...

της κυκλούσι το του Θεού θυσιαστήριον πρεσβύτεροι» ή αυτό που λέγει ο Δαβίδ, «και κυκλώσω το θυσιαστήριό σου, Κύριε», τι θα πει «κυκλώνω»; Η αρχαία οργάνωσις του ναού ήταν ως εξής: το Ιερό δεν ήταν στο τέρμα ανατολικά του όλου κτίσματος, ήταν στη μέση. Δηλαδή, η Αγία Τράπεζα ήταν στη μέση του ναού. Οπότε ο λαός ήτανε γύρω-γύρω. «Κυκλώνω το θυσιαστήριο», δείχνει ο Δαβίδ. Δεν ήταν ιερεύς και όμως λέει «κυκλώνω...

κυκλώσω το θυσιαστήριό σου». Ο λαός εκύκλωνε το θυσιαστήριο. Στο μέσον ο Θεός και γύρω ο λαός. Αν μπορούσαμε να συλλάβουμε τι θα πει «κυκλώνω το θυσιαστήριο»... Μετά, για λόγους τεχνικούς, θα το πει, μετεφέρθη η Αγία Τράπεζα εις το άκρον ανατολικά του Ναού, εκεί που σήμερα βρίσκεται. Αλλά και πάλι διασώζεται αυτό το «κυκλώνω το θυσιαστήριό σου», πια όχι ο λαός, αλλά το πρεσβυτέριον, διότι σε μία εκκλησία βρίσκονται πολλοί ιερείς και ο Επίσκοπος. Γι' αυτό γύρω από την Αγία Τράπεζα θα δείτε σε αρχαίους ναούς, δηλαδή ναούς του τρίτου αιώνος...

είναι και η Εκατονταπυλιανή της Πάρου και όποιος άλλος ναός, να είναι γύρω από το Ιερό καθίσματα που εκάθοντο οι πρεσβύτεροι και στο κέντρο ήταν ο θρόνος του Επισκόπου. Ο θρόνος του Επισκόπου ήταν μέσα στο Ιερό. Ο θρόνος του Επισκόπου βγήκε έξω, αυτός που υπάρχει σήμερα, διότι εκεί εκάθετο ο Αυτοκράτωρ. Και όταν ο Αυτοκράτωρ έπεσε, έπεσε η Κωνσταντινούπολις, τότε ο Επίσκοπος βγήκε εις τον έξω θρόνο, διότι ήταν πλέον όχι μόνο ο αρχηγός της Εκκλησίας αλλά και του λαού, δηλαδή ως εθνάρχης, τρόπον τινά, ως εθνάρχης. Και άρχισαν τα θέματα να παγιώνονται με τον τρόπον αυτόν.

Λέμε... εμείς μια προσφώνηση, τρόπον τινά. Δεν την ακούτε εσείς, αυτή τι λέμε στο Ιερό. Λέει ο διάκονος: «Ευλόγησον την Άνω Καθέδρα». Καθέδρα θα πει θρόνος, κάθισμα. Πού είναι αυτό; Εμείς τώρα πάμε στην προσκομιδή. Γιατί πάμε στην προσκομιδή; Διασώζουμε το κείμενο. Αλλά ήταν η Άνω Καθέδρα πίσω από το Ιερό. Συγγνώμη, συγγνώμη, πίσω από την Αγία Τράπεζα. Βέβαια, αυτά άλλαξαν τοποθέτηση. Έχουν μείνει κάποια λόγια τα οποία διασώζουν το πώς αυτά τα πράγματα ήσαν. Πάντως περί την Αγία Τράπεζα υπήρχαν οι πρεσβύτεροι, ο κλήρος. Εκάθηντο. Ένας λειτουργούσε, οι άλλοι ήσαν γύρω-γύρω. Δεν λειτουργούσαν οι άλλοι, απλώς παρίσταντο.

Ιερεύς λειτουργούσε. Σιγά-σιγά έφυγαν και οι ιερείς, γιατί δεν έχουμε πολλούς ιερείς, και είναι μόνο ένας ο οποίος λειτουργεί, και πίσω από την Αγία Τράπεζα δεν έχουμε πλέον τίποτε. Άρα αυτό το «κυκλώνω» έχασε την έννοιά του. Δηλαδή, τεχνικώς δεν κυκλώνουμε το θυσιαστήριο. Θυσιαστήριον. Τεχνικώς, βεβαίως. Ουσιαστικά, εκείνοι οι οποίοι κοινωνούν και παρίστανται στην Θεία Λειτουργία, ουσιαστικά, ξαναλέγω, κυκλώνουν το θυσιαστήριον. Αυτό ήθελα να σας πω γύρω από το «κυκλώνω». Έχει κάποια αξία, σημασία. Πρέπει λοιπόν να καθαρεύουμε, δηλαδή πρέπει να μην έχουμε αμαρτήματα όταν πηγαίνουμε στο ναό να κοινωνήσουμε.

Γι' αυτό εξομολογούμεθα. Τι είναι τώρα η εξομολόγησις; Δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο πνευματικός εκείνος νιπτήρας στον οποίο πλενόμαστε για να πάμε την άλλη μέρα να κοινωνήσουμε. Γι' αυτό δεν πρέπει να πηγαίνουμε να κοινωνούμε χωρίς να καθαριζόμεθα. Υπάρχει όμως εδώ και η περίπτωση της σωματικής καθάρσεως. Λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος: «Ου πάντως δε διά τούτο εδίδου, διά των σωματικών ρύπων, ουκ έστι τούτο». Αυτό δεν εδόθη διά τον σωματικό ρύπον, το ότι θα πάμε να πλυθούμε με νερό.

Είναι σύμβολο, γιατί δεν υπάρχει περίπτωση να είμεθα βρώμικοι. Τι δηλαδή; Σωματικά. «Ουδέ γαρ ρύπον σώματος έχοντες την αρχήν εισήμεν», του εισέρχομαι, «εισήμεν εις την Εκκλησία». Δηλαδή, εδώ γίνεται ένας ωραίος και σαφής υπαινιγμός ότι, προκειμένου να πάμε εις την Εκκλησία, πρέπει να κάνουμε λουτρό, να πλυθούμε, να αλλάξουμε τα βρώμικά μας ρούχα, εσώρουχα, εξώρουχα, και να πάμε καθαροί στην Εκκλησία. Δεν είναι απαραίτητο βεβαίως τα ρούχα μας να είναι πολυτελή, όχι. Να μην πει κάποια κυρία «δεν έχω παλτό». Όχι με την έννοια... θα κρύωνε αν δεν έχει, γιατί κάθε μέρα τι κάνει; Κρυώνει που δεν έχει παλτό. Δεν έχει καλό παλτό για να πάει ή καλό κουστούμι για να πάει στην Εκκλησία. Όχι τέτοιο. Απλώς θα υπάρχει...

υπάρχει καθαριότητα σώματος και ενδυμάτων. Αυτά εδώ τα θεωρεί ως αυτονόητα ο Άγιος Κύριλος. Και βέβαια είναι αλήθεια ότι το φροντίζομε όλοι αυτό, λίγο ή πολύ. Πολλοί, νομίζω και οι ιερείς, πλενόμαστε το πρωί ή από βραδύς, ή το πρωί πλενόμαστε όλο μας το σώμα, λουζόμαστε, ό,τι μπορούμε. Θα αλλάξουμε, θα βάλουμε καθαρά ρούχα. Δηλαδή φτωχά μπορεί να είναι, φτωχικά ρούχα, αλλά καθαρά. Αυτό οίκοθεν εννοείται, γιατί πρέπει να υπάρχει και ο εξωτερικός καθαρισμός. Ύστερα, αν εγώ πάω στην εκκλησία και πρέπει να μπω σε ένα λεωφορείο, να πιάσω χρήματα, να χαιρετίζω πολλούς ανθρώπους, όταν θα μπω να λειτουργήσω και πλυθώ εις τον νιπτήρα...

δεν έχει μόνο συμβολικόν χαρακτήρα. Έχει και πραγματικόν. Δηλαδή, να πλύνω τα χέρια μου. Πώς, όταν καθίσω να φάγω, πλένω τα χέρια μου. Θα τελέσω το μυστήριον, πλένω τα χέρια μου. Ακόμη, εμείς το συνηθίζουμε αυτό, άλλη μια φορά τα πλένουμε, αν όχι περισσότερες, πριν τελέσουμε το μυστήριο, πριν τελέσουμε. Δηλαδή, γίνεται ο καθαγιασμός, πριν κοινωνήσουμε. Τώρα έχουμε μια ευχέρεια. Είμεθα δύο, έχουμε διάκονον, πηγαίνουμε στον νιπτήρα και πλενόμαστε, διότι πιάσαμε τα χαρτιά με τα ονόματα, πιάσαμε ό,τι πιάσαμε. Πάμε και ξαναπλενόμαστε, γιατί σε λίγο...

ο ιερουργών θα πιάσει τον αμνόν με τα χέρια του. Πρέπει να είναι καθαρά τα χέρια, καθαρά από εξωτερικούς τώρα ρύπους, όχι εσωτερικούς. ΑΛΑΙΑ Αλλά εάν είναι ένας ιερεύς, πολλές φορές λειτουργούμε και με έναν ιερέα, κατά τη διάρκεια του «Πάτερ ημών», που λέει ο ψάλτης, το λέει λίγο αργά, ξαναπηγαίνει και ξαναπλένεται ο ιερεύς. Ακριβώς γιατί, όταν θα πει «Τα Άγια τοις Αγίοις», την ώρα εκείνη παίρνει τον αμνόν και τον υψώνει. Υψώνοντας λοιπόν τον αμνόν, πρέπει τα χέρια του να είναι την τελευταία στιγμή καθαρά. Γι' αυτό, αν έχετε προσέξει, εδώ θα κάνω και μία τώρα εξήγηση. Όταν έρχεστε καμιά φορά κάτι να μου πείτε, πάτε να με χαιρετήσετε από δίπλα στο Ιερό και εγώ έχω πλυθεί, έχω ντυθεί, έχω πλυθεί. Δεν σας χαιρετάω.

Με έναν συνάδελφο ιερέα κάπου στην Ελλάδα είχαμε συλλειτουργήσει και με παρεξήγησε. Ναι, με παρεξήγησε, γιατί είχα πλυθεί. Πλύθηκα, δεν θα πιάσω χέρι ανθρώπου, τελείωσε. Πάλι, υπήρξε πολλή ανάγκη να πιάσω χέρι ανθρώπου, ξέρω εγώ, να τον χαιρετήσω από ανάγκη; Θα πάω να ξαναπλυθώ. Βεβαίως, δεν θα ξαναπώ την ευχή «Νίψομαι εν αθώοις τας χείρας μου», αλλά θα πλυθώ για τον εξωτερικό ρύπον, όχι τον εσωτερικό, τον εξωτερικό. Πρέπει λοιπόν να είμαι εκεί εξωτερικώς καθαρός. Προσέξτε όμως τώρα εδώ. Εδώ προσέξτε, παρακαλώ. Πιο πολύ απ' όλα θα προσέξετε. Αυτά είναι ανάγκη να τα κάνουμε όταν είμαστε κάτω από συνθήκες...

κανονικές. Εδώ τώρα θυμήθηκα, αν καλώς το ενθυμούμαι, ο Ιερός Χρυσόστομος, περπατώντας, περπατώντας σε αυτή την ατέλειωτη εξορία του, που τελικά δεν έφτασε και πέθανε στον δρόμο ο Ιερός Χρυσόστομος, προς Κουκουσόν...

Εεεε... κάπου σταμάτησε. Δεν θυμάμαι σε ποιο. Κάποιο μικρό ήταν, μικρός τόπος. Και εκεί ήταν ένας πολύ καλός επίσκοπος, τον δέχθηκε με χαρά και λέγει ότι επλύθη, ετοιμάστηκε και τέλεσε τη λειτουργία. Ήταν δε η τελευταία του λειτουργία, γιατί ευθύς μετά πέθανε. Αλλά επλύθη. Είναι πολύ σπουδαίο. Λοιπόν, επανέρχομαι.

Ήμεθα κάτω από δυσμενείς συνθήκες. Δεν μπορούμε να πλυθούμε. Και παίρνω μια ειδική περίπτωση: όταν έχουμε έναν άνθρωπο άρρωστο στο κρεβάτι, τον οποίον θέλουμε να κοινωνήσουμε, αλλά δεν είναι δυνατόν να πλυθεί ο άνθρωπος αυτός. Μάλιστα ηλικιωμένοι άνθρωποι, που πού να τον πλύνεις αυτόν, και σου λέει η γιαγιά, που μπορεί να είναι ετοιμοθάνατοι οι άνθρωποι μάλιστα, «Α, όχι», λέει, «δεν κοινωνώ γιατί δεν πλύθηκα». Μπορεί να μην λέει το «δεν πλύθηκα, δεν κοινωνώ», «δεν θέλω να κοινωνήσω». Πολλές φορές είναι γιατί δεν έχει τη δυνατότητα να πλυθεί. Μα, αγαπητοί μου, όταν μάλιστα ο άνθρωπος πεθαίνει, θα κοιτάξουμε αυτό το σημείο; Αν είναι δυνατόν ποτέ!

Θα φροντίσουμε να κοινωνήσουμε τον άνθρωπο, και μάλιστα άμα πεθαίνει, έστω κι αν δεν μπορούμε να τον πλύνουμε. Δηλαδή, για το πλύσιμο θα χάσει τη Θεία Κοινωνία, το αιώνιον εφόδιο; Είναι σωστό αυτό; Επιτρέπεται αυτό; Μόνο κάτω από καλές συνθήκες μπορώ να έχω αυτές τις προϋποθέσεις.

Θα χάσει τη Θεία Κοινωνία; Το πολύ πολύ ένας οικείος, μια γυναίκα που έχει μια γιαγιά, έναν παππού, ξέρω εγώ. Λερώνονται οι άνθρωποι ηλικιωμένοι. Έχετε την εντύπωση ότι δεν θα λερωνόμαστε και εμείς άμα γεράσουμε; Βγάλτε το από το μυαλό σας. Δεν θα έχουμε κανένα ιδιαίτερο προνόμιο να μη λερωνόμαστε. Βγάλτε το από το μυαλό σας. Αγαπητοί μου, κοινή η τύχη, που έλεγαν οι αρχαίοι. Όλοι μας.

Όπως ο πατέρας μου, έτσι κι εγώ. Η μάνα μου, έτσι κι εγώ. Ναι, ό,τι σε εκείνον και σε μένα. Λοιπόν, θα πρέπει να μας μεταχειριστούν άσχημα ή τα παιδιά μας ή παρακάτω. Μια γυναίκα, τον πατέρα της, τη μάνα της, τον πεθερό της, την πεθερά της, τη θεία της, τον θείο της, ποιος μπορεί να είναι στο σπίτι που να είναι κατάκοιτος και να μην μπορεί να πλυθεί κλπ. Με ένα σφουγγάρι, ούτε θα κρυώσει ο άνθρωπος. Με ένα σφουγγάρι, στα γρήγορα, ένα πασάλειμμα τρόπον τινά, ένα γρήγορο καθάρισμα. Τέλειωσε, και να κοινωνήσει ο άνθρωπος. Ακόμη και αυτό να μην γίνει, γιατί δεν προλαβαίνουμε ενδεχομένως, όταν καλέσαμε τον ιερέα να κοινωνήσει ο άνθρωπός μας, δεν θα γίνει και αυτό. Θέλω να σας πω ότι δεν θα εμποδίσουμε τη Θεία Κοινωνία αν δεν έχουμε τη δυνατότητα να πλυθούμε.

Θέλω να σας το τονίσω. Ύστερα, και εμείς που θα πάμε στην εκκλησία μπορεί να είμαστε κρυωμένοι· αν γδυθούμε να πλυθούμε, να κρυώσουμε πιο πολύ, πολλά πράγματα. Ένα γρήγορο πλύσιμο με ένα σφουγγάρι, όπου πρέπει να πλυθούμε, να αλλάξουμε, κανένα τίποτε άλλο. Δεν θα κάνουμε ολόκληρο λουτρό. Δεν θα χαλάσει ο κόσμος. Και ένα άλλο, έτσι, δεν έχει σχέση με το πλύσιμο, αλλά είναι παράλληλο. Κάποιος που κόβεται ή έχει πληγή ή έκανε εγχείρηση. Λέμε ότι επειδή έχεις πληγή δεν πρέπει να κοινωνήσεις, γιατί αφού θα κοινωνήσεις, από εκεί τρέχει αίμα, δηλαδή από εκεί θα φύγει ο Χριστός. Περίεργο πράγμα.

Περίεργο πράγμα. Ακούστε, αγαπητοί μου, ακούστε. Φεύγουν από τον κόσμο άνθρωποι που στάθηκαν τραυματίες ή εγχειρισμένοι, και υπήρχε αυτή η αντίληψη και δυστυχώς υπάρχει και σε πολλούς ιερείς, να μην κοινωνούν τον άνθρωπο. Τον βλέπουν, πεθαίνει. Μόνο και μόνο, λέει, γιατί έχει ανοιχτή πληγή. Μα τέτοια άγνοια! Μα είναι φοβερό! Θυμούμαι κάποτε ερχόταν ένα πούλμαν από Αθήνα και πήγαινε Θεσσαλονίκη. Ήταν εκδρομή. Κάπου εδώ, στο ύψος της Λαρίσης, το λεωφορείο αυτό τράκαρε, τι έγινε δεν ξέρω, και έφεραν τους τραυματίες στο δικό μας το νοσοκομείο. Ήταν ένας άνθρωπος, ήταν πολύ τραυματισμένος, είχε όμως...

Δεν έχασε το λογικό του, πώς το λένε, δεν χτύπησε το κεφάλι του να είναι σε αφασία. Τραυματίστηκε στο σώμα, αλλά το κεφάλι του ήταν γερό. Και έβλεπε, άκουγε, σκεπτόταν και μιλούσε. Και τότε, πώς βρέθηκα εγώ εκεί στο νοσοκομείο, λέω να τον κοινωνήσουμε. Ειπώθηκε ότι «μα, είναι τραυματίας». Τι λέτε τώρα; Θα αφήσουμε τον άνθρωπο να πεθάνει επειδή είναι τραυματίας; Επειδή είχε ανοιχτές πληγές; Έτρεξα γρήγορα στον Άγιο Αχίλλειο, πήρα τη Θεία Κοινωνία και πήγα και τον κοινώνησα. Ο άνθρωπος αυτός την άλλη μέρα πέθανε.

Σύνεπ Συνεπώς, όταν κάποιος έχει πληγή από εγχείρηση ή μια πληγή ή τραυματιστεί κλπ., δεν εμποδίζεται να κοινωνήσει. Της περιπτώσεως της εμμήνου ροής, και αυτό, αν το θέλετε, είναι συζητήσιμο, αλλά δεν λέω πιο πολλά για να μην προσκρούσω σε πολλά πολλά που μπορεί να προσκρούσει κανείς. Αλλά οποιαδήποτε άλλη πληγή κι αν υπάρχει, δεν είναι εμπόδιο να κοινωνήσει ο άνθρωπος. Το ακούσατε, παρακαλώ; Να το ξέρετε αυτό το πράγμα, και προχωρούμε.

Αυτά τα είδαμε στη Δευτέρα Παράγραφον. Προχωρούμε στην Τρίτη Παράγραφον. Αυτή αναφέρεται στο θέμα του φιλήματος, του ασπασμού. «Είτα βοά ο διάκονος». Ύστερα, λέγει, φωνάζει ο διάκονος μέσα εις το ναόν: «Αλλήλους απολάβετε και αλλήλους ασπαζώμεθα». Δηλαδή, ο ένας τον άλλον να τον αποδεχθεί. Απολαμβάνω, αποδέχομαι. Και αλλήλους, ο ένας τον άλλον, ασπαζώμεθα. Είναι εδώ με ωμέγα το «ζώ». Δηλαδή, ας ασπαστούμε. Ο καθένας μας να αποδεχθεί τον άλλον.

Ο καθένας μας να ασπαστεί τον άλλον. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Μη υπολάβεις το φίλημα εκείνο σύνηθες είναι, το εν αγορά γινόμενον υπό των κοινών φίλων. Ουκ έστι τούτο τοιούτον, αλλά το φίλημα τούτο ανακίρνησι τας ψυχάς αλλήλαις και πάσαν μνησικακίαν αυταίς εξορίζει». Δηλαδή, μη λογαριάσεις, μην υποθέσεις, υπολάβεις αυτό το φίλημα μέσα στην εκκλησία ότι είναι το συνηθισμένο που κάνουμε στην αγορά, στους δρόμους, στα σαλόνια, θα προσέθετα εγώ, στα σπίτια με τους κοινούς φίλους. Όχι, δεν είναι αυτό το φίλημα. Αλλά αυτό το φίλημα ανακίρνησι...

«Ανακίρνησι τας ψυχάς αλλήλαις και πάσαν μνησικακίαν αυταίς εξορίζει». Ανακίρνησι, αναμειγνύει τις ψυχές μεταξύ των ανθρώπων και έτσι εξορίζει τη μνησικακία. Δηλαδή, δεν θυμάται πια κανείς καμία κακία. Έλα να φιληθούμε. Ευχαριστούμε. Έλα να φιληθούμε. Τι κάνει λοιπόν τις ψυχές, λέει; Τις ανακατεύει, τις αναμειγνύει. Αυτό το φίλημα, όπως θα δούμε λίγο πιο κάτω, ήταν τάξις στην αρχαία Εκκλησία. Αυτή η τάξις έχει διατηρηθεί μέχρι σήμερα εις τους ιερείς, που βλέπετε υπάρχει.

Το φίλημα αυτό, προ του Συμβόλου της Πίστεως, πριν πούμε το «Πιστεύω», γίνεται αυτό το φίλημα μεταξύ των ιερέων και μετά λέμε το «Πιστεύω εις έναν Θεό» κλπ. Αλλά διατηρήθηκε εις την Ορθόδοξον Ρωσικήν Εκκλησίαν.

Εεε Μάλιστα σε μεγάλες γιορτές, ιδιαίτερα το Πάσχα. Αν ποτέ το έχετε δει σε ταινία, ξέρω εγώ πού, πώς, ή έχετε πάει στη Ρωσία, οι γυναίκες φιλώνται μεταξύ των, οι άνδρες φιλώνται μεταξύ των. Και είναι ακριβώς αυτή η αρχαία παράδοση, η οποία σε μας δυστυχώς δεν υπάρχει. Μου φαίνεται κάποιο Πάσχα είχα δει κάποιους ανθρώπους μεταξύ των εφιλούντο. Συγγενείς αυτοί ή φίλοι εφιλούντο.

Βέβαια, εγώ ήμουνα αρκετά μακριά τους. Υποθέτω ότι δεν ήταν αυτό το φίλημα που λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, αλλά ήταν ένα κοσμικό φίλημα, όπως ακριβώς θα λέγαμε στον άλλον το «χρόνια πολλά», και όχι το χριστιανικό φίλημα. Λοιπόν, λέει στη συνέχεια, ξέρετε δε ότι όταν λέγει ότι αμνηστεύεται κάθε... συγγνώμη, εξορίζεται η μνησικακία εις αυτές τις ψυχές, δηλαδή ξεχνάς την κακία που σου έκανε ο άλλος, θα τον φιλήσεις. Εδώ, επειδή μένουν πολύ πολύ λίγα λεπτά και δεν θα προλάβω να πω ολόκληρη αυτή την παράγραφο, θυμήθηκα να σας πω από ένα διήγημα, νομίζω του Καρκαβίτσα. Δεν θυμάμαι, είναι πολλά χρόνια που το έχω διαβάσει.

Έφευγαν, ακόμα Τουρκοκρατία, κυρίως στη Βόρειο Ελλάδα. Αυτή η ιστορία πρέπει να είναι εκατό χρόνια, διακόσια χρόνια, κάπου εκεί. Πάντως η Μακεδονία ήταν ακόμη τουρκική και η Ήπειρος. Από ένα χωριό της Ηπείρου έφευγαν κάποιοι άνθρωποι να πάνε να δουλέψουν στην Πόλη. Όλοι ετοιμάστηκαν, χαιρετήθηκαν με τους δικούς των. Ήταν και μία γυναίκα, χήρα, που είχε ένα αγόρι. Μικρό παιδί ήταν, μικρό, πολύ μικρό παιδί. Και αυτό θα πήγαινε μαζί με τη μεγάλη συνοδεία των πατριωτών, των συγχωριανών, στην Πόλη να πάει να δουλέψει. Πολύ φτώχεια. Δεν μπορούσαν να ζήσουν στο χωριό. Ξεκίνησαν.

Πήγαιναν πολύ καλά. Φόρτωσαν κάποια ζώα· φυσικά, με τα πόδια θα πήγαιναν στην Κωνσταντινούπολη. Πέρασαν κάποιες μέρες. Κάποια φορά έπεσε το πουγγί, το πορτοφόλι ενός, το οποίο από τη συντροφιά το βρήκε κάποιος άλλος πιο πίσω. Έγινε αντιληπτό ότι το βρήκε αυτός ο κάποιος άλλος, και τότε ο απολέσας έλεγε: «Δώσ' μου το πουγγί, είναι δικό μου». Λέει: «Δεν μπορώ να σου το δώσω, γιατί είναι το τυχερό μου». Το φαντάζεσαι αυτό; Το έχω ακούσει και από άλλους, αγαπητοί μου, αυτό. «Δεν το δίνω», λέει, «γιατί είναι το τυχερό μου». Άκουσον άκουσον.

Τε... Τότε άρχισε να γίνεται καβγάς. «Δώσ' μου τα λεφτά μου». «Δεν σ' τα δίνω». Και η όλη συντροφιά χωρίστηκε στα δυο, εδιχάσθη. Οι άνθρωποι πώς διχάζονται! Οι μεν υπεστήριζαν εκείνον που έχασε το πορτοφόλι, ότι είναι δίκαιο να πάρει τα χρήματά του ο άνθρωπος, οι δε υπεστήριζαν τον άλλο, τον ευρόντα, λέγοντας ότι είναι πράγματι το τυχερό του. Κινδύνευε λοιπόν αυτή η μικρή συντροφιά να αρχίσουν να γροθοκοπώνται. Τότε λέει κάποιος: «Βρε παιδιά, έχουμε έναν μικρόν μαζί μας. Ο πατέρας του ήταν ένας πολύ συνετός και φρόνιμος άνθρωπος και τον είχαμε στο χωριό σαν καδή, δηλαδή σαν δικαστή». Όχι ότι δίκαζε με την έννοια ότι είχε εξουσία δικαστική· ήταν όμως σοβαρός άνθρωπος και πήγαιναν εκεί οι χωριανοί και τους έλυνε τις διαφορές. Τότε...

Αυτός που το πρότεινε λέει: «Γιος του τάδε ήταν, του μακαρίτη. Κάτι μπορεί να βοηθήσει το παιδί αυτό». Το παιδί, γιατί εν στάσει έγιναν αυτά, είχαν σταματήσει κάπου, το παιδί κουρασμένο είχε αποκοιμηθεί κάτω από ένα δέντρο. Το ξυπνήσανε και του λένε: «Έλα, τώρα θα μας κάνεις τον δικαστή». Λέει: «Τι;» «Να, το και το». Ο μικρός κάθισε σταυροπόδι, έτριψε τα μάτια του από τον ύπνο που είχε, επήρε σοβαρόν ύφος και είπε: «Φέρτε τους εδώ, τους αντιδίκους». Τότε τους κοίταξε, μια τον έναν και μια τον άλλον. Όλοι περίμεναν τι θα πει ο μικρός ο δικαστής.

Αν ήταν αντάξιος του πατέρα του. Δεν μιλούσε ο μικρός. «Άντε», του λένε, «τι έχεις να πεις;» Ο μικρός δεν μιλούσε, κοιτούσε τη δουλειά του, κοιτούσε αυτούς τους δυο, τους κοιτούσε, τους κοιτούσε. Κάποια στιγμή λέει: «Φιληθείτε». Κάνει ο ένας έτσι, κάνει ο άλλος έτσι. Τώρα πώς να φιληθούν αυτοί; Χρεμαλώση...

«Φιληθείτε», φωνάζουν οι απ' έξω, οι άλλοι. «Σας το λέει ο δικαστής. Φιληθείτε». Τι να κάνουν; Φιλήθηκαν. Αφού το λέει ο δικαστής, το δεκατετράχρονο πιθανώς παιδί, φιλήθηκαν. Μόλις φιλήθηκαν, παίρνει αυτός που κρατούσε το πουγγί και το πετάει και λέει: «Πάρ' το, αδελφέ, είναι δικό σου».

Ο άλλος: «Όχι, είναι δίκαιο να σου δώσω μερικά χρήματα από αυτό». Τα βρήκαν με ένα φίλημα. Αυτό είναι που λέει ο Άγιος Κύριλος, ότι το φίλημα «ανακίρνησι τας ψυχάς αλλήλαις και πάσαν μνησικακίαν αυταίς εξορίζει». Πολύ ωραίο. Βέβαια, άλλο τώρα εάν το φίλημα μπορεί να απολήγει να είναι πονηρόν, αλλά δεν θα μείνουμε ποτέ εμείς στο να είναι κάτι πονηρόν. Και συνεχίζει: «Σημείον τοίνυν εστί το φίλημα του ανακραθήναι τας ψυχάς και πάσαν εξορίσαι μνησικακίαν». Τι είναι, λέει, το φίλημα αυτό; Είναι σημείον, σημάδι.

Σημάδι του ανακραθήναι τας ψυχάς. Ανάκρασις θα πει αυτό το ανακάτωμα. Η μια ψυχή μαζί με την άλλη έρχονται πολύ πολύ κοντά, ανακατεύονται οι ψυχές. Είναι σημάδι ότι οι ψυχές έχουν υποστεί αυτήν την ανάκραση και έχουν εξορίσει αυτήν τη μνησικακία. «Δια τούτο λέγει ο Χριστός». Τι έλεγε ο Κύριος; «Εάν προσφέρεις το δώρον σου επί το θυσιαστήριον και εκεί μνησθείς ότι ο αδελφός σου έχει τι κατά σου, άφες το δώρον σου επί το θυσιαστήριον και ύπαγε πρώτον διαλλάγηθι τω αδελφώ σου και τότε ελθών πρόσφερε το δώρον σου». Θυμήθηκες, που θα το προσφέρεις.

Θυμήθηκες ότι «εγώ μάλωσα με τη γειτόνισσα, με τον γείτονα». Άσ' το εδώ. Τρέξε. Πήγαινε, βρε, στον γείτονα. Συγχωρήσου. Εδώ αφήνει να εννοηθεί εκείνο το φιλί σου. Φιληθείτε με τον γείτονα, με εκείνον που είχες τσακωθεί. Και τότε γύρνα να προσφέρεις το δώρο σου. Κάτι λίγο θέλει ακόμη αυτή η παράγραφος, αγαπητοί μου. Αλλά, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.