Catecheses of St Cyril 189 | 17-12-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

With the help of God, my dear friends, we now enter the fifth and final Mystagogical Catechesis of Saint Cyril. As this marvelous collection of his twenty-four catecheses comes to an end, I naturally feel a certain sadness. I believe that you feel you have benefited from them, as I have. The way Saint Cyril presented these teachings to his catechumens was marvelous and gave us such an opportunity for genuine catechesis—one that did not merely impart...

knowledge, but also inspired people to put into practice what he taught in his catecheses. So I feel sad that they are now ending. But what can we do? By the end, we are supposed to have become more mature. After all, this is the purpose of catechesis, which in truth never ends: it should make us more and more mature. Somewhere in the Epistle to the Hebrews, the Apostle Paul says that by this time—meaning after so much catechesis—you ought to be teachers. But because you did not take care to be properly trained and sufficiently instructed, we must begin by giving you milk as food. In other words, you are still infants in knowledge, whereas after so much catechesis you ought, as I said, to be teachers. We must therefore mature. Our listening must not be passive, but active. And active listening means not only putting what we hear into practice, but also being able, as far as possible—and I would say that all of us can do this—to pass something on to other people, even if it is only something simple. Above all, we should pass it on to the other members of our families. Those who have children, especially, should share with them what they have heard.

The practice of taking notes is unquestionably very good, because it keeps what we have heard from being forgotten, slipping away, and taking flight. A Latin proverb says, “The written word remains; spoken words fly away.” And let us not forget how the immortal writings of the Fathers reached us. Do you know how? While those Fathers were speaking, certain people served as rapid writers and stenographers—for such people have always existed—and wrote down what the speaker was saying. John Chrysostom, for example, almost...

Almost all his homilies were delivered orally; he did not sit down to write them. I say almost all. Perhaps his discourses On the Priesthood were written, and perhaps his discourse On Virginity. A very small number of his works may have been written from the beginning as treatises of a kind.

The Hexaemeron of Basil the Great is a treatise, a whole book comprising that entire series of homilies. Yet, my dear friends, he delivered his richly detailed Hexaemeron in church. He spoke every day in the late afternoon—or rather, as he himself says somewhere, in the evening, after the day’s work. At one point he tells his listeners, “Now, when you go to eat your evening meal, tell the members of your family who did not come what you heard here.” You see, then, that all these teachings were recorded by stenographers. Saint Cyril’s catecheses were recorded in the same way. They were not composed in some quiet study and then read aloud to his catechumens. No! Moreover, there was not just one stenographer, but several. That is why we often find differences between the texts, whether because one stenographer caught something differently or because of later copying—that is, through the work...

of the copyists, where, of course, certain problems also arose. This is why we need what is called a critical edition of a text. Those among you with greater knowledge understand what I mean. These teachings, then, were oral, and in truth they never come to an end. Catechesis must always continue, and the Word of God must be written down so that we may establish it firmly within ourselves, read it again, and return to it. Then we can say that, with time, we too may become teachers. We may not become official teachers. Yet I believe there are marvelous and very capable people among you, both men and women, who could teach from a lectern. I truly believe that. But even if it is only to...

say two good words to another person from what we ourselves have heard, that is still something. Saint Cyril’s fifth Mystagogical Catechesis concerns an important subject: a selection of certain points from the Divine Liturgy. But let us look at the title: “A Reading from the Catholic Epistle of Peter.” What does “a reading” mean? A reading from where? “Therefore, laying aside all malice and all deceit and slander,” and so on. These words are found in the First Epistle of the Apostle Peter, chapter two, verse one and following.

You will remember that whenever Saint Cyril took up a new catechesis, it always began with a Scripture reading. From the few words quoted here, you can see that this reading concerns moral character. Do you see what it says? We are to lay aside all malice, all deceit, and all slander—that is, speaking evil of and accusing other people. These are matters of moral conduct. Saint Cyril judges, and very rightly, that one way for us to develop Christian character is to come to know the Divine Liturgy.

This is striking, and it ought to strike us. How can the Divine Liturgy correct our moral character? It is the finest purifier and the finest shaper of character. Pay close attention to this. Because we separated the Divine Liturgy from morality, we fell into something very serious. It first appeared in Europe as a movement and a form of spirituality and, as you understand, later spread to Greece. Some people accuse others of it maliciously rather than speaking sincerely. I mean the phenomenon of Pietism. Those who understand should take note. Pietism comes from pius—as when we say Pope Pius—and pius means “pious.” Thus Pietism, a movement centered on piety, is nothing other than an attempt...

to separate spirituality from doctrine and worship. There were doctrinal struggles mainly in the East, and fewer—far fewer—in the West. Heresies appeared; of course they appeared in the West as well, and the West also had to struggle against them, but they arose above all in the East. This is why questions of doctrine occupied the Fathers of our Church so greatly. Why were they so concerned with them? Because doctrine is the source from which Orthodox spirituality springs, provided that the doctrine itself is Orthodox...

That is why the spirituality flowing from it is Orthodox as well. We cannot speak of Orthodox spirituality if we do not have Orthodox faith. This would, of course, require a lengthy demonstration, but I think that little by little we must come to understand it. It is not our subject at this moment. Indeed, we ought to have understood it throughout Saint Cyril’s catecheses. For now, I will mention just one or two points, because it is a vast subject. Some people in the West felt that there had been far too much trouble over the search for correct doctrine and related questions. Moreover, Protestantism had already begun—

Lutheranism in particular. Within Lutheranism, the idea arose that doctrines did not matter so very much after all. The ground of Protestantism favored this position, whereas the ground of Roman Catholicism did not. According to this idea, we could concern ourselves with the spiritual life—that is, with piety—without worrying too much about doctrine. Yes, God is Trinitarian; that is fundamental, fine. But what are the relations within the Holy Trinity? The Father begets and is not begotten. The Holy Spirit proceeds from the Father, but not from the Son.

The Holy Spirit proceeds from the Father and is sent by the Son, and there is a clear and essential distinction between being sent and proceeding. “Leave all that aside,” they said. “It gives us a headache and creates quarrels, so we do not need it. Why trouble ourselves over it? Will God judge us according to such things? We will simply try to be good, pious Christians.” I hardly need to tell you that this position was mistaken. Thus, always within Protestant circles, there arose this movement called Pietism—a movement centered on piety—if I have managed to...

give you even a simple picture that helps us understand the matter. This, however, is disastrous, because, as I told you, Orthodox spiritual experience, or Orthodox spirituality, springs from Orthodox doctrine. We cannot therefore speak as though the spirituality put forward by Protestantism or Roman Catholicism were the same thing. Do you know how greatly Orthodox spirituality differs from Protestant spirituality? My dear friends, I have said this before in one of our Monday meetings, during these talks on Saint Cyril: if one day—and why should it not happen, unfortunately, given the sorry state of our Church administration and its leaders? Woe to us!—they come in, and they will...

come in—those who are already making their way in—and they will become destroyers of our Church. Some people are supremely optimistic. Given the sorry state we are in, we cannot maintain ordinary optimism, much less excessive optimism. When these people come in, they will establish churches, meaning church buildings. They will establish universities and schools, just as the Roman Catholics and Protestants have universities in Europe and America. And their propaganda is what it is. So I ask you: when a spirituality flowing from Protestantism or Roman Catholicism begins to take root...

what will happen then?

I am a sinful man. I do not know how faithfully I keep God’s commandments, or what God will hold against me because of my transgressions and omissions. Yet I assure you—and I have said this before—I cannot bear Protestant spirituality or Roman Catholic spirituality. I cannot bear them. To put it briefly, the element of the Cross is absent from both Roman Catholic and Protestant spirituality. Why is it absent? Because theirs is a secularized spirituality. That is why. Once the element of the Cross is absent, the presence of worldliness reveals itself.

We are sinners, but we must never cast aside Orthodox spirituality, and we will preserve it only if we preserve Orthodox faith. I do not know whether these few remarks have helped you understand, my dear friends, what Orthodox spirituality means. Do you suppose Saint Cyril of Jerusalem was foolish to include so many doctrinal teachings in his catecheses? We find matters of moral conduct only here and there. Why? Because he knows that he is providing the source, and this source will yield both moral character and much else besides.

This is the teaching of Holy Scripture. Holy Scripture says, “Do not tell lies.” The Scouts also tell their young Scouts, “Do not tell lies.” Holy Scripture says, “We must do good works.” The Scouts also say, “Do one good deed every day.” Yes, that is how it is. But now pay attention to the enormous difference—an enormous difference. The Scout’s good deed is cut off from everything else. It is independent of what his faith may be. Scouting, for example, is, we might say, a worldwide movement. It is found...

even among Hindus and everywhere else, including among atheists. They have adopted a common denominator called “God.” The Scout believes in God—but who is this God? The God of the Muslims, the God of the Buddhists, or the God of the Christians? They say it does not matter; to avoid causing offense and to preserve unity, they simply say “God” and nothing more. In whose name, then, is the good deed done? It is not done in the name of God, and still less in the name of the Holy Trinity. It is not. I remember that many years ago I was invited to visit a newly built Scout clubhouse.

Of course, they must still be rueing the day they invited me. So be it. I went there, to the top floor, and the Scout leaders gathered so that I could speak to them. At one point I voiced my objection: at least once a month, when they go on an outing on a Sunday, they miss the Divine Liturgy. I am not departing from our subject; the fifth Mystagogical Catechesis concerns the Divine Liturgy. “No,” the head leader told me—I no longer remember who he was, for this happened about twenty years ago, perhaps more. “No,” he said. “We have our own liturgy.”

“And what is your liturgy?” “When we go on an outing, when we go up into the mountains, we place a stone in the middle, gather around it, and say our prayer there.” Is there any need for me to comment? Could one possibly comment on such a thing? And you call that the Divine Liturgy? It is not even a substitute for prayer, let alone for the Divine Liturgy...

Not at all. As I told you, I made all these comments in front of all the Scout leaders. So they must still be rueing it and saying, “What a mistake we made in inviting that man!” Pay attention, my dear ones: the mere fact that they miss the Divine Liturgy once a month is very harmful. And the very fact that they have this kind of understanding of the Divine Liturgy...

...is disastrous, utterly disastrous. What kind of spirituality can come from such a thing? Absolutely none. It is merely a substitute—and a very poor caricature at that—used to justify certain things. No, then. No, no, no! For God’s sake, no! Now, as for good works: “Do not tell lies.” I do not doubt that Scouting teaches, “Do not tell lies.” “Holy Scripture says the same thing,” they will tell us. But read what follows and you will see. When Holy Scripture, when the Apostle Paul, when the Holy Spirit says, “Do not lie to one another,” He adds something: “for you are—or rather, we are—members of one another.” In other words, do not lie because we are members of one body, the Body of Christ. If my eyes lie to me, false information reaches my brain, which then gives a false command to my hands, and a schism results. If the brain receives false information because the senses are lying, I will be unable to do anything. Since the Church is one body, we cannot lie, because that would cause a schism...

...in the Body of Christ, which is the Church. But the teaching that the Church is the Body of Christ is doctrine. It is not a question of morality; it is a question of doctrine. So where does the command not to lie come from? It comes from doctrine. But when I am told, according to the Scout ethic, not to lie, where does that come from? Merely from humanism. It has no connection with God. The difference is tremendous. Morality derived from humanistic criteria may amount to something, but that something is merely an expression of culture and civility. We speak of “a civilized person.”

But it has no value before God. It comes to nothing. Once I make morality independent of God, that morality has no value. Not only does it have no value, but it is itself sin. Does the Apostle Paul not say, “Whatever is not from faith is sin”? Everything that does not spring from faith in God—from faith in God—is sin. Therefore, the morality promoted by humanism not only has no value according to God, but is also sin. I think this small example has helped you understand that...

...morality must begin with doctrine. It must begin with worship. The passage Saint Cyril chooses from the Apostle Peter says that we must put away all malice, all deceit, and all slander—matters of morality—yet his catechesis concerns the Divine Liturgy. The Divine Liturgy, therefore, is the great purifier of souls. Pay attention: it is like the great fuller, the one who dyes, whitens, and cleanses here on earth—in this case, cleansing the human person, the human soul. The Divine Liturgy is of immense importance, truly immense. What can I say? The Divine Liturgy is nothing less than the expression and epitome of the entire body of doctrine contained in our faith. If we had to condense all our doctrine into a single summary, that summary would be the Divine Liturgy. And since we have said that morality is healed by doctrine, the Divine Liturgy, as the epitome of doctrine, forms our moral life. How, then, could we ever imagine that morality can be developed outside the Church? I do not mean the Church in the doctrinal sense...

...of “the Church as the Body of Christ,” but in the sense of worship and attending the Church’s services. Such a thing is inconceivable. And what have we achieved instead? I will tell you, my dear ones. We have produced a morality cut to our own measure, entirely subjective—a subjective morality. Each person therefore has his own understanding of morality, virtue, and sin. But if our understanding is subjective, what are we doing? What becomes of the Gospel? The Gospel, my dear ones, is not one particular view of morality. It is a declaration of the will of God, a revelation of the will of God. Having said these few things as a little introduction—some introduction!—to the title, let us now continue. We read the first paragraph of the fifth Mystagogical Catechesis: “By the loving-kindness of God, in our previous gatherings you have heard sufficiently concerning Baptism, Chrismation, and partaking of the Body and Blood of Christ. It is now necessary to proceed to what follows, placing today the parapet...”

“...upon the edifice raised for our spiritual benefit.”

“By the loving-kindness of God,” he says, “in our previous gatherings”—and I remind you that these gatherings took place during Bright Week. They began on the second day of Pascha, Bright Monday. So they met on Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, and Friday. That is why there are five Mystagogical Catecheses: they were delivered on those five days of the week. Notice, please, that there was one catechesis every day. This was very important. It meant that the catechumens were people who worked carefully with the material given to them. Thus, “By the loving-kindness of God, in our previous gatherings you have heard sufficiently”—that is, enough—“about Baptism, the Mystery of Baptism, the Mystery of Chrismation, and the Mystery of partaking of the Body and Blood of Christ. Now we shall continue.” “It is now necessary to proceed to what follows”; we shall go further. “Placing today the parapet upon the edifice raised for our spiritual benefit.” He speaks of a building. “Upon our spiritual edifice,” he says...

“...which is for our benefit, we shall place the parapet.” Pay attention: he does not mean a wreath or a crown, but a parapet. In the book of Deuteronomy in the Old Testament, we read: “When you build a house”—because houses in the East did not have tiled roofs, but flat rooftops—“as soon as you build it, put a parapet around the roof.” That means a railing, so that no one falls from it and is killed, and your new house does not begin with the death of a human being.

When he speaks of a building, the mind immediately turns to the parapet around the building mentioned in Deuteronomy. In other words, we must put up the railings. And what are these railings? They are what protect those inside the building, so that no one falls. The railings around the property—what we call the surrounding fence—are likewise very important, for they also protect the building.

We must now crown our edifice by placing this parapet around it; that is, we must see precisely how we can guard everything we have learned. Where will it be safeguarded? In knowing and living the Divine Liturgy. There it will be safeguarded and lived. I remember Father Athanasios Jevtić, the Serbian scholar. He was already a professor at the University of Belgrade and knew Greek extremely well. Once he said something that I heard in the presence of many others. He was speaking about the situation in Russia and...

...about the situation in Serbia. This was many years ago, before 1970—perhaps in 1968—when Tito was still alive. Yes, preaching was forbidden. Yes, in Russia and Serbia every gathering and activity outside the church building was forbidden. But the Divine Liturgy was not forbidden. Of course, for a time even the Divine Liturgy was forbidden in Russia. After 1941, however, when Stalin found himself in that difficult position and wanted to strengthen and inspire the Russian people to fight the enemy—ah, to fight the enemy! So the Church inspires people, does it?

Indeed it does! How wretched are those who believe otherwise. So Stalin opened the churches. What did he permit? Only the Divine Liturgy. And Father Athanasios Jevtić told us, “Fortunately.” Why? Because God blinded them, and they imagined that divine worship contained nothing that could threaten the systems of so-called actually existing socialism. Yet although the Divine Liturgy may appear static, it is profoundly dynamic, because it sanctifies the faithful and preserves them in the faith. You should know this.

But I will take this point further. If divine worship possesses such power—active, dynamic power, not merely potential but actual and operative—yet that worship is counterfeit and therefore unacceptable to God, then such a service cannot possibly be a source of power. It cannot. You may ask, “When can worship be counterfeit?” First of all, when it takes place within heresy. When Protestants, for example, celebrate what they call the Divine Liturgy, yet do not accept that the Mystery of the Holy Eucharist is the Body and Blood of Christ...

...but say that it is merely wine and bread in remembrance of Christ, symbols of the Body and Blood of Christ, I ask you: could such blasphemy ever be accepted or tolerated by God? It is therefore a corrupted Divine Liturgy. And I will not even speak of the other elements that mistreat the Divine Liturgy. The Orthodox Divine Liturgy unquestionably possesses an integrity and wholeness. We shall see this later—not in Saint Cyril, but in Saint Nicholas Cabasilas. I shall read you something from his work. Yet the Divine Liturgy may remain intact in essence while being presented in a distorted form, so to speak.

Suppose we introduce music—and what kind of music? Not merely a choir, but even rock music, supposedly to attract young people. Poor, misguided people! If a young person wants to hear rock music, can he not go somewhere else to hear it? Must he come to church to hear rock, supposedly so that we can attract him? And it is performed onstage, because we have turned the sanctuary into a stage. You have probably seen photographs published from time to time in newspapers and magazines, showing services among Protestants and, no less, among Roman Catholics, with whom we have the unfortunate desire to unite. God preserve us!

God preserve us! And you see—their churches have no iconostasis. That in itself is not of great importance, because the ancient Church did not have an iconostasis either, but the sanctuary is left open. Do not accuse me for saying this; pay attention, I am speaking historically. With the sanctuary exposed, the musicians are lined up on a step below it, though still above the congregation, playing electric guitars, violins, and so forth. And when they play rock music there, are we not mistreating the Divine Liturgy? Where is the Church’s sacred music, the music that is fitting and reverent? This is already happening in Athens, at Saint Photini in Nea Smyrni. I am speaking of concrete facts.

There is a choir, instrumental music, and violins. Is that not a distortion? I would not want to claim that the Mystery of the Holy Eucharist would not be present, provided, of course, that there are valid Holy Orders and all the rest. But is this not a distortion? Is not good food served on a good plate? We are offering Holy Communion. Of course, even if we offered it in a mortar, it would still be Holy Communion—but what a way to offer it! Likewise, when we offer divine worship surrounded by such elements, its fitting form is ruined. Did the Fathers not establish in the Canons that in the Divine Liturgy there must be no...

Theatricality—thymelismos, spelled theta-upsilon. The thymelē is the theater. There must be nothing theatrical about the Divine Liturgy, nor anything that even calls the theater to mind. So when we stage a performance like this, are we not distorting Divine worship? And are we not also showing contempt for the Canons of our Church concerning Divine worship? Of course we are! And there are still other things, my dear friends, that go so far as to distort Divine worship.

I say it again.

I say it again: the Body and Blood of Christ may indeed be offered, but this setting, this distorted form, ought not to exist. So pay attention. Yesterday—today! What am I saying, yesterday? Today it is happening at Saint Photini in Nea Smyrni, Athens—not here. But why not tomorrow at Saint Demetrios in Nea Smyrni, Larissa, or at Saint Achillios, or somewhere else? How, then, will the congregation respond to this? It will certainly be divided. There will be those who understand absolutely nothing of the depth of Divine worship and will say, “These things are lovely. Do you not like them?” Others will say, “No. If we want to hear music, we can get records of classical music,

or rock music if someone is fond of rock, and whatever else we may want. But in worship I want to hear the established music, the music that has been sanctified.” Will the congregation not then be divided? And tell me: is such division wrong when people are divided over things that are distorted? God willing, after the feast days—we did not manage to reach it—we will read in Acts that the people were divided: some sided with the Apostles and others with the Jews. Someone might say, “And they had to be divided.” There was no other possibility. For if they had not been divided, either the whole city would have followed the Apostles or the whole city would have accepted the Jews. Then the Gospel would have come to nothing. What do you think of this? Is it true?

So, I have told you a few things: worship must be sound and kept in its proper form. We must not introduce innovations that could prove harmful to the spirit of the worship of God. And now, since Saint Cyril has given us these words by way of a brief introduction, allow me to offer a brief introduction of my own.

In this introduction, then, let us finally see what the Divine Liturgy is. I must tell you that Saint Cyril could never have covered everything concerning the Divine Liturgy in a single catechesis. That would be impossible. He takes only a few points in passing—pay attention, only in passing. Of course, he chooses points that also foster the Christian moral life, but they are only selected points. Throughout this catechesis he will also give us a very brief account and explanation of the Our Father, the Lord’s Prayer.

Then again, his catecheses are based on the Creed—“I believe in one God”—and now he also takes up the Our Father and explains it, however briefly, to give us a measure of doctrine, faith, and the moral life. What, then, is my brief introduction? Saint Cyril does not explain what the Divine Liturgy is. That does not matter. Since we are giving a lesson, as we said, let us use this opportunity, now that we are studying Saint Cyril, to draw upon other Fathers and ecclesiastical writers of our Church, so that we may gain a more complete picture of the Divine Liturgy. Many of you may remember, from quite some time ago, that

some years ago we studied the Divine Liturgy on the basis of the outstanding work by Saint Nicholas Cabasilas, the theologian of Thessalonica, devoted to the Divine Liturgy. The title of the book is The Divine Liturgy. It is one of the finest works ever written on the Divine Liturgy. Saint Maximus the Confessor also wrote about it, but he treated only certain points rather than the whole Divine Liturgy, just as Saint Cyril does here. Saint Nicholas Cabasilas, however, presents everything in order.

You will remember the study we made at that time. Let us see how he begins. Like a master of words and a good teacher—as Saint Cyril also was—what does he do? In fact, in his introductory catechesis Saint Cyril gave an outline of what he would say in the catecheses that followed. Here too, Saint Cabasilas gives us a very concise outline. The title is: “The Meaning of the Whole Sacred Rite, in Summary.” The word nous here means “meaning.”

It is the meaning of the sacred rite—that is, of the Divine Liturgy—given in summary, in just a few words. This is very important, so that a person does not become overwhelmed, learning many, many things, only to find at the end that, when asked what the Divine Liturgy is, he cannot say anything because he has drowned in all the details. So here, in concise form, is what Saint Cabasilas tells us: “The work of the sacred celebration of the Holy Mysteries is the transformation of the Gifts into the Divine Body and Blood; its purpose is for the faithful to be sanctified through them, having received

forgiveness of sins, the inheritance of the Kingdom of Heaven, and the like.” This edition I have also includes a translation. When we made that earlier study, we did not have these books, these editions from Thessalonica, or this translation. I had a volume from Sources Chrétiennes—Christian Sources.

Just imagine: the French publish these works with the original Greek text on one side and the French translation on the other. Think also of Migne’s editions: the Greek text is on one side and the Latin translation on the other.

Just think! Foreign scholars take our treasures, annotate them, and produce critical editions. We thank them—it is the work of a lifetime. And we... My dear friends, read the Fathers. Glory to God, many translations have begun to appear, including better translations of many patristic works. Let me now read the translation printed beside the text. Who prepared it? Here is the rendering: “The work of the celebration of the Holy Mysteries is the transformation of the Gifts into the Divine Body and Blood; its purpose is for the faithful to be sanctified, having received through these Gifts forgiveness of sins and the inheritance of the Kingdom of Heaven

and the like.” What is the Divine Liturgy? It has two elements: work and purpose. What is the work? The very name tells us: leitourgia, a public work. Leitos—spelled epsilon-iota, with a circumflex—means “public.” That is why we use the word leitourgēma, meaning a public function. Of course, saying “public leitourgēma” is redundant, because, if we translated it, we would be saying “public work.” It is redundant, but the expression is now established, so we use it. Now,

this leitourgēma, this work, has as its purpose the transformation of the bread and wine into the Body and Blood of Christ. What, then, is this work—a public work because the faithful, the people, are present? What is it? It is the transformation of the Gifts—the wine and bread—into the Body and Blood of Christ. That is the first element. The second is the purpose. The purpose is for the faithful to become partakers of what God has accomplished within the Divine Liturgy. What does this communion mean here, and what will the faithful attain? They will be sanctified through the Gifts.

The Gifts are now the Body and Blood of Christ. Through them the faithful attain forgiveness of sins: “Take, eat; this is My Body; this is My Blood, for the forgiveness of sins,” and they receive the inheritance of the Kingdom of Heaven and the like. What are these things? The forgiveness of sins and the inheritance of the Kingdom of God. What, then, is the Divine Liturgy? Its whole meaning, in summary and in a nutshell, is work and purpose. The work is the transformation. I say it again because, as we have said, this is a lesson: the work is the transformation of the bread and wine into the Body and Blood of Christ. The purpose is the sanctification of the faithful. Therefore, if we do not receive Holy Communion at the Liturgy, the work is accomplished, but the purpose is not fulfilled.

But you will say to me, “You do not let us receive Holy Communion. I came to Confession, for example, and you did not let me receive.” Yes, because you were not properly prepared for Holy Communion. That is why, from our earliest years, we must never allow ourselves to become unfit to receive. Suppose you see a child teetering on the brink of falling into sexual immorality. You tell him, “My child, do you realize that you will not be able to receive Holy Communion?” Of course, the child will weigh those words. But this gives me something very serious, a powerful argument, to tell him: “You cannot receive Holy Communion!”

My dear friends, how important these things are! Saint Cabasilas continues: “The preparation for and contribution to that work and purpose consist of prayers, psalmody, readings from Holy Scripture, and, in short, everything done and said in a sacred manner before and after the sanctification of the Gifts.” Preparation means preparation. I will read the translation directly: “Preparation and contribution—syntelia, that is, contribution—toward that work and that purpose.”

Preparation: it prepares us to arrive there, to arrive at the work and the purpose. What constitutes this preparation? The prayers, the psalmody, the readings from Holy Scripture, and in general everything done and said in a sacred manner before and after the sanctification of the Gifts. What, then, does everything else constitute? A framework.

A framework, a preparation. The setting and the manner prepare us. And the setting itself—do you know what that is? It is the church building, the wall paintings, the icons, and the oil lamps. All of this is the Liturgy in space. That is what I mean!

Where shall we begin? “Blessed is the Kingdom of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” This is the Liturgy in time. How beautiful it all is, how harmoniously it is woven together, if only one can understand it and live it. It is magnificent. Everything, then, belongs to the Divine Liturgy: space and time. So there must be preparation. Many people say, “Why do we need magnificent churches? Why do we need frescoes? They are constantly asking us for money to adorn the church with icons.” My dear friends, this is the sacred space. It prepares us and puts us in the proper frame of mind. Is it the same to enter a stable or a warehouse as it is to enter a church without frescoes,

or a church adorned with frescoes, where there is order and beauty? Is it the same? As you can see, then, these things are important. But now, my dear friends, the hourglass—the relentless hourglass—has told us that we must finish. My dear friends, God willing, we shall return on January 14, 1991. Nineteen ninety-one. I wish you... The thirteenth is Sunday, so the fourteenth—the fourteenth is Monday. The fourteenth is a Monday, just as today is.

Τη βοήθεια του Θεού, αγαπητοί μου, εισερχόμεθα εις την πέμπτη και τελευταία μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλου. Βέβαια, καθώς τελειώνει το θαυμάσιο αυτό κείμενο των κατηχήσεων, των 24 κατηχήσεών του, αισθάνομαι μια λύπη, γιατί πιστεύω ότι και εσείς αισθάνεστε ότι έχετε ωφεληθεί, κι εγώ έχω ωφεληθεί, και ότι ο τρόπος με τον οποίον εκθέτει ό,τι εκθέτει στους κατηχουμένους του ήταν θαυμάσιος τρόπος και έχει δώσει τόση ευκαιρία για μια αληθινή κατήχηση, που όχι απλώς έδιδε...

γνώσεις, αλλά και παρορμήσεις για την πραγμάτωση των όσων στις κατηχήσεις του έλεγε. Έτσι αισθάνομαι αυτήν τη λύπη που τώρα τελειώνει. Αλλά τι να κάνουμε; Υποτίθεται ότι τελειώνοντας θα είμεθα και ωριμότεροι. Εξάλλου, αυτός είναι ο σκοπός μιας κατηχήσεως, που δεν τελειώνει ποτέ ουσιαστικά· θα πρέπει να μας καθιστά ωριμοτέρους και ωριμοτέρους. Κάπου λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος ότι διά των χρόνων, εννοεί της κατηχήσεως, έπρεπε να είσαστε διδάσκαλοι. Αλλά επειδή δεν φροντίσατε να καταρτιστείτε και να κατηχηθείτε επαρκώς, ξεκινάμε με το να σας δώσουμε γάλα ως τροφή. Δηλαδή ότι είσαστε ακόμα νήπια στη γνώση. Ενώ διά των χρόνων της κατηχήσεως έπρεπε, σας είπα, να είσαστε διδάσκαλοι. Πρέπει λοιπόν να ωριμάζουμε. Να μην έχουμε μια παθητική ακρόαση, αλλά μια δυναμική ακρόαση. Και αυτή η δυναμική ακρόαση δεν είναι μόνο στο να εφαρμόσουμε ό,τι ακούμε, αλλά και στο να μπορούμε, όσο μπορούμε —και εγώ θα έλεγα ότι όλοι θα μπορούσαμε— να μεταδώσουμε κάτι, έστω απλά πράγματα, και σε κάποιους άλλους ανθρώπους, κυριότατα δε στα υπόλοιπα μέλη της οικογενείας μας. Ιδίως όσοι έχουν παιδιά, να μεταδώσουν εκείνα τα οποία έχουν ακούσει.

Μέθοδος να κρατάμε σημειώσεις, αναμφισβήτητα, είναι πολύ καλή, γιατί κάνει εκείνα που ακούσαμε να μην ξεχνιόνται, να μην φεύγουν, να μην πετούν. «Τα γραπτά», λέει, «μένουν, τα λόγια πετούν», λέει ένα λατινικό ρητό. Και ακόμη μην ξεχνάμε ότι κείμενα αθάνατα των Πατέρων ξέρετε πώς έφτασαν μέχρι σε εμάς; Διότι κάποιοι, όταν οι Πατέρες αυτοί μιλούσαν, αυτοί ως ταχυγράφοι, στενογράφοι —υπήρχαν πάντοτε ταχυγράφοι, στενογράφοι— έγραφαν εκείνα τα οποία έλεγε ο μιλητής. Ο Ιερός Χρυσόστομος σχεδόν...

Σχεδόν όλες του οι ομιλίες ήταν προφορικές και δεν κάθισε να γράψει καμιά. Λέγω σχεδόν· ίσως, ίσως οι λόγοι του περί ιεροσύνης, ίσως ο λόγος του περί παρθενίας. Κάτι ελάχιστοι λόγοι του ίσως να ήταν γραμμένοι απ’ αρχής, σαν πραγματείες τρόπον τινά.

Η Εξαήμερος του Μεγάλου Βασιλείου, που είναι μια πραγματεία, ολόκληρο βιβλίο, πιάνει όλο το μήκος των ομιλιών αυτών. Αγαπητοί μου, την Εξαήμερό του, με τόσο πλούτο, την εξεφώνησε στην εκκλησία. Κάθε μέρα, σε απογευματινή ώρα· μάλιστα τους λέγει κάπου, όχι απογευματινή, βραδινή, μετά από το μεροκάματο. Και τους λέγει κάπου ότι και τώρα που θα πάτε για να φάτε το βραδινό σας φαγητό, το δείπνο σας, εκεί στο τραπέζι να διηγηθείτε εις εκείνους που δεν ήρθαν, από τα μέλη της οικογένειάς σας, εκείνα τα οποία εδώ εσείς ακούσατε. Βλέπετε λοιπόν ότι όλα αυτά γράφτηκαν στενογραφικά, ταχυγραφικά. Και οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου έτσι εγράφησαν. Δεν εγράφησαν σε ένα ιερό σπουδαστήριο, και να κάθεται να τις διαβάζει, τις κατηχήσεις του, στους κατηχουμένους. Όχι! Και μάλιστα οι ταχυγράφοι δεν ήσαν ένας, ήσαν αρκετοί. Γι’ αυτό πολλές φορές έχουμε κάποιες διαφορές στα κείμενα, όχι μόνο στο πώς έπιασε κάτι ο ταχυγράφος, ή ακόμη και στις αντιγραφές, δηλαδή με το...

των αντιγραφέων, και εκεί βέβαια έχουμε κάποια προβλήματα. Γι’ αυτό χρειαζόμεθα τη λεγομένη, λεγομένη, λεγομένη κριτική έκδοση ενός κειμένου. Εκείνοι που γνωρίζουν περισσότερα με καταλαβαίνουν τι θέλω να πω. Λοιπόν, αυτά ήσαν προφορικά και ουσιαστικά δεν τελειώνουν ποτέ. Η κατήχηση πρέπει να γίνεται πάντοτε και ο Λόγος του Θεού πρέπει να σημειώνεται, για να τον εδραιώνουμε, να τον ξαναδιαβάζουμε, να επανερχόμεθα. Τότε μπορούμε να πούμε ότι με τον χρόνο μπορούμε να γίνουμε και διδάσκαλοι. Μπορεί να μην γίνουμε επίσημοι διδάσκαλοι. Εγώ πιστεύω ότι ανάμεσά σας, άντρες και γυναίκες, υπάρχουν θαυμάσιοι άνθρωποι, ικανότατοι, που θα μπορούσαν να γίνουν διδάσκαλοι από έδρας. Θα μπορούσαν, το πιστεύω αυτό το πράγμα, αλλά έστω να...

πούμε στον άλλον άνθρωπο δύο καλά λόγια από εκείνα τα οποία έχουμε ακούσει. Λοιπόν, η πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλου αναφέρεται σε ένα σπουδαίο θέμα, δηλαδή σε μια επιλογή κάποιων σημείων από τη Θεία Λειτουργία. Να δούμε όμως τον τίτλον: «Ανάγνωσις Πέτρου Καθολικής Επιστολής». Ανάγνωσις, που θα πει τι; Από πού ανάγνωσις; «Διό αποθέμενοι πάσαν κακίαν και δόλον και καταλαλιάν» και τα εξής. Αυτά είναι στην πρώτη επιστολή του Αποστόλου Πέτρου, στο δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 1 και εξής.

Από το ανάγνωσμα, διότι θα θυμόσαστε ότι κάθε φορά που ο Άγιος Κύριλος έπιανε μια καινούργια κατήχηση, η κατήχηση αυτή πάντοτε ξεκινούσε από ένα ανάγνωσμα. Αυτό το ανάγνωσμα, από αυτά τα λίγα λόγια που λέει εδώ, αντιλαμβάνεστε ότι αναφέρεται τώρα στο ήθος. Είδατε τι λέγει; Να αποθέσουμε κάθε κακία και κάθε δόλο και κάθε καταλαλιά, να καταλαλούμε, να κατηγορούμε τους άλλους. Αυτά αναφέρονται στο ήθος. Κρίνει, και πολύ ορθά, ότι ένας τρόπος να μπορέσουμε να αναπτύξουμε το ήθος είναι το να γνωρίσουμε τη Θεία Λειτουργία.

Κάνει εντύπωση, πρέπει να μας κάνει εντύπωση, διότι η Θεία Λειτουργία σε τι μπορεί να διορθώσει το ήθος; Είναι ο καλύτερος καθαριστής, ο καλύτερος δημιουργός του ήθους. Προσέξτε τώρα κάτι. Επιβεί Επειδή ξεχωρίσαμε τη Θεία Λειτουργία από το ήθος, ξεχωρίσαμε αυτά, γι’ αυτόν τον λόγο πέσαμε σε κάτι που είναι πάρα πολύ σοβαρό. Αυτό που στην Ευρώπη υπήρξε ως κίνημα, ως μορφή πνευματικότητος, που καταλαβαίνει πέρασε και στην Ελλάδα και που κάποιοι, αλλά από κακότητα όμως, το χαρακτηρίζουν, και εκείνους που το έχουν τους χαρακτηρίζουν έτσι. Από κακότητα όμως, όχι από ειλικρινή διάθεση. Είναι το φαινόμενο του ευσεβισμού. Όσοι νοούν, να γνωρίζουν. Ο ευσεβισμός, ο πιετισμός· Pius, ο Πάπας Pius λέμε, Pius μεταφράζεται ελληνικά ευσεβής. Έτσι, είπα, ο πιετισμός, δηλαδή ο ευσεβισμός, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια προσπάθεια...

να απομονώσουμε την πνευματικότητα από το δόγμα και τη λατρεία. Επειδή υπήρξαν στην Ανατολή κυρίως, λιγότερο στη Δύση, πολύ λιγότερο στη Δύση, υπήρξαν αγώνες δογματικοί. Επειδή ενεφανίσθησαν αιρέσεις, βεβαίως και στη Δύση ενεφανίσθησαν, βεβαίως και η Δύση είχε να παλέψει, κυριότατα όμως στην Ανατολή. Γι’ αυτό απησχόλησε τους Πατέρες της Εκκλησίας μας πολύ το θέμα των δογμάτων. Γιατί άραγε τους απησχόλησε; Διότι το δόγμα είναι η πηγή από την οποία εκπηγάζει η Ορθόδοξος, εφόσον το δόγμα είναι Ορθόδοξο...

Γι’ αυτό και... η Ορθόδοξος Πνευματικότης. Δεν μπορούμε να μιλάμε για Ορθόδοξον πνευματικότητα, αν δεν έχουμε Ορθόδοξον πίστη. Αυτό βέβαια διά πολλών θα έπρεπε να το δείξουμε και να το καταδείξουμε, αλλά τέλος πάντων νομίζω, σιγά σιγά, πρέπει να το κατανοούμε αυτό το πράγμα. Δεν είναι θέμα αυτής της στιγμής. Ή καθ’ όλο το μήκος των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλου, αυτό έπρεπε να το αντιληφθούμε. Τώρα μόνο θα σας πω έτσι κάνα δυο στοιχεία. Είναι πολύ μεγάλο θέμα. Επειδή λοιπόν στη Δύση κάποιοι άνθρωποι αισθάνθηκαν ότι πολύ υπάρχει ταλαιπωρία γύρω από την αναζήτηση των ορθών δογμάτων κ.λπ. και μάλιστα είχε ξεκινήσει ο Προτεσταντισμός,

Λουθηρανισμός. Στις τάξεις του Λουθηρανισμού ετέθη αυτό το θέμα, ότι επιτέλους δεν μας ενδιαφέρουν τόσο πολύ τα δόγματα. Εξάλλου και το έδαφος του Προτεσταντισμού ευνοούσε αυτή τη θέση, ενώ το έδαφος του Ρωμαιοκαθολικισμού δεν ευνοούσε αυτή τη θέση. Ότι θα μπορούσαμε να ασχοληθούμε με την πνευματική ζωή, δηλαδή με την ευσέβεια, χωρίς να μας πολυενδιαφέρει εάν ο Θεός, καλά, είναι Τριαδικός, βασικό, εντάξει. Τώρα, ποιες είναι οι σχέσεις; Ότι ο Πατήρ γεννά, δεν γεννάται· ότι το Πνεύμα το Άγιο εκπορεύεται εκ του Πατρός, αλλά όχι από τον Υιό.

Από τον Πατέρα εκπορεύεται, από τον Υιόν αποστέλλεται, και ότι μεταξύ του «αποστέλλομαι» και του «εκπορεύομαι» υπάρχει σαφής και βασική διάκριση. Ε, άστε τα αυτά, είναι πονοκέφαλος, δημιουργούν έριδες και συνεπώς δεν χρειάζονται. Γιατί να πονοκεφαλάμε; Ύστερα ο Θεός θα μας κρίνει με βάση αυτά; Εμείς θα κοιτάξουμε να είμαθα καλοί χριστιανοί, να είμαθα ευσεβείς. Ότι ήταν λανθασμένη η θέση αυτή, μόλις και ανάγκη να σας το πω. Έτσι γεννήθηκε το κίνημα αυτό, πάντα στους χώρους του Προτεσταντισμού, το λεγόμενο ευσεβισμός, πιετισμός, ευσεβισμός, αν κατάφερα να σας...

δώσω μία εικόνα, έστω απλή, για να καταλάβουμε αυτό το θέμα. Αυτό όμως είναι ολέθριο, διότι σας είπα ότι το Ορθόδοξον βίωμα ή η Ορθόδοξος πνευματικότης εκπηγάζει από το Ορθόδοξον δόγμα. Δεν μπορούμε λοιπόν να μιλάμε για μια πνευματικότητα, φερ’ ειπείν, που προβάλλει ο Προτεσταντισμός ή ο Ρωμαιοκαθολικισμός κ.λπ. Λοιπόν, ξέρετε πόσο διαφέρει η πνευματικότης η Ορθόδοξος από την προτεσταντική; Αγαπητοί μου, σας το έχω εκφράσει άλλη μια φορά κατά Δευτέραν, σας το έχω πει στις ομιλίες του Αγίου Κυρίλου, ότι αν ποτέ —και γιατί όχι, δυστυχώς, με τα χάλια που έχουμε εμείς εδώ, ως Διοικούσα Εκκλησία, ως ταγοί, αλίμονό μας— θα μπουν μέσα και θα μπουν...

θα μπουν εκείνοι που μπαίνουν και θα σταθούν ολετήρες καταστροφής της Εκκλησίας μας. Μερικοί είναι σούπερ αισιόδοξοι. Με τα χάλια που έχουμε δεν μπορούμε να διατηρούμε αισιοδοξία, πολύ παραπάνω υπεραισιοδοξία. Όταν θα μπουν αυτοί οι άνθρωποι, θα ιδρύσουν εκκλησίες, δηλαδή ναούς. Θα ιδρύσουν πανεπιστήμια, σχολεία, όπως είναι στη Δύση, λέει, Ρωμαιοκαθολικών πανεπιστημίων, Προτεσταντικών πανεπιστημίων, όπως είναι, σας λέγω, στην Ευρώπη και στην Αμερική. Και η προπαγάνδα τους είναι αυτή που είναι. Τότε σας ερωτώ: όταν αρχίζει να καθιερούται μία πνευματικότης που θα πηγάζει από τον Προτεσταντισμό ή τον Ρωμαιοκαθολικισμό,

γίνεται?

Αμαρτωλός άνθρωπος είμαι. Τις εντολές του Θεού δεν ξέρω πόσο τις τηρώ και τι θα μου καταλογίσει ο Θεός από παραβάσεις και από παραλείψεις. Σας βεβαιώνω όμως, αυτό σας είχα πει κάποτε, δεν μπορώ να αντέξω την προτεσταντική πνευματικότητα ούτε τη ρωμαιοκαθολική πνευματικότητα. Δεν μπορώ να αντέξω. Γιατί, με δύο λόγια, το σταυρικό στοιχείο λείπει από τη ρωμαιοκαθολική και την προτεσταντική πνευματικότητα. Γιατί λείπει; Διότι είναι εκκοσμικευμένη πνευματικότητα. Γι’ αυτό λείπει. Απ’ τη στιγμή που λείπει το σταυρικό στοιχείο, φανερώνει την παρουσία του κοσμικού.

Αμαρτωλοί είμαστε, αλλά δεν πρέπει ποτέ να αποβάλλουμε την Ορθόδοξον Πνευματικότητα, και αυτό αν διατηρήσουμε την Ορθόδοξον Πίστην. Δεν ξέρω αν με αυτές τις λίγες γραμμές σας έδωσα να καταλάβετε, αγαπητοί μου, τι σημαίνει Ορθόδοξος Πνευματικότης. Χαζός ήταν ο Άγιος Κύριλος Ιεροσολύμων να αναφέρει στις κατηχήσεις του τόσα δογματικά στοιχεία; Κάπου και πού βλέπουμε θέματα ήθους, κάπου και πού. Γιατί; Γιατί ξέρει ότι προσφέρει πηγή, και η πηγή αυτή είναι εκείνη που θα δώσει και το ήθος και άλλα τέσσερα.

Η γραμμή της Αγίας Γραφής αυτή. Λέει η Αγία Γραφή: «Μη λέτε ψέματα». Λένε και οι πρόσκοποι: «Μη λέτε ψέματα» στα προσκοπάκια τους. «Μη λέτε ψέματα». Λέει η Αγία Γραφή: «Πρέπει να κάνουμε έργα αγαθά». Λένε και οι πρόσκοποι: «Κάθε μέρα μία καλή πράξη». Είναι έτσι. Προσέξτε να δείτε τώρα την τρομακτική διαφορά. Τρομακτική διαφορά. Αυτή η καλή πράξη είναι ξεκομμένη. Είναι ανεξάρτητη από το ποια είναι η πίστη σου. Ο προσκοπισμός, επί παραδείγματι, είναι παγκόσμιο, θα λέγαμε, κίνημα. Παρουσιάζεται...

ακόμα και εις τους Ινδούς και οπουδήποτε, και εις τους αθέους. Έχουν βάλει έναν κοινό παρονομαστή που λέγεται Θεός. Τώρα ποιος είναι αυτός ο Θεός; Ότι ο πρόσκοπος πιστεύει στον Θεό. Ποιος είναι αυτός ο Θεός; Ο Θεός των Μουσουλμάνων, ο Θεός των Βουδιστών, ο Θεός των Χριστιανών; Δεν έχει σημασία, λέει, για να μην σκανδαλίζουμε, για να έχουμε ενότητα, λέμε Θεός και τίποτε άλλο. Ώστε λοιπόν η καλή πράξη εν ονόματι τίνος είναι; Άρα δεν είναι εν ονόματι του Θεού και, πολύ παραπάνω, του Αγίου Τριαδικού Θεού. Δεν είναι. Θυμάμαι κάποτε, προ πολλών ετών, με κάλεσαν και πήγα στη νεόκτιστη λέσχη των προσκόπων.

Βέβαια... ακόμη θα φτύνουν τον κόρφο τους γιατί με κάλεσαν. Ας είναι. Πήγαμε εκεί, στον τελευταίο όροφο, μαζεύτηκαν τα στελέχη, να τους πω κάτι. Κάποια στιγμή εγώ έδειξα τη διαμαρτυρία μου ότι τουλάχιστον μια φορά τον μήνα που κάνουν μια εκδρομή και γίνεται Κυριακή, λείπουν από τη Λειτουργία. Δεν είμαι εκτός θέματος· η πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση αναφέρεται στη Λειτουργία. «Όχι», μου λέει ο κύριος αρχηγός, δεν θυμάμαι τότε ποιος ήταν, είναι πάρα πολλά χρόνια. Η δουλειά είναι κάπου 20 χρόνια, ίσως παραπάνω από 20 χρόνια. «Όχι», μου λέει, «όχι. Έχουμε και εμείς τη λειτουργία μας».

«Ποια είναι η λειτουργία σας;» «Όταν πηγαίνουμε εκδρομή, όταν πηγαίνουμε στο βουνό, βάζουμε μια πέτρα στη μέση, είμαστε όλοι γύρω γύρω και εκεί κάνουμε την προσευχή μας». Να το σχολιάσω; Είναι περίπτωση να το σχολιάσω; Και αυτό το λέτε Θεία Λειτουργία εσείς; Ούτε καν υποκατάστατο της προσευχής δεν είναι, όχι της Θείας Λειτουργίας...

Καν. Γι' αυτό σας είπα, ενώ όλα αυτά τα σχόλιά μου ήταν ενώπιον όλων των στελεχών του προσκοπισμού, γι' αυτό ακόμη θα φτύνουν τον κόρφο τους λέγοντας: «Τι λάθος κάναμε και καλέσαμε αυτόν τον άνθρωπο». Προσέξτε, αγαπητοί, και μόνο γιατί απουσιάζουν μια φορά το μήνα είναι πολύ κακό. Και μόνο γιατί έχουν μια αντίληψη περί Θείας Λειτουργίας

τέτοια. Ολέθριον, ολέθριον είναι. Από μια τέτοια περίπτωση τι πνευματικότητα θα βγάλεις, άνθρωπε, ή, άνθρωποι, τι πνευματικότητα θα βγάλετε; Τίποτα, απολύτως τίποτα. Απλώς είναι ένα υποκατάστατο, και μάλιστα πολύ κακέκτυπον, για να δικαιολογήσουμε κάποια πράγματα. Όχι λοιπόν, όχι, όχι, όχι, προς Θεού, όχι. Τώρα, οι καλές πράξεις. «Μη λέτε ψέματα». Δεν αμφιβάλλω ότι ο προσκοπισμός πρέπει να λέει «μη λέτε ψέματα». «Το λέει και η Αγία Γραφή», θα μας πουν. Διαβάστε όμως και τα πιο κάτω να δείτε. Όταν η Αγία Γραφή, όταν ο Απόστολος Παύλος, όταν το Πνεύμα το Άγιο λέγει «μη ψεύδεσθε εις αλλήλους», προσθέτει κάτι: «ότι αλλήλων μέλη εστέ» ή «εσμέν». Δηλαδή, μην λέτε ψέματα, γιατί αποτελούμε μέλη ενός σώματος, του σώματος του Χριστού. Διότι, αν εμένα τα μάτια μου ψεύδονται, η ψευδής πληροφορία φτάνει στον εγκέφαλο και δίνει ψευδή διαταγή στα χέρια μου, και τότε γίνεται σχίσμα. Διότι, αν ο εγκέφαλος παίρνει ψευδείς ειδήσεις, γιατί οι αισθήσεις ψεύδονται, τότε δεν θα μπορώ να κάνω τίποτα. Αφού λοιπόν η Εκκλησία είναι ένα σώμα, δεν μπορούμε να λέμε ψέματα, διότι θα γίνει σχίσμα

στο σώμα του Χριστού, που είναι η Εκκλησία. Αλλά ότι η Εκκλησία είναι το σώμα του Χριστού, αυτό είναι δόγμα. Δεν είναι θέμα ήθους, αυτό είναι θέμα δόγματος. Ώστε λοιπόν, το να μην λέγω ψέματα από πού πηγάζει; Από ένα δόγμα. Όταν τώρα πρέπει, κατά προσκοπικόν τρόπον, να μην λέγω ψέματα, αυτό από πού απορρέει; Απλώς από έναν ανθρωπισμό. Δεν έχει καμία σχέση με τον Θεό. Υπάρχει διαφορά τρομακτική. Και, αν το θέλετε, ένα ήθος βγαλμένο από ανθρωπιστικά κριτήρια μπορεί να είναι ένα κάτι, αλλά αυτό το κάτι απλώς να είναι πολιτιστική έκφραση. Λέμε «πολιτισμένος άνθρωπος».

Δεν έχει όμως καμιά αξία για τον Θεό. Πέφτει στο κενό. Όταν ανεξαρτητοποιήσω το ήθος από τον Θεό, το ήθος αυτό δεν έχει αξία. Όχι μόνο δεν έχει αξία, αλλά και αποτελεί αμαρτία. Δεν λέγει ο Απόστολος Παύλος «παν ο ουκ εκ πίστεως αμαρτία»; Κάθε τι που δεν βγαίνει από την πίστη στον Θεό, πίστη στον Θεό, είναι αμαρτία. Ώστε λοιπόν, το ήθος που προβάλλει ο ανθρωπισμός όχι μόνο δεν έχει αξία κατά Θεόν, αλλά και επιπλέον είναι αμαρτία. Νομίζω, με αυτό το μικρό παραδειγματάκι που σας είπα, θα καταλάβατε ότι το

ήθος πρέπει να ξεκινάει από το δόγμα. Πρέπει να ξεκινάει από τη λατρεία. Και ενώ η περικοπή την οποία διαλέγει ο Άγιος Κύριλος από τον Απόστολο Πέτρο λέγει να αποθέσωμε κάθε κακία και κάθε δόλο και κάθε καταλαλιά, που είναι στοιχεία ήθους, όμως αναφέρεται στη Θεία Λειτουργία. Άρα η Θεία Λειτουργία είναι το μεγάλο καθαριστήριο των ψυχών. Προσέξτε, το μεγάλο καθαριστήριο είναι ο γναφεύς, δηλαδή εκείνος που βάφει, ασπρίζει, καθαρίζει στη γη επάνω τον άνθρωπο, την ανθρώπινη ψυχή. Αλλά η Θεία Λειτουργία τεράστιας σημασίας, τεράστιας. Τι να πω; Να πω ότι η Θεία Λειτουργία δεν είναι παρά έκφρασις ή επιτομή όλου του δογματικού κεφαλαίου της πίστεώς μας. Όλο το δογματικό κεφάλαιο, αν έπρεπε να το συμπτύξουμε και να κάνουμε μία επιτομή, αυτή θα ήταν η Θεία Λειτουργία. Και επειδή είπαμε ότι το ήθος θεραπεύεται από το δόγμα, να λοιπόν η Θεία Λειτουργία, ως επιτομή του δόγματος, αναπτύσσει το ήθος. Έτσι, δεν ξέρω ποιοι, εμείς θα νομίζαμε ότι μπορούμε να αναπτύξουμε ήθος εκτός, έξω από την Εκκλησία. Όχι με τη δογματική έννοια

«Εκκλησία, Σώμα Χριστού», αλλά με την έννοια της λατρείας, με την έννοια του εκκλησιασμού. Αυτό είναι ακατανόητο. Γι' αυτό τι πετύχαμε; Να τι πετύχαμε, αγαπητοί μου. Πετύχαμε να έχουμε ένα ήθος κομμένο στα μέτρα μας, κατά υποκειμενικόν τρόπον. Ήθος υποκειμενικόν. Έτσι ο καθένας έχει μία δική του αντίληψη περί ήθους, περί αρετής και περί αμαρτίας. Αλλά, αν έχουμε υποκειμενική αντίληψη, τότε τι κάνουμε; Τότε πού πάει το Ευαγγέλιο; Το Ευαγγέλιο, αγαπητοί μου, είναι όχι μία αντίληψη περί ήθους, μία έκθεση του θελήματος του Θεού, μια αποκάλυψη του θελήματος του Θεού. Κάνοντας λοιπόν αυτά τα λίγα σαν μία μικρή εισαγωγή —πού η εισαγωγή;— στον τίτλο, τώρα ας προχωρήσουμε. Και διαβάζουμε την πρώτη παράγραφο της πέμπτης μυσταγωγικής κατηχήσεως: «Τη του Θεού φιλανθρωπία, εν ταις προλαβούσαις συνάξεσιν, αρκούντως ακηκόατε περί τε βαπτίσματος και χρίσματος και μεταλήψεως σώματος και αίματος Χριστού. Νυν δε επί τα εξής μεταβαίνειν αναγκαίον, σήμερον την στεφάνην επιθέντας

τη πνευματική ημών της ωφελείας οικοδομή».

Με τη φιλανθρωπία, λέει, του Θεού, στις προηγούμενες συνάξεις —και σας θυμίζω ότι αυτές οι συνάξεις εγίνοντο κατά τη Διακαινήσιμο Εβδομάδα· η αρχή ήταν τη Δευτέρα ημέρα του Πάσχα, δηλαδή Δευτέρα Διακαινησίμου. Δευτέρα λοιπόν, Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη και Παρασκευή. Γι' αυτό είναι πέντε οι μυσταγωγικές κατηχήσεις, επειδή εγίνοντο τις πέντε αυτές ημέρες της εβδομάδας. Είδατε, παρακαλώ, ότι κάθε μέρα και μία κατήχηση; Αυτό είχε πάρα πολλή σημασία. Σήμαινε ότι οι κατηχούμενοι ήσαν άνθρωποι που δούλευαν αυτό το υλικό που τους προσεφέρετο. Έτσι λοιπόν, με τη φιλανθρωπία του Θεού, στις προηγούμενες συνάξεις μας, αρκούντως, αρκετά, έχετε ακούσει για το βάπτισμα, για το μυστήριο του βαπτίσματος, για το μυστήριο του χρίσματος και για το μυστήριο της μεταλήψεως του σώματος και αίματος του Χριστού. Τώρα θα προχωρήσουμε. «Νυν δε επί τα εξής μεταβαίνειν αναγκαίον», θα πάμε πιο κάτω. «Σήμερον την στεφάνην επιθέντας τη πνευματική ημών της ωφελείας οικοδομή». Ομιλεί περί οικοδομής. «Θα θέσωμεν», λέγει, «στην πνευματική μας οικοδομή

—είναι για την ωφέλειά μας— θα βάλουμε την στεφάνην». Προσέξτε, δεν είναι το στεφάνι, δεν είναι ο στέφανος, είναι η στεφάνη. Στο βιβλίο Δευτερονομίου της Παλαιάς Διαθήκης διαβάζουμε τα εξής: «Όταν», λέγει, «κτίσεις ένα σπίτι», επειδή τα σπίτια εγίνοντο στην Ανατολή και δεν είχαν κεραμίδια, αλλά είχαν δώματα, ταράτσες, «να βάλεις, μόλις κτίσεις την οικοδομή σου, να βάλεις στεφάνην», δηλαδή κάγκελα, για να μην πέσει κανείς από εκεί και σκοτωθεί και η καινούργια σου οικοδομή ξεκινήσει με τον θάνατο ενός ανθρώπου.

Όταν ομιλεί περί οικοδομής, το μυαλό αμέσως πάει στην στεφάνην της οικοδομής που λέγεται στο Δευτερονόμιο. Δηλαδή να βάλουμε τα κάγκελα. Δηλαδή τι είναι τα κάγκελα; Τα κάγκελα είναι εκείνα που θα περιφρουρήσουν εκείνους που είναι μέσα στην οικοδομή, να μην πέσει κανείς. Είναι πολύ σημαντικό, όπως και τα κάγκελα γύρω από την οικοδομή, αυτά που λέμε του αυλογύρου, και αυτά προστατεύουν την οικοδομή.

Θα πρέπει τώρα να στεφανώσουμε την οικοδομή μας, δηλαδή να την περιφρουρήσουμε, δηλαδή να δούμε πώς ακριβώς θα φυλάξουμε όλα αυτά τα οποία έχουμε μάθει. Πού θα περιφρουρηθούν; Στη γνώση και στη βίωση της Θείας Λειτουργίας. Εκεί θα περιφρουρηθούν και θα βιωθούν. Θυμάμαι τον πατέρα Γέφτιτς, τον πατέρα Αθανάσιο Γέφτιτς, των Σέρβων αυτόν. Είναι ήδη καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, ελληνομαθέστατος κ.λπ. Κάποτε έλεγε κάτι που το άκουσα —ήταν και άλλοι πολλοί— ότι μιλούσε για τη ρωσική πραγματικότητα. Είναι πολλά χρόνια, είναι προ του '70, ίσως το 1968

έχει ειπωθεί αυτό, και για την πραγματικότητα τη σερβική. Ζούσε τότε ο Τίτο. Ότι ναι, το κήρυγμα απαγορεύεται. Ναι, απαγορεύεται στη Ρωσία και στη Σερβία κάθε εκδήλωσις και πράξις έξω της Εκκλησίας. Αλλά δεν απηγορεύθη η Θεία Λειτουργία. Βέβαια, κάποιον καιρό απηγορεύετο και η Λειτουργία στη Ρωσία. Μετά όμως από το 1941, που ο Στάλιν βρέθηκε στη δύσκολη εκείνη θέση, για να ενισχύσει, να ενθουσιάσει τον ρωσικό λαό να πολεμήσουν εναντίον του εχθρού... Α, να πολεμήσουν εναντίον του εχθρού. Α, δηλαδή εμπνέει η Εκκλησία, ε;

Εμπνέει, ω ταλαίπωροι εκείνοι που πιστεύουν το εναντίον. Λοιπόν, άνοιξε τις εκκλησίες. Τι επέτρεψε; Μόνο τη Θεία Λειτουργία. Και μας είπε ο πατήρ Αθανάσιος Γέφτιτς: «Ευτυχώς». Γιατί; Γιατί τους τύφλωσε ο Θεός να νομίζουν ότι στη Θεία Λατρεία δεν υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να προσβάλει τα πράγματα των λεγομένων υπαρκτών σοσιαλισμών. Και όμως η Θεία Λειτουργία, ενώ μοιάζει μια στατική περίπτωσις, είναι δυναμικοτάτη, διότι αυτή θα καθαγίαζε τους πιστούς και αυτή θα ήταν εκείνη που θα διατηρούσε τους πιστούς. Αυτό να το ξέρετε.

Αλλά προχωρώ παραπέρα σε αυτό το σημείο. Εάν η Θεία Λατρεία έχει τόση δύναμη, δύναμη δυναμική, όχι δυνάμει, ενεργεία, λειτουργία, όταν όμως αυτή η λατρεία είναι νόθος και βέβαια δεν είναι δεκτή από τον Θεό, τότε δεν είναι δυνατόν αυτή η λειτουργία να είναι δύναμις. Δεν μπορεί να είναι. Ναι, θα μου πείτε, πότε μπορεί να είναι νόθος η λατρεία; Καταρχάς, η λατρεία μέσα εις τους χώρους της αιρέσεως. Όταν οι Προτεστάνται, επί παραδείγματι, κάνουν Θεία Λειτουργία, δεν δέχονται όμως το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας ότι είναι σώμα και αίμα Χριστού,

αλλά ότι είναι κρασί και ψωμί εις ανάμνηση του Χριστού, ότι είναι σύμβολα του σώματος και αίματος του Χριστού. Ερωτώ: τέτοια βλασφημία θα μπορούσε ποτέ να γίνει δεκτή και ανεκτή από τον Θεό; Είναι λοιπόν μία νοθευμένη Θεία Λειτουργία. Για να μην πω, βέβαια, και κάποια άλλα στοιχεία τα οποία την κακοποιούν, τη Θεία Λειτουργία. Η Ορθόδοξος Θεία Λειτουργία αναμφισβήτητα έχει μια ακεραιότητα. Θα το δούμε παρακάτω αυτό, όχι στον Άγιο Κύριλο, θα το δούμε στον Άγιο Νικόλαο Καβάσιλα. Κάτι θα σας διαβάσω από εκεί. Όμως, όμως, μπορεί βέβαια να προσφέρεται, να διασώζεται, αλλά κακοποιημένη τρόπον τινά.

Όταν βάλουμε μία μουσική —τι μουσική;— όχι χορωδία, να πω το μόνον, αλλά να βάλουμε και μία μουσική ροκ, τάχα δήθεν, τάχα δήθεν, για να προσελκύουμε τους νέους. Ταλαίπωροι άνθρωποι! Ο νέος, άμα θέλει να ακούσει ροκ, δεν πάει να ακούσει κάπου αλλού; Πρέπει, για να ακούσει ροκ, να έρθει στην εκκλησία; Για να προσελκύσουμε τάχα δήθεν. Και επί σκηνής, γιατί το Άγιο Βήμα το κάναμε σκηνή. Θα έχετε δει πιθανώς φωτογραφίες, εφημερίδες, περιοδικά, κατά καιρούς, που δημοσιεύονται σε λειτουργίες των Προτεσταντών, ουχ ήττον, όχι ολιγότερον, και των Ρωμαιοκαθολικών, που θα είχαμε την ατυχή επιθυμία να ενωθούμε μαζί τους. Να φυλάξει ο Θεός.

Να φυλάξει ο Θεός. Και να βλέπετε —ξέρετε ότι δεν έχει τέμπλο· αυτό δεν έχει όμως και πολλή σημασία, γιατί και η αρχαία Εκκλησία δεν είχε τέμπλο, αλλά ανοίγει όμως— μη με κατηγορήσετε γι' αυτό, προσέξτε, προσέξτε, ιστορικά ομιλώ. Όταν λοιπόν είναι εκτεθειμένο το ιερό και έτσι σε κάποιο πιο κάτω σκαλοπάτι, πιο πάνω όμως από το εκκλησίασμα, είναι εκεί πέρα παραταγμένοι εκείνοι που θα παίξουν μουσική, κιθάρες ηλεκτρικές, βιολιά κ.λπ., κ.λπ. Τότε, και μάλιστα μουσική ροκ, πάμε, δεν κακοποιούμε τώρα τη Θεία Λειτουργία; Πού είναι η μουσική η εκκλησιαστική, εκείνη η οποία είναι ιεροπρεπής; Ήδη στην Αθήνα, στην Αγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης. Συγκεκριμένα πράγματα.

Υπάρχει χορωδία και μουσική και βιολιά. Και τι; Δεν είναι αυτό μια κακοποίηση; Δεν θα ήθελα να πω ότι δεν θα είχαμε το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, εφόσον βεβαίως έχουμε σωστή ιερωσύνη κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ. Όμως δεν είναι μια κακοποίηση; Ένα καλό φαΐ δεν προσφέρεται σε ένα καλό πιάτο; Προσφέρουμε τη Θεία Κοινωνία. Βέβαια, πάλι η Θεία Κοινωνία είναι, αν την προσφέρουμε σε ένα γουδί μέσα. Είναι η Θεία Κοινωνία, αλλά πάει. Έτσι, όταν προσφέρουμε τη Θεία Λατρεία με τέτοια στοιχεία, πάει. Οι Πατέρες δεν εθέσπισαν σε κανόνες ότι στη Θεία Λειτουργία δεν πρέπει να υπάρχει

θυμελισμός, θήτα ύψιλον, θυμελισμός. Η θυμέλη είναι το θέατρο. Δεν πρέπει να υπάρχει ούτε να θυμίζει τίποτε από θέατρο. Όταν λοιπόν στήνουμε παράσταση τέτοιας μορφής, δεν κακοποιούμε τη Θεία Λατρεία; Και ακόμη, ακόμη, δεν δείχνουμε περιφρόνηση στους κανόνες της Εκκλησίας μας που μιλάνε για τη Θεία Λατρεία; Έτσι! Αλλά είναι και άλλα πράγματα τα οποία φτάνουν στο σημείο, αγαπητοί μου, να κακοποιούν τη Θεία Λατρεία.

Ξαναλέγω.

Ξαναλέγω, μπορεί να προσφέρεται το σώμα και το αίμα του Χριστού. Δεν θα έπρεπε να υπάρχει αυτό το πλαίσιο, αυτή η κακοποιημένη μορφή. Γι' αυτό προσέξτε με. Χθες, σήμερα —τι χθες;— σήμερα, στην Αγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης, Αθηνών, Νέας Σμύρνης, ε, όχι εδώ. Γιατί όχι αύριο στον Άγιο Δημήτριο Νέας Σμύρνης Λαρίσης; Ή στον Άγιο Αχίλλιο ή δεν ξέρω πού αλλού. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι το εκκλησίασμα πώς θα αντιμετωπίσει αυτό; Θα διχαστεί το εκκλησίασμα, σίγουρα. Θα είναι εκείνοι οι οποίοι θα έχουν μεσάνυχτα από βάθος Θείας Λατρείας και τότε θα υποστηρίξουν: «Ωραία είναι αυτά, δεν σας αρέσουν;» Και οι άλλοι θα υποστηρίζουν και θα λένε: «Όχι. Αν θέλουμε να ακούσουμε μουσική, παίρνουμε πλάκες κλασικής μουσικής,

κάποιες ροκ μουσικής, αν κανείς είναι ροκόφιλος, και δεν ξέρω τι και δεν ξέρω τι. Αλλά εγώ θέλω να ακούσω στη λατρεία μου την καθιερωμένη μουσική, εκείνη που είναι αγιασμένη». Και τότε δεν θα διχαστεί το πλήθος; Και πέστε μου, αυτός ο διχασμός είναι κακός, όταν διχάζεται το πλήθος για πράγματα που είναι στραβά; Θα διαβάσουμε, πρώτα ο Θεός, μετά τις γιορτές —γιατί δεν φτάσαμε— στις Πράξεις, που λέγει ότι εδιχάσθη το πλήθος. Και οι μεν ήσαν με τους Αποστόλους, οι δε με τους Ιουδαίους. Θα λέγε κάποιος: «Και θα έπρεπε να διχαστεί». Δεν γινόταν αλλιώτικα να διχαστεί. Διότι, αν δεν εδιχάζετο, τότε θα πρέπει ή όλη η πόλις να είχε ακολουθήσει τους Αποστόλους ή όλη η πόλις να είχε δεχθεί τους Ιουδαίους. Και τότε το Ευαγγέλιο θα έπεφτε εις το κενό. Πώς σας φαίνονται αυτά; Είναι αλήθεια;

Λοιπόν. Λοιπόν, σας είπα μερικά πράγματα: ότι η λατρεία πρέπει να είναι εκείνη που είναι σωστή, στη θέση της. Να μην κάνουμε καινοτομίες, εκείνες οι οποίες θα μπορούσαν να αποβούν βλαβερές εις το πνεύμα της λατρείας του Θεού. Και τώρα, αφού μας είπε σαν μια μικρή εισαγωγή αυτά ο Άγιος Κύριλος, επιτρέψτε μου να κάνω και εγώ μια μικρή εισαγωγή.

Στην εισαγωγή του, για να δούμε επιτέλους τι είναι η Θεία Λειτουργία. Διότι πρέπει να σας πω ότι δεν θα μπορούσε σε μία κατήχηση να εξαντλήσει ο Άγιος Κύριλος τα της Θείας Λειτουργίας. Αδύνατον ποτέ. Παίρνει μερικά στοιχεία στα πεταχτά. Προσέξτε με, στα πεταχτά. Βέβαια, σημεία που θέλει να υπηρετήσουν και το ήθος. Αλλά είναι μόνο έτσι σημεία επιλεκτικά. Βέβαια, σε όλο το μήκος αυτό της κατηχήσεως θα μας κάνει μια συντομοτάτη, βέβαια, αλλά μια αναφορά, ανάλυση και εις το Πάτερ ημών, εις την λεγομένη Κυριακή Προσευχή.

Ύστερα... Οι κατηχήσεις του στηρίζονται εις το Σύμβολο της Πίστεως, «Πιστεύω εις ένα Θεόν», και τώρα παίρνει και το Πάτερ ημών να το αναλύσει, έστω σύντομα, για να δώσει ένα μέτρον και δόγματος, πίστεως και ήθους. Ποια είναι η δική μου μικρή εισαγωγή; Δεν αναφέρεται ο Άγιος Κύριλος στο τι είναι η Θεία Λειτουργία. Δεν πειράζει όμως, με την ευκαιρία, γιατί μάθημα κάνουμε, είπαμε, έτσι; Με την ευκαιρία που καταπιαστήκαμε τώρα με τον Άγιο Κύριλο, ας επιστρατεύσουμε και άλλους Πατέρες και εκκλησιαστικούς συγγραφείς της Εκκλησίας μας, για να έχουμε μια πιο απαρτισμένη εικόνα για τη Θεία Λειτουργία. Θα θυμόσαστε, ή κάπως παλιά, αρκετοί από εσάς, ότι

κάποια χρόνια είχαμε αναλύσει τη Θεία Λειτουργία με βάση το έργο του, το αξιολογότατο αυτό, του Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, του θεολόγου του Θεσσαλονικέως, αφιερωμένο στη Θεία Λειτουργία. Ο τίτλος, «Η Θεία Λειτουργία», ο τίτλος του βιβλίου αυτού. Είναι ένα από τα καλύτερα που έχουν γραφεί στη Θεία Λειτουργία. Και ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής έγραψε, αλλά εκείνος μόνο κάποια σημεία, έχοντας εκεί αναφορά, όχι ολόκληρη τη Θεία Λειτουργία, μόνο κάποια σημεία. Όπως και εδώ τώρα ο Άγιος Κύριλος, μόνο κάποια σημεία. Αλλά ο Άγιος Καβάσιλας, ο Άγιος Νικόλαος, έχει

τη σειρά τα πράγματα. Και θα θυμόσαστε τότε που είχαμε κάνει αυτή την ανάλυση. Για να δούμε πώς αρχίζει. Σαν καλός τεχνίτης του λόγου και σαν καλός παιδαγωγός, κάτι που το έκανε και ο Άγιος Κύριλος. Τι έδινε; Μάλιστα, στην προκατήχησή του έδωσε ένα διάγραμμα τι θα πει στις επόμενες κατηχήσεις. Και εδώ ο Άγιος Καβάσιλας δίνει ένα διάγραμμα, πολύ γρήγορο. Μάλιστα ο τίτλος είναι: «Τις ο νους της ιερουργίας όλης ως εν κεφαλαίω». Νους θα πει νόημα.

Είναι το νόημα της ιερουργίας, δηλαδή της Θείας Λειτουργίας, εν κεφαλαίω, δηλαδή εν επιτομή, δηλαδή με λίγα λόγια. Και αυτό είναι πολύ σπουδαίο, για να μην πελαγώνει κανείς και μάθει πολλά, πολλά, πολλά, και στο τέλος, αν ερωτηθεί τι είναι η Θεία Λειτουργία, δεν μπορεί να πει τίποτα, γιατί πνίγηκε μέσα στα πολλά. Ωραία, ιδού λοιπόν επιγραμματικά τι μας λέγει ο Άγιος Καβάσιλας: «Της αγίας τελετής των ιερών μυστηρίων έργον μεν η των δώρων εις το θείον σώμα και αίμα μεταβολή, τέλος δε το τους πιστούς αγιασθήναι δι’ αυτών,

αμαρτιών άφεσιν και Βασιλείας Ουρανών κληρονομίαν και τα τοιαύτα λαβόντας». Επειδή αυτή η έκδοση που έχω έχει και τη μετάφραση. Τότε, όταν κάναμε την ανάλυση, δεν είχαμε αυτά τα βιβλία, τις εκδόσεις της Θεσσαλονίκης, δεν είχαμε τότε τη μετάφραση. Είχα ένα βιβλίο της Sources Chrétiennes, Χριστιανικές Πηγές.

Φανταστείτε, οι Γάλλοι τα βγάζουν αυτά και έχουν το ελληνικό κείμενο από εδώ, το πρωτότυπο, και από εκεί τη γαλλική μετάφραση. Σκεφτείτε, όπως και οι εκδόσεις του Migne: από εδώ είναι το ελληνικό κείμενο και από εκεί είναι η λατινική μετάφραση.

Σκεφτείτε! Σκεφτείτε, τους θησαυρούς μας, τους υπομνηματίζουν, τους παίρνουν οι ξένοι, κάνουν κριτικές εκδόσεις. Ευχαριστώ. Δουλειά ζωής. Και εμείς... Αγαπητοί μου, διαβάζετε Πατέρες. Δόξα τω Θεώ, άρχισαν να γίνονται πολλές μεταφράσεις, δηλαδή καλύτερες μεταφράσεις σε πολλά πατερικά έργα. Ας σας διαβάσω λοιπόν τώρα εδώ τη μετάφραση που έχει εδώ δίπλα. Ποιος την έχει φιλοτεχνήσει; Η απόδοσις: «Της τελετής των Ιερών Μυστηρίων έργον μεν είναι η μεταβολή των δώρων στο Θείον Σώμα και Αίμα, σκοπός δε να αγιαστούν οι πιστοί, αφού πάρουν δι’ αυτών των δώρων άφεσιν αμαρτιών και κληρονομία της Βασιλείας των Ουρανών

και τα σχετικά». Τι είναι η Θεία Λειτουργία; Δύο πράγματα: έργον και σκοπός. Ποιο είναι το έργον; Εξάλλου, το λέει και το όνομά της: λειτουργία. Έργον λείτος. Λείτος, έψιλον γιώτα, περισπωμένη, θα πει δημόσιος. Γι’ αυτό λέμε λειτούργημα. Βέβαια, είναι πλεονασμός όταν πούμε «δημόσιον λειτούργημα», διότι, αν έπρεπε να μεταφράσουμε, θα λέγαμε «δημόσιον έργον». Είναι πλεονασμός. Καθιερώθηκε όμως τώρα, δεν πειράζει, το λέμε «δημόσιον λειτούργημα». Τώρα,

αυτό το λειτούργημα, που είναι έργον, σκοπόν έχει να εργαστεί τη μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού. Ποιο λοιπόν είναι το έργον αυτό, δημόσιο γιατί είναι πιστοί, είναι κόσμος; Ποιο είναι; Η μεταβολή των δώρων, κρασί, ψωμί, σε σώμα και αίμα Χριστού. Το ένα. Το δεύτερο, ο σκοπός. Ο σκοπός είναι να γίνουν κοινωνοί εκείνου που εργάστηκε ο Θεός μέσα στον χώρο της λειτουργίας, να γίνουν κοινωνοί οι πιστοί. Οι πιστοί, τι θα πει η κοινωνία εδώ, τι θα πετύχουν; Να αγιαστούν και δι’ αυτών, δηλαδή των δώρων.

Είναι τώρα σώμα και αίμα Χριστού. Να πετύχουν την άφεση των αμαρτιών. «Λάβετε, φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου, τούτο εστί το αίμα μου, εις άφεσιν αμαρτιών», και Βασιλείας Ουρανών κληρονομία, λέει, και τα τοιαύτα λαβόντας, και τα λοιπά, και τα σχετικά. Τι; Η άφεσις των αμαρτιών, η κληρονομία της Βασιλείας του Θεού. Τι είναι λοιπόν η Θεία Λειτουργία; Ένα, ο νους, εν επιτομή, εν κεφαλαίω: είναι έργον και σκοπός. Έργον, η μεταβολή. Το ξαναλέγω, δηλαδή έτσι, είπαμε, είναι μάθημα. Έργον είναι η μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού. Σκοπός δε, ο αγιασμός των πιστών. Τώρα, αν στη λειτουργία δεν κοινωνούμε,

μεν έργο γίνεται, ο δε σκοπός δεν επιτελείται. Αλλά θα μου πείτε: «Εσύ δεν μας αφήνετε να κοινωνήσουμε». Θα μου πείτε: «Να, ήρθα να εξομολογηθώ και δεν μ’ άφησες, ας πούμε, να κοινωνήσω». Ναι, γιατί δεν είσαι κατάλληλος για τη Θεία Κοινωνία. Γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ από τα βρεφικά μας χρόνια να έχουμε ακαταλληλότητα για να κοινωνήσουμε. Λέω, φερ’ ειπείν, ένα παιδί που το βλέπεις τραμπαλίζεται να πέσει στην πορνεία: «Παιδί μου, ξέρεις ότι δεν θα μπορείς να κοινωνείς;» Βέβαια, ζυγίζει το παιδί αυτό που του λέγω. Αλλά να, κάτι πολύ μεγάλο σαν επιχείρημα να του πω είναι αυτό: «Δεν μπορείς να κοινωνείς!»

Λοιπόν, αγαπητοί μου, πόσο σπουδαία πράγματα είναι αυτά. Και προχωρεί ο Άγιος Καβάσιλας: «Παρασκευή δε και συντέλεια προς εκείνο το έργον και τούτο το τέλος, ευχαί, ψαλμωδίαι και ιερών γραφών αναγνώσεις και πάντα απλώς τα προ του αγιασμού των δώρων και μετά τον αγιασμόν ιερώς γινόμενα και λεγόμενα». Παρασκευή δε, προετοιμασία. Σας διαβάζω κατευθείαν μετάφραση. Προετοιμασία δε και συμβολή, συντέλεια, συμβολή προς εκείνο το έργον και προς τούτον τον σκοπόν.

Παρασκευή. Προετοιμασία. Να φτάσουμε εκεί, να φτάσουμε στο έργο και στον σκοπό. Τι είναι; Οι ευχές, οι ψαλμωδίες, τα αναγνώσματα των Γραφών και όλα γενικά όσα γίνονται και λέγονται ιερώς πριν και μετά τον αγιασμό των δώρων. Τι αποτελούν λοιπόν όλα τα άλλα; Ένα πλαίσιο.

Πλαίσιο, μία προπαρασκευή. Μας προετοιμάζει ο χώρος, ο τρόπος. Όπως και ο χώρος, ξέρετε, ξέρετε τι είναι ο χώρος; Είναι ο ναός και οι τοιχογραφίες και οι εικόνες, οι κανδήλες. Όλα αυτά είναι λειτουργία στον χώρο. Εννοώ!

Που θα αρχίσουμε: «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», είναι η λειτουργία στον χρόνο. Τι ωραία αυτά, δεμένα, αν μπορεί κανείς να τα καταλαβαίνει και να τα βιώνει. Είναι μεγαλείο. Όλα λοιπόν είναι Θεία Λειτουργία: χώρος, χρόνος. Θα πρέπει λοιπόν να υπάρχει μία προπαρασκευή. Λέγουν πολλοί: «Και τι χρειάζονται οι μεγαλοπρεπείς ναοί; Και τι χρειάζονται οι τοιχογραφίες; Εδώ μας ζητάνε συνεχώς χρήματα για να αγιογραφήσουμε». Είναι, αγαπητοί μου, ο χώρος. Προπαρασκευάζει, προδιαθέτει. Το ίδιο να μπεις σε ένα στάβλο, σε μια αποθήκη, το ίδιο να μπεις σε ένα ναό που δεν έχει τοιχογραφίες,

ένα ναό που έχει τοιχογραφίες και υπάρχει τάξις, ομορφιά; Το ίδιο είναι; Όπως λοιπόν βλέπετε, είναι σπουδαία αυτά. Αλλά εδώ η κλεψύδρα, αγαπητοί μου, η αμείλικτη κλεψύδρα, μας είπε να τελειώσουμε. Αγαπητοί, θα επανέλθουμε, πρώτα ο Θεός, στις 14 Ιανουαρίου 1991. 1991. Σας εύχομαι... 13 είναι Κυριακή, 14, 14 Δευτέρα. Σήμερα Δευτέρα, 14 Ιανουαρίου.