Catecheses of St Cyril 187 | 03-12-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Remember, we are in the fourth Mystagogical Catechesis of the Apostle Paul—forgive me—of Saint Cyril of Jerusalem, which concerns the Mystery of the Holy Eucharist.

As this catechesis has unfolded and developed, you have already seen how important it is for us to come to know this Mystery: the Mystery above all others, the Mystery that is itself the goal, because all the other Mysteries serve as means toward that goal. But the Mystery of the Holy Eucharist is not a means; it is the goal. For what is the Christian’s goal? To be united with Jesus Christ—with the human nature of Christ, which is united to the divine nature—and thus to become a deified human being, sharing one body and one blood with Christ; that is, a person who has attained theosis. And let us not forget that this very theosis is our goal. A person, then, is deified when he becomes a partaker of this Mystery.

Forgive me: we are in the third paragraph of the fourth Mystagogical Catechesis, at its final sentence. As I told you last time, there was no time left, but this sentence is very important and deserves a closer look. It says: “So that we may also become Christ-bearers, as His Body and Blood are distributed throughout our members.” We have already examined and explained this. I would only add something about the phrase “distributed throughout our members.” Christ is distributed throughout our members; that is, He is dispersed—

He spreads throughout them. “Dispersed”—better to say, “He spreads throughout them.” Pay attention, because this is extremely important. We cannot say that Christ is only in my soul; He is also in my body. Where in my body? In my brain, in my physical heart. There is not a single cell of my human, bodily existence in which Christ is not present. I believe I mentioned to you that Saint Symeon the New Theologian says in one of his poems that there is no part of the body of which we could say, “But what about these parts?” Saint Paul the Apostle speaks discreetly of certain parts as “unseemly”; he speaks modestly about what is considered shameful.

In a discreet manner, he is referring to the genital region as “unseemly.” But unseemly in what sense? In the ordinary sense of the word. The term also appears in the Old Testament, and indeed in Deuteronomy. We must therefore understand that Christ is distributed and spreads throughout the whole body and soul of the human person. For this reason, when Saint Paul the Apostle addresses immorality and fornication in the sixth chapter of his First Epistle to the Corinthians, he says: “Do you not know”—do you not understand—“that we are members of Christ?”

We are members of the Body of Christ. “Shall I then take the members of Christ and make them members of a prostitute? May it never be!” This is why I have told you that we cannot receive Holy Communion while also participating in immorality and fornication. And I will add this to what we were saying earlier during the time for questions: simply because a person falls into immorality, he is deprived of Holy Communion. From this alone we can understand what a grave sin it is, and how deeply we wrong ourselves or our children when we fail to ensure purity and chastity in this matter. Although Holy Matrimony is not a sin, Saint Nicodemus the Hagiorite prescribes three days of abstinence, drawing this teaching

from the Old Testament, where God commanded His people at Sinai to abstain for three days. This helps you understand the difference between what is not sinful and what is sinful. Abstinence is not required because there is sin in Holy Matrimony, but as a way, we might say, of recollecting the soul so that it may receive Christ. There is therefore no sin in Holy Matrimony, provided, of course, that it is not accompanied by sinful and impure practices, such as preventing conception. Those things are sinful. You know this very well—very well indeed. He then continues—we touched on this last time—“Thus, according to the blessed Peter, we become partakers

of the divine nature.” This comes from the Second Epistle of the Apostle Peter, chapter one, verse four. It is a passage that can easily be misunderstood if one does not attend to it carefully: we become “partakers of the divine nature.” Partakers of the divine nature. When we say that we become partakers of the divine nature, what exactly do we mean? This will also answer the question: when we receive the Body and Blood of Christ in Holy Communion, what exactly is united with us? What are we united with? Are we united with the divine nature itself? In other words, is the divine nature

that with which we become one? Certainly not. Let us not forget that the divine nature is inaccessible, invisible, and untouchable; it cannot be handled or grasped. And this is true not only for human beings, but also for the angels—not only for visible created nature, but also for invisible created nature. Nor is this true only now, but always. Even unto the ages of ages and in the Kingdom of God, the divine nature will never, ever become tangible, so that we might touch it. This is why Saint Paul the Apostle says that God dwells in light

that is inaccessible. This is also why John the Evangelist says, “No one has ever seen God,” and that no one “can see Him.” No one has seen Him, nor will anyone ever see Him. This “no one” is absolute—entirely absolute. Yet when we say, “I see God,” or, “We shall see God,” how does that relate to the other statement? Is there a contradiction? No, there is no contradiction. Pay attention to this: the Christian East made this distinction, and it is Orthodox in the fullest sense. The Western Church did not make it. Saint Gregory Palamas defended this distinction steadfastly and through many struggles. Of course, Saint Gregory did nothing other than bring forward the Fathers who came before him. He introduced no novelty; he simply gathered their teaching in order to refute Western theology on this matter. More specifically, when an Orthodox Christian maintains, “I can see God,” the Western Roman Catholic says, “You cannot see God, because Scripture plainly says that no one has seen Him or is able to see Him.” And yet Holy Scripture speaks in very many places

—including this passage from the Apostle Peter—of our becoming partakers of the divine nature and of seeing God’s person even in this present life, not only in the Kingdom of God. Where, then, does the distinction lie? The Fathers of our Church, foremost among them in this matter, as I have said, Saint Gregory Palamas, all teach that we can never see the divine nature. Indeed, “No one has ever seen God.” But we can see God’s divine uncreated energies, or His divine glory. His divine glory. All the divine uncreated energies are embraced under this one name, divine glory; they may also be called the person of God revealed in the person of Jesus Christ.

In this sense, we may have theoria—the divine vision of God—both in this present life and in the life to come. When Christ said to Philip, “He who has seen Me has seen the Father,” Philip had said, “Show us the Father,” and Christ answered, “He who has seen Me has seen the Father.” For in the person of Jesus Christ, in His human nature, one can see God. But what does one see? The person of God and the glory of God, not the essence of God. To help you understand this, I will give you an example. As I am speaking to you now, can you see my soul?

Now, as I speak to you and you listen to me, can I see your souls? You cannot see my soul, and I cannot see yours. What do we see? We see one another’s persons, one another’s existence and presence. We do not see the soul itself; the soul manifests itself through the person. So it is here as well: the divinity—the essence of God—is manifested through His divine uncreated energies, through His divine glory, or through the person of Jesus Christ, who assumed a human nature and a human countenance. I hope I have made myself understood. Therefore, my beloved, when the text says “partakers of the divine nature,” what nature does it mean? The nature of God in itself? No.

It means something else. Quite simply, if we said that we partake of the divine nature in itself, this would logically mean that we partake of the divine essence. For the reasons I have explained to you, that is inconceivable. Moreover, the divine essence is indivisible: it cannot be apportioned or divided. Do you know what the Manichaeans used to teach? Manichaeism takes its name from Mani—“Manes” in the older grammatical form—and it maintained that a piece of matter takes on divinity, a portion of the essence of divinity, and the larger that piece of matter is…

piece of matter is, the more divinity it receives. Do you know how beautifully the blessed Augustine himself refuted Manichaeism? In that case, he says, an elephant would have to possess more divinity than a mouse, because the elephant is so large; or, if you prefer, a stout person would have more divinity than a thin person. These ideas are absurd, because divinity simply does not mingle with matter. Otherwise, without realizing it, we might end up saying that God’s nature can be divided

and can sin. It would be divided because I am sinful while you are not; therefore, the nature of God with which I am supposedly united would be made to sin through me. These are absurd ideas—utterly absurd. Or we might say that we are absorbed into the divine nature. None of this is true—none of it at all. These are all heretical positions, and they show only that we do not know the truth. The truth is this: being a “partaker of the divine nature” means communion in divine grace and the divine uncreated energies. For God communicates with the created world, both visible and invisible, through His divine uncreated energies. This is how God communicates.

His divine nature communicates with the created world, visible and invisible, in this way. Therefore, my beloved, this teaching of the Apostle Peter is identical in meaning to what Saint Paul the Apostle says in his Second Epistle to the Corinthians, chapter thirteen, verse thirteen. He concludes the Epistle in this way; listen: “The grace of the Lord Jesus Christ, and the love of God, and the communion of the Holy Spirit be with you all.” The last phrase, “the communion of the Holy Spirit,” explains what the Apostle Peter means when he writes that we become partakers of the divine nature. He means communion with the Holy Spirit—not communion with the essence of the Holy Spirit, but with the divine uncreated energies of the Holy Spirit. Thus, I become a partaker of the divine uncreated energies of the Holy Spirit. The Church takes these words and places them at a particular point in the Divine Liturgy. It is a most beautiful moment, if only we could come to understand it. The words are the same, but somewhat expanded. The priest first says them within the altar; then, at their conclusion, he comes forward and blesses the people, saying: “The grace of our Lord Jesus Christ, and the love of God the Father

and the communion of the Holy Spirit.” He turns toward the people and says—indeed, while holding the aer, that is, the veil—“be with you all,” and blesses the people with the sign of the Cross. This wonderful passage is, of course, part of the first prayer of the Holy Anaphora. Allow me to offer a brief explanation so that we may understand more clearly what I have told you. In the Old Testament, in Leviticus, a blessing is given in which the priests are instructed to bless God’s people with these words:

“May the Lord bless you and make His face shine upon you,” and so forth. Pay attention: God says, “You priests will bless—that is, you will pronounce the words—and I, God, will bestow the blessing.” What, then, is the priest? He is an instrument of divine blessing. Did you hear that? When the priest pronounces the blessing—and a priest should always bless, always—it is God who blesses. The priest lends his hand, his mouth, and his words. But in the New Testament this blessing is renewed through the words I quoted to you, spoken by Saint Paul the Apostle and used

liturgically. Here you will see and marvel at the precision of the wording. First of all, all three persons of the Holy Trinity are named: the Father, the Son, and the Holy Spirit. It says, “The grace of our Lord Jesus Christ.” Why is grace associated with the person of Christ, love with the person of the Father, and communion with the person of the Holy Spirit? For the following reason.

For this reason. In the first chapter, John the Evangelist says, “The law was given through Moses, but grace came through Jesus Christ.” Do you remember? We read this passage on the Sunday of Pascha. It is the first chapter: “In the beginning was the Word,” and so on, until we come to this point. Interpreting it, Rigelis says, “You see, he rightly said that the law was given through Moses,” because Moses is not the lawgiver. We call him the lawgiver only in a loose sense.

God is the Lawgiver, but the law was indeed given through Moses. Moses was the instrument. When Christ came, He did not bring us a law; He brought us grace. What is the difference between law and grace? Under the law, you pay the penalty if you transgress. Grace means exactly what the word says, especially in its narrowest sense, as in the case of a prisoner, a condemned man. What do we say? Grace was granted to this prisoner—that is, he would not be put to death,

but would be released from prison. Grace was granted to him. It is in this narrow sense of the word “grace” that John the Evangelist says that grace came through Jesus Christ. Why does he say “came” rather than “was given,” as though to say that it was given through Jesus Christ? Because Christ is not merely the instrument through whom the Father’s grace is given; He Himself gives grace. Why? Because He is God. He alone can give grace. Therefore, through Jesus Christ grace was not merely given; it came into being, it was accomplished. This is of the greatest importance. So, if we were asked, “What did Christ do in the world?” and had to answer in one short phrase, we would say: through His human nature, He came into the world to grant grace to us, who stood condemned to Hades, death, and Hell. He came to grant us grace—and I say this for the third time in the word’s narrow sense: pardon. In other words, “You are released; I forgive you; you will not die.” He raises us from the dead and brings us into His Kingdom. That is how we could express all this in one short phrase.

Why, then, does it go on to say, “and the love of God the Father”?

When it says “grace,” does grace not also proceed from the Father? All three—grace, love, and communion—come from all three Persons. All three come from the three Persons, because God is one. Do not imagine that the Son does something separate. Yet the Persons—if I may put it this way, and if the expression is permissible—each have a distinct role as Persons, though not according to God’s essence. What does this mean? God’s grace is made manifest through the Son. Thus, grace “came” through Jesus Christ. This does not mean that the Father does not give grace; rather, grace is manifested through the Son. “And the love of God the Father.” Why does it say “the love of God the Father”? Does the Son not have love?

Let us not pry too far into these things, but you understand the point. Pay attention. John the Evangelist says again, in the third chapter of his Gospel, “For God so loved the world.” Here, when he says “God,” he means the Father. God so loved the world,

that He sent His only-begotten Son into the world, “that whoever believes in Him should not perish but have eternal life,” and so on. What does this show? The Father sends the Son into the world because He has love. Thus, the Father’s love is brought to the fore here. Do you see the precision of the wording? Then it says, “and the communion of the Holy Spirit.” When the Son departed from this present world, He said, “I will send you the Holy Spirit, who will remain with you unto the age”—not unto the ages of ages, but unto the age, meaning for as long as history endures. After that, things are different in the Kingdom of God. What does it mean that He will remain with you? It means that He will have communion with you. Thus, since Pentecost, mankind has had communion with the Holy Spirit. That is why it says here, “the communion of the Holy Spirit.” It is magnificent. If we grasp it and understand it in this way, my dear ones, it is magnificent. Therefore, when the Apostle Peter says that we become “partakers of the divine nature,” he means

communion with the Holy Spirit, who abides in the Church. As I explained to you, these two expressions mean the same thing. They are identical in meaning. And consider something else. I told you earlier that when we receive the body and blood of Christ in Holy Communion, we do not say that we partake of the Son; we partake of Christ, which means the human nature of the Son. This distinction matters. The Son, in His divinity, is without flesh, but He assumed human nature and became incarnate. Therefore, we receive the human nature of the Son. Listen to how the Apostle Paul expresses this.

In First Corinthians, chapter ten, verse fifteen. Of course, his main subject is not the Mystery of the Holy Eucharist. He is speaking about another matter and refers to the Eucharist in passing. He is speaking about idolatry and refers to this in passing. Listen: “I speak as to wise men.” That is, he says, I am speaking to you as sensible people. “Judge for yourselves what I say.” You yourselves are to judge what I am telling you. “The cup of blessing which we bless, is it not communion in the blood of Christ?” What is the cup of blessing? It is the Holy Chalice, containing the body and blood of Christ. Therefore, the cup of blessing which we bless,

is it not communion? Communion in what? In the blood of Christ. He does not say the blood of God the Word (Logos), but the blood of Christ, because Christ is united with God the Word (Logos). He is, after all, one Person. Thus, we become partakers of Christ—not of the Son considered apart from His humanity, but of Christ. I say it again. Is this not communion? Do you know what the Apostle Paul means here, and why I said he mentions it in passing? Why do you run, my good woman, my good man, to the doors of spiritualism, magic, and who knows what else? There you find the table of demons. Once you receive Holy Communion, can you still run to such doors or become an idolater? That is what he means.

This is not our main subject. He continues: “The artos, the blessed bread, which we break.” I told you that he does not say “cut,” but uses the verb meaning “break into pieces.” Let me explain—I did not tell you this last time. There is so much to say; these things are fathomless. One can speak of them without ever exhausting them. Truly, they are fathomless. The words “break into pieces” express sacrifice, because when I break something, it signifies putting it to death. This is expressed in various ways during the celebration of the Divine Liturgy, beginning with the removal of the Lamb.

Thus, this word “break” expresses sacrifice. He is the Lamb slain from the foundation of the world. This is also expressed at many points in the sacred rite, beginning with the Proskomedia. We turn the Lamb over onto its back and cut it crosswise, though we do not yet separate the pieces. As we make one cut, we say, “The Lamb of God is sacrificed”; at the other, “When You were crucified, O Christ, tyranny was destroyed.” Then we place it on the Holy Diskos. After the consecration,

we take these four quarters—it is one piece, but divided underneath by a cross-shaped cut—and separate them. We break it with our hands, and it becomes four portions, four fragments, as it were. There is this continual breaking. Then we take only one portion and place it in the Holy Chalice, since the other portions will be used for Holy Communion, and so forth. This union of the body with the blood signifies the Resurrection, because when body and blood are united, there is life. When they are separated, it signifies death. In every possible way, we express the death of Christ. This is a dogma of the faith.

At every moment we express the reality of Christ’s death. Therefore, when Christ broke into pieces the artos, the blessed bread, which He had taken, this was not merely a practical act so that all His disciples could receive. At the same time, it expressed His death. Thus the Apostle says here, “The artos, the blessed bread, which we break”—which we break into pieces, not cut with a knife, as I say again—“is it not communion in the body of Christ?” Is it not communion in His own body, the body of Christ? What, then, do I have? Communion. That is why it is called Holy Communion. “For we, though many, are one body, because there is one artos,”

one blessed bread. There is one artos here in this church where the Divine Liturgy is celebrated, and in another church, and another. There are not many; there is one artos. There is one. Though we are many, we are one body. “For we all partake of that one artos.” We all partake of that one blessed bread. Can anyone say that, if he received Holy Communion at Saint Charalambos, Saint Achillios, or somewhere else, he received something different? We all receive the one Christ, every one of us. “Consider Israel according to the flesh.” Do you see? Look at the Israelites under the Old Testament.

“Are not those who eat the sacrifices partakers of the altar?” Those who ate the sacrifices—the people and the priests—did they not become partakers, sharers in the altar? You see, then, what it means to be a partaker. We certainly do not become partakers of the divine essence—I repeat what I said at the beginning—but we become partakers of God, of the Holy Spirit, of divine glory, and of the divine uncreated energies. We become partakers of the body of Christ, which is united with the divine nature and, of course, belongs to the one Person. These, my dear ones, are my remarks on the passage in which

Saint Cyril quotes the Apostle Peter: “Thus, according to the blessed Peter, we become partakers of the divine nature.” Let us move a little further, to paragraph four. “Once, while speaking with the Jews, Christ said, ‘Unless you eat My flesh and drink My blood, you have no life in yourselves.’” Once, he says, Christ told the Jews with whom He was speaking, “Unless you eat My flesh and drink My blood, you have no life within you.” This is the well-known discourse

in which the Lord speaks with the people of Capernaum immediately after feeding the five thousand. There we receive a teaching of the greatest importance from Christ: “For My flesh is truly food, and My blood is truly drink.” In other words, My flesh is truly eaten. But they did not understand—or let me read it: “Because they did not hear His words spiritually, they were scandalized and turned back, supposing that the Savior was urging them to eat human flesh.” Because they heard the matter carnally rather than spiritually, they thought that the Lord was urging them to cannibalism.

Perhaps they imagined what sorcerers do—you know that these things happen. Black magic involves human sacrifice; they eat human flesh and drink the blood of a person, whether a small child or an adult, whom they sacrifice. You know about these strange acts performed in black magic; they are well known. May God have mercy. Were the people of Capernaum supposed to think of something like that? No. They misunderstood because they did not listen spiritually. To hear spiritually is to understand that this is the Mystery of Christ. For He says that His flesh is truly eaten and His blood is truly drunk. The wine and the bread will become the true flesh and true blood of Christ. Last time, as you will remember, we discussed

this confession of Dositheos of Jerusalem—the seventeenth decree of his Confession—in which, as I explained, he tells us exactly what this body and blood of Christ are. It is the body He received from the Theotokos (God-bearer), the body that was crucified, rose from the dead, and was taken up in the Ascension. It is the flesh that the disciples touched, the flesh that is at the right hand of God the Father, and the blood that was shed upon the Cross. This is what we receive in Holy Communion. This is what we receive. And now we move on...

Let us go on to the fifth paragraph. I will not dwell any longer on the fourth, because we have already said that unless you eat and drink, you do not have eternal life. Once, the Word (Logos) of God said to our first-created parents, “You shall not eat from this fruit.” Why? Because you will die—that is, you will not have eternal life. That is why they were driven out of Paradise, so that they would not taste, as Holy Scripture says, the fruit of life from the tree of life. But now we must eat from the tree of life. And the tree of life is Christ; it is His body and His blood. A tree is also called wood, and in Holy Scripture a tree is called wood. We speak of the trees of Paradise. And so now this tree is the Cross.

The tree, the Cross, the wood of the Cross, the wood of life. And the fruit of this wood of life is the body and blood of Christ. Now, in order to live, we are commanded to eat; and if, having been commanded to eat, we do not eat, we sin. So where are those who say, “What do you think it is, soup, that you receive Holy Communion every chance you get?” How dreadful—truly dreadful! The conclusion is that we must receive Holy Communion frequently, provided, of course, that we meet the necessary conditions. If we do, we may receive frequently. Did the early Christians not receive every day? If you ask me, “Why do you not let us receive every day?” I would answer:

We fear that it may become habitual, merely a matter of routine. I am afraid of this—not I alone, but all of us, together with the Fathers of our Church. We fear familiarity, which is spiritually deadly: that you may say casually, “Well, I’m going to receive Holy Communion,” and no longer feel the weight of what you are doing. But how can you feel it when the knowledge and understanding of the Mystery of the Holy Eucharist has been lost? It has been lost. Today we do not know what it is that we receive. For this reason, we hold the reins a little, so that this ruinous familiarity, this deadly routine, may not take hold. That is the reason. And sometimes you ask me to let you receive Holy Communion in the middle of the week and then again at the end of the week, on Sunday.

At such times you may sometimes see me pause and give the matter some thought.

If, on the basis of what I know, I judge that the answer should be no, I will say no; if it should be yes, I will say yes. That is the reason. But what about us wretched priests, who sometimes receive Holy Communion every day when we serve the Divine Liturgy? We do not serve every day, but sometimes—for example, during forty consecutive Liturgies—we may serve every day. Does that mean we are better than you? I would tell you that you are better than we are. Yet in the same circumstances, you too ought to receive Holy Communion—but only when we are conscious of what the Mystery of the Holy Eucharist truly is. That is precisely why we are examining it in as much detail as possible, so that we may understand

what it is, and then truly receive Holy Communion with fear and trembling. For when we receive and then quarrel—both we priests and you—then we are no longer spiritual people; we are carnal people. And how, then, can we preserve the Mystery of the Holy Eucharist within ourselves? We receive infrequently. But John Chrysostom says: “If you are worthy to receive infrequently, then you are also worthy to receive frequently. For if you are not worthy to receive frequently, neither are you worthy to receive infrequently.” You understand what this means; you understand. I cannot explain it any further. We are wretched; none of us understands. We are wretched; we are not good Christians.

I will now proceed to the fifth paragraph.

“In the Old Testament there was the showbread; but since it belonged to the Old Testament, it has come to an end. In the New Testament, however, there are heavenly bread and the cup of salvation, sanctifying both soul and body. For as bread is suited to the body, so the Word is fitting for the soul.” He tells us the following. In the Old Testament there was the showbread. But this, he says...

belonged to the Old Testament and “has come to an end.” It has come to an end. In the New Testament we no longer have the showbread; we have the heavenly Bread. Saint Cyril could also have added the following: the showbread was a type of the body of Christ—that is, of the heavenly Bread, the body of Christ. When Christ said, “I am the heavenly bread, the bread from Heaven, the bread of life,” He could also have mentioned another type: the manna.

Christ Himself explained the meaning of that type to the people of Capernaum. They asked Him for a sign—“a sign from the height or from the depth.” A sign from the height is a sign in the heavens, such as stopping the moon or the sun, as Joshua the son of Nun did. Christ gave both a sign from the height and a sign from the depth—of the earth and beneath the earth. These signs were not merely the miracles He performed. He Himself descended from Heaven, lived His life upon the earth, descended into Hades, and rose from Hades—a sign from the depth. Then He ascended into Heaven in His human nature—a sign from the height, far greater than Joshua the son of Nun stopping the sun. The Jews asked this of Him, and He spoke to them about the manna. He said, “It was not Moses who gave you the manna; it was My heavenly Father who gave you the manna.”

“I am the true manna. Your forefathers ate that manna and died; it benefited them only in sustaining their bodily life. I am the true manna that comes down from Heaven, the One who descended from Heaven. If you eat this manna, you will have eternal life.”

That ancient manna of the wilderness could not give you eternal life. Thus we see that the showbread and the manna that fell in the wilderness for forty years are types—two types—of the body of Christ. But let us now look more closely at the showbread.

There was...

There was, not in the Holy of Holies, but in the Holy Place. There was nothing in the Holy of Holies, and no one entered it except the high priest once a year. The Holy Place was like this space here, where we are now. The people never entered the sanctuary; only the priests did. The people remained in the courtyard, and for that reason there was no need for the sanctuary itself to be very large.

That is why the Temple of Solomon, which they now wish to rebuild, would not be difficult to construct. It would be quite easy: a little over thirty meters long and about six or seven meters wide. That was the sanctuary; it was not large. Of course, it had many adjoining structures. It was also exceedingly splendid, overlaid with gold and silver—with gold throughout the interior. Everything was gold, and all of this certainly had symbolic meaning. There was also a golden table. It stood in the Holy Place, I repeat, not in the Holy of Holies. Upon that table, made of solid, pure gold,

were twelve loaves. Let me make a brief digression; there is no harm in allowing ourselves such digressions. On a feast of the Theotokos, the epistle reading is taken from the passage in the Epistle to the Hebrews that describes the Temple. Why? If you ask, I will tell you: because all these things were symbols of the Most Holy Theotokos. The golden table was therefore a symbol and type of the Most Holy Theotokos. Like a golden table—gold signifying here the utter holiness of the Theotokos, Mary—she would bear the showbread, which was a type of the body of Christ.

She bore Christ and truly gave Him her own flesh. Now, these loaves of showbread were also called the bread of the Presence, or the bread set before God, because they stood before the face of God and in His presence. That is why they were called the bread of the Presence, or, as I said, the bread set before Him. They are called the showbread because they were set forth: the priests brought out, placed, and arranged these loaves. Thus, they were loaves that were set before God.

This is also what is called the Prothesis. In our churches today, the Prothesis is the place where we perform the service of preparation, and the bread is called the bread of the Prothesis. There were twelve loaves of showbread, each representing one of the tribes of Israel. Salt and pure frankincense were also placed with them. This was an expression of gratitude to God for the good things He continually gave to His people. Every Sabbath the loaves were replaced with fresh ones.

Only the priests ate these loaves—not even the Levites, but only the priests, and no one else. This immediately shows that they had a liturgical character, and it also points to their being a type of the body of Christ, for the unbaptized may not eat the body of Christ. The unbaptized person is a particularly clear example. Only once were these loaves eaten by David and his companions, when he was fleeing from Saul. The high priest gave the loaves to them, but...

God was not angered with David for what happened. This is the sole exception in the Old Testament. Christ Himself used this example and said: “Was God angered because the high priest gave the showbread to David and his companions?” “No,” Christ said, “because another purpose was being served there,” and so forth. We therefore see, my dear friends, that the showbread was a type of the body of Christ. But what does Saint Cyril say here about the New Testament? “In the New Testament there are heavenly bread and the cup of salvation.” Heavenly bread—not ordinary bread any longer; for ordinary bread is offered, but it becomes the body of Christ, and the

The cup is called the cup of salvation. You will encounter the expressions “salvation” and “the salvation of God” very, very often in the Old Testament. It means either that which brings salvation, or Christ the Savior. This expression is used very frequently. “The cup of salvation” means the cup that grants salvation. And he says that these—the body and blood of Christ—are what sanctify both soul and body. For just as bread is suited to the body, he says, so the Word is suited to the soul, and so on. What, then, do we see here? We see that sanctification is the sanctification of both soul and body.

Let no one say that only the soul is sanctified; the whole human person is sanctified. We have only a few minutes left. Let us try to look at the next paragraph, the sixth. The sixth paragraph is very interesting. “Therefore, do not regard the bread and the wine as mere bread and wine.” The word “mere” here means plain, bare. So do not look upon the bread and wine as nothing more than ordinary bread and ordinary wine.

“For, according to the Lord’s declaration, they are indeed His body and blood.” According to the word of Christ, they are the body and blood of Christ. “Even though your senses suggest otherwise, let faith assure you. Do not judge the matter by taste, but be fully convinced by faith, without any doubt, that you have been counted worthy of the body and blood of Christ.” For Christ said it.

Your sense of taste tells you that it is bread and wine. But Christ said it. This—“Christ said it,” my dear ones—is of tremendous importance. Christ rose from the dead and ascended. That is enough for me. I need nothing else. We also said this in our exposition of the Acts of the Apostles, in the address of the Apostle Paul in the synagogue at Antioch of Pisidia, where he speaks of Christ: He rose from the dead and ascended. That is enough for me. Since Christ rose and ascended, whatever He says is so. What did He say? When this piece of bread is consecrated, it is My body. I need nothing else. That is enough for me, because Christ said it. The matter is settled.

Is there any question, then? There is no question. Grasp this: there is no question. Yet someone may say, “But my sense of taste perceives wine and bread.” He says, “Even though your senses”—that is, your own senses—“suggest this to you, let faith assure you.” Of what does faith assure you? Christ said it. Christ said it, and since Christ said it, there is no question. Therefore, do not judge the matter by taste, but through faith be fully convinced, without any doubt or hesitation, that you have been counted worthy of the body and blood—

that you have been counted worthy of the body and blood of Christ. But pay attention; very quickly, because we have only one minute. When Christ’s contemporaries looked at Him, what did they see? An ordinary man. What was He? The Word of God, united with a human nature. And when today we look upon what is on the holy diskos and see only wine and bread, we are no different from Christ’s contemporaries in what they saw then. Yes, but it is not merely that; it is Christ. And as the sacred Father says so beautifully: “Many saw Jesus; few saw the Word—those who believed.”

Those who do not believe look upon the body and blood of Christ and see bread and wine. Yet it is truly the body and blood of Christ. And take heed: this is why the greatest sin when one is about to receive Holy Communion is unbelief. For this very reason, my dear ones, at the final moment as we approach to receive Holy Communion, we say that prayer. At the very last moment we say: “I believe also that this is truly Your immaculate body, and that this is truly Your precious blood.” You see? “I believe.” At the final moment, we renew our faith, confessing that it is the body and blood of Christ.

Otherwise, we fall into a very grave sin. But God willing, my dear ones, we shall continue next Monday.

Ενθυμείστε, ευρισκόμεθα εις την τετάρτη μυσταγωγική κατήχηση του Αποστόλου Παύλου — συγγνώμη — του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, που αναφέρεται εις το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας.

Ήδη στην ανέλιξη, ανάπτυξη αυτής της κατηχήσεως, βλέπετε πόσο ενδιαφέρον υπάρχει για να μπορούμε να γνωρίσουμε το μυστήριον αυτό, το κατεξοχήν μυστήριον, το μυστήριον-σκοπός, διότι όλα τα άλλα μυστήρια αποτελούν μέσον. Αλλά το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας δεν είναι μυστήριον μέσον αλλά σκοπός, διότι ποιος ο σκοπός του χριστιανού; Να ενωθεί μετά του Ιησού Χριστού, με την ανθρωπίνη φύση του Χριστού, η οποία είναι ενωμένη με τη Θεία Φύση, και έτσι να γίνει θεωμένος άνθρωπος, σύσσωμος και σύναιμος με τον Χριστό, δηλαδή θεωμένος άνθρωπος. Και μην ξεχνάμε ότι ο σκοπός μας είναι αυτή ακριβώς η θέωση. Θεούται, λοιπόν, ο άνθρωπος όταν γίνεται κοινωνός τούτου του μυστηρίου.

Συγγνώμη, βρισκόμεθα στην τρίτη παράγραφο της τετάρτης μυσταγωγικής κατηχήσεως και είναι μια τελευταία πρόταση αυτής της παραγράφου, που σας είπα την περασμένη φορά — δεν έμενε χρόνος — ότι είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα και θα έπρεπε να τη δούμε λίγο πιο κοντά. Λέει: «Ίνα γαρ και Χριστοφόροι γενώμεθα, του σώματος αυτού και του αίματος εις τα ημέτερα αναδιδομένου μέλη». Αυτό το είδαμε, το είχαμε αναλύσει. Μόνο κάτι να προσθέσω στο «αναδιδομένου μέλη». Στα μέλη τα δικά μας ο Χριστός αναδίδεται, δηλαδή σκορπά,

απλώνεται. Το «σκορπά», καλύτερα «απλώνεται», απλώνεται. Προσέξτε, αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, διότι δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Χριστός είναι στην ψυχή μου· είναι και στο σώμα μου. Πού στο σώμα μου; Στον εγκέφαλο, στην καρδιά μου τη σάρκινη· δεν υπάρχει κύτταρο της ανθρωπίνης μου υπάρξεως, σωματικής μου υπάρξεως, που να μην είναι εκεί ο Χριστός. Νομίζω σας έλεγα ότι λέει σε ένα του ποίημα ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος ότι δεν υπάρχει μέρος, έτσι που να πούμε, μα εδώ αυτά τα μέρη, όπως λέγεται, λέει ο Απόστολος Παύλος, ευσχημόνως κάποια μέρη ως ασχημοσύνη· ευσχημόνως ομιλεί περί ασχημοσύνης,

με εύσχημο τρόπο ομιλεί για τη γεννητική περιοχή, ότι είναι η ασχημοσύνη. Βέβαια, ασχημοσύνη με ποιαν έννοια; Ε, την τρέχουσα. Εξάλλου, η λέξη είναι και στην Παλαιά Διαθήκη, αναφέρεται και στο Δευτερονόμιο μάλιστα. Έτσι θα πρέπει να καταλάβουμε ότι ο Χριστός αναδίδεται, απλώνεται σε ολόκληρο το σώμα και την ψυχή του ανθρώπου. Γι’ αυτόν τον λόγο λέει ο Απόστολος Παύλος, αναφερόμενος εις το θέμα της ανηθικότητας, της πορνείας, λέει στο έκτο κεφάλαιο, στην Πρώτη προς Κορινθίους Επιστολή: «Ουκ οίδατε», δεν γνωρίζετε, «ότι μέλη Χριστού εσμέν;»

Είμεθα μέλη του σώματος του Χριστού. «Άρας ουν», ώστε λοιπόν, «τα μέλη του Χριστού ποιήσω πόρνης μέλη; Μη γένοιτο». Γι’ αυτό σας έλεγα, δεν μπορούμε να κοινωνούμε και να είμεθα μέτοχοι και της ανηθικότητας, της πορνείας. Και εκείνο που λέγαμε προηγουμένως στην ώρα των αποριών, σας προσθέτω και σας λέγω: και μόνο γιατί κανείς θα πέφτει στην ανηθικότητα, στερείται της Θείας Κοινωνίας. Και από αυτό ακόμη μπορούμε να καταλάβουμε τι σοβαρό αμάρτημα είναι και πόσο αδικούμε τον εαυτό μας ή τα παιδιά μας, όταν δεν φροντίζουμε να υπάρχει καθαρότης, αγνότης στο θέμα αυτό. Ενώ ο γάμος δεν είναι αμαρτία, μία εγκράτεια τριών ημερών, κατά τον Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη, που το παίρνει

από την Παλαιά Διαθήκη, που είπε ο Θεός στο Σινά να εγκρατευτεί ο λαός του τρεις ημέρες, για να αντιληφθείτε τι δεν είναι αμαρτία και τι είναι αμαρτία. Και η εγκράτεια δεν είναι γιατί υπάρχει μια αμαρτία, αλλά για να υπάρξει ένας τρόπος, θα λέγαμε, μαζέματος της ψυχής, για να υποδεχθεί τον Χριστό. Στον γάμο, λοιπόν, δεν υπάρχει αμαρτία, εφόσον βεβαίως δεν υπάρχουν και τα συμπαρομαρτούντα βρώμικα πράγματα, έτσι, η παρεμπόδιση της σύλληψης· αυτά είναι αμαρτία. Το ξέρετε πάρα πολύ καλά, πάρα πολύ καλά. Λοιπόν, και συνεχίζει — αυτά κάτι είπαμε από την περασμένη φορά — «Ούτω κατά τον μακάριον Πέτρον θείας κοινωνοί γινόμεθα

φύσεως». Αυτό είναι από τη Δευτέρα Επιστολή του Αποστόλου Πέτρου, στο πρώτο κεφάλαιο, στον τέταρτον στίχον. Είναι ένα χωρίο που, αν δεν το προσέξει κανείς, μπορεί να το παρανοήσει: ότι γινόμεθα κοινωνοί Θείας Φύσεως. Κοινωνοί Θείας Φύσεως. Όταν λέμε ότι γινόμεθα κοινωνοί Θείας Φύσεως, τι ακριβώς εννοούμε; Ή αυτό θα δώσει απάντηση στο: όταν κοινωνούμε το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, τι ακριβώς ενώνεται μαζί μας; Εμείς με τι ενωνόμεθα; Ενωνόμεθα με τη Θεία Φύση; Δηλαδή η Θεία Φύση

είναι εκείνη με την οποία γινόμαστε ένα; Όχι, βεβαίως. Μην ξεχνάμε ότι η Θεία Φύση είναι απρόσιτος, αθέατος, άψαυστος, δεν ψηλαφάται. Βλέπετε, όχι μόνο διά τους ανθρώπους, αλλά και διά τους αγγέλους. Όχι μόνο διά την ορατήν κτιστήν φύση, αλλά και διά την αόρατον κτιστήν φύση. Και όχι τώρα, αλλά και πάντα. Και εις τους αιώνας των αιώνων και εις τη Βασιλεία του Θεού ποτέ μα ποτέ δεν θα γίνει ψαυστή, δηλαδή να μπορούμε να εγγίσουμε τη Θεία Φύση. Γι’ αυτό λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι ο Θεός είναι φως

απρόσιτο. Γι’ αυτό λέγει και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Θεόν ουδείς πώποτε εώρακεν», «ουδέ ιδείν δύναται». Ούτε είδε ούτε πρόκειται ποτέ να δει κανείς. Αυτό το «κανείς» είναι απόλυτο, απόλυτο. Αλλά όταν λέμε, όμως, «βλέπω τον Θεό» ή «θα βλέπουμε τον Θεό», τι σχέση έχει τώρα με το άλλο; Είναι αντιφατικό; Όχι, δεν είναι αντιφατικό. Προσέξτε κάτι: η Ανατολή έκανε αυτήν τη διάκριση και είναι όντως ορθοδοξοτάτη. Όχι η Δυτική Εκκλησία· δεν την έκανε. Αυτή τη διάκριση την έκανε, βεβαίως, κατά έναν πεισματικό τρόπο, με αγώνες πολλούς, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς. Φυσικά, ο Άγιος Γρηγόριος δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να επιστρατεύει τους προγενεστέρους του Πατέρες. Δεν πρωτοτυπεί· ό,τι λέγει, απλώς συλλέγει το υλικό για να πλήξει τη δυτική θεολογία πάνω στο θέμα αυτό. Συγκεκριμένα, όταν ισχυρίζεται ο Ορθόδοξος ότι μπορώ να δω τον Θεό, ο Δυτικός Ρωμαιοκαθολικός λέγει: «Δεν μπορείς να δεις τον Θεό, γιατί απλούστατα λέγει η Γραφή ότι κανείς δεν τον είδε ούτε δύναται να τον δει». Και όμως, σε πάμπολλα σημεία ομιλεί η Αγία Γραφή,

όπως και σε αυτό το χωρίο του Αποστόλου Πέτρου, ότι θα δούμε, γινόμεθα κοινωνοί της Θείας Φύσεως. Και ακόμη θα δούμε το πρόσωπο του Θεού από την παρούσα ακόμη ζωή, όχι μόνο στη Βασιλεία του Θεού. Πού είναι η διάκριση; Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας, με κορυφαίον, προκειμένου — σας είπα — τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, όλοι λέγουν ότι τη Θείαν Φύση δεν μπορούμε ποτέ να τη δούμε. Πράγματι, «Θεόν ουδείς πώποτε εώρακε». Αλλά μπορούμε, όμως, να δούμε τις ενέργειες του Θεού ή τη Θεία Δόξα. Τη Θεία Δόξα. Όλες οι ενέργειες καλύπτονται με ένα όνομα, τη Θεία Δόξα, ή το πρόσωπο του Θεού εν προσώπω Ιησού Χριστού.

Με αυτήν την έννοια έχουμε τη θεωρία του Θεού και από τον παρόντα βίο αλλά και στη μέλλουσα ζωή. Όταν ο Χριστός είπε εις τον Φίλιππον «εκείνος που είδε εμένα είδε τον Πατέρα» — «δείξε μας», λέγει, «τον Πατέρα» — «εκείνος που είδε εμένα είδε τον Πατέρα». Διότι στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, που είναι η ανθρωπίνη τώρα φύση, μπορεί να δει κανείς τον Θεό. Αλλά τι βλέπει, όμως; Το πρόσωπο του Θεού και τη δόξα του Θεού, όχι την ουσία του Θεού. Για να σας δώσω να το καταλάβετε, θα σας πω ένα παράδειγμα. Τώρα που μιλάω εγώ σε εσάς, την ψυχή μου τη βλέπετε;

Τώρα, που μιλάω σε εσάς και εσείς με ακούτε, εγώ βλέπω τη δική σας ψυχή; Ούτε τη δική μου ψυχή βλέπετε ούτε τη δική σας βλέπω εγώ. Τι βλέπουμε; Τα πρόσωπά μας, μια ύπαρξη, μια παρουσία, τα πρόσωπά μας. Δεν βλέπουμε την ψυχή μας· η ψυχή εκδηλούται διά του προσώπου. Έτσι και εδώ, η θεότητα, η ουσία του Θεού, εκδηλούται διά των θείων ενεργειών ή διά της Θείας Δόξης ή διά του προσώπου του Ιησού Χριστού, που πήρε ανθρώπινον πρόσωπο. Πιστεύω να μπόρεσα να γίνω αντιληπτός. Ώστε, λοιπόν, αγαπητοί μου, όταν λέγει εδώ «κοινωνοί θείας φύσεως», ποιας φύσεως; Της φύσεως του Θεού; Όχι.

Άλλο, διότι απλούστατα όταν λέμε «είμεθα κοινωνοί της Θείας Φύσεως», θα σήμαινε λογικά ότι γινόμεθα κοινωνοί της Θείας Ουσίας. Είναι ακατανόητο για τους λόγους που σας εξήγησα. Ακόμη, η Θεία Ουσία είναι αμέριστος, δεν μοιράζεται, δεν χωρίζεται. Ξέρετε τι έλεγαν τότε οι Μανιχαίοι, στον οποίο Μανιχαϊσμόν, από τον Μάνη — του Μάνητος, Μάνης το όνομα ήτο, και είναι τριτόκλιτο, ο Μάνης, του Μάνητος — υπεστήριζε ότι η θεότητα προσλαμβάνει ένα κομμάτι ύλης, θεότητα, ουσία της θεότητας, και όσο μεγαλύτερο είναι αυτό το...

το κομμάτι της ύλης, τόσο περισσότερη θεότητα προσλαμβάνει· στην οποία αίρεση είχε παρασυρθεί και αυτός ο Ιερός Αυγουστίνος, πριν ακόμη γνωρίσει καλά τον Χριστό κτλ. Ξέρετε τι λέγει ωραιότατα ο ίδιος ο Ιερός Αυγουστίνος, κάνοντας την καταδίκη του Μανιχαϊσμού; Τότε, λέγει, θα πρέπει ένας ελέφαντας να έχει πιο πολλή θεότητα από ένα ποντίκι, γιατί ο ελέφαντας είναι ογκώδης· ή, αν θέλετε, ένας χοντρός άνθρωπος έχει πιο πολλή θεότητα από έναν λιγνό άνθρωπο. Είναι γελοία πράγματα αυτά, γιατί απλούστατα η θεότητα δεν μειγνύεται με την ύλη. Έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η φύση του Θεού μερίζεται,

δύναται να αμαρτήσει. Μερίζεται, διότι εγώ είμαι αμαρτωλός, εσύ δεν είσαι αμαρτωλός· άρα, λοιπόν, η Φύση του Θεού, με την οποία είμαι εγώ ενωμένος, εγώ την κάνω να αμαρτάνει. Άτοπα πράγματα. Άτοπα. Ή ακόμη ότι απορροφόμεθα από τη Θεία Φύση. Τίποτα, τίποτα, τίποτα από όλα αυτά. Όλα αυτά είναι αιρετικές θέσεις και δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι δεν γνωρίζουμε την αλήθεια. Η αλήθεια είναι η εξής: ότι σημαίνει κοινωνία Θείας Χάριτος και Ενεργείας. Διότι ο Θεός επικοινωνεί με τον κτιστόν, ορατόν και αόρατον κόσμον, διά των θείων του ενεργειών. Έτσι επικοινωνεί ο Θεός.

Επικοινωνεί η Θεία του Φύση με τον κτιστόν κόσμον, ορατόν και αόρατον. Έτσι, αγαπητοί, αυτή η θέση του Αποστόλου Πέτρου είναι ταυτόσημος με εκείνο το οποίο λέγει ο Απόστολος Παύλος στη Δευτέρα προς Κορινθίους Επιστολή του, στο 13ο κεφάλαιο, 13ος στίχος. Δηλαδή, έτσι τελειώνει την Επιστολή· ακούσατέ το: «Η Χάρις του Κυρίου Ιησού Χριστού και η Αγάπη του Θεού και η Κοινωνία του Αγίου Πνεύματος μετά πάντων υμών». Αυτό το τελευταίο, «και η Κοινωνία του Αγίου Πνεύματος», όταν γράφει, λοιπόν, ο Απόστολος Πέτρος ότι γινόμεθα κοινωνοί Θείας Φύσεως, εννοεί την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, αλλά όχι με την ουσία του Αγίου Πνεύματος, αλλά με τις ενέργειες του Αγίου Πνεύματος. Είμαι, λοιπόν, κοινωνός των ενεργειών του Αγίου Πνεύματος. Αυτό τώρα το παίρνει η Εκκλησία και το κάνει ένα σημείο της Θείας Λειτουργίας. Είναι ωραιότατο το σημείο αυτό και να μπορούσαμε κάποτε να το καταλαβαίναμε. Είναι τα ίδια λόγια με έναν εμπλουτισμό. Η χάρις· μάλιστα, τώρα εκείνο το εκφωνεί ο ιερεύς εσωτερικά και ακροτελεύτια βγαίνει και ευλογεί τον λαόν, λέγει: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού Πατρός

και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος». Στρέφεται προς τον λαό και λέει — ή μάλιστα με τον αέρα, δηλαδή το κάλυμμα — «είη μετά πάντων υμών» και σταυρώνει τον λαό. Αυτή η θαυμασία θέση είναι πρώτης ευχής, βεβαίως, της Αγίας Αναφοράς. Επιτρέψτε μου, για να κατανοήσουμε όσα σας είπα καλύτερα, να κάνουμε μία σύντομη ανάλυση. Στην Παλαιά Διαθήκη, στο Λευιτικόν, αναφέρεται μία ευλογία και λέει οι ιερείς να ευλογούν τον λαό μου, λέγοντας τούτα τα λόγια:

«Κύριος», λέει, «να σε ευλογήσει, επιφάναι το πρόσωπον αυτού» και τα λοιπά και τα λοιπά. Προσέξτε: εσείς οι ιερείς, λέει, θα ευλογείτε, δηλαδή θα λέτε τα λόγια, και εγώ ο Θεός θα ευλογώ. Τι είναι, λοιπόν, ο ιερεύς; Ένα όργανο Θείας Ευλογίας. Το ακούσατε αυτό; Όταν πει, δηλαδή, ο ιερεύς — και οφείλει πάντα να ευλογεί ο ιερεύς, πάντοτε — ο Θεός ευλογεί. Ο ιερεύς χρησιμοποιεί το χέρι του, χρησιμοποιεί το στόμα του, τα λόγια του. Αλλά αυτή η ευλογία ανανεώνεται στην Καινή Διαθήκη με τα λόγια που σας είπα, που λέει ο Απόστολος Παύλος και που χρησιμοποιούνται

λειτουργικά. Θα δείτε εδώ και θα θαυμάσετε την ακρίβεια της διατυπώσεως. Καταρχάς χρησιμοποιούνται και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος: και ο Πατήρ και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο. Και λέγει: «Η Χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Γιατί αναφέρεται στο πρόσωπο του Χριστού το θέμα χάρις, στο πρόσωπο του Πατρός το θέμα αγάπη και στο πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος κοινωνία; Για τον εξής λόγο.

Τον εξής λόγο. Λέει στο πρώτο κεφάλαιο ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ότι «ο νόμος διά Μωυσέως εδόθη και η χάρις διά Ιησού Χριστού εγένετο». Το ενθυμείστε; Μάλιστα, αυτή την περικοπή τη λέμε την Κυριακή του Πάσχα. Είναι το πρώτο κεφάλαιο, «Εν αρχή ην ο Λόγος» κτλ., και κατόπιν φτάσαμε στο σημείο αυτό. Ερμηνεύοντας ο Ρηγέλης λέει: «Οίδες, ορθώς είπε ότι ο νόμος διά Μωυσέως εδόθη», διότι ο Μωυσής δεν είναι νομοθέτης. Καταχρηστικώς τον λέμε νομοθέτη.

Ο Θεός είναι νομοθέτης, αλλά εδόθη ο νόμος πράγματι διά του Μωυσέως. Ο Μωυσής είναι όργανον. Όταν ήρθε ο Χριστός, δεν μας έφερε νόμον, μας έφερε χάριν. Ποια είναι η διαφορά του νόμου και της χάριτος; Η διαφορά είναι ότι στον νόμο θα πληρώσεις αν παραβείς. Η χάρις είναι ό,τι λέει η λέξη, μάλιστα αναφερομένη με τη στενή, στενή, στενοτάτη σημασία της λέξεως, στην περίπτωση ενός φυλακισμένου, ενός καταδίκου. Τι λέμε; Εδόθη χάρις σε αυτόν τον κρατούμενο, δηλαδή να μη θανατωθεί,

να βγει από τη φυλακή· εδόθη χάρις. Με αυτήν τη στενή σημασία της λέξεως «χάρις» ομιλεί ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι διά Ιησού Χριστού η χάρις εγένετο. Γιατί λέει «εγένετο» και δεν λέει «εδόθη», ας πούμε, να πει και το «διά», «διά του Ιησού Χριστού»; Διότι ο Χριστός δεν είναι εκείνος ο οποίος χρησιμοποιείται για να δοθεί η χάρις του Πατρός· ο ίδιος δίνει τη χάρη. Γιατί; Γιατί είναι Θεός. Μόνον εκείνος μπορεί να δώσει τη χάρη. Συνεπώς, διά Ιησού Χριστού η χάρις όχι εδόθη· εγένετο, έγινε, πραγματοποιήθηκε. Σπουδαιότατο. Έτσι, λοιπόν, αν θα λέγαμε: «Ο Χριστός τι έκανε στον κόσμο;», αν έπρεπε να το πούμε μόνο με μια μικρή φρασούλα, θα λέγαμε: ήλθε στον κόσμο για να μας δώσει, με την ανθρωπίνη του φύση, τη χάρη, σε εμάς τους καταδίκους του άδου, του θανάτου, του θανάτου, του άδου, της κολάσεως. Ήρθε να μας δώσει τη χάρη, δηλαδή — θα το πω για τρίτη φορά — με τη στενή σημασία της λέξης ως χάρις. Δηλαδή άφεσις· άντε, σε αφήνω, σε συγχωρώ, δεν θα πεθάνεις. Μας ανασταίνει, μας βάζει στη Βασιλεία του. Αν έπρεπε, λοιπόν, μόνο με μια μικρή φρασούλα να το πούμε όλο αυτό.

Γιατί; Γιατί μετά λέγει «και η αγάπη του Θεού Πατρός»;

Όταν λέει «η Χάρις», η Χάρις δεν ξεκινάει από τον Πατέρα; Και τα τρία, Χάρις, Αγάπη και Κοινωνία, ξεκινούν και από τα τρία πρόσωπα. Και τα τρία από τα τρία πρόσωπα. Γιατί ο Θεός είναι ένας. Μην λογαριάσετε ότι κάνει κάτι διαφορετικό ο Υιός. Αλλά τα πρόσωπα, ας μου επιτραπεί να το πω έτσι, αν επιτρέπεται η έκφραση, παίζουν ένα διαφορετικό ρόλο ως πρόσωπα, όχι ως ουσία του Θεού. Τι; Ότι η χάρις του Θεού γίνεται φανερή με τον Υιόν. «Εγένετο» λοιπόν η χάρις δια Ιησού Χριστού. Δεν σημαίνει όμως ότι ο Πατήρ δεν δίνει τη χάρη. Γίνεται φανερή με τον Υιόν. «Η αγάπη του Θεού Πατρός». Γιατί λέει «η αγάπη του Θεού Πατρός»; Ο Υιός δεν έχει αγάπη;

Μην πολυπραγμονούμε, όμως το καταλάβατε. Προσέξτε. Διότι λέει ο Ευαγγελιστής πάλι Ιωάννης, στο τρίτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του: «Ούτω γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμο». Όταν λέει εδώ «ο Θεός», εννοεί τον Πατέρα. Τόσο, λέει, αγάπησε ο Θεός τον κόσμο,

ώστε έστειλε τον Υιόν Του τον μονογενή στον κόσμο, «ίνα πας ο πιστεύων εις Αυτόν μη απόληται, αλλά έχει ζωήν αιώνιον», κτλ. Τι; Πως ο Πατέρας στέλνει τον Υιόν στον κόσμο, γιατί έχει αγάπη. Εδώ λοιπόν προβάλλεται η αγάπη του Πατρός. Είδατε ακρίβεια διατυπώσεως; Και μετά λέει «η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος». Όταν ο Υιός έφυγε από τον παρόντα κόσμο, είπε ότι θα σας στείλω το Πνεύμα το Άγιον, που θα μένει μαζί σας εις τον αιώνα· όχι στους αιώνας των αιώνων, εις τον αιώνα, δηλαδή όσο κρατάει η ιστορία. Μετά τα πράγματα είναι διαφορετικά στη Βασιλεία του Θεού. Τι θα πει αυτό, να μένει μαζί σας; Δηλαδή να έχει κοινωνία μαζί σας. Έτσι λοιπόν ο άνθρωπος από την Πεντηκοστή έχει την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό λέγεται εδώ «η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος». Είναι μεγαλειώδες. Αν έτσι το πιάνουμε, το καταλαβαίνουμε, αγαπητοί μου, είναι μεγαλειώδες. Άρα λοιπόν, όταν λέγει ο Απόστολος Πέτρος «κοινωνοί Θείας Φύσεως», εννοεί

κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, που μένει στην Εκκλησία. Είναι αυτά τα δύο, όπως σας εξήγησα, είναι ταυτόσημα. Είναι ταυτόσημα. Αν θέλετε ακόμη να δείτε, γιατί σας είπα προηγουμένως ότι, όταν κοινωνούμε το σώμα και το αίμα του Χριστού, δεν λέμε κοινωνούμε τον Υιόν· κοινωνούμε τον Χριστόν, που σημαίνει την ανθρωπίνη φύση του Υιού. Έχει σημασία αυτό. Ο Υιός είναι άσαρκος, πήρε όμως την ανθρωπίνη φύση και είναι σεσαρκωμένος. Παίρνουμε λοιπόν την ανθρωπίνη φύση του Υιού. Ακούστε πώς το λέγει αυτό ο Απόστολος Παύλος.

Στην Πρώτη προς Κορινθίους, στο δέκατο κεφάλαιο, στίχος δέκατος πέμπτος. Βέβαια δεν ομιλεί για το μυστήριον της Ευχαριστίας, ομιλεί για άλλο θέμα και παρεμπιπτόντως αναφέρεται σε αυτό. Ομιλεί για το θέμα της ειδωλολατρίας και παρεμπιπτόντως αναφέρεται σε αυτό. Ακούστε: «Ως φρονίμοις λέγω», ομιλώ, λέγει, σαν σε φρονίμους ανθρώπους. «Κρίνατε υμείς ο φημι». Εσείς να κρίνετε εκείνο το οποίο εγώ σας λέγω, ισχυρίζομαι. «Το ποτήριον της ευλογίας, ο ευλογούμεν, ουχί κοινωνία του αίματος του Χριστού εστίν;» Ποιο είναι το ποτήριον της ευλογίας; Το Άγιο Ποτήριο, που περιέχει το σώμα και το αίμα του Χριστού. Το ποτήριο λοιπόν της ευλογίας, που ευλογούμε,

Δεν είναι τύπεκι. Κοινωνία. Τι κοινωνία; Του αίματος του Χριστού. Δεν λέει του Θεού Λόγου. Του αίματος του Χριστού. Γιατί ο Χριστός είναι ενωμένος με τον Θεό Λόγο. Είναι ένα πρόσωπο, εξάλλου. Γινόμεθα κοινωνοί λοιπόν του Χριστού, όχι του Υιού· του Χριστού. Το ξαναλέγω. Αυτό λέει, δεν είναι κοινωνία; Ξέρετε τι θέλει να πει εδώ ο Απόστολος Παύλος, γιατί σας είπα παρεμπιπτόντως; Τι μου τρέχεις, κυρά μου, τι μου τρέχεις, άνθρωπέ μου, στις πόρτες του πνευματισμού, της μαγείας και δεν ξέρω τι άλλο; Εκεί είναι τράπεζα δαιμονίων. Μπορείς, αφού κοινωνείς, να τρέχεις σε αυτές τις πόρτες ή ακόμη να γίνεσαι ειδωλολάτρης; Αυτό θέλει να πει.

Δεν είναι το κύριο θέμα μας αυτό. Στη συνέχεια: «Τον άρτον, ον κλώμεν», που κομματιάζουμε. Σας είχα πει, δεν λέει «κόπτω»· «κλάω-κλώ», που σημαίνει —να σας το πω, δεν σας το είχα πει την περασμένη φορά αυτό· τι να πρωτοπεί κανείς, δεν ξέρω— είναι απέραντα, είναι απύθμενα, είναι απύθμενα, να μιλάει κανείς και να μην εξαντλούνται ποτέ, Σας λέω αλήθεια, είναι απύθμενα. Εκφράζεται με το «κλάω-κλώ», σπάω, κομματιάζω, η θυσία, διότι όταν σπάζω κάτι σημαίνει το θανατώνω. Μάλιστα αυτό εκφράζεται με ποικίλους τρόπους κατά την τέλεση της Θείας Λειτουργίας. Καταρχάς, που βγάζουμε τον αμνόν.

Εκφράζει λοιπόν αυτό το «κλάω-κλώ» θυσία. Είναι το εσφαγμένο αρνίον από καταβολής κόσμου. Είναι, αν θέλετε, ακόμα κάτι που εκφράζεται σε πολλά σημεία της ιερουργίας, από την προσκομιδή ακόμα. Τον αμνόν τον γυρίζουμε ύπτια, ανάσκελα —αυτό θα πει ύπτια— και κόπτουμε σταυροειδώς. Ακόμη όμως δεν τον χωρίζουμε. Και μόνο γιατί κόπτουμε: «Θύεται ο Αμνός του Θεού». Κατά τη μίαν τομήν, κατά την άλλη: «Σταυρωθέντος σου, Χριστέ, ανηρέθη η τυραννίς». Το βάζουμε στο Άγιο Δισκάριο. Μετά τον καθαγιασμόν,

αυτά τα τέσσερα τεταρτημόρια —τέσσερα κομμάτια είναι, ένα κομμάτι αλλά χωρισμένο από κάτω, κομμένο σταυροειδώς— παίρνουμε και τα χωρίζουμε. Το κόπτουμε έτσι με το χέρι μας και γίνεται τέσσερα τεμάχια, πώς να σας το πω έτσι, τέσσερα κλάσματα. Αυτό το διαρκές κόψιμο. Και μετά παίρνουμε μόνο το ένα και το βάζουμε στο Άγιο Ποτήριο, γιατί μετά άλλα θα κοινωνήσουμε, κ.λπ., κ.λπ. Εκφράζεται αυτή η ένωση του σώματος με το αίμα, εκφράζει την Ανάσταση, γιατί όταν το σώμα με το αίμα ενωθούν, έχουμε ζωή. Όταν είναι χωριστά, σημαίνει θάνατος. Εκφράζουμε με κάθε τρόπο τον θάνατο του Χριστού. Είναι δόγμα πίστεως.

Εκφράζουμε ανά πάσα στιγμή το θέμα του θανάτου του Χριστού. Έτσι λοιπόν, όταν κομματιάζουμε, όταν ο Χριστός εκομμάτιασε τον άρτον που πήρε, όχι μόνο αποτελεί ένα τεχνικό στοιχείο για να πάρουν όλοι οι μαθηταί Του, αλλά και ταυτόχρονα μια έκφραση του θανάτου Του. Έτσι λοιπόν εδώ λέει: «Τον άρτον, ον κλώμεν», τον άρτον τον οποίον κομματιάζουμε, όχι κόπτουμε με μαχαίρι, το ξαναλέγω, «ουχί κοινωνία του σώματος του Χριστού εστίν;» Δεν είναι κοινωνία του σώματος του δικού Του, του Χριστού; Ώστε λοιπόν τι έχω; Κοινωνία. Γι' αυτό και λέγεται Θεία Κοινωνία. «Ότι εις άρτος,

εν σώμα οι πολλοί εσμέν». Ένας είναι ο άρτος. Ένας σε αυτό το ναό που γίνεται η λειτουργία, στον άλλον, στον άλλον, στον άλλον. Δεν είναι πολλοί οι άρτοι· ένας είναι ο άρτος. Ένας είναι. Ένα σώμα είμεθα οι πολλοί. «Οι γαρ πάντες εκ του ενός άρτου μετέχομεν», διότι όλοι μετέχουμε από αυτόν τον έναν άρτον. Μπορεί να πει κανείς, αν κοινώνησε στον Άγιο Χαράλαμπο ή στον Άγιο Αχίλλιο ή κάπου αλλού, ότι κοινώνησε κάτι άλλο; Τον έναν Χριστόν παίρνουμε όλοι, οι πάντες. «Βλέπετε τον Ισραήλ κατά σάρκα». Τον βλέπετε; Δείτε τους Ισραηλίτας με την Παλαιά τους Διαθήκη.

«Οι εσθίοντες τας θυσίας κοινωνοί του θυσιαστηρίου εισί;» Αυτοί οι οποίοι τρώγουν τις θυσίες —ήταν ο λαός και οι ιερείς— δεν γίνονται κοινωνοί, μέτοχοι του θυσιαστηρίου; Βλέπετε λοιπόν τι θα πει κοινωνός. Δεν γινόμεθα βεβαίως μέτοχοι της θείας ουσίας, το ξαναλέγω πάλι από την αρχή, αλλά γινόμεθα κοινωνοί του Θεού, του Αγίου Πνεύματος, της Θείας Δόξης και των Θείων Ενεργειών. Γινόμεθα κοινωνοί του Σώματος του Χριστού, που είναι ενωμένο με τη Θεία Φύση και βέβαια αποτελεί ένα πρόσωπο. Αυτά, αγαπητοί μου, πάνω στο χωρίον που λέει ο

Άγιος Κύριλλος του Αποστόλου Πέτρου: «Ούτω γαρ και κατά τον μακάριον Πέτρον θείας κοινωνοί γινόμεθα φύσεως». Ας πάμε λίγο πιο κάτω. Παράγραφος τετάρτη. «Ποτέ Χριστός τοις Ιουδαίοις διαλεγόμενος έλεγεν· εάν μη φάγητε μου την σάρκα και πίητέ μου το αίμα, ουκ έχετε ζωήν εν εαυτοίς». Κάποτε, λέγει, ο Χριστός έλεγε εις τους Ιουδαίους που συζητούσε, διαλεγόμενος: «Εάν δεν φάτε την σάρκα μου και δεν πιείτε το αίμα μου, δεν έχετε ζωή μέσα σας». Αυτός ο διάλογος, πολύ γνωστός,

όταν ο Κύριος διαλέγεται με τους Καπερναΐτες, ευθύς μετά τον χορτασμόν των πεντακισχιλίων. Έχουμε μια σπουδαιοτάτη διδασκαλία του Χριστού εκεί, που λέγει: «Η γαρ σάρξ μου αληθώς εστι βρώσις και το αίμα μου αληθώς εστι πόσις». Δηλαδή η σάρκα μου πραγματικά τρώγεται. Εκείνοι δεν νόμισαν —ή να το διαβάσω— «εκείνοι μη ακηκοότες πνευματικώς των λεγομένων, σκανδαλισθέντες απήλθον εις τα οπίσω, νομίζοντες τον Σωτήρα επί σαρκοφαγίαν αυτούς προτρέπεσθαι». Επειδή δεν άκουσαν πνευματικά αλλά σαρκικά το θέμα, γι' αυτό το λόγο νόμισαν ότι τους προτρέπει ο Κύριος σε σαρκοφαγία.

Θα έκαναν ίσως οι μάγοι —το κάνουν αυτό, ξέρετε— η μαύρη μαγεία έχει ανθρωποθυσία και τρώνε, πίνουν το αίμα του ανθρώπου, μικρού παιδιού που θυσιάζουν ή ανθρώπου μεγάλου. Τα ξέρετε αυτά, είναι γνωστά, αυτά τα επιτελούμενα, τα περίεργα επιτελούμενα στη μαύρη μαγεία. Και ο Θεός να ελεήσει. Έτσι κάπως λοιπόν θα έπρεπε να νομίσουν αυτοί οι Καπερναΐτες; Όχι. Διότι δεν άκουσαν, δεν άκουσαν πνευματικά. Και η πνευματική ακοή είναι ότι αυτό αποτελεί το μυστήριον του Χριστού. Διότι όντως η σάρκα μου, λέγει, τρώγεται και όντως το αίμα μου πίνεται. Είναι το κρασί και το ψωμί που θα είναι πραγματική σάρκα και πραγματικό αίμα του Χριστού. Λέγαμε την περασμένη φορά, θα ενθυμείσθε,

αυτήν την ομολογία του Δωσιθέου Ιεροσολύμων, η δεκάτη εβδόμη ομολογία του είναι, που σας είπα τι ακριβώς είναι αυτό το σώμα και αυτό το αίμα του Χριστού. Εκείνο που πήρε από την Θεοτόκον, εκείνο που εσταυρώθη, που αναστήθηκε, που ανελήφθη. Αυτή η σάρκα που εψηλαφήθη από τους μαθητές. Αυτή η σάρκα που είναι στα δεξιά του Θεού Πατρός. Και το αίμα που χύθηκε στο σταυρό. Αυτό κοινωνούμε, αυτό κοινωνούμε. Και πηγαίνουμε...

στην πέμπτη παράγραφο. Δεν μένω πιο πολύ στην τετάρτη, διότι ήδη είπαμε ότι, εάν δεν φας και δεν πιεις, δεν έχεις ζωή αιώνια. Όταν κάποτε ο Θεός Λόγος είπε στους πρωτοπλάστους «δεν θα φάτε από τον καρπόν αυτόν». Τώρα γιατί; Θα πεθάνετε. Δηλαδή δεν θα έχετε αιώνια ζωή. Γι' αυτό και εξεβλήθησαν του Παραδείσου, για να μην δοκιμάσουν, λέγει, τον καρπόν της ζωής, από το δένδρο της ζωής. Τώρα πρέπει να φάμε από το δένδρο της ζωής. Και το δένδρο της ζωής είναι ο Χριστός, είναι το σώμα Του και το αίμα Του. Και δένδρον είναι το ξύλον και το δένδρο λέγεται ξύλον στην Αγία Γραφή. Λέμε τα ξύλα του παραδείσου, δηλαδή τα δένδρα του παραδείσου. Και έτσι το δένδρο τώρα είναι ο Σταυρός.

Το δένδρο, ο Σταυρός, το ξύλο του Σταυρού, το ξύλο της ζωής. Ο δε καρπός αυτού του ξύλου της ζωής είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και τώρα, για να ζήσουμε, εντελλόμεθα να φάγουμε και αμαρτάνουμε εάν, εντελλόμενοι να φάμε, δεν τρώμε. Πού είναι εκείνοι που λένε «Τι το πέρασες, σούπα, και κοινωνείς κάθε τόσο και λιγάκι;» Πω πω, φρικώδες, φρικώδες. Συμπέρασμα: πρέπει να κοινωνούμε συχνά, βεβαίως εφόσον έχουμε τις προϋποθέσεις. Διότι, αν έχουμε τις προϋποθέσεις, μπορούμε να κοινωνούμε συχνά. Δεν κοινωνούσαν κάθε μέρα οι Χριστιανοί; Αν μου πείτε εσείς «Γιατί δεν μας αφήνετε να κοινωνούμε κάθε μέρα;», θα σας απαντούσα:

Φοβούμεθα τον εθισμό, τη συνήθεια. Και φοβούμαι —όχι εγώ, όλοι μας φοβούμεθα και οι Πατέρες της Εκκλησίας μας— φοβούμεθα τον εθισμό, ο οποίος είναι θανάσιμο στοιχείο. Και να λες «Ε, πάω να κοινωνήσω» και να μην σου κάνει πια αίσθηση. Για να σου κάνει αίσθηση, εφόσον αυτή η αίσθηση έφυγε από τη γνωσιολογία του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας; Έφυγε. Δεν ξέρουμε σήμερα τι κοινωνούμε. Λοιπόν, γι' αυτό το λόγο κρατούμε λίγο τα γκέμια, έτσι, τα ηνία, για να μην έλθει ο ολέθριος εθισμός, η ολεθρία συνήθεια. Αυτός είναι ο λόγος. Και κάποια φορά μου λέτε να κοινωνήσω στο μέσον της εβδομάδας και στο τέλος, την Κυριακή.

Εκεί θα με βλέπετε κάποια φορά και λίγο σκεπτικό.

Άμα κρίνω ότι, ό,τι ξέρω εγώ, ε, όχι, θα πω· ή καλά, θα πω καλά. Αυτός είναι ο λόγος. Πως εμείς κοινωνούμε, οι πανάθλιοι, όταν λειτουργούμε κάποια φορά κάθε μέρα; Δεν λειτουργούμε κάθε μέρα, αλλά κάποια φορά, όπως ένα σαρανταλείτουργο, λειτουργούμε, δεν ξέρω τι, κάθε μέρα. Δηλαδή είμαστε καλύτεροι εμείς από εσάς; Εγώ θα σας έλεγα ότι εσείς είσαστε καλύτεροι από εμάς. Αλλά εν τη αυτή περιπτώσει πρέπει και εσείς να κοινωνείτε. Αλλά όταν όμως έχουμε συνείδηση τι είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Γι' αυτό ακριβώς κάνουμε την ανάλυσή του λεπτομερή, όσο είναι δυνατόν, για να μπορούμε να καταλάβουμε

τι είναι αυτό και πράγματι μετά φόβου και τρόμου να κοινωνούμε. Γιατί, όταν κοινωνούμε και τσακωνόμαστε, και εμείς οι ιερείς και εσείς, τότε δεν είμαστε πια πνευματικοί άνθρωποι, είμαστε σαρκικοί άνθρωποι. Και τότε πώς να περισώσουμε το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας; Κοινωνούμε αραιά. Αλλά λέει ο Ιερός Χρυσόστομος: «Εάν, λέγει, είσαι άξιος για αραιά, τότε είσαι άξιος και για πυκνά. Γιατί, αν δεν είσαι άξιος για πυκνά, τότε δεν είσαι άξιος ούτε για αραιά». Δηλαδή καταλαβαίνετε, δηλαδή καταλαβαίνετε. Δεν μπορώ να εξηγήσω πιο πολύ. Είμαστε πανάθλιοι, δεν καταλαβαίνουμε, όλοι μας. Είμαστε πανάθλιοι, δεν είμαστε καλοί Χριστιανοί.

Προχωρώ στην πέμπτη παράγραφο.

και εν Παλαιά Διαθήκη άρτη προθέσεως, αλλεκίνη Παλαιάς Όντες Διαθήκης τέλος ηλίφασιν. Εν δέτη καιν η Διαθήκη άρτος ουράνιος και ποτήριον σωτηρίου ψυχήν και σώμα Αγιάζοντα, ως Περγάρ ο Άρτος του Σώματος κατάλληλος, ούτω και ο Λόγος την ψυχή αρμόδιος. Μας λέγει τα εξής. Στην παλαιά Δεθίκη υπήρχαν οι άρτητες προθέσεις. Αλλά αυτή λέγει...

πια στην Παλαιά Διαθήκη, «τέλος ειλήφασιν», έλαβαν τέλος. Έλαβαν τέλος. Αλλά στην Καινή Διαθήκη δεν έχουμε πια τους Άρτους της Προθέσεως, έχουμε τον Ουράνιον Άρτο. Θα μπορούσε ο Άγιος Κύριλλος να κάνει και μία συμπλήρωση, την εξής: Οι άρτοι της προθέσεως ήταν τύπος του σώματος του Χριστού, δηλαδή του ουρανίου άρτου, του σώματος του Χριστού. Όταν ο Χριστός είπε ότι «εγώ είμαι το ουράνιο ψωμί, ο ουράνιος άρτος, ο άρτος της ζωής», θα μπορούσε να έλεγε, γιατί έχουμε και άλλον τύπον, είναι το μάννα.

Και την ερμηνεία του τύπου την έκανε ο ίδιος ο Χριστός στους Καπερναΐτες. Του ζήτησαν σημείον και λέγει «σημείον ή ύψους ή βάθους». Σημείον ή ύψους είναι ένα σημείο που να είναι στον ουρανό, να σταματήσω τη σελήνη, τον ήλιο, όπως έκανε ο Ιησούς του Ναυή. Ο Χριστός έδωσε και σημείον ύψους, έδωσε και σημείον βάθους, και γης και βάθους. Και είναι όχι τα θαύματα που έκανε μόνον· είναι όταν ο ίδιος κατέβηκε από τον ουρανό, πολιτεύτηκε όσο πολιτεύτηκε στη γη, κατέβηκε στον Άδη, ανεστήθη από τον Άδη — σημείον βάθους — ανελήφθη στον ουρανό με την ανθρωπίνη Του φύση, σημείον ύψους, πολύ ανώτερον από το σταμάτημα του ηλίου που έκανε ο Ιησούς του Ναυή. Του το ζήτησαν όμως οι Εβραίοι αυτό και αναφέρθηκε στο θέμα του μάννα. Λέγει: «Δεν είναι ο Μωυσής που σας έδινε το μάννα· είναι ο Πατέρας μου ο ουράνιος που σας έδινε το μάννα».

Λοιπόν, εγώ είμαι το αληθινό μάννα. Εκείνο το μάννα που έφαγαν οι προγονοί σας, πέθαναν· δεν ωφελήθηκαν παρά μόνο βιολογικά. Εγώ είμαι το αληθινό μάννα που κατεβαίνει από τον ουρανό, το εξ ουρανού καταβάν. Αυτό το μάννα, εάν το φάτε, έχετε τη ζωή την αιώνια.

Εκείνο το παλιό της Θεοτόκου. ερήμου, δεν θα σας έδινε την αιώνια ζωή. Έτσι βλέπουμε ότι οι άρτοι της προθέσεως και το μάννα που έπιπτε εις την έρημο σαράντα χρόνια είναι τύποι, δύο τύποι του σώματος του Χριστού. Αλλά ας δούμε όμως και τους άρτους της προθέσεως.

Υπήρχε

Υπήρχε, όχι στα Άγια των Αγίων, αλλά εις τα Άγια. Στα Άγια των Αγίων τίποτα δεν ήταν, κανείς δεν έμπαινε μέσα, μόνο ο αρχιερεύς μία φορά τον χρόνο. Τα Άγια ήταν αυτός ο χώρος εδώ, όπως είμαστε τώρα εμείς. Ο λαός δεν έμπαινε ποτέ εις τον ναό, μόνο οι ιερείς. Ο λαός ήταν στην αυλή και γι’ αυτό δεν υπήρχε λόγος να υπάρχει και πολύ μεγάλος ναός.

Γι’ αυτό και ο ναός τον οποίον θέλουν να χτίσουν τώρα, του Σολομώντος, δεν είναι δύσκολο να χτιστεί. Είναι πάρα πολύ εύκολο. Κάπου τριάντα και κάτι μέτρα μήκος και κάπου έξι-επτά μέτρα πλάτος. Αυτός ήταν ο ναός, δεν ήταν μεγάλος. Βεβαίως είχε πάρα πολλά προσκτίσματα. Βεβαίως ήταν πολυτελέστατος, με επένδυση χρυσού και αργύρου, χρυσού εσωτερικά· χρυσού όλα, σύμβολα αυτά οπωσδήποτε. Όμως υπήρχε μία χρυσή τράπεζα. Ήτανε εις τα Άγια, ξαναλέγω, όχι εις τα Άγια των Αγίων. Εκεί, στην τράπεζα αυτή τη χρυσή, ατόφιο χρυσάφι και καθαρό,

ήταν δώδεκα άρτοι. Βέβαια, εδώ μία μικρή παρένθεση· δεν πειράζει αν ξανοιγόμαστε με παρενθέσεις. Όταν έχουμε θεομητορική εορτή, αναφερόμεθα εις τον Απόστολο στο εξής σημείο, στην περιγραφή του ναού· είναι από την προς Εβραίους Επιστολή. Γιατί; Αν ερωτήσετε, σας απαντώ: διότι όλα αυτά ήταν σύμβολα της Παναγίας. Η χρυσή λοιπόν τράπεζα ήταν σύμβολο της Παναγίας, τύπος της Παναγίας, που θα κρατούσε ως τράπεζα χρυσή — που δείχνει εδώ την παναγιότητα της Θεοτόκου, της Μαρίας — θα κρατούσε τους άρτους της προθέσεως, τύπο του σώματος του Χριστού.

Εκείνη εκράτησε τον Χριστό και έδωσε πραγματικά τη σάρκα της. Λοιπόν, αυτοί οι άρτοι της προθέσεως ελέγοντο ακόμη άρτοι προσώπου ή άρτοι ενώπιοι, διότι ήσαν προ προσώπου Θεού και ενώπιον του Θεού. Γι’ αυτό λέγοντο άρτοι προσώπου ή, όπως σας είπα, ενώπιοι. Προθέσεως άρτοι λέγονται διότι, από το «προτίθημι», προετίθεντο· οι ιερείς προέθετον, έβαζαν, τοποθετούσαν αυτά τα ψωμιά και, συνεπώς, ήσαν άρτοι που ετοποθετούντο.

Αυτό και λέγεται πρόθεσις. Τώρα, στον ναό μας λέγεται πρόθεσις εκείνο το μέρος που κάνουμε την προσκομιδή και ο άρτος λέγεται της προθέσεως. Αυτοί οι άρτοι της προθέσεως ήσαν δώδεκα. Αντιπροσώπευαν την κάθε φυλή του Ισραήλ και ακόμη έβαζαν και αλάτι και καθαρό λιβάνι. Αυτά ήταν μία εκδήλωση ευγνωμοσύνης προς τον Θεό για τα αγαθά που τους έδιδε διαρκώς ο Θεός, στον λαό Του. Κάθε Σάββατο εγίνετο ανανέωσις των άρτων.

Τους άρτους αυτούς τους έτρωγαν μόνον οι ιερείς, ούτε οι Λεβίται, μόνον οι ιερείς και κανείς άλλος. Αυτό δείχνει αμέσως ότι είχαν έναν τελετουργικό χαρακτήρα και αμέσως είναι ένας υπαινιγμός ότι αποτελούν τύπο ή τύπον του σώματος του Χριστού, το οποίον σώμα Χριστού δεν μπορεί να φάγει ο μη βαπτισμένος. Ο μη βαπτισμένος είναι ένας πολύ έτσι χαρακτηριστικός τύπος. Μία φορά μόνο τους άρτους αυτούς τους έφαγε ο Δαβίδ με τη συντροφιά του, διωκόμενος από προσώπου Σαούλ. Ο αρχιερεύς τούς έδωσε, αλλά...

ο Θεός δεν οργίστηκε εναντίον του Δαβίδ γι’ αυτό που έγινε. Είναι η μοναδική εξαίρεση στην Παλαιά Διαθήκη. Και αυτό το παράδειγμα το χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Χριστός και είπε: «Οργίστηκε ο Θεός γι’ αυτό που έκανε ο αρχιερεύς, να δώσει τους άρτους της προθέσεως εις τον Δαβίδ και τη συντροφιά του;» «Όχι», είπε ο Χριστός, «αλλά εκεί εξυπηρετεί κάποιος άλλος σκοπός» και τα λοιπά και τα λοιπά. Συνεπώς, βλέπουμε, αγαπητοί, εδώ το εξής: ότι ήσαν τύπος του σώματος του Χριστού οι άρτοι της προθέσεως. Στην Καινή Διαθήκη όμως τι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος; «Εν δε τη Καινή Διαθήκη άρτος ουράνιος και ποτήριον σωτηρίου». Άρτος ουράνιος, όχι πια αυτός ο άρτος ο κοινός, γιατί αυτός προσφέρεται αλλά γίνεται σώμα Χριστού, και το

ποτήριον λέγεται ποτήριον σωτηρίου. Πάρα πάρα πολλές φορές θα συναντήσετε στην Παλαιά Διαθήκη την έκφραση «σωτήριον», «το σωτήριον του Θεού». Είναι αυτό που προσφέρει τη σωτηρία ή είναι ο Σωτήρας Χριστός. Πάρα πολύ συχνά λέγεται αυτή η φράση. Ποτήριον σωτηρίου θα πει το ποτήριον το οποίον παρέχει τη σωτηρία. Και λέγει ότι αυτά τώρα, το σώμα και το αίμα του Χριστού, είναι εκείνα που αγιάζουν ψυχήν και σώμα. Γιατί, όπως για το σώμα, λέγει, ο άρτος κατάλληλος, έτσι και ο λόγος για την ψυχή αρμόδιος κ.λπ. Ώστε λοιπόν τι βλέπουμε εδώ; Βλέπουμε ότι ο αγιασμός είναι αγιασμός και της ψυχής και του σώματος.

Μη πει κανένας ότι αγιάζεται μόνο η ψυχή· ολόκληρη η ύπαρξη του ανθρώπου αγιάζεται. Μένουν ελάχιστα λεπτά. Ας κάνουμε μία προσπάθεια στην παρακάτω παράγραφο, την έκτη. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η έκτη παράγραφος. «Μη προσέχεις ουν ως ψιλοίς τω άρτω και τω οίνω». Ψιλός, το ψιλόν δηλαδή, θα πει σκέτος, γυμνός. Μη λοιπόν προσέχεις στον άρτο και τον οίνο ότι είναι σκέτο ψωμί και σκέτο κρασί.

«Σώμα γαρ και αίμα κατά την δεσποτικήν τυγχάνει απόφασιν». Διότι, κατά τον λόγο του Χριστού, είναι σώμα και αίμα Χριστού. «Ει γαρ και η αίσθησίς σου τούτο υποβάλλει, αλλά η πίστις σε βεβαιούτω. Μη από της γεύσεως κρίνεις το πράγμα, αλλά από της πίστεως πληροφορού ανενδοιάστως σώματος και αίματος Χριστού καταξιωθείς». Διότι ο Χριστός το είπε.

Η γεύση σου σού λέει ότι είναι ψωμί και κρασί. Το είπε ο Χριστός. Αυτό το «το είπε ο Χριστός», αγαπητοί μου, είναι τεράστιο. Ο Χριστός ανεστήθηκε, ανελήφθη. Μου είναι αρκετό. Δεν θέλω τίποτα άλλο. Το λέγαμε και στις Πράξεις των Αποστόλων που αναλύουμε, εκεί στον λόγο του Αποστόλου Παύλου, στη συναγωγή της Αντιοχείας της Πισιδίας, που μιλάει για τον Χριστό, ότι ανεστήθη, ανελήφθη. Μου είναι αρκετό. Αφού ο Χριστός ανεστήθη και ανελήφθη, ό,τι λέγει είναι αυτό. Τι είπε; Αυτό το κομμάτι το ψωμί, όταν τελεσιουργηθεί, είναι το σώμα μου. Δεν θέλω τίποτα άλλο. Μου είναι αρκετό. Γιατί το είπε ο Χριστός. Τελείωσε.

Υπάρχει λοιπόν θέμα; Δεν υπάρχει θέμα. Συλλάβατέ το, δεν υπάρχει θέμα. Όμως κάποιος μπορεί να πει: «Μα η γεύση μου το αισθάνεται κρασί και ψωμί». Λέγει: «Ει γαρ και η αίσθησίς σου», δηλαδή σε σένα η αίσθησή σου, «τούτο υποβάλλει», σου το λέγει, «αλλά η πίστις σε βεβαιούτω». Σε τι σε βεβαιώνει η πίστη; Το είπε ο Χριστός. Το είπε ο Χριστός και, αφού το είπε ο Χριστός, δεν υπάρχει θέμα. Μη λοιπόν από τη γεύση κρίνεις το πράγμα, αλλά από την πίστη να πληροφορηθείς ανενδοιάστως, χωρίς ενδοιασμό, χωρίς δισταγμό, σώματος και αίματος

καταξιωθείς, ότι καταξιώθηκες το σώμα και το αίμα του Χριστού. Προσέξτε όμως, στα γρήγορα γρήγορα, έχουμε ένα λεπτό μόνο. Είναι το εξής: όταν έβλεπαν τον Χριστόν οι σύγχρονοί Του, τι έβλεπαν; Κοινόν άνθρωπον. Τι ήταν; Ο Θεός Λόγος, ενωμένος με μία ανθρωπίνη φύση. Και όταν βλέπουμε σήμερα αυτό επί του Αγίου Δισκαρίου ως σκέτο κρασί και ψωμί, δεν διαφέρουμε από ό,τι έβλεπαν τότε οι σύγχρονοι του Χριστού. Ναι, αλλά δεν είναι· είναι ο Χριστός. Και όπως λέγει ωραιότατα ο Ιερός πάλι, λέει το εξής: «Τον Ιησούν τον είδαν πολλοί, τον Λόγον λίγοι, όσοι πίστεψαν».

Αυτοί που δεν πιστεύουν το σώμα και το αίμα του Χριστού το βλέπουν ψωμί και κρασί. Αλλά είναι όμως το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και προσέξτε: γι’ αυτό η μεγαλύτερη αμαρτία, προκειμένου να κοινωνήσει κανείς, είναι η απιστία. Γι’ αυτό ακριβώς, αγαπητοί μου, τελευταία στιγμή που πάμε να κοινωνήσουμε, λέμε εκείνη την ευχή. Τελευταία στιγμή: «Έτι πιστεύω ότι τούτο αυτό εστί το άχραντον σώμα σου και τούτο αυτό εστί το τίμιον αίμα σου». Είδατε; «Πιστεύω». Τελευταία στιγμή ανανεώνουμε, ομολογούντες ότι είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Ειδάλλως πέφτουμε σε μία πάρα πολύ μεγάλη αμαρτία. Αλλά, πρώτα ο Θεός, αγαπητοί μου, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.