Catecheses of St Cyril 186 | 26-11-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now in the fourth Mystagogical Catechesis of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem, concerning the Body and Blood of Christ. You will remember that we began last time with the first paragraph. You will also remember that we spoke about what the Lord said concerning this Mystery—that is, what are known as the Lord’s words of institution of the Mystery. This is why, in the Divine Liturgy, if you have noticed, it says that after He had taken bread...

“Take, eat”; then He took the cup: “Drink of it, all of you.” At that point, when the words “Take, eat; drink of it, all of you” are spoken, the consecration has not yet taken place. The consecration comes a little later, when we say, “Thine own of Thine own.” The Gifts have not yet been consecrated: we are lifting up wine and bread so that He may give us from His own Gifts. “Thine own of Thine own”—we offer to Thee what is Thine, from what is Thine. And a little later we shall say: “And make this bread the precious Body of Thy Christ.”

The Second Coming, the Second Coming, the Ascension, the Resurrection, the Apocalypse, the Resurrection, the Kingdom of Heaven. The gift we offered to Thee is made the Body and Blood of Christ, as we said just above, with the words, “Changing them by Thy Holy Spirit.” Here we have the consecration—the very heart of the heart. When we hear the words, “Take, eat; drink of it, all of you,” we are still before the...

consecration. Those words do not themselves constitute the consecration; they recount the words by which Christ instituted the Mystery, for through them He established the Mystery of the Holy Eucharist: “Take, eat,” and so forth. Thus the Apostle Paul says: “On the night when our Lord Jesus Christ was betrayed, He took bread, gave thanks, broke it, and gave it to His disciples, saying: ‘Take, eat; this is My Body,’” and so forth. You see that the Apostle Paul is recounting these words of institution spoken by the Lord. But let us examine these words a little more closely.

It says, “He gave thanks.” I explained to you last time what this means and why it is expressed in this way: He offered prayer to the Father—a prayer of thanksgiving, not a prayer of petition. He gave thanks because the hour had come for human beings to become partakers—and please pay close attention to the phrase I am about to use—of the divine nature. We probably shall not reach that point today. Saint Cyril says this in the third paragraph. Very well, we shall not reach it. Of course, he does not mean that they become partakers of God’s essence, but partakers of divine grace...

through the Holy Spirit. We shall examine this when we reach that passage. So Jesus Christ, the Son, gave thanks to the Father for this. Once, when the Seventy disciples returned and said to Him, “In Thy name, Lord, we cast out demons,” and so forth—pay attention to this point—the Lord, it says, “rejoiced in the Spirit” and offered a very brief prayer to the Father: “My Father, I thank Thee because Thou hast hidden Thy wisdom from those who are conceited and hast revealed it to babes”—that is, to people of no worldly prominence.

Jesus rejoiced and offered a prayer of thanksgiving. Here too He offers a prayer of thanksgiving because the hour had come—the time had arrived—for human beings to become partakers of God. This is more or less what we discussed last time, so I shall not dwell on it. We also discussed the verb “broke”—the Greek verb meaning to break something into pieces with one’s hands, without using a knife. Now let us look at something else a little further on. It says, “He gave”—He gave. “To His disciples, saying,” and so forth. He gave. My beloved, this word “gave” carries very great significance. God gives. To whom does He give? To human beings.

He gives them His human Body, for after consecrating the forms of bread and wine, He gives them to His disciples. This expresses nothing other than love: it is a relationship of love between God and humanity. He gave. God is always giving, always giving. He Himself is without need; He lacks nothing. Yet He is always giving. How beautiful this word is: “He gave.” A verse from the Psalms says: “He has scattered abroad; He has given to the poor; His righteousness endures forever.” Notice the verb “to scatter”—“He has scattered abroad.” It is very characteristic, for it shows...

generosity. We say of someone, “You scatter your money about,” meaning that you do not count it out carefully. God does not measure His Gifts; He scatters them abroad upon those who love Him. He gives them freely. Elsewhere God says, through the Apostle Paul, that He did not give the Holy Spirit by measure. He did not give Him by measure. In the Old Testament, He was given by measure. So here we see what this word “gave” means. God gave humanity the most precious thing He could ever give: His human nature, inseparably united to His divinity. Astonishing!

Could God ever have given anything greater—or, better, could humanity ever have received anything greater? Is there anything greater than the Body and Blood of Christ? It is the crown of all God’s Gifts. This is why it is expressed by that word, “gave.” My beloved, rejoice in this word: “gave.” Thou, O Lord, hast given us these things. What do we give Thee? Do you remember what we said about Baptism in the earlier catecheses? Or perhaps it was in answer to a question—I beg your pardon; I think I mentioned it in catechism class. I said that a person gives. He gives a few hairs from his head. Yet who gave me the very hair that grows upon my head?

God Himself. Nevertheless, I call it the hair of my own head; I cut some off and give it to God. “Here, Lord, I have nothing else to give Thee. Take these few hairs, offered in devotion to Thy love; take them.” This is why I told you to rejoice in that word, “gave.” Then God gave His Son. He gave His Son, “that whoever believes in Him should not perish,” as the Gospel according to John says in the third chapter, “that whoever believes in Him should not perish but have eternal life.” But let us continue, because when one lingers over a single idea, one can remain there for a very long time. One certainly rejoices in it, but there is one drawback: one cannot move further on. “He gave to His own disciples.”

He gave to His disciples, saying—saying what? “Take, eat; this is My Body.” Take; receive. Receive. Please pay close attention to this word “take” and see what it contains. When He said to them, “Take”—or “receive,” as we would say in everyday Greek—He intended to reverse a commandment, the first commandment given in Paradise: “Do not take from the fruit of this tree.” Do not take!

Do not stretch out your hand. Indeed, He does not tell them only not to stretch out their hands, but not even to look upon that fruit, because Eve first saw the fruit, then conceived a desire for it, and said: “The fruit is beautiful to look upon, but more beautiful still to taste.” And she took it and ate. God therefore said that they were neither to look upon it nor to touch it—not merely that they were not to eat it, but that they were not even to touch it. For sight and touch, you know, are the preludes to the act itself. Let me put it plainly: are not sight and touch the preludes to a sinful, carnal...

act? Sight and touch. This is why God says, “Do not even touch it.” Nothing at all—keep far away. At that time, then, He told them not to take. They took on their own authority, and they died. They took, ate, and died. Now—now we have something astonishing. Some people say that the Book of Genesis, the account of Adam and Eve, is a myth, and so forth. What a dreadful delusion! We cannot understand the theology of the New Testament without the first three chapters of Genesis. Now God commands the opposite: “I told you not to take, because you would die. But now, take and eat, because now, if you do not take, you will die.” It is the reverse. Indeed, Christ said: “He who eats My flesh and drinks My blood has eternal life.” This means that unless a person eats the flesh of the Son of Man—He stated it both positively and negatively—and drinks His blood, he has no eternal life. Thus, where once we had the command, “Do not take,” now we have the command, “Take.” And please take note: it is a commandment, and I would say a supreme commandment. Whatever else He may tell you—what did Christ say to His disciples?

“I shall meet you in Galilee.” They did not go, yet it was not a matter of death; they did not die. But here it is a matter of life or death. If you do not stretch out your hand to receive—receive what?—the Body and Blood of Christ.

Certainly not from the tree of knowledge, which was misused, but from the Tree of Life. For God, it says, planted two trees in the midst of Paradise: one was the tree of knowledge, and the other was the Tree of Life. And the Tree of Life is Jesus Christ. It is His...

Body and His Blood. Therefore we must—we must stretch out our hand to receive the Body and Blood of Christ. “Take, eat.” He said, “Eat.” To our first-created ancestors He said, “You shall not eat.” “On the day you eat of it, you shall surely die.” On the day you eat, you will die a death. Now, if you do not eat, you will die the eternal spiritual death. Now you must eat, because by eating you will have eternal life. Notice something here. When we say...

that Christ said, “Eat,” what does this mean? We certainly receive the Holy Spirit: He comes to us, and we receive Him through the Mystery, especially through Chrismation and Baptism. But why did Christ tell us here to eat? It means that I receive Him in the same way I receive any food. I put the food into my mouth, chew it, and swallow it. First, of course, this expresses the fact that now I must eat, whereas then I was not to eat. That is the first point. Second, eating means that, just as any food is distributed throughout every member of the body, down to the very last cell of the organism, so here too I must eat the Body of Christ, because it is distributed throughout my entire being. What I said to you earlier about what we regard as unseemly is expressed beautifully in a poem by Saint Symeon the New Theologian. One morning he had received Holy Communion. He received every day. Every day Saint Symeon the New Theologian experienced a manifestation of God. In one of his poems he says: “Where shall I place, and where shall I rest, these members of mine—my hands, my feet...

my reproductive organs? They have all been divinised; they have all undergone theosis.” Do you see? Everything. We cannot say that one part of the body undergoes theosis while another does not, or that the reproductive region is unclean. No! The whole human body undergoes theosis; it is divinised. Why? Because the Body and Blood of Christ are distributed throughout the whole body, just as material food becomes blood—our food and water, all these things...

are they not made into blood through my liver and carried to the very last cell of my body? So the whole human person undergoes theosis. I would add one further point. This also expresses that the Son of God truly became flesh. Thus it says in the first chapter, in the first verse: “In the beginning was the Word (Logos), and the Word was with God, and the Word was God.” “And the Word became flesh and dwelt among us.” The Word became flesh. It does not say “body”; it says “flesh.” Flesh is a stark, physical way of speaking about the body. Why does it put it this way? John the Evangelist wished to show that the Son of God truly became human. And when He said to those...

When the Lord, after feeding the five thousand, told those people of Capernaum to eat His Body and drink His Blood, they said, “How is it possible for us to eat His flesh and drink His Blood?” You see? To eat His flesh. And the Lord said, “Whoever does not eat My flesh and drink My Blood does not have eternal life.” What He wishes to express here, then, is this: Jesus, the Word of God, truly became man, and through His human nature He nourishes the faithful and unites them with God, so that they become partakers of the divine nature—that is, of divine grace. It is astonishing, truly astonishing. So much, then, for the word “eat.”

“This is My Body.” And taking the cup and giving thanks, He said, “Take...” I will not repeat everything, because I spoke only about the Body; the same applies to the Blood. “Drink; this is My Blood.” This, He says, is My Body. This is My Blood. Now, when we say “My Body and My Blood,” we mean that it is the Body and Blood of Christ. Saint Cyril says: “Since He Himself”—that is, Christ Himself—“has declared and said concerning the bread, ‘This is My Body...’”

“Who, then, will dare to doubt? And since He Himself has affirmed and said, ‘This is My Blood,’ who will ever hesitate and say that it is not His Blood?” Saint Cyril explains the words “This is My Body” and “This is My Blood” in this way: “When Christ Himself declares concerning the bread, ‘This is My Body,’ who can dare to doubt it? And when He assures us, ‘This is My Blood,’ who can hesitate and say, ‘This is not His Blood’?” Pay close attention here, my beloved.

I should, of course, warn you that, in what we shall say from Saint Cyril’s catechesis about Holy Communion and this Mystery, you must not imagine that we shall exhaust the subject. Far from it! I am simply dwelling on what Saint Cyril tells us, while perhaps adding something in passing here and there. We are not going to exhaust the subject. However willing we may be, we would stray far from our theme, which is the Mystagogical Catechesis itself. Still, it does no harm if we occasionally wander a little—though, I repeat, without exhausting the subject.

Remember—remember how the disciples understood the Mystery when they received it. This is the point before us now. How did they understand it? How did they understand Christ’s words? We must accept that no one could have understood Christ’s words better than His disciples. For I ask you: how could the Lord have handed down this Mystery for the salvation of humanity if His disciples had not understood what the Mystery contained? Could that have been possible? Together with its transmission, then, came the illumination of the Holy Spirit.

They had to understand this Mystery so that they could hand it down to humanity until the end of history. Who, then, were the first to understand it? The disciples, of course, and they understood it truly and precisely. And how did they understand it? Exactly as they recorded it: that this is the Body of the Lord and this is the Blood of the Lord. The Apostle Paul would even offer a more detailed explanation. Above all, however, their understanding was first doctrinal and then experiential. As has rightly been said, for three years the disciples had the Lord beside them; now, through the handing down of the Mystery, they had Him within them.

For three years He was beside them; now He was within them.

Thus they understood both doctrinally and through experience, and this is what they handed down to the Church. The Church received it from the Apostles—for why do we say, “In one, holy, catholic, and apostolic Church”? The Church is called apostolic because she received these great truths from the Apostles. This is the Apostolic Church. The Church, therefore, experienced—and continues to experience—what the disciples themselves experienced when they received the Mystery. Their experience was that this truly is the Body and Blood of Christ. And among all the Fathers who wrote about the Mystery of the Holy Eucharist, we find

precisely the same tradition. Saint Cyril’s testimony is certainly not the earliest; we have more ancient witnesses. His is from the fourth century, around AD 350. Saint Justin Martyr and Philosopher, for example, in one of his Apologies—I believe it was his Second Apology—in which he presented a defense before the Roman Senate, refers to the Mystery of the Eucharist. He states clearly and precisely that we receive in Holy Communion this very Body and Blood of our Lord Jesus Christ. Whether the Roman senators liked it or not, whether they understood it or not, Saint Justin set forth the truth

exactly as he had received it. This was the living experience of the Church, and we find this same experience throughout the centuries. We Orthodox preserve it above all. To be entirely fair, the Roman Catholics preserve it as well, because the schism took place in the eleventh century, after the divisions of the tenth century. They could not, therefore, have possessed a different tradition concerning the holiest of the Mysteries. Those who departed from it were the Protestants. Poor and wretched people—they say things entirely foreign to the truth about this Mystery, if you will permit the expression.

I will not tell you now exactly what I mean by “things entirely foreign to the truth.” Perhaps I shall tell you this evening, or, if we do not have time, at our next meeting. I shall read to you what Dositheos of Jerusalem says about the Mysteries in the seventeenth decree of his Confession. These are digressions we have to make; what else can we do? There he explains what the Protestants say, because Dositheos of Jerusalem had confronted them. They had appeared on the stage of history, and so he wrote and confessed the faith from the Orthodox standpoint. Yes, then: this is the Body and this is the Blood of Christ. Of course, this experience...

Um...

of the Mystical Supper did not come suddenly. The disciples had already undergone earlier experiences that prefigured it. One such foreshadowing was the feeding of the five thousand. At that time the Lord said—and pay close attention here—“Gather up the fragments that remain.” So, my beloved, we see that the disciples had an initial experience, and that experience was the feeding of the five thousand. When the Lord said, “So that nothing may be lost,” He meant that not even the tiniest crumb was to be lost. On one level, of course, this was a simple lesson in frugality and good stewardship: frugality, because it concerned more than fish and bread, and good stewardship, so that nothing would be thrown away. But at a deeper level, it was an experience of the Mystery of the Holy Eucharist and showed that nothing of it must be lost. The proof is what followed. Because they had been fed, the people of Capernaum sought out the Lord, found Him, and said, “Lord, why did You leave?” He answered, “You seek Me because you ate your fill of bread. Do not seek the food that perishes, but the food that endures,”

the food that remains. It was there that He spoke to them about the Mystery of the Holy Eucharist, this time in a doctrinal way. In that first experience, the disciples began to perceive the Mystery of the Holy Eucharist. Thus, when Great Thursday came—as we call it—and with it the Mystical Supper, and then, after Christ’s Resurrection, within the Church, the disciples would hand down the Mystery of the Holy Eucharist. This would be their third experience, now within the life of the Church. The disciples therefore possessed an exact understanding of this Mystery. Yet all this time I have been telling you what Saint Cyril says here: “When the Lord Himself has declared that this is His Body and His Blood, who will dare to doubt it?” And because the Church received this living experience, allow me to read something to you. It comes from a very old homily I once gave—a very, very old one—for, as you see, from time to time we say these things again so that they may be renewed in us.

Um...

Dositheos of Jerusalem, as I told you, lived in the seventeenth century.

Forgive me.

He lived in the seventeenth century, and this is from the seventeenth decree of his Confession. Listen to what he writes. It is exceedingly important, so that no one may say, “I did not know this.” Do you remember, two or three years ago, when a member of parliament attacked the Mystery of the Eucharist, saying that we should not receive Holy Communion because, supposedly, there might be germs or something of that sort? We devoted two entire talks to the matter. At that time I read you this Confession of Dositheos. I consider it extremely important. Listen: “In the celebration of this”—that is, of the Mystery of the Holy Eucharist—“we believe the Lord Jesus Christ to be present.” During its sacred celebration, when the Mystery is performed and brought to completion, we believe

that He Himself, the Lord Jesus Christ, is present. The question is: in what manner is He present? Dositheos now addresses the foolish claims of the Protestants that I mentioned earlier. He says, “Not typologically”; that is, what we receive in Holy Communion is not merely a type of the Body and Blood of Christ. “Nor iconically”; it is not simply an image or representation. No. “Nor through some surpassing grace.” Take the Artoklasia, the blessing of the loaves, for example: when we receive the blessed bread, we say that we receive a blessing.

The prayer itself says that we receive a blessing, and this is why people offer the Artoklasia. The blessed bread of the Artoklasia possesses a special grace—it is not ordinary bread, for it has been blessed. Could what is upon the Holy Table, then, be present “through surpassing grace, as in the other Mysteries”? No, not even in that sense. “Nor by mere presence,” as certain Fathers have said concerning Baptism. “Nor by enartismos.” Listen to this word: enartismos. It means that Christ is hidden within the bread.

What we call Holy Communion is not a case of Christ being hidden within it. Nor is it, Dositheos says, “that the divinity of the Word is hypostatically united to the bread set forth for the Eucharist, as the followers of Luther believe in their great ignorance and wretchedness.” Here “believe” means to hold an opinion or conviction; the Greek word comes from the verb meaning “to suppose.” The followers of Luther—that is, the Protestants—believe this “in their great ignorance and wretchedness.” And this is said by a man who had received only a basic general education. But then, how is Christ present? In none of these ways. How, then, are we to understand that this is the Body and Blood of Christ? Dositheos now says: “But truly...

and really.” It is truly and really the Body and Blood of Christ—Christ Himself. He continues: “So that after the consecration of the bread and wine,” after, he says, the consecration of the bread and wine, they “are changed.” Here he uses several infinitives: changed, transubstantiated, transformed, converted. In the end, the Church retained only the infinitive “to be changed,” because in the Divine Liturgy we say, “Changing them by Your Holy Spirit”: this into the Body of Christ, and this into the Blood of Christ. Changing them. “The bread into the true Body of the Lord itself.” And what is this true Body of the Lord? He gives a wonderful description.

Listen! Listen to which Body this is upon the Holy Table. It is not Christ hidden within the bread; it is not there merely as a type or an image—none of these. Which Body is it? “The Body that was born in Bethlehem of the Ever-Virgin.” This is the Body born of the Most Holy Theotokos. “The Body that was baptized in the Jordan.” This is the Body baptized in the Jordan.

Saint John the Forerunner touched His sacred head—the Greek word here means the crown of the head. “It suffered,” meaning that it was crucified; “it was buried and rose again”—the very Body that the disciples touched after the Resurrection. “It ascended, sits at the right hand of God the Father, and will come upon the clouds of heaven.” This is the Body we have upon the Holy Table. This very Body! Do you understand, my beloved? It is overwhelming. Awesome—truly awesome! This is why John Chrysostom says that wherever you serve the Divine Liturgy, wherever the Divine Liturgy is celebrated, every Holy Table—provided, of course, that there is a valid ordination, by which I mean Apostolic Succession—differs in no way, even in the poorest church, from that Upper Room. Which Upper Room? The one in which Christ gave His Body and Blood to the disciples on Great and Holy Thursday. It is the same; it is the same. What is? That very Body born of the Most Holy Theotokos, baptized in the Jordan, which suffered upon the Cross, was buried, rose again, ascended, sits at the right hand of God the Father, and will come again upon the clouds. This is the Body we receive from the Holy Tables.

Amazing! This is why I asked you to come and listen, because this subject—the Mystery of the Holy Eucharist—is so important. And the wine is transformed and transubstantiated into the true Blood of the Lord itself: into the real and true Blood of Christ, which, while He hung upon the Cross, was poured out for the life of the world. When He hung upon the Cross, His Blood flowed for the salvation of mankind. This is that Blood—the same Blood, the very same. Identical? No, that word “identical” in the sense of an exact likeness is not correct. You see why Dositheos sometimes uses several verbs here. When we say an exact likeness, that means...

Zinc can look exactly like silver. So I withdraw the expression “an exact likeness.” It is wrong, wrong, wrong. I take it back. What I mean is that it is one and the same thing—the very same. Of course, if you ask, “But in our mouths we taste wine and bread,” Saint Cyril will address this further on. But let me not run ahead of his text. Let us now see what Saint Cyril says next. “Once, by His own will, He changed water into wine at Cana of Galilee; is He not worthy of belief when He changes wine into Blood?” This is in the second paragraph.

Christ, he says, changed water into wine at Cana of Galilee with a single gesture of His will. Is He not worthy of belief when He now changes the wine into His own Blood? It is very beautiful.

So, He who changed water into wine is the same One who now changes the wine into His own Blood. And since I have mentioned this, I cannot resist the temptation to tell you something, even if I tire you a little.

Well... As you know, Lord Byron—the Philhellene, the Englishman Byron, as he is known—was not a particularly good pupil at school or, rather, he was a rather lazy one. Once they had a composition to write, and the teacher gave them a subject. Before he even heard the subject, lazy as he was, he felt sleepy—who knows why—and said to the boy beside him, “Look, I’m going to sleep.” “What?” “I’m going to sleep. I can’t stay awake; I’m sleepy. When he gives you the subject, tell me afterward.” So he fell asleep. The class went on, the time ran out, and the teacher began collecting their papers and compositions.

His classmate woke him. “Wake up! The teacher is collecting the notebooks and compositions.” “What subject did he give you?” “He asked us to write about the miracle Christ performed at Cana of Galilee, changing water into wine.” At once Byron took his notebook and wrote: “And the water, when it saw its God, blushed.” He came first. I think that line could express beautifully what we are saying. This passage reminded me of it, because Saint Cyril says, “By His own gesture He changed it at Cana of Galilee”—by His own gesture.

By His glance, yes. When Christ enters His creation, He makes of it whatever He wills and uses it as He wills, for He is the Lord. And if we truly believe that He is the Creator of all things, why should He be unable to change wine into His own Blood? Saint Cyril continues: “When invited to a bodily wedding, He performed this extraordinary miracle; shall He not much more be acknowledged as having granted the children of the bridal chamber the enjoyment of His own Body and Blood?” In other words, He went to an ordinary wedding...

and performed this extraordinary miracle. Notice: a wedding. And then he speaks of the children of the bridal chamber—again, a wedding, but now a spiritual wedding. For the Lord told a parable about the children of the bridal chamber, those who belong to the wedding chamber. The room that receives the newly married couple is called the bridal chamber. This, then, is the bridal chamber, and its children are the faithful—all of us. We who are faithful belong to the bridal chamber. The bridal chamber is the Kingdom of God; and for the sake of the children of the Kingdom, the children of the bridal chamber, how much more...

will He change the bread into His Body and the wine into His Blood? These are beautiful arguments from Saint Cyril—or rather, what else should we call them? They are arguments offered for clarification, to help us understand, because the proof lies within the matter itself. What do I mean by that? Once you have believed in Jesus Christ, the question is settled. You need no further arguments. You need only to have believed who Jesus Christ is. And when you say, “Christ said that this is His Blood; Christ said that this is His Body,” no supporting evidence or proof is needed. You have no need of it. And now we move to the third paragraph.

The second was very short. “Therefore, with complete assurance, let us partake of the Body and Blood of Christ.” With complete assurance, then. The Greek word means precisely that: a full and complete certainty. You know that in ancient Greek, the verb translated as “to assure” means to bring something to fullness. Here it also carries the sense that the word “information” has in modern Greek. Through everything we have said, Saint Cyril wishes to make clear that we partake of the Body and Blood of Christ. We do not say the Body and Blood of the Word.

The Word does not have Body and Blood apart from His Incarnation. We say the Body and Blood of Christ. Why? In the prayer of consecration we likewise say, “And make this bread the precious Body of Your Christ,” because this plainly refers to His human nature; that is self-evident. “For under the form of bread the Body is given to you, and under the form of wine the Blood is given to you, so that, by partaking of the Body and Blood of Christ, you may become one body and one blood with Christ.” The form of the Body is given to you as bread, and the form of the Blood as wine...

so that they may become for you the Body and Blood of Christ, and you may become one body and one blood with Christ. Perhaps you were a little confused when he used the word “type.” Pay attention. In the Divine Liturgy of Saint Basil the Great, Saint Basil speaks of antitypes and calls these the antitypes of the Body and Blood of Your Christ. The words “type” and “antitype” apply before the consecration. The bread is a type of the Body of Christ, and the wine a type of the Blood of Christ—the first of the Body, the second of the Blood—but this is before the consecration.

Notice carefully what Saint Cyril means here. First he says that these types were given to you so that they might become for you the Body and Blood, and so that you might become one body and one blood with Christ. Therefore, do not be confused when you hear the word “antitype” or “antitypes” in the Divine Liturgy of Saint Basil the Great. I repeat: this is before the consecration. “For in this way...” You know, we examined the words “one body and one blood” last time, so I will not explain them again. “For in this way we also become Christ-bearers, as His Body and Blood are distributed throughout our members.” Thus, he says, we become Christ-bearers.

We bear Christ within us. Do you see? His Body and Blood are distributed throughout our own members—throughout all our members, every one of them. I say it again: the whole human person is sanctified. How carefully, then, must we guard our bodies and not cast them into sin! The Apostle speaks of this in the sixth chapter of his First Epistle to the Corinthians: “He who is joined to the Lord is one body. He who is joined to a prostitute is one body.”

Forgive me; I will say it again. “He who is joined to a prostitute is one body, but he who is joined to the Lord is one spirit. Shall I then take the members of Christ and make them members of a prostitute? Certainly not!” To be “joined” means to be united. And how is a person united in fornication or in Holy Matrimony? Holy Scripture says—and the Apostle Paul says there—“For the two shall become one flesh.” Did God not say that the two would become one flesh? Therefore, if you unite yourself not within Holy Matrimony but in fornication—for the Apostle is speaking here of fornication, of relations outside marriage...

with a woman—then consider what happens. When, on the other hand, you receive Holy Communion, you are united with the Lord and become one spirit with Him. Why does the Apostle say “spirit” rather than “flesh”? Because this Body of the Lord is spiritual. When we say “spiritual,” we mean the Body that is now in heaven, the Body that rose and is in heaven. This Body of Christ is spiritual. Yet “spiritual” does not mean immaterial. It means that the Body is governed and directed by the Holy Spirit. This is why he says that whoever receives the Body of Christ becomes one spirit with Him. And what does it mean to become one spirit? It means that the person is preparing his whole existence...

So that he may become a spiritual being—that is, incorruptible and immortal, not immaterial. Take careful note: not immaterial. For what did Christ say after His Resurrection? “Come and see that My body is not a spirit,” meaning a ghost, “but My real body,” now governed by the Holy Spirit. It does not eat, it does not hunger, it has no need of food. He did eat, but He ate to assure them that He was not a ghost. So, the Apostle says, a man united himself to an immoral woman. This does not apply within Holy Matrimony. It certainly does not mean that married couples are forbidden to receive Holy Communion after coming together. Far from it! They need only be lawfully married.

They must be blessed by God and live according to the will of God. This is not a sin. Indeed, Saint Nikodemos says that nowhere does the Rudder prescribe how long married couples must abstain—outside the Lenten fasts, of course. It prescribes only three days of abstinence before husband and wife receive Holy Communion. Their union is certainly not a sin—God forbid! But how can you dare to receive Holy Communion, becoming one with the Body of the Lord, and then become one with the body of a prostitute? The Apostle says: “Shall I then make the Body of the Lord, after receiving Holy Communion, into the members of a prostitute? May it never be! May it never be!” My beloved, understand this.

When you are raising your children, do not push them into fornication—especially you fathers. After that, the children cannot receive Holy Communion. They are barred from Holy Communion. This sin is not forgiven. Take careful note. Do not say, “But how else will they become men?” or offer this excuse or that. For God’s sake! For God’s sake, for God’s sake, cast off these strange ideas that may still linger among us, ideas we absorb from the mindset of this world. No, please, no. Both the boy and the girl must remain chaste and pure until Holy Matrimony. And they should enter Holy Matrimony without a premarital relationship or an engagement lasting several years—an engagement lasting several years.

They meet, and soon afterward they marry properly, so that they may remain under the will of God. Then they can receive Holy Communion; otherwise, they cannot. Take careful note. Here, then, we see that the Body and Blood of Christ are diffused throughout our entire being, and we become Christ-bearers. Saint Ignatius of Antioch used this word, “Christ-bearers,” in one of his epistles. “We are,” he says, “Christ-bearers and temple-bearers.” He has many such expressions. They are truly beautiful, and they are not mere literary turns of phrase; they correspond to an ontological reality. Saint Cyril continues: “Thus, according to the blessed Peter, we become partakers of the divine nature.” So, he says, according to the Apostle Peter, we become partakers of the divine nature. But what does it mean to be partakers...

...of the divine nature? Do we perhaps become united with the nature of God? My beloved, that nature is unapproachable and can never be united with anything created. The nature of God is uncreated. What, then, does this mean? But since this is a rather large...

...a large subject—not an exceedingly large one, but our time does not allow us to take it up now, because it has run out—God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την τετάρτη μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, περί του σώματος και αίματος του Χριστού. Ενθυμείσθε, ήδη κάναμε αρχή από την περασμένη φορά, ευρισκόμενοι στην πρώτη παράγραφο. Ενθυμείσθε ότι αναφερθήκαμε εις εκείνα τα οποία ο Κύριος είπε περί του μυστηρίου αυτού, δηλαδή εις τα λεγόμενα ιδρυτικά λόγια του Κυρίου μας μυστηρίου. Γι' αυτό λέμε στη Θεία Λειτουργία, αν έχετε προσέξει, που λέγει αφού πήρε άρτον...

«Λάβετε, φάγετε», μετά πήρε το ποτήριον, «πίετε εξ αυτού πάντες». Δεν έχουμε εκείνη την ώρα τον καθαγιασμό, που λέγει «λάβετε, φάγετε, πίετε εξ αυτού πάντες». Δεν έχουμε εκεί τον καθαγιασμό. Τον καθαγιασμό τον έχουμε λίγο πιο κάτω, όταν θα πούμε «τα σα εκ των σων». Ακόμη δεν έχουμε καθαγιασμό, που σημαίνει υψώνουμε κρασί και ψωμί για να μας δώσει από τα δώρα τα δικά Του. «Τα σα εκ των σων». Τα δικά Σου, εκ των ιδικών Σου, Σοι προσφέρομεν. Και θα πούμε παρακάτω: «Και ποίησον τον μεν άρτον τούτον τίμιον Σώμα του Χριστού Σου».

Δευτέρα Παρουσία, Δευτέρα Παρουσία, Ανάληψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών. Δώρο που Σου προσφέραμε, σε σώμα και αίμα Χριστού, που τα είπαμε λίγο πιο πάνω, ευθύς πιο πάνω, «και μεταβαλών τω Πνεύματί Σου τω Αγίω». Εδώ έχουμε τον καθαγιασμόν, δηλαδή την καρδία της καρδίας. Όταν έχουμε τα λόγια «λάβετε, φάγετε, πίετε εξ αυτού πάντες», έχουμε προ του

καθαγιασμού, αλλά δεν αποτελούν αυτά τον καθαγιασμόν, αλλά αυτά είναι αναφορά των ιδρυτικών λόγων του μυστηρίου που είπε ο Χριστός, διότι με αυτά ίδρυσε το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. «Λάβετε, φάγετε» και τα λοιπά και τα λοιπά. Έτσι θα πει ο Απόστολος Παύλος ότι «εν τη νυκτί η παρεδίδετο ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, λαβών άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και έδωκε τοις αυτού μαθηταίς λέγων· λάβετε, φάγετε, τούτο μου εστί το σώμα» και τα λοιπά. Βλέπετε ότι κάνει αναφορά ο Απόστολος Παύλος εις τα ιδρυτικά αυτά λόγια του Κυρίου. Αλλά για να δούμε λίγο εκεί πιο πέρα αυτές τις λέξεις.

Είπε «ευχαριστήσας». Σας το είπα την περασμένη φορά τι σημαίνει, γι' αυτό και λέγεται, δηλαδή έκανε προσευχή προς τον Πατέρα. Προσευχήν ευχαριστήριον, όχι αιτητήριον, ευχαριστήριον, διότι έφτασε η ώρα να γίνουν οι άνθρωποι κοινωνοί —μη... προσέξτε μια φράση που θα πω— Θείας Φύσεως. Ίσως δεν θα προλάβουμε σήμερα, δεν θα προλάβουμε. Είναι... το λέγει ο Άγιος Κύριλος, το λέγει στην τρίτη παράγραφο. Καλά, δεν θα προλάβουμε. Δεν εννοεί βέβαια της Φύσεως του Θεού, αλλά κοινωνοί Θείας Χάριτος

Αγίου Πνεύματος. Θα το δούμε αυτό όταν θα φτάσουμε εκεί. Οπότε ο Ιησούς Χριστός, ο Υιός, ευχαρίστησε τον Πατέρα γι' αυτό. Όταν κάποτε γύρισαν οι Εβδομήκοντα μαθητές και Του είπαν ότι «στο όνομά Σου, Κύριε, βγάζουμε δαιμόνια» κ.λπ., προσέξτε αυτό το σημείο. Ο Κύριος, λέγει, «ηγαλλιάσατο τω Πνεύματι» και έκανε μια πολύ σύντομη προσευχή προς τον Πατέρα και είπε: «Πατέρα μου, Σε ευχαριστώ γιατί απέκρυψες τη σοφία Σου από τους φαντασμένους ανθρώπους και την απεκάλυψες νηπίοις», δηλαδή στους ασήμους ανθρώπους.

Χάρηκε ο Ιησούς και έκανε ευχαριστήριον προσευχή. Έτσι κάνει και εδώ ευχαριστήριον προσευχή, ότι ήλθε η ώρα, έφτασε, που οι άνθρωποι θα γίνουν κοινωνοί του Θεού. Αυτά πάνω κάτω λέγαμε την περασμένη φορά, να μην μείνω περισσότερο. Είπαμε το ρήμα «έκλασε», κλάω, κλω, που θα πει κομματιάζω με το χέρι μου και δεν χρησιμοποιώ μαχαίρι. Και ας δούμε κάτι ακόμη παρακάτω. Λέγει «έδωκε», έδωκε. «Τοις αυτού μαθηταίς λέγων» και τα λοιπά. Έδωκε. Αγαπητοί μου, αυτό το «έδωκε» έχει μια πολύ μεγάλη σημασία. Δίνει ο Θεός. Σε ποιους δίνει; Στους ανθρώπους.

Δίνει το ανθρώπινο σώμα Του, διότι αφού καθαγίασε τα είδη του άρτου και του οίνου, τότε τα δίνει. Αλλά αυτό δεν εκφράζει τίποτε άλλο παρά μια αγάπη, και είναι μια αγαπητική σχέση Θεού και ανθρώπων. Έδωκε. Ο Θεός πάντα δίδει, πάντα δίδει. Ο Ίδιος είναι ανενδεής, δεν έχει ανάγκες. Πάντα όμως δίδει. Τι ωραίο αυτό, «έδωκε». «Εσκόρπισεν», λέει ένας ψαλμικός στίχος, «εσκόρπισεν, έδωκε τοις πένησιν, η δικαιοσύνη αυτού μένει εις τον αιώνα». Βλέπει κανείς, ξέρετε, το ρήμα σκορπώ, «εσκόρπισεν». Είναι πολύ χαρακτηριστικό που δείχνει...

Απλοχεριά, λέμε. «Εσύ τα σκορπάς τα λεφτά σου», λέμε αυτή την έκφραση. Σημαίνει δεν τα μετράς. Ο Θεός δεν μετράει τα δώρα Του, τα σκορπάει, τα σκορπάει σε εκείνους που Τον αγαπούν, τα δίδει. Κάπου αλλού λέγει ο Θεός, το λέει ο Απόστολος Παύλος, δεν έδωσε το Πνεύμα το Άγιο με μέτρον. Δεν το έδωσε με μέτρον. Με μέτρον υπήρχε στην Παλαιά Διαθήκη. Βλέπει λοιπόν κανείς εδώ τι σημαίνει αυτό το «έδωκε». Ό,τι πολυτιμότερο θα μπορούσε ποτέ να δώσει ο Θεός στον άνθρωπο: την ανθρωπίνη Του φύση, η οποία είναι ηνωμένη αχωρίστως μετά της Θεότητος. Εκπληκτικό!

Υπάρχει μεγαλύτερο πράγμα που μπόρεσε ποτέ ο Θεός να δώσει ή, καλύτερα, που μπόρεσε ο άνθρωπος να λάβει; Υπάρχει μεγαλύτερο από το σώμα και το αίμα του Χριστού; Είναι η κορωνίς πάντων των δωρεών του Θεού. Γι' αυτό εκφράζεται με εκείνο το «έδωκε». Να το χαρείτε, αγαπητοί μου, αυτό το «έδωκε». Εσύ, Κύριε, έδωκες σε μας αυτά. Εμείς τι Σου δίδουμε; Ενθυμείσθε που είπαμε για τη βάπτιση στις προηγούμενες κατηχήσεις; Ή μια απορία... Νομίζω, συγγνώμη, ήταν απορία που είχα πει στο κατηχητικό σχολείο. Και είπα ότι ο άνθρωπος δίδει. Δίδει λίγα μαλλιά από την κεφαλή του. Και μήπως τα μαλλιά που φυτρώνουν στο κεφάλι μου, ποιος είναι εκείνος που μου τα έδωσε;

Ο ίδιος ο Θεός. Αλλά, τέλος πάντων, λέω ότι είναι τα μαλλιά της κεφαλής μου και κόβω και δίδω εις τον Θεό. «Να, Κύριε, δεν έχω τι να Σου δώσω. Να, πάρε λίγα μαλλιά, αλλά αφιερωμένα στην αγάπη Σου, πάρε τα». Έτσι, γι' αυτό σας είπα: χαρείτε αυτό το «έδωκε». Ύστερα ο Θεός έδωκε τον Υιόν Του. Έδωκε τον Υιόν Του, «ίνα πας ο πιστεύων εις Αυτόν μη απόληται», λέει στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, στο τρίτο κεφάλαιο, «ίνα πας ο πιστεύων εις Αυτόν μη απόληται, αλλά έχει ζωήν αιώνιον». Αλλά ας προχωρήσω, γιατί κάποτε, ξέρετε, όταν μένει κανείς σε μια έννοια, μένει πολύ. Βέβαια τη χαίρεται, αλλά έχει ένα μειονέκτημα: δεν μπορεί να προχωρήσει λίγο πιο κάτω. «Έδωκε τοις εαυτού μαθηταίς».

Έδωκε εις τους μαθητάς Του λέγων. Τι λέγων; «Λάβετε, φάγετε, τούτο μου εστί το σώμα». Πάρε, λάβε. Λάβε. Εδώ προσέξτε, παρακαλώ, πάνω σε αυτό το «λάβετε», να δείτε τι έχει. Όταν τους είπε «λάβετε», δηλαδή «πάρετε» στην απλοελληνική που το λέμε εμείς, ήθελε να ανατρέψει μία εντολή, την πρώτη εντολή που έδωσε στον Παράδεισο: «Μη λάβετε από του καρπού του δένδρου τούτου». Μη λάβετε!

Μη απλώσετε το χέρι σας. Και μάλιστα δεν λέει μόνο να μην απλώσετε το χέρι σας, ούτε να τον βλέπετε τον καρπόν αυτόν, διότι η Εύα πρώτη είδε τον καρπόν και ήλθε εις επιθυμία του καρπού και λέγει: «Είναι ωραίος ο καρπός να τον βλέπεις, αλλά είναι ακόμη πιο ωραίος να τον γεύεσαι». Και πήρε και έφαγε. Ο Θεός λοιπόν είπε ούτε να τον βλέπετε ούτε να τον εγγίζετε. Όχι να μη φάτε, ούτε να εγγίζετε. Γιατί, ξέρετε, το βλέπω και το εγγίζω είναι τα προοίμια της πράξεως. Να το πω: η όραση και η αφή δεν είναι τα προοίμια μιας πονηρής, σαρκικής

πράξεως; Η όραση και η αφή. Γι' αυτό λέει ο Θεός ούτε να εγγίζετε. Τίποτα, μακριά. Τότε τους είπε λοιπόν να μη λάβουν. Εκείνοι αυθαιρέτως έλαβαν και πέθαναν. Έλαβαν, έφαγαν και πέθαναν. Τώρα... Τώρα υπάρχει... Είναι εκπληκτικό. Λένε μερικοί, λένε μερικοί ότι το βιβλίο της Γενέσεως, η ιστορία του Αδάμ και της Εύας, είναι μύθος κ.λπ. Ω, τρομάρα τους! Δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη θεολογία της Καινής Διαθήκης αν δεν έχουμε τα τρία πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως. Τώρα λέγει ο Θεός το αντίθετο: «Εγώ σας είπα μη λάβετε, γιατί θα πεθάνετε. Τώρα...» λάβετε και φάτε, διότι τώρα, εάν δεν λάβετε, θα πεθάνετε». Το αντίστροφο. Πράγματι ο Χριστός είπε: «Αυτός που τρώγει τη σάρκα Μου και πίνει το αίμα Μου έχει ζωήν αιώνιον». Που σημαίνει, εάν κανείς δεν φάει τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου —το είπε και έτσι μάλιστα, το είπε και θετικώς και αρνητικώς— και δεν πιει το αίμα Του, δεν έχει ζωήν αιώνιον. Άρα λοιπόν, ενώ τότε είχαμε την εντολή «μη λάβετε», τώρα έχουμε την εντολή «λάβετε». Και προσέξτε, παρακαλώ, είναι εντολή και θα έλεγα ότι είναι κορυφαία εντολή. Διότι ό,τι άλλο σου πει... Τι είπε ο Χριστός στους μαθητάς Του;

«Θα σας συναντήσω στην Γαλιλαία». Δεν πήγαν. Δεν ήταν του θανάτου η περίπτωση, δεν πέθαναν. Αλλά εδώ είναι θέμα ζωής ή θανάτου. Εάν δεν απλώσεις το χέρι σου να πάρεις τι; Το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Βεβαίως, όχι από το δένδρο της γνώσεως, αλλά από το δένδρο της ζωής, διότι έγινε κατάχρηση του δένδρου της γνώσεως. Και τώρα, επειδή, λέει, ο Θεός εφύτευσε δύο δένδρα εις το μέσο του Παραδείσου, το ένα το δένδρο της γνώσεως και το άλλο το δένδρο της ζωής, και το δένδρο της ζωής είναι ο Ιησούς Χριστός. Είναι το...

το σώμα Του και το αίμα Του. Ώστε λοιπόν πρέπει, πρέπει να... απλώσουμε το χέρι μας να πάρουμε το σώμα και το αίμα του Χριστού. «Λάβετε, φάγετε». Είπε «φάγετε». Στους Πρωτοπλάστους είπε «δεν θα φάτε». «Εν ημέρα φάγητε, θανάτω αποθανείσθε». Την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε με θάνατον. Τώρα, εάν δεν φάτε, θα πεθάνετε με τον αιώνιο πνευματικό θάνατον. Τώρα πρέπει να φάτε, γιατί τώρα με το να φάτε θα έχετε την αιώνια ζωή. Προσέξτε κάτι εδώ. Όταν λέμε...

είπε ο Χριστός, είπε «φάγετε». Το Πνεύμα το Άγιο βέβαια το παίρνουμε, έρχεται, το λαμβάνουμε δια του μυστηρίου, μάλιστα του χρίσματος και του βαπτίσματος. Αλλά γιατί ο Χριστός είπε εδώ να φάμε; Σημαίνει ότι χρησιμοποιώ τον τρόπο με τον οποίο παίρνω κάθε τροφή. Βάζω στο στόμα μου την τροφή, τη μασώ και την καταπίνω. Καταρχάς βέβαια εκφράζει ότι έπρεπε να φάγω, ενώ τότε δεν έπρεπε να φάγω. Ένα αυτό. Δεύτερον, το να φάγω εκφράζει ότι, όπως η τροφή, η όποια τροφή, αναδίδεται σε όλα τα μέλη του σώματος και εις το τελευταίο κύτταρο του οργανισμού, έτσι και εδώ σημαίνει ότι πρέπει να φάγω το σώμα του Χριστού, διότι αυτό αναδίδεται σε ολόκληρη την ύπαρξή μου. Που προηγουμένως σας είπα για την ασχημοσύνη, είναι κάτι πολύ ωραίο. Είναι ένα ποίημα του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου, που λέγει, κοινώνησε κάποιο πρωί. Κοινωνούσε κάθε μέρα. Κάθε μέρα είχε θεοφάνεια ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Και σε ένα του ποίημα λέγει: «Πού να βάλω και πού να ακουμπήσω αυτά μου τα μέλη, τα χέρια μου, τα πόδια μου...»

τα γεννητικά μου όργανα; Όλα είναι θεωμένα, όλα είναι θεωμένα». Βλέπετε; Τα πάντα. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ένα μέρος του σώματος θεώνεται και ένα άλλο μέρος δεν θεώνεται, ότι η γεννητική περιοχή είναι ακάθαρτος. Όχι! Ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα θεώνεται, θεούται. Γιατί; Διότι το σώμα και το αίμα του Χριστού αναδίδεται σε όλο το σώμα, όπως η υλική τροφή που γίνεται αίμα, τα φαγώσιμα, το νερό, αυτά...

δεν γίνονται αίμα από το συκώτι μου και πηγαίνουν έως το τελευταίο κύτταρο του οργανισμού μου; Έτσι... ολόκληρος ο άνθρωπος θεώνεται. Θα έλεγα ακόμη ένα άλλο σημείο. Αυτό εκφράζει ότι όντως ο Υιός του Θεού σαρξ εγένετο. Έτσι λέει στο πρώτο κεφάλαιο, στο πρώτο εδάφιο: «Εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος ην προς τον Θεόν και Θεός ην ο Λόγος». «Ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν». Ο Λόγος σαρξ εγένετο. Δεν λέει σώμα, λέει σαρξ. Η σάρκα είναι μια ωμή έκφραση, ωμή έκφραση του σώματος. Γιατί το λέγει έτσι; Ήθελε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης να δείξει ότι πραγματικά έγινε άνθρωπος ο Υιός του Θεού. Και όταν είπε στους...

εκείνους τους Καπερναΐτας ο Κύριος, μετά από τον χορτασμό των πεντακισχιλίων, να φάγουν το σώμα Του και να πιουν το αίμα Του, είπαν: «Πώς είναι δυνατόν να φάμε», λέει, «τη σάρκα Του και να πιούμε το αίμα Του;» Είδατε; Να φάμε τη σάρκα Του. Και ο Κύριος είπε: «Ο οποίος δεν φάει τη σάρκα Μου και δεν πιει το αίμα Μου, δεν έχει ζωήν αιώνιον». Θέλει λοιπόν εδώ να εκφράσει το εξής: ότι όντως ο Ιησούς, ο Λόγος του Θεού, έγινε άνθρωπος και με την ανθρωπίνη Του φύση τρέφει τους πιστούς και τους ενώνει με τον Θεό και γίνονται κοινωνοί Θείας Φύσεως. Είναι εκπληκτικόν, εκπληκτικόν. Αυτά ως προς το ρήμα «φάγετε».

«Τούτο μου εστί το σώμα». Και λαβών το ποτήριον και ευχαριστήσας είπε: «Λάβετε...» Δεν επαναλαμβάνω, γιατί τα είπα μόνο δια το σώμα. Το ίδιο και δια το αίμα. «Πίετε, τούτο μου εστί το αίμα». Αυτό, λέγει, είναι το σώμα Μου. Αυτό είναι το αίμα Μου. Ναι, αλλά όταν λέμε «το σώμα Μου και το αίμα Μου», σημαίνει ότι είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Λέγει ο Άγιος Κύριλος: «Αυτού ουν», αυτού του Χριστού δηλαδή, «αποφηναμένου και ειπόντος περί του άρτου· τούτο μου εστί το σώμα...»

«τις τολμήσει αμφιβάλλειν λοιπόν; Και αυτού διαβεβαιωσαμένου και ειρηκότος· τούτο μου εστί το αίμα, τις ενδοιάσει ποτέ, λέγων μη είναι αυτού αίμα;» Ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλος αυτό το «Τούτο μου εστί το σώμα», «Τούτο μου εστί το αίμα» και λέει: «Όταν αποφαίνεται, αυτού ουν αποφηναμένου, όταν αποφαίνεται ο Χριστός και λέει περί του άρτου “Αυτό είναι το σώμα Μου”, ποιος μπορεί να τολμήσει να αμφιβάλλει περί του πράγματος; Και όταν διαβεβαιώνει “Αυτό είναι το αίμα Μου”, ποιος μπορεί να έχει ενδοιασμόν...» «Αυτό δεν είναι το αίμα Του»; Εδώ, αγαπητοί μου, προσέξτε.

Βέβαια, θα ήθελα να σας ειδοποιήσω ότι αυτά που θα πούμε στην κατήχηση του Αγίου Κυρίλου για τη Θεία Κοινωνία και το μυστήριον αυτό, μην νομίζετε πως θα το εξαντλήσουμε. Μπα! Μόνο μένω σε εκείνα τα οποία μας αναφέρει ο Άγιος Κύριλος και, αν θέλετε, κάτι μπορούμε παρεμπιπτόντως να λέμε. Δεν πρόκειται να το εξαντλήσουμε το θέμα. Όσο καλή θέληση και να έχουμε, θα βγούμε πολύ από το θέμα μας, από το θέμα δηλαδή της μυσταγωγικής κατηχήσεως. Αλλά δεν πειράζει όμως, αν κάπου κάπου βγαίνουμε λιγάκι. Χωρίς να εξαντλήσουμε, το ξαναλέγω.

Θυμηθείτε. Θυμηθείτε ότι, όταν οι μαθητές παρέλαβαν το μυστήριον, πώς το κατενόησαν. Εδώ τώρα είναι. Πώς το κατενόησαν; Τα λόγια του Χριστού πώς τα εννόησαν; Πρέπει να δεχθούμε ότι κανείς δεν μπόρεσε να κατανοήσει τα λόγια του Χριστού καλύτερα από τους μαθητές Του. Διότι σας ερωτώ: πώς θα ήταν δυνατό να παραδώσει ο Κύριος το μυστήριον αυτό, αυτό, διά τη σωτηρία της ανθρωπότητας, όταν οι μαθητές Του δεν θα είχαν κατανοήσει το περιεχόμενο του μυστηρίου; Θα ήταν δυνατόν; Μαζί λοιπόν με την παράδοση είναι και ο φωτισμός του Αγίου Πνεύματος.

Που έπρεπε να κατανοήσουν το μυστήριο αυτό, για να μπορούν να το παραδώσουν εις την ανθρωπότητα έως το τέλος της ιστορίας. Ποιοι λοιπόν πρώτοι; Βεβαίως και αληθώς και ακριβώς κατενόησαν οι μαθητές. Και πώς κατενόησαν; Όπως τα κατέγραψαν. Ότι αυτό είναι το σώμα του Κυρίου και ότι αυτό είναι το αίμα του Κυρίου. Ο Απόστολος Παύλος μάλιστα θα κάνει και μια πιο λεπτομερή ανάλυση. Κυρίως όμως αυτή η κατανόηση, η οποία είναι πρώτον γνωστική, δεύτερον βιωματική, όπως πολύ ορθά ειπώθηκε, ότι τρία χρόνια οι μαθητές είχαν πλάι τους τον Κύριον. Τώρα, με την παράδοση του μυστηρίου, Τον είχαν μέσα τους.

Τρία χρόνια πλάι τους, τώρα μέσα τους.

Κατενόησαν λοιπόν και γνωστικά και βιωματικά. Αυτό δε και παρέδωσαν στην Εκκλησία. Η δε Εκκλησία που παρέλαβε από τους Αποστόλους — γιατί λέμε «Εἰς μίαν, Ἁγίαν, Καθολικήν και Ἀποστολικήν Ἐκκλησίαν»; Θα πει Αποστολική η Εκκλησία που πήρε αυτές τις μεγάλες αλήθειες από τους Αποστόλους. Αυτή είναι η Εκκλησία η Αποστολική. Η Εκκλησία λοιπόν έζησε και ζει την εμπειρία και τα βιώματα των μαθητών που παρέλαβαν το μυστήριο. Και τα βιώματα ήταν ότι είναι πράγματι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Μέσα δε σε όλους τους Πατέρες που τυχόν ησχολήθησαν, όσοι ησχολήθησαν με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, έχουμε

ακριβώς την παράδοση. Βεβαίως δεν είναι η πρώτη εδώ του Αγίου Κυρίλου, έχουμε αρχαιότερες μαρτυρίες. Εδώ είναι του τετάρτου αιώνος, το 350 μ.Χ. Φερ' ειπείν, ο Ιουστίνος, ο μάρτυς και φιλόσοφος, σε μια του απολογία, νομίζω τη δευτέρα του απολογία, που απολογείται εις τη Σύγκλητον της Ρώμης, αναφέρεται εις το μυστήριο της Ευχαριστίας και λέγει με σαφήνεια και ακρίβεια ότι κοινωνούμε αυτό το σώμα και το αίμα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Είτε άρεσε είτε δεν άρεσε, είτε κατανοούσαν είτε δεν κατανοούσαν οι Ρωμαίοι συγκλητικοί, ο Άγιος Ιουστίνος κατέθεσε τα πράγματα

όπως τα παρέλαβε. Ήταν η βίωση της Εκκλησίας. Αυτή τη βίωση θα την έχουμε διαμέσου των αιώνων. Και κρατούμε αυτή τη βίωση κυριότατα εμείς οι Ορθόδοξοι. Βεβαίως, για να είμαστε ακριβοδίκαιοι, και οι Ρωμαιοκαθολικοί. Διότι τον δέκατον αιώνα, τον ενδέκατον αιώνα έγινε το σχίσμα. Δεν μπορούσαν λοιπόν να έχουν διαφορετική παράδοση εις τα αγιώτατα των μυστηρίων. Εκείνοι που παρέκλιναν είναι οι Προτεστάντες. Οι ταλαίπωροι και φτωχοί, οι οποίοι λένε άλλα αντ' άλλων, ας μου επιτραπεί η έκφραση, οι άθλιοι, άλλα αντ' άλλων λένε περί του μυστηρίου αυτού.

Το «άλλα αντ' άλλων» δεν θα σας πω τώρα τι είναι· θα σας το πω ίσως απόψε και, αν δεν προλάβουμε, την ερχομένη φορά. Το τι λένε για τα μυστήρια, όπως ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων στη 17η ομολογία του, θα σας τη διαβάσω. Είναι αυτές οι παρεκβάσεις που πρέπει να κάνουμε, τι να κάνουμε. Και εκεί λέγει τι λέγουν οι Προτεστάντες, διότι ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων είχε αντιμετωπίσει τους Προτεστάντες. Είχαν εμφανιστεί στο προσκήνιο της ιστορίας. Γι' αυτό γράφει και ομολογεί από πλευράς και απόψεως Ορθοδόξου. Ναι, λοιπόν, είναι αυτό το σώμα και αυτό το αίμα του Χριστού. Βέβαια, αυτή η εμπειρία...

Εεε...

του Μυστικού Δείπνου δεν ήταν μια εμπειρία ξαφνική. Οι μαθητές είχαν ζήσει και προηγούμενες εμπειρίες ως προτύπωση. Μια προτύπωση ήτο ο χορτασμός των πεντακισχιλίων. Όταν ακριβώς ο Κύριος είπε — τώρα προσέξτε εδώ — «Μαζέψτε τα περισσεύματα των κλασμάτων». Λοιπόν, αγαπητοί μου, βλέπουμε εδώ ότι οι μαθηταί είχαν μια πρώτη εμπειρία και η εμπειρία αυτή ήταν ο χορτασμός των πεντακισχιλίων. Όταν ο Κύριος είπε «ἵνα μή τι ἀπόληται», εκείνο το ψίχουλο, το πολύ μικρό, να μη χαθεί τίποτα, ακριβώς ήταν αυτό. Βεβαίως, ένα πρώτο πλάνο, ένα μάθημα λιτότητος, οικονομίας· λιτότητος, γιατί δεν είναι μόνο ψάρι και ψωμί· οικονομίας, για να μην πεταχθεί τίποτα. Αλλά στο βάθος ήταν μια βίωση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας και ότι τίποτα δεν έπρεπε να χαθεί. Απόδειξη ότι ήταν αυτό: όταν ακριβώς, ένεκα του χορτασμού, Τον είδαν οι Καπερναΐται, βρήκαν τον Κύριο και Του είπαν: «Κύριε, γιατί έφυγες;» «Γιατί χορτάσατε ψωμί, γι' αυτό με ζητάτε», λέγει. «Μη ζητάτε την βρώσιν την απολλυμένην, το φαΐ που χάνεται, αλλά το φαΐ που μένει,

βρώσιν την μένουσαν». Εκεί λοιπόν και τους μίλησε για το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, κατά θεωρητικόν πια τρόπον. Οι μαθηταί αντελήφθησαν, σε μια πρώτη βίωσή τους, το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Ώστε αυτή η βίωση, όταν πια ήρθε η Μεγάλη Πέμπτη — τη λέμε εμείς Μεγάλη Πέμπτη — ο Μυστικός Δείπνος, και μετά την Ανάσταση του Χριστού πλέον μέσα στην Εκκλησία, οι μαθητές θα παραδώσουν το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Αυτή θα είναι η τρίτη βίωση, μέσα στον χώρο πια της Εκκλησίας. Έτσι, οι μαθητές είχαν ακριβεστάτη αντίληψη περί του μυστηρίου αυτού. Αλλά τόση ώρα που σας το λέγω, και λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος «ποιος θα τολμήσει, όταν ο ίδιος ο Κύριος απεφάνθη ότι είναι το σώμα Του και είναι το αίμα Του, ποιος θα τολμήσει να αμφιβάλλει γι' αυτό;» Και επειδή η Εκκλησία πήρε αυτή τη βίωση, επιτρέψατέ μου να σας διαβάσω. Είναι από μια παλιά ομιλία που είχα κάνει αυτό, πολύ παλιά, πάρα πολύ παλιά, γιατί, βλέπετε, τα ξαναλέμε κάποια φορά για να ανανεώνονται.

Εεεε...

Ο Δοσίθεος, σας είπα, Ιεροσολύμων, είναι του 17ου αιώνα.

Συγγνώμη.

Είναι του 17ου, στον 17ο όρο της ομολογίας του. Ακούστε τι γράφει. Πάρα, πάρα, πάρα πολύ σπουδαία, ώστε κανείς να μην πει ότι αυτό δεν το ήξερα. Ενθυμείσθε πριν από δύο-τρία χρόνια που είχε προσβληθεί από κάποιον βουλευτή το Μυστήριο της Ευχαριστίας, ότι μη κοινωνάμε από, ξέρω εγώ, γιατί έχει μικρόβια ή κάτι τέτοια; Και κάναμε δύο ομιλίες ολόκληρες. Σας είχα ξαναπεί αυτή την ομολογία του Δοσιθέου. Τη θεωρώ πάρα πολύ σπουδαία. Ακούσατέ την. «Τούτου», δηλαδή του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας, «ἐν τῇ ἱερουργίᾳ πιστεύομεν παρεῖναι τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν». Κατά την ιερουργία, δηλαδή όταν ιερουργείται, τελεσιουργείται, πιστεύομεν

ότι είναι παρών — «παρεῖναι», απαρέμφατο — ότι είναι παρών Αυτός, ο Κύριος Ιησούς Χριστός. Το ερώτημα: πώς είναι παρών; Τινί τρόπω είναι παρών; Και τώρα λέγει τις φλυαρίες των Προτεσταντών που σας είπα προηγουμένως. Λέει: «Οὔτε τυπικῶς», δηλαδή δεν είναι τύπος του σώματος και του αίματος του Χριστού αυτό που κοινωνούμε. «Οὔτε εἰκονικῶς», ούτε εικονικά εικονίζει, όχι. «Οὐδὲ χάριτι ὑπερβαλλούσῃ». Ούτε ακόμα γιατί υπάρχει — λέμε, όταν παίρνουμε την αρτοκλασία, ένα παράδειγμα — ότι παίρνουμε μια ευλογία.

Λέει μέσα η ευχή ότι παίρνουμε ευλογία. Γι' αυτό οι άνθρωποι κάνουν και τις αρτοκλασίες. Εδώ λοιπόν, όπως η αρτοκλασία έχει μία υπερβάλλουσα χάρη — δεν είναι κοινό ψωμί, ευλογήθηκε — μήπως λοιπόν τώρα αυτό είναι στην Αγία Τράπεζα «χάριτι ὑπερβαλλούσῃ, ὡς ἐν τοῖς λοιποῖς μυστηρίοις»; Όχι, ούτε αυτό. «Οὐδὲ κατὰ μόνην παρουσίαν», ούτε απλώς μια παρουσία, «καθώς τινες τῶν Πατέρων εἰρήκασι περὶ τοῦ βαπτίσματος». «Οὐδὲ κατ' ἐναρτισμόν». Ακούστε τη λέξη αυτή: εναρτισμός, εναρτισμός. Το ι με γιώτα, θα πει ότι ο Χριστός είναι κρυμμένος μέσα στο ψωμί.

Αυτό που λέμε Θεία Κοινωνία, ότι είναι κρυμμένος· ούτε έτσι, λέει ο Δοσίθεος, «ὥστε ἡνοῦσθαι τὴν θεότητα τοῦ Λόγου τῷ προκειμένῳ τῆς Εὐχαριστίας ἄρτῳ ὑποστατικῶς, καθὼς οἱ ἀπὸ Λουθήρου λίαν ἀμαθῶς καὶ ἀθλίως δοξάζουσι». Δοξάζω θα πει πιστεύω, έχω δόξα, έχω γνώση, γνώμη, δοκώ, από το δοκώ. Οι από Λουθήρου, δηλαδή οι Προτεστάντες, «λίαν ἀμαθῶς καὶ ἀθλίως». Γι' αυτό που είχε μόνο στοιχειώδη εγκύκλιο εκπαίδευση, οι πανάθλιοι Προτεστάντες. Αλλά τότε πώς είναι; Τίποτα απ' αυτά όλα. Τότε πώς είναι; Πώς μπορούμε να εννοήσουμε ότι είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού; Λέει τώρα ο Δοσίθεος: «Ἀλλ' ἀληθῶς

καὶ πραγματικῶς». Είναι αληθινά και πραγματικά το σώμα και το αίμα του Χριστού, ο Χριστός. Και λέει παρακάτω: «ὥστε μετὰ τὸν ἁγιασμὸν τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου», μετά, λέει, από τον αγιασμό του άρτου και του οίνου, άρτου και οίνου, «μεταβάλλεσθαι» — εδώ χρησιμοποιεί μερικά απαρέμφατα, αλλά η Εκκλησία μας τελικά χρησιμοποιεί μόνο ένα, θα σας το πω — του άρτου και του οίνου, «μεταβάλλεσθαι», απαρέμφατο το -σθαι, μετουσιούσθαι, μεταποιείσθαι, μεταρρυθμίζεσθαι. Η Εκκλησία κράτησε τελικά το απαρέμφατο μεταβάλλεσθαι, γιατί στη Θεία Λειτουργία λέμε «μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ», σε σώμα Χριστού, τούτο σε αίμα Χριστού. Μεταβαλών. «Τὸν μὲν ἄρτον εἰς αὐτὸ τὸ ἀληθὲς τοῦ Κυρίου σῶμα». Ποιο είναι αυτό το αληθές σώμα του Κυρίου; Και κάνει μία θαυμάσια περιγραφή.

Ακούσατε! Ακούσατε ποιο σώμα είναι αυτό επί της Αγίας Τραπέζης. Ούτε κατ' εναρτισμόν, ότι είναι κρυμμένος ο Χριστός, ούτε τυπικώς και εικονικώς, τίποτα από αυτά. Ποιο σώμα; «Ὅπερ ἐγεννήθη ἐν Βηθλεὲμ ἐκ τῆς Ἀειπαρθένου». Αυτό το σώμα που γεννήθηκε από την Παναγία. «Ἐβαπτίσθη ἐν Ἰορδάνῃ». Αυτό το σώμα που βαπτίστηκε στον Ιορδάνη.

Ήγγισε την Αγία Κορυφή — κορυφή λέγεται εδώ το κεφάλι από πάνω — ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. «Ἔπαθεν», δηλαδή σταυρώθηκε, «ἐτάφη, ἀνέστη»· το σώμα αυτό που ψηλάφησαν οι μαθηταί μετά την Ανάσταση. «Ἀνελήφθη, κάθηται ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ Πατρός, μέλλει ἐλθεῖν ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ». Αυτό το σώμα έχουμε στην Αγία Τράπεζα. Αυτό! Το αντιληφθήκατε, αγαπητοί μου; Είναι τρομερό. Φοβερό! Φοβερό πραγματικά! Γι' αυτό λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, λέγει όπου να λειτουργείς, όπου τελείται η λειτουργία, η Αγία Τράπεζα, οποιαδήποτε Αγία Τράπεζα, αρκεί βεβαίως να υπάρχει χειροτονία σωστή, εννοώ δηλαδή διαδοχή αποστολική, αυτό εννοώ χειροτονία, δεν διαφέρει σε τίποτε η κάθε Αγία Τράπεζα της πιο φτωχής εκκλησιάς από το υπερώον εκείνο. Ποιο; Που ο Χριστός παρέδωκε το σώμα Του και το αίμα Του τη Μεγάλη Πέμπτη στους μαθητάς. Είναι το ίδιο, είναι το ίδιο. Ποιο; Εκείνο το σώμα που γεννήθηκε από την Παναγία, εβαπτίσθη στον Ιορδάνη, έπαθε επί του Σταυρού, ετάφη, ανέστη, ανελήφθη, κάθεται στα δεξιά του Θεού Πατρός και θα επανέλθει επί των νεφελών. Αυτό το σώμα έχουμε από τις Αγίες Τράπεζες.

Εκπληκτικό! Σας παρακαλώ, γι' αυτό σας είχα πει να έρθετε να ακούσετε, γιατί είναι πολύ σπουδαίο το θέμα αυτό του Μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Τον δε οίνον μεταποιείσθαι και μετουσιούσθαι εις αυτό το αληθές του Κυρίου αίμα. Σε αυτό το πραγματικό και αληθινό αίμα του Χριστού, όπερ, κρεμαμένου επί του σταυρού, εχύθη υπέρ της του κόσμου ζωής. Που όταν εκρεμάσθη εις τον σταυρόν, έρευσε το αίμα του για τη σωτηρία των ανθρώπων. Αυτό το αίμα είναι. Το ίδιο, αυτό το ίδιο. Πανομοιότυπος; Όχι, αυτό το «πανομοιότυπος» που λέμε δεν είναι σωστό. Να βλέπετε, καμιά φορά, γι' αυτό βάζει και πολλά ρήματα εδώ ο Δοσίθεος, όταν λέμε πανομοιότυπο θα πει...

Ο ψευδάργυρος είναι πανομοιότυπος με τον άργυρον. Αναιρώ τη λέξη «πανομοιότυπος». Λάθος, λάθος, λάθος. Την παίρνω πίσω. Θέλω να πω ταυτόσημον, είναι το ίδιο. Ταυτόσημον. Βέβαια, αν ερωτήσετε: «Μα, στο στόμα μας το αισθανόμαστε κρασί και ψωμί», θα μας το πει παρακάτω ο Άγιος Κύριλος αυτό. Αλλά να μην προτρέξω του κειμένου του, ας δούμε τι λέει παρακάτω τώρα ο Άγιος Κύριλος. «Το ύδωρ ποτέ», λέγει, δευτέρα παράγραφος είναι, «το ύδωρ ποτέ εις οίνον οικείω νεύματι μεταβέβληκεν εν Κανά της Γαλιλαίας, και ουκ αξιόπιστός εστιν οίνον εις αίμα μεταβαλών;»

Ο Χριστός μετέβαλε, λέγει, εις την Κανά της Γαλιλαίας με ένα του νεύμα το νερό σε κρασί. Και δεν είναι αξιόπιστος να μεταβάλει τώρα το κρασί σε αίμα Του; Είναι πολύ ωραία.

Λοιπόν, αυτός που μετέβαλε το νερό σε κρασί, αυτός μεταβάλλει τώρα το κρασί στο αίμα το δικό του. Και μια που είπα αυτό, δεν αντιστέκομαι στον πειρασμό να σας το πω, έτσι, και λίγο ίσως να σας κουράσω.

Εεε... Όπως τα γνωρίζετε, ο Λόρδος Βύρων... ο Φιλέλης, ο Άγγλος Μπάιρον, όπως λέγεται, ήταν όχι πολύ καλός μαθητής ή, καλύτερα, τεμπελάκος μαθητής στο σχολείο. Κάποτε, λοιπόν, είχαν έκθεση και τους είπε να γράψουν ένα θέμα που έδωσε ο καθηγητής. Αυτός, πριν ακούσει το θέμα, σαν τεμπελάκος που ήταν, νύσταζε, ποιος ξέρει γιατί νύσταζε, και λέει στον πλαϊνό του: «Κοίταξε, εγώ θα κοιμηθώ». «Τι;» «Θα κοιμηθώ, δεν μπορώ, νυστάζω, θα κοιμηθώ. Όταν θα σας δώσει το θέμα, να μου το πεις μετά». Κοιμήθηκε. Πέρασε η ώρα, τέλειωσε η ώρα και άρχισε ο καθηγητής να μαζεύει τις κόλλες του γραψίματος, τις εκθέσεις.

Τον ξυπνάει ο συμμαθητής του: «Ξύπνα, ο καθηγητής μαζεύει τα τετράδια, τις εκθέσεις». «Τι θέμα σας έβαλε;» «Μας έβαλε να γράψουμε για το θαύμα της μεταβολής του νερού σε κρασί που έκανε ο Χριστός εις την Κανά της Γαλιλαίας». Και τότε αμέσως παίρνει το τετράδιό του και γράφει: «Και το νερό, σαν είδε τον Θεό του, κοκκίνισε». Ήρθε πρώτος. Νομίζω ότι θα μπορούσε ωραιότατα να εκφράσει ό,τι λέμε. Εδώ που λέγει, γι' αυτό και το θυμήθηκα, «οικείω νεύματι μεταβέβληκεν εν Κανά της Γαλιλαίας», με το δικό του το νεύμα.

Τη ματιά του, ναι. Όταν ο Χριστός είναι μέσα στην κτίση Του, την κάνει ό,τι θέλει, τη μετέρχεται όπως θέλει, είναι ο Κύριος. Και αν τον πιστεύουμε πραγματικά ότι είναι ο δημιουργός του παντός, γιατί αδυνατεί να μεταβάλει το κρασί στο αίμα το δικό Του; Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος: «Εις γάμους σωματικούς κληθείς ταύτην εθαυματούργησε την παραδοξοποιίαν, και τοις υιοίς του νυμφώνος ου πολλώ μάλλον την απόλαυσιν του σώματος αυτού και του αίματος δωρησάμενος ομολογηθήσεται;» Δηλαδή, σαν ένα απλό γάμον πήγε...

Έκανε αυτό το παράδοξο θαύμα, προσέξτε, γάμον, και τους υιούς του νυμφώνος, γάμος πάλι, πνευματικός γάμος, γιατί είπε ο Κύριος μια παραβολή για τους υιούς του νυμφώνος, δηλαδή τα παιδιά του γαμήλιου δωματίου, της Παστάδος. Το γαμήλιο δωμάτιο που υποδέχεται εκείνους που έχουν παντρευτεί λέγεται Παστάς, η Παστάς, της Παστάδος. Αυτός, λοιπόν, είναι ο Νυμφώνας ή η Παστάς και είναι τα παιδιά του Νυμφώνος, οι πιστοί, εμείς. Είμεθα όλοι πιστοί, είμεθα οι του Νυμφώνος. Νυμφών δε είναι η Βασιλεία του Θεού και, για χάρη των υιών της Βασιλείας, των υιών του νυμφώνος, πολύ περισσότερο...

Θα μεταβάλει το ψωμί σε σώμα του και το κρασί σε αίμα του. Είναι ωραιότατα επιχειρήματα του Αγίου Κυρίλου. Όχι επιχειρήματα, τι άλλο; Επιχειρήματα διασαφήσεως για να καταλάβουμε, διότι το επιχείρημα είναι εν εαυτώ. Δηλαδή, μέσα στο ίδιο το θέμα είναι το επιχείρημα. Τι θέλω να πω με αυτό; Πίστεψες στον Ιησού Χριστόν, τέλειωσε. Δεν χρειάζεσαι τίποτα επιχειρήματα. Αρκεί μόνο να έχεις πιστεύσει ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Και όταν πεις «ο Χριστός είπε ότι είναι το αίμα του, ο Χριστός είπε ότι είναι το σώμα του», δεν υπάρχει ανάγκη για κανένα τεκμήριο, καμία απόδειξη. Δεν έχεις ανάγκη. Δεν το χρειάζεσαι. Και πηγαίνουμε στην τρίτη παράγραφο.

Η δευτέρα ήταν πολύ μικρή. «Ώστε μετά πάσης πληροφορίας ως σώματος και αίματος μεταλαμβάνωμεν Χριστού». Ώστε, λοιπόν, με κάθε πληροφορία. Δηλαδή, με κάθε πληροφορία, ό,τι λέει η λέξη. Επίσης, επειδή ξέρετε, το ρήμα «πληροφορώ» στην αρχαία γλώσσα θα πει φέρω εις πληρότητα. Πληροφορέω, πληροφορώ, φέρω εις πληρότητα. Εδώ έχει την έννοια, ακριβώς, και στη νεοελληνική μας γλώσσα, η πληροφορία. Με όλα αυτά που είπαμε θέλει να πει ο Άγιος Κύριλος ότι μεταλαμβάνομεν του σώματος και του αίματος του Χριστού. Δεν λέμε σώμα και αίμα του Λόγου.

Ο Λόγος δεν έχει σώμα και αίμα. Λέμε του Χριστού. Γιατί; Και όπως στον καθαγιασμό λέμε: «Και ποίησον τον μεν άρτον τούτον τίμιον σώμα του Χριστού σου», διότι αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση, προφανώς, είναι αυτονόητο. «Εν τύπω γαρ άρτου δίδοταί σοι το σώμα και εν τύπω οίνου δίδοταί σοι το αίμα, ίνα γένη μεταλαβών σώματος και αίματος Χριστού σύσσωμος και σύναιμος Χριστού». Σου δίδεται ο τύπος του σώματος, το ψωμί. Ο τύπος του αίματος, το κρασί...

Να σου γίνουν σε σώμα και αίμα Χριστού και να γίνεις σύσσωμος και σύναιμος με τον Χριστό. Εδώ ίσως λίγο μπερδευτήκατε που είπε «τύπος». Προσέξτε, όταν δούμε τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, λέει τα εξής ο Μέγας Βασίλειος. Ομιλεί περί αντιτύπων και τα αντίτυπα λέει αυτά, του σώματος και του αίματος του Χριστού σου, τα αντίτυπα αυτά. Η λέξη «τύπος» ή «αντίτυπον» είναι προ του καθαγιασμού. Διότι το ψωμί είναι εις τύπον σώματος Χριστού και το κρασί εις τύπον αίματος Χριστού, του πρώτου, αίματος του δεύτερου, αλλά είναι προ του καθαγιασμού.

Προσέξατε εδώ τον Άγιο Κύριλο, αυτό θέλει να πει. Πρώτα λέγει, σου δόθηκαν αυτοί οι τύποι για να σου γίνουν σώμα και αίμα, για να γίνεις σύσσωμος και σύναιμος Χριστού. Ώστε, λοιπόν, μην μπερδευτείτε όταν ακούσετε στη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου τη λέξη «αντίτυπον» ή «αντίτυπα». Το ξαναλέγω, είναι προ του καθαγιασμού. «Ούτω γαρ...» Ξέρετε, το «σύσσωμος και σύναιμος» το αναλύσαμε την περασμένη φορά, δεν το αναλύω πάλι. «Ούτω γαρ και Χριστοφόροι γινόμεθα, του σώματος αυτού και του αίματος εις τα ημέτερα αναδιδομένου μέλη». Έτσι, λέει, γινόμεθα Χριστοφόροι.

Φέροντες τον Χριστόν. Είδατε; Το σώμα του και το αίμα του αναδίδονται εις τα μέλη τα δικά μας, σε όλα μας τα μέλη, σε όλα μας τα μέλη. Το ξαναλέγω αυτό: ολόκληρος ο άνθρωπος είναι αγιασμένος. Πόσο πρέπει να προσέχουμε το σώμα μας, να μην το ρίπτουμε στην αμαρτία! Πάνω σε αυτό λέγει ο Απόστολος, στο έκτο κεφάλαιο της Πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του. Λέει: «Ο κολλώμενος τω Κυρίω εν σώμα εστίν. Ο κολλώμενος τη πόρνη εν σώμα εστίν».

Συγχωρείτε, θα το ξαναπώ. «Ο κολλώμενος τη πόρνη εν σώμα εστίν, ο κολλώμενος τω Κυρίω εν πνεύμα εστίν. Άρας ουν τα μέλη του Χριστού ποιήσω πόρνης μέλη; Μη γένοιτο». Δηλαδή, θα πει «κολλώμενος», ο ενούμενος. Και μάλιστα, πώς ενούται ο άνθρωπος στην πορνεία ή στον γάμο; Λέγει η Γραφή, λέει ο Απόστολος Παύλος εκεί επί τόπου: «Έσονται γαρ οι δύο εις σάρκα μίαν». Δεν είπε ο Θεός «και θα είναι οι δύο σε σάρκα μία», μία σάρκα; Έτσι, λοιπόν, εάν ενώνεσαι, όχι στον γάμο τώρα αλλά στην πορνεία, γιατί ο λόγος του είναι περί της πορνείας, δηλαδή της εξωγαμικής εμπειρίας...

Λέγει με την... Γυναίκα. Όταν πάλι κοινωνείς, ενούσαι και γίνεσαι ένα πνεύμα με τον Κύριον. Γιατί λέγει άραγε πνεύμα και δεν λέει σάρκα; Διότι το σώμα αυτό του Κυρίου είναι πνευματικό. Αλλά όταν λέμε πνευματικό, αυτό που είναι στον ουρανό, αυτό που αναστήθηκε είναι στον ουρανό. Αυτό το σώμα του Χριστού είναι πνευματικό. Πνευματικόν, αλλά όταν λέμε πνευματικόν δεν εννοούμε άυλον, αλλά διεπόμενον, δηλαδή κυβερνούμενον από το Πνεύμα το Άγιον. Γι' αυτό λέγει, εκείνος που κοινωνεί το σώμα του Χριστού γίνεται ένα πνεύμα. Δηλαδή, τι θα πει ένα πνεύμα; Θα πει ο ίδιος την ύπαρξή του την προετοιμάζει...

Να γίνει πνευματική ύπαρξη, δηλαδή άφθαρτος και αθάνατος, όχι άυλος. Προσέξατέ το, όχι άυλος. Γιατί ο Χριστός τι είπε μετά την Ανάστασή Του; «Ελάτε να δείτε ότι το σώμα μου δεν είναι πνεύμα», δηλαδή φάντασμα, αλλά τι; Το πραγματικό μου σώμα, μόνο που είναι τώρα διεπόμενο από το Πνεύμα το Άγιο. Δεν τρώγει, δεν πεινά, δεν έχει ανάγκη να φάει. Έφαγε. Έφαγε για πίστωση ότι δεν είναι φάντασμα. Ώστε, λοιπόν, ενώθηκε, λέει, με την ανήθικη γυναίκα. Αυτό δεν ισχύει στον γάμο. Δεν σημαίνει οι σύζυγοι, συνερχόμενοι, απαγορεύεται να κοινωνήσουν. Άπαγε! Αρκεί νομίμως να είναι νόμιμα σύζυγοι.

Ευλογημένοι από τον Θεό και να ζουν σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Δεν είναι αμαρτία. Και μάλιστα, λέει ο Άγιος Νικόδημος, δεν γράφει πουθενά το Πηδάλιο πόση εγκράτεια, έξω από τις Τεσσαρακοστές εννοείται. Τρεις ημέρες μόνο εγκράτεια για να κοινωνήσουν οι σύζυγοι. Και ότι δεν είναι αμαρτία, ο Θεός να φυλάξει. Αλλά πώς τολμάς να κοινωνήσεις, αφού γίνεσαι ένα με το σώμα του Κυρίου και μετά γίνεσαι ένα με το σώμα της πόρνης γυναικός; Και λέγει: «Ώστε, λοιπόν, θα καταστήσω το σώμα του Κυρίου, αφού κοινώνησες, μέλη πόρνης; Μη γένοιτο», λέει ο Απόστολος, «μη γένοιτο». Αγαπητοί μου, καταλάβετε αυτό.

Παιδιά σας που τα παιδαγωγείτε, μην τα σπρώχνετε, προπαντός οι πατεράδες, στην πορνία. Δεν μπορούν τα παιδιά μετά να κοινωνούν. Κόβεται η Θεία Κοινωνία. Δεν συγχωρείται η αμαρτία αυτή. Προσέξατέ το. Μη λέτε «μα πώς θα γίνουν άντρες» και «μα τούτο, μα εκείνο». Προς Θεού! Προς Θεού, προς Θεού, βγάλτε αυτές τις περίεργες αντιλήψεις που τυχόν μπορεί να υπάρχουν και που τις εισπράττουμε από το φρόνημα του κόσμου τούτου. Όχι, παρακαλώ, όχι. Το παιδί, το αγόρι και το κορίτσι, θα μείνει αγνός και καθαρός κι ο ένας κι ο άλλος μέχρι τον γάμο του. Και θα εισέλθει στον γάμο όχι με προγαμιαία σχέση, με αρραβώνες μερικά χρόνια. Με αρραβώνες μερικά χρόνια.

Γνωρίστηκαν, σε λίγο θα παντρευτούν, τελείως, για να είναι κάτω από το θέλημα του Θεού, και τότε μπορούν να κοινωνούν, γιατί αλλιώτικα δεν μπορούν να κοινωνούν. Προσέξατέ το. Λοιπόν, εδώ βλέπει κανένας ότι το σώμα και το αίμα του Χριστού αναδίδεται σε ολόκληρη την ύπαρξή μας και γινόμεθα Χριστοφόροι. Αυτό το «Χριστοφόροι» το έχει πει ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας σε μια του επιστολή. «Είμεθα», λέει, «Χριστοφόροι, ναοφόροι». Έχει πολλά τέτοια και είναι χαριτωμένα πραγματικά και δεν είναι φιλολογικές εκφράσεις, αλλά ανταποκρίνονται σε μια οντολογία. Και συνεχίζει: «Ούτω, κατά τον μακάριον Πέτρον, θείας κοινωνοί γινόμεθα φύσεως». Έτσι, λέει, κατά τον Απόστολον Πέτρον, γινόμεθα κοινωνοί θείας φύσεως. Αλλά τι σημαίνει κοινωνοί...

Φύσεως; Μήπως ενούμεθα με τη φύση του Θεού; Αυτή, αγαπητοί μου, είναι απρόσιτος και δεν είναι δυνατόν να ενωθεί ποτέ με τίποτε το κτιστόν. Είναι άκτιστος η φύση του Θεού. Αλλά τότε τι; Επειδή όμως είναι κάπως μεγάλο...

Μεγάλο θέμα, όχι πολύ μεγάλο, αλλά δεν μας παίρνει η ώρα, γιατί τελείωσε. Πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.