Catecheses of St Cyril 182 | 29-10-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Dear friends, as we continue with Saint Cyril’s Third Mystagogical Catechesis, we are speaking—or rather, Saint Cyril is speaking—about the Mystery of Chrismation. Last time we already considered several points, because he referred back to the preceding catechesis and told us that we become conformed to the Son of God, and so forth, and united with Him. Now, of course, he goes on to reveal to us the Mystery of Chrismation. We have reached...

the thirteenth passage. Those of you who have the book, please follow along. “And He, having washed in the Jordan River and imparted to the waters the contact of the skin of His divinity, came up from them; and the Holy Spirit descended upon Him in a manner pertaining to the divine essence, like resting upon like; and likewise upon you,” and so forth. That is, he says, when the Lord was baptized—when He washed—He was baptized in the Jordan River and imparted to the waters “the contact of the skin of His divinity.” The Greek word chrōta, in the plural, means “skins.” The singular is chrōs, meaning “skin”; chrōta means “skins.”

In the old days, in the army or at school, when someone had been given a very close haircut, we would say, “shorn to the skin.” And the word “shorn” comes from the verb “to shear,” as does the expression “monastic tonsure.” In other words, it was a haircut that went right down to the skin: “shorn to the skin.”

“Jews do not associate with Samaritans.” Thank you. The Greek expression means that they do not come into contact skin to skin—that is, they cannot stand one another. Indeed, this was taken quite literally. If, for example, a Jew accidentally touched a Samaritan—if, while walking, his hand brushed against him, one person’s skin touching the other’s—the Jew had to go and perform ritual purifications. Thus, “they do not associate” means that their skins do not come into contact, both literally and figuratively: they do not even say good morning to one another. “Jews...” This is something the Evangelist John points out to us. That is why, on one occasion when the Lord was going up to Jerusalem, they would not receive Him, because, as it says, “He set His face” toward Jerusalem; that is, He passed through Samaria. And that is why the Evangelist asked that fire come down and burn up a Samaritan village. Yes, burn it up. You see? The Evangelist John, if you please! Yes, yes, yes. Now then, pay attention. Saint Cyril says that when the Lord entered the Jordan River, He imparted to the waters “the contact of the skin of His divinity.” Let us examine this more closely. Of course, the Lord’s human nature...

His human nature was one hundred percent human. Yet, as the Apostle Paul tells us, in Jesus Christ dwelt “all the fullness of the Godhead.” What does “fullness” mean? Jesus Christ did not possess merely a small part of the Godhead, or a small part of Himself. The essence is one, because God is one; the essence of God is one. This is the incomprehensible mystery: within Christ’s human nature dwelt all the fullness of the Godhead. I believe you have come across this short phrase, “all the fullness of the Godhead.” The Son was never separated from the Father or from the Holy Spirit—never.

Never. And now the Godhead, in the one person of God the Word (Logos), comes into contact with creation and communicates through His human nature. What does He communicate? Allow me here to explain this briefly, because it is extremely useful. Of course, this is not the first time we have spoken about what I am about to tell you. How does the Godhead communicate with creation? The Godhead is spirit: “God is Spirit.” The world, however, which God created—here is the incomprehensible thing—God created out of nothing.

It is incomprehensible—philosophically and rationally incomprehensible. How did God make the world out of nothing? There was no other world already in existence which He broke apart and then used its materials to build the world we know. Nor did He give something from His own essence to form the material world, because then creation would share in the essence of God. Far be it from us! What blasphemy! What foolishness! Without realizing it, we would fall into pantheism. This is why the creation of the world out of nothing is an incomprehensible mystery. But how, then, does God communicate with creation? First, He creates. He first creates, and afterward He communicates.

God is uncreated and truly spiritual—“spiritual” here does not mean the third person of the Holy Trinity, but refers to the words “God is Spirit.” The immaterial God communicates with creation and with the events that take place within creation, with human beings, and with everything else. How does He communicate? He communicates through what are called His divine uncreated energies. The divine uncreated energies are precisely that: uncreated. They are the energies of God that proceed—or, as we say, go outward.

We say “outward.” But is there an inside and an outside in God? We might, of course, recall that the Holy Spirit searches even the depths of God. Yet we cannot adequately speak of these things. Human language is insufficient. We speak of what is “outside” God, but is God contained somewhere? Does He come to an end? Does He have boundaries, so that we can speak of something outside Him? This is why I told you that human language is inadequate for speaking about these matters. In any event, we speak as best we can in human terms. The divine uncreated energies are what we call God’s outward manifestation. Or, better, God expresses Himself outwardly through His divine uncreated energies. Through them He created the world.

Yet the uncreated energies—I have said this two or three times—are themselves Godhead, according to the teaching of our Church. The divine uncreated energies are Godhead. Nevertheless, there is a distinction within God. Three things are distinguished in God: first, the essence; second, the person; and third, the divine uncreated energies. The world, then, comes into being through the divine uncreated energies. Love is an uncreated energy. Therefore, God creates the world out of love. This is a very familiar saying.

God creates the world out of love. But love is an uncreated energy; it is Godhead, within the threefold distinction I mentioned earlier. What is astonishing, unique, and incomprehensible is that one person of the Holy Trinity—God the Word (Logos)—takes on human nature and clothes Himself in created existence, naturally in the form of a man. Man is created. Thus the Godhead now comes, in the person of Jesus Christ, of the...

Word (Logos), who is Jesus Christ, and enters into contact with creation. This is something unprecedented—I shall use an inaccurate expression—in the history of God. God has no history; the expression is inaccurate, but I use it to help us understand. In the “history of God,” this is unprecedented, unheard of, and unique: the unapproachable God, “who dwells in unapproachable light,” as the Apostle Paul writes to Timothy, enters into communion with creation—not now through His divine uncreated energies, but in a personal manner. If you have even a little...

philosophical education and even a slight theological inclination, you will understand what I have said and see how astonishing it is. I do not know what words could express this wonder: God comes into contact with His creation through the Incarnation of Jesus. Saint Cyril therefore goes so far as to say—and I shall read the phrase again—“having washed in the Jordan River and imparted to the waters the contact of the skin of His divinity.” What is this “skin of His divinity”? The Godhead has no physical skin. Yet the human nature of God the Word (Logos) does have skin. And so...

the Godhead comes into contact with created existence, no longer merely through the divine uncreated energies, but through Jesus Christ. This is what is astonishing, incomprehensible, and profound. If Plato or Aristotle were here—true philosophers, and more precisely Plato—and heard this teaching, which is familiar to us today because God the Word (Logos) became man, and has therefore become almost commonplace to us, he would stand openmouthed and be unable to utter a word, if he grasped—and he certainly would grasp—the meaning of it.

Could he have grasped it? The event itself had to take place before he could. This is why Plato spoke about the Forms. Allow me this aside. There is a certain correspondence in his teaching about the Forms. Be careful: the Gospel borrowed nothing from Plato—God forbid that you should think so. Yet according to Plato, the Forms are uncreated. Is that not what he says? Uncreated. Just as God is uncreated, so God creates the world through the Forms—or, more accurately, adorns and orders the world. According to Plato, God is not the Creator of the world but its Fashioner and Adorner, because he assumes that matter already existed...

as a first principle. The whole philosophy is dualistic. Yet you can see a slight correspondence. If Plato had learned this teaching, he would have been left speechless. And I believe something more: he would have abandoned his theory of the Forms and become a deeply committed Christian. I believe it; I truly believe it. Though he was a pagan, this may explain why some Byzantine churches in northern Greece—especially in Western Macedonia, near the border—depict Plato in the narthex...

along with Socrates and Aristotle. Perhaps those who placed them there thought as I am speaking to you now. Perhaps they reasoned in this way. Or they may have followed Justin, who spoke of the seminal Logos—that the truths of God existed in seed form among the philosophers—and Plato might have become a profound saint. Of course, God knows whether they were saved or will be saved. I think and believe that when Christ descended into Hades, and the proclamation of metanoia—the call to repentance—was preached there by Saint John the Baptist, who had gone before Him into Hades, Plato believed in Christ. I believe it.

None of those who lived before Christ were treated unjustly, because the proclamation was made there: the proclamation of faith in the person of Jesus Christ. Whoever believed in the person of Jesus Christ was saved. And when the Lord departed from Hades—that is, when He transformed one part of Hades into Paradise—they entered Paradise, while He returned to the earth to continue His work and afterward departed for heaven. I have said all this so that you may see how the Godhead communicates with creation—with His own creation—and so that we may understand who Jesus Christ is. We must understand this. What can one say about those who insult Jesus Christ...

who blaspheme Him and deny Him? What a tragedy, what a tragedy! My dear friends, I wish that you who hear these few words might come to appreciate—may all of us come to appreciate—most deeply the person of Jesus Christ, so that He may move us profoundly. Someone came to me today—perhaps... but where is he? Never mind. I want him to hear me, because I said nothing to him; I only listened. “When I am alone,” he said—and I told him to spend time alone—“I want to cry aloud because of the love I have for Jesus Christ. I want to shout it aloud.” Yes, yes. If Archimedes...

leapt naked from his bath, giving no thought to his nakedness—his excitement made him forget that he had been bathing—and cried out, “Eureka! Eureka! I have found it! I have found it!” what had he discovered? The buoyancy of bodies, it seems. Was that not it? The buoyancy of bodies: that a body immersed in liquid, in a sense, loses some of its weight. The buoyancy of bodies, if I remember correctly. Then how should someone feel who has discovered the Son of God? Yes, you feel like crying aloud; tears come to your eyes. But those tears are the most beautiful tears a human being can have. They are not merely tears of joy. They are something else—the feeling that may come over a person when...

the Son of God now not only touches His creation, but touches the heart and transforms it. For once the Son of God became man, He would touch all things: human beings—for this is why He became man—and human hearts, and so forth. Let us continue.

He says: “As He came up from these waters, there came upon Him an essential descent of the Holy Spirit, like resting upon like.” And so, as He came up from the waters of the river, there was a descent upon Jesus—and pay close attention here—an essential descent: like upon like, the Holy Spirit upon the Son. Here we have the word “descent.” You must pay very close attention to this word, very close attention indeed. It does not mean, “I come and take up my dwelling.”

We spoke about this at Pentecost. The Spirit descended upon the Apostles—or, more precisely, upon the 120 who were in the upper room. But the word means a manifestation, a public revealing. You know how careful we must be with words. First of all, I ask God’s forgiveness if, through my ignorance, I fail to speak accurately. Through my ignorance, I say. Of course, that would not make me a heretic, because if someone showed me that I was mistaken, I would correct it at once and ask forgiveness. Still, we must be extremely careful with words. And let us not forget that, over the course of history, a word often takes on...

a different meaning, and sometimes even the exact opposite meaning. Be that as it may, “descent” here does not mean simply to come upon someone and remain there; it means to reveal or manifest. For Jesus Christ was not without the Holy Spirit. You know that in earlier times a controversy arose over this subject, and a Synod was held in Constantinople concerning the claim that Christ did not possess the Holy Spirit but received Him at some later moment. And, without going any further, quite recently, in a certain religious newspaper...

a tremendous quarrel broke out. A fierce debate began between various people—an Archbishop, certain theologians, university professors, and others—over this subject. The main issue concerned the blameworthy passions, though this question is closely related: Did Christ already possess the Holy Spirit, or did He receive Him on the day of His Baptism? That is the issue. He did not receive the Holy Spirit then—I mean, of course, in His human nature. His human nature did not receive the Holy Spirit on the day of His Baptism.

Did the Spirit descend upon Him in the sense that Jesus then received the Holy Spirit? Someone says—and who says it? Is it Saint Cyril? I do not remember—how could that be? We have discussed this subject before. This flesh itself was formed by the Holy Spirit. Did not the Archangel say that she would conceive “of the Holy Spirit”? Who fashioned Christ’s human nature? Since there was no male element involved, who, then, fashioned the human nature of Jesus Christ? The Holy Spirit. The Archangel Gabriel said this plainly. Therefore—therefore...

The Holy Spirit fashions Christ’s human nature, and in that nature God the Word takes up His dwelling. The Holy Spirit fashions it; could what He fashioned be without the Holy Spirit? Never, never. The Holy Spirit was never separated from the person of God the Word, since the divine essence is one, nor was He separated from Christ’s human nature, since, as the Apostle Paul says, all the fullness of the Godhead dwells in Jesus. “All the fullness” means that which fills completely. To fill means to bring something to completeness. Nothing is lacking. How, then, could the Holy Spirit be lacking? Is that possible?

Did He, then, receive the Holy Spirit on the day of His Baptism? No. The Holy Spirit revealed who Jesus is. He pointed Him out: “This is He.” For this reason the Holy Spirit is also called the finger of the Father. So the word used here, “descent,” means that He revealed Him. A brief aside: if you ask me, “Why are you telling us these things? Would it not be useless for us to know our theology?”—there is something more at stake. Consider that quarrel in the newspaper over whether Christ had passions or not. Do you realize that we are trying to bring Jesus Christ down...

to the post-Fall condition of man, the condition of a descendant of Adam? And if we bring Him down to that post-Fall condition, then—allow me to say it—everything is forgiven us; or rather, everything is permitted us. People who wish to remain in their passions and weaknesses forge such theories, and these theories are heresies. Anyone who has read everything we are discussing now will understand me very well. Therefore, this is an intensely practical matter, because practical consequences arise from these teachings. It is not mere theory; practical issues flow from it.

That “descent” here does not mean simply a descent, but a manifestation, a revealing, is shown by Saint Cyril’s preceding word: “an essential descent of the Holy Spirit.” What does “essential” mean? It refers to the essence of the Holy Spirit. But the divine essence is one. A portion of one essence cannot come and be added to another essence. God’s essence is one. The proof is what he says immediately afterward: “like resting upon like.” Like upon like. In other words, the essence is one, the essence is one. Therefore, the Holy Spirit did not come down because He was absent...

from Jesus’ human nature, but came in order to reveal Him. For us, however, it is a true descent, because we do not already possess Him. Yet when the Holy Spirit comes to us, take note, He does not come essentially. That is, we do not receive the essence of the Holy Spirit—that would be an extraordinary claim—but we receive the divine uncreated energies of the divine essence. We cannot receive the essence of God. This is understandable. “And likewise for you, when you came up.” Likewise for you, he says, when you came up from the baptismal font. He says “came up” because the ancient baptisteries were set lower than the floor.

This is well known; perhaps you have seen it, for example, at... “And likewise for you, when you came up from the sacred streams of the baptismal font, there was chrism, the antitype of that with which Christ was anointed; and this is the Holy Spirit.” The same applies to you, he says. To whom? To you who were baptized and are now receiving these Mystagogical Catecheses. When you came up, he says, from the sacred streams of the font—sacred streams. A stream is water that flows; thus, it means the water, the sacred water.

You received the chrism—the anointing. Pay attention: Christ entered the Jordan, and the river’s water came into contact with the skin of His body. In the same way, he says, when you entered the sacred streams, the water of the baptismal font, there you were anointed, wetted, immersed, as we say. “To immerse” and “to anoint” are being used synonymously here. So you entered and were baptized; that is, the water came into contact with your skin, with your body. This, he says, is the antitype of that with which Christ was anointed.

The prototype was the Jordan, into which Christ entered. From that point onward in history, every Baptism would be the antitype of Christ’s Baptism. This is why Christ was baptized. And, of course, Christ’s baptism by the teacher of repentance was not itself a baptism of repentance; rather, it was the starting point of Christian Baptism. There is a small detail in the holy Evangelists—one or two of them mention it—that after His Baptism the Lord “immediately came up from the water.” He came up because the riverbed is lower, while John stood on the bank and baptized. The word “immediately” is used because, at that time...

those being baptized would remain in the water while confessing their sins. They would say, “I did this; I did that; I did such-and-such.” The Lord had nothing to confess. This is why the Evangelist includes that small detail. Yet it is essential, of essential significance: “Immediately,” he says, “He came up from the water.”

So then, what is the baptismal font? It is the antitype of the Jordan. This is perfectly clear. I think we all know that it is the antitype of the Jordan. And since Christ came into contact with the waters, the water of the font now comes to give us an anointing. Pay attention: what kind of anointing? Not yet the Mystery of Chrismation—we shall speak about that later—but the fact that the water comes into contact with and, as it were, anoints our body. And now Saint Cyril says: “And this is the Holy Spirit.”

“And blessed Isaiah, in his prophecy, spoke in the person of the Lord: ‘The Spirit of the Lord is upon Me, because He has anointed Me; He has sent Me to proclaim the Gospel to the poor.’”

That is:

blessed Isaiah says this. It is written in the sixty-first chapter of Isaiah. He speaks in the person of the Lord. In the person of whom? Of Jesus Christ, eight hundred years before Christ: “The Spirit of the Lord is upon Me.” The Spirit of the Lord is upon Me. Here the man Jesus is speaking through the person of Isaiah. Isaiah, as it were, takes the place of Christ: “Because He has anointed Me.” With what did He anoint Me? With the Holy Spirit.

“He has sent Me to proclaim the Gospel to the poor,” and so forth. Therefore, with what did He anoint Me? With the Holy Spirit. Let us continue. Paragraph two: “For Christ was not anointed by man with material oil or perfume; rather, the Father, having appointed Him Savior of the whole world, anointed Him with the Holy Spirit, as Peter says: ‘Jesus of Nazareth, whom God anointed with the Holy Spirit.’” The Lord Jesus Christ, he says, was not anointed by man, nor was He anointed with material oil or perfume. Thus, He was anointed neither by man nor with a material substance. Rather, the Father Himself anointed Jesus Christ with the Holy Spirit. “The Father Himself, having appointed Him Savior of the whole world, anointed Him with the Holy Spirit.” The Apostle Peter says this. Where does the Apostle Peter say it? In Acts, chapter ten, verse thirty-eight. What does he say? “Jesus of Nazareth.” A man,

His human nature. “God anointed Him”—that is, the Father. With what did He anoint Him? “With the Holy Spirit.” Thus the Father anoints the Son with the Holy Spirit and reveals Him in His human nature—not because He lacked the Holy Spirit, but because the Holy Spirit makes Him known. And as what does He reveal Jesus? As the Messiah, for the great mission He had undertaken as the Messenger of the Father’s Great Counsel. And what is this great counsel of the Father? The salvation of mankind. This was the work of Jesus Christ. “And David the Prophet cried aloud, saying.”

The Prophet cried aloud: “Your throne, O God, is forever and ever; a scepter of righteousness is the scepter of Your Kingdom. You have loved righteousness and hated lawlessness; therefore God, Your God, has anointed You with the oil of gladness above Your companions.” David says this in Psalm 44. Here, the words “O God” are not in the nominative case. In the words, “O God, my God, attend to me,” they are not nominatives, but vocatives—forms of direct address.

“My God, O my God, attend to me.” “O God, my God, attend to me.” “Have mercy on me, O God, according to Your great mercy.” It is the vocative—that is, “Have mercy on me, O God,” and so forth. Now pay attention here: “Your throne, O God.” To whom is this addressed? It is addressed to the second person of the Holy Trinity: “Your throne, O God, is forever and ever”—that is, an eternal throne. “A scepter of righteousness is the scepter of Your Kingdom.” This means that, as man, You will reign unto the ages of ages. “You have loved righteousness.”

“And hated lawlessness; therefore God, Your God, has anointed You.” It says: therefore, O God, Your God has anointed You. In other words: O God, God Your Father has anointed You. Do you see? The Son is God, and the Father is God; nevertheless, God is one. “With the oil of gladness above Your companions.” With what did He anoint You? With the oil of gladness. I will not yet explain the word “gladness”; Saint Cyril will explain it a little further on. “Above Your companions.” Who are the companions of Jesus Christ? They are His twelve disciples. You received an anointing far surpassing that of

Your companions. In other words, You received a unique anointing that Your companions did not receive—an anointing corresponding to Your mission. You see, if we examine the prophecies carefully, they are often nothing other than history foretold. Here, of course, the disciples received the Holy Spirit, but they did not receive Him by nature, nor did they possess Him as Jesus Christ did. In Christ’s case, the Spirit of God simply reveals who He is. I repeat: He did not come in order to remain in Him. Christ always had the Holy Spirit; He had Him at all times. I say this again. Why, then, is this manifestation called an anointing here?

Because it refers to His appointment and public manifestation. The high priest was anointed, and the king was anointed. Remember Samuel, who anointed David; before him, he had anointed Saul. It is called the oil of gladness because this anointing brings gladness and joy. Saint Cyril will explain this a little further on.

“Just as Christ was truly crucified, buried, and raised, while in Baptism you were counted worthy, in likeness, to be crucified, buried, and raised together with Him, so it is also with Chrismation.” Just as Christ was truly crucified, truly buried, and truly raised, so through Baptism, in the likeness of His death, you entered into the likeness of the Cross, the likeness of His burial, and the likeness of the Resurrection. We spoke about these things in the previous catechesis, as you will remember. It is the same here.

Let me add something Saint Cyril repeatedly said in the previous catechesis. Yes, it is in likeness, but the salvation is real. I remind you of this: the salvation is real, even though we were not crucified, did not die, and underwent none of those things literally. But in the likeness—which is Baptism, the water of the font—we participate in the likeness of what Christ suffered. “So it is also with Chrismation,” he now says. In the same way, it is so with the anointing. “He was anointed with the spiritual oil of gladness, that is, with the Holy Spirit.” He—Christ—was anointed

with the spiritual anointing, the anointing of gladness, which is the Holy Spirit. “It is called the oil of gladness because He is Himself the cause of spiritual gladness.” This is a parenthetical explanation. It is called “the oil of gladness” because it is the cause that brings spiritual gladness to man. That is the parenthesis. “But you were anointed with chrism, becoming communicants and companions of Christ.” You, however, were anointed with chrism, with oil. What is this oil? It is the antitype of Christ’s anointing, which is spiritual.

You were anointed with oil and became communicants and companions of Christ. Pay close attention here: “But see to it that you do not suppose this chrism to be mere oil.” You know that we keep the Holy Chrism in stoppered vessels and guard it carefully. We receive it from Constantinople, as the Orthodox throughout the world receive it from the Patriarchate of Constantinople, as a mark of honor. The rite for preparing the Holy Chrism itself is great and very elaborate. Pay attention: all the Churches throughout the world receive it from

there. We keep it in the sanctuary and take care that no one steals it. You may ask, “If someone stole it, what would they do with it?” People take it for magical purposes. Indeed, more than twenty-five years ago, a woman told me how the devil had driven her to this. A sorceress had told her to steal Holy Chrism, put it on her lips—I have told you this before—and kiss her husband so that he would love her. Now pay attention. Pay attention to what Saint Cyril is about to tell us.

“But see to it that you do not suppose this chrism to be mere oil.” Do not imagine that the Holy Chrism is mere—that is, bare or ordinary—oil. Do not suppose such a thing. Listen to the example he gives. What he writes is very important, and he will, of course, say the same in the next catechesis concerning Holy Communion: “For just as the bread of the Eucharist, after the invocation of the Holy Spirit, is no longer ordinary bread...” When the bread and wine are upon the Holy Table and the prayer for the celebration of the Mystery has been offered, it is no longer mere bread, but the Body of Christ.

“So also this Holy Chrism is no longer mere or, as one might say, common oil after the invocation, but the gift of Christ; and through the presence of the Holy Spirit, it becomes effective by His divinity.” Just as the bread and wine, after the invocation, are no longer ordinary bread and wine but the Body and Blood of Christ—although Saint Cyril mentions the Body here without referring to the wine—so too, through the prayer, and what a prayer it is, offered by a great number of bishops when the Holy Chrism is prepared, this is no longer mere oil. It is something awe-inspiring.

It becomes effective through the Holy Spirit. It is a gift of Christ: “but the gift of Christ.” Pay attention here: “becoming effective by His divinity.” It becomes an instrument of divine action; God acts through it. And there is one short phrase on which I wish to dwell: “and through the presence of the Holy Spirit.” Pay attention to what this oil is. Pay close attention, because of what follows from this: “through the presence of the Holy Spirit.” Yes, pay attention.

What is the Holy Chrism? The Holy Chrism is a material bearer of the presence of the Holy Spirit. I will repeat the phrase: the oil bears “the presence of the Holy Spirit.” Do you know what this means? It means that the Holy Spirit is available to us, for we have this presence at all times in the Holy Chrism, since it serves as a bearer of the Holy Spirit. When we say “bearer,” we mean that the Holy Spirit rests upon it and acts through this oil, this chrism. In precisely the same way, the relics of the Saints, having partaken

of the Body and Blood of Christ, are no longer ordinary bones, but tangible signs of the presence of the Holy Spirit. For the same reason, the relics of the Saints also work miracles. I have told you these things before, but that does not matter. It is good for us to hear them again and again. We are not giving a formal lecture; we are teaching a lesson. So what are the relics of the Saints? They are tangible points of contact with the presence of the Holy Spirit and His gifts. Someone is ill; we place the relics of a Saint upon him,

and he becomes well. How? The Holy Spirit acted through the relics of the Saint. Why? Because while that person was alive, he was a communicant of the Holy Spirit. And even after he has died, the Holy Spirit does not separate Himself from him, as Saint Nicholas Cabasilas says most beautifully in one of his prayers: “Lord”—it is a prayer—“Lord, Your divinity was not separated from the body that lay in the tomb, nor from the soul that was in Hades.” In the same way,

the Holy Spirit is separated neither from the body of Your Saint, or of Your Saints, which lies in the tomb, nor from the Saint’s soul, which is in Paradise. Thus we see the Holy Spirit united both with the body in the Saint’s tomb and with the Saint’s soul in Paradise. It is astounding. This is why the Saints work miracles. The Holy Spirit works miracles on behalf of the Saints whom God desires to honor. Would you like another example? What happens when a Saint touches an object? John Chrysostom says, “It is not only the relics that work miracles, but also the reliquaries in which the relics are kept”—that is, the caskets and even the tomb itself receive grace. Likewise, when a Saint handles an object during his lifetime, that object also becomes a bearer of uncreated grace. What is the proof? The personal belongings that came into contact with the Saint’s skin. Would you like yet another example? This is also why we have what are called wonderworking icons. An

iconographer who possessed the Spirit of God painted the icon, and now that icon becomes a bearer of divine grace. So what do you think happens if an iconographer, while painting an icon, smokes a cigarette and curses—even if he otherwise considers himself a good person? Can he impart sanctification to the icon? It is impossible, impossible. The iconographers of old fasted and continually said the Jesus Prayer. Thus, what they handed down to us is not merely masterpieces of art. For what kind of art is at issue here? The art of expression.

What do we want the icon to express? The faith and the dogma, certainly, but also, in a certain sense, to transmit grace, so that these icons may be wonderworking. You see, then, that these things possess a sacred character.

Once, near Jericho, some people were taking a man to be buried. The man had died, and they were carrying him outside the city to bury him some distance away. There they realized that robbers were approaching. Near the place where they spotted the robbers was the tomb of the Prophet Elisha. Holy Scripture tells us this, yes.

It is in Fourth Kingdoms. Then this happened: when the men saw the robbers, they were frightened, threw the dead man into the tomb of Elisha, and ran for their lives. And what was the result? The dead man came into contact with the tomb and the relics of the Prophet Elisha—and do you know what happened? He rose from the dead. He rose from the dead; Holy Scripture says so. And since the heretics, the Protestants, deny all these things, let us learn once again what Orthodoxy means. Thank you for listening.

Αγαπητοί, ευρισκόμενοι στην τρίτη μυσταγωγική κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, αναφερόμεθα —ο Άγιος Κύριλος δηλαδή αναφέρεται— στο μυστήριον του χρίσματος. Ήδη την περασμένη φορά είδαμε μερικά πράγματα, γιατί κάνει μία αναφορά στην προηγουμένη κατήχηση και μας είπε ότι γινόμεθα σύμμορφοι του Υιού του Θεού κλπ. κλπ. και σύμφυτοι. Τώρα βέβαια προχωρεί για να μας δείξει το μυστήριο του χρίσματος. Ευρισκόμεθα εις τον...

δέκατον τρίτον στίχον. Όσοι έχετε βιβλίο, να παρακολουθήσετε. «Κἀκεῖνος μὲν ἐν Ἰορδάνῃ λουσάμενος ποταμῷ καὶ τῶν χρωτῶν τῆς Θεότητος μεταδοὺς τοῖς ὕδασιν, ἀνέβαινεν ἐκ τούτων, καὶ Πνεύματος Ἁγίου οὐσιώδης ἐπιφοίτησις αὐτῷ ἐγίνετο, τοῦ ὁμοίου ἐπαναπαυομένου τῷ ὁμοίῳ· καὶ ὑμῖν μὲν ὁμοίως» κτλ. Δηλαδή και ο Κύριος, λέγει, όταν εβαπτίστη, λουσάμενος, εβαπτίστη εις τον Ιορδάνη ποταμόν και των χρωτῶν της Θεότητος μεταδούς τοις ύδασιν. Χρῶτα, σε πληθυντικό αριθμό, θα πει δέρματα. Δέρμα είναι χρώς, ωμέγα, οξεία, χρώς, δέρμα· χρῶτα, δέρματα.

Λέγαμε παλιά στο στρατό ή στο σχολείο που έγινε το κούρεμα και λέγαμε «ἐν χρῷ κεκαρμένοι». Δηλαδή, κουρεμένοι μέχρι... και κεκαρμένος, από το κουρεύω και κουρά, και λέμε μοναχική κουρά. Δηλαδή, κούρεμα που έφτανε μέχρι το δέρμα. «Ἐν χρῷ κεκαρμένοι».

Ιουδαίοι, ου συγχρόντε Σαμαρίτες Ευχαριστώ. Συγχρῶνται θα πει δεν έρχονται σε επαφή δέρμα με δέρμα, που σημαίνει δεν χωνεύονται. Βέβαια, έφταναν μέχρι κυριολεξίας. Εάν, υποτεθεί, κατά λάθος ένας Ιουδαίος μπορούσε να ακουμπήσει έναν Σαμαρείτη, δηλαδή καθώς έτσι περπατάει ακούμπησε το χέρι, το ένα δέρμα με το άλλο, έπρεπε ο Ιουδαίος να πάει να κάνει καθαρμούς. Και αυτό το «οὐ συγχρῶνται» θα πει δεν έρχονται σε επαφή τα δέρματά των, και κατά κυριολεξία αλλά και μεταφορικώς, ότι δεν λένε ούτε καλημέρα. «Ἰουδαῖοι...» Τούτο μας το σημειώνει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, αυτό. Γι' αυτό δεν ήθελαν τον Κύριο κάποια φορά που ανέβηκε στα Ιεροσόλυμα, επειδή, λέει, «ἐστήριξε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ», δηλαδή πήγε στην Σαμάρεια. Γι' αυτό και ο Ευαγγελιστής ζήτησε να πέσει φωτιά, να τους κάψει, κάποιο χωριό Σαμαριτών. Ναι, να τους κάψει. Είδατε; Ευαγγελιστής Ιωάννης, παρακαλώ. Ναι, ναι, ναι. Λοιπόν, προσέξτε. Ο Κύριος, όταν μπήκε, λέγει, στον Ιορδάνη ποταμό, τότε μετέδωσε εις τα νερά των χρωτῶν της Θεότητος. Ας το δούμε αυτό λίγο πιο κοντά. Βέβαια, η ανθρωπίνη φύσις του Κυρίου...

Η ανθρωπίνη φύσις, 100%. Όμως, όπως μας λέει ο Απόστολος Παύλος, ότι στον Ιησού Χριστόν ήταν «πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς Θεότητος». Τι θα πει πλήρωμα; Ο Ιησούς Χριστός δεν είχε ένα κομματάκι της Θεότητας ή του εαυτού Του. Μία είναι η ουσία, γιατί ο Θεός είναι ένας, μία είναι η ουσία του Θεού. Αυτό είναι το ακατανόητο πράγμα. Μέσα στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού, πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς Θεότητος. Πιστεύω ότι έχετε βρει αυτή τη φρασούλα, «πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς Θεότητος». Ποτέ δεν χωρίστηκε ο Υιός από τον Πατέρα και από το Πνεύμα το Άγιο, ποτέ.

Ποτέ. Τώρα η Θεότητα, στο πρόσωπο όμως, το ένα πρόσωπο του Θεού Λόγου, έρχεται σε επαφή με την κτίση και μεταδίδει δια της ανθρωπίνης φύσεως. Τι μεταδίδει; Τώρα εδώ επιτρέψτε μου να κάνουμε μία μικρή ανάπτυξη, πάρα πολύ χρήσιμη. Βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά που θα μιλήσουμε γι' αυτό που θα σας πω τώρα. Πώς επικοινωνεί η Θεότητα με την κτίση; Η Θεότης είναι πνεύμα. «Πνεῦμα ὁ Θεός». Ενώ ο κόσμος, τον οποίον ο Θεός βεβαίως δημιουργεί, ο Θεός δημιούργησε —εκείνο το ακατανόητο— εκ του μηδενός.

Ακατανόητο, φιλοσοφικά δηλαδή, λογικά ακατανόητον. Πώς εκ του μηδενός ο Θεός έκανε τον κόσμο; Δεν προϋπήρχε κάποιος άλλος κόσμος, τον οποίον χάλασε και με τα υλικά του κτίζει τον γνωστό μας κόσμο, ούτε έδωκε από την δική Του την ουσία να γίνει ο υλικός κόσμος, διότι τότε θα είχε κοινωνία ουσίας η κτίσις με την ουσία του Θεού. Άπαγε! Βλασφημίες! Μωρό! Πέφτουμε, χωρίς να καταλάβουμε, στον πανθεϊσμό! Γι' αυτό είναι ένα μυστήριο ακατανόητο η εκ του μηδενός δημιουργία του κόσμου. Πώς όμως επικοινωνεί; Καταρχάς δημιουργεί. Καταρχάς δημιουργεί και ύστερα επικοινωνεί.

Άκτιστος και όντως πνευματικός Θεός —πνευματικός με την έννοια όχι του τρίτου προσώπου αλλά με την έννοια ότι «Πνεῦμα ὁ Θεός», αυτή είναι η έννοια— ο άυλος επικοινωνεί με την κτίση και με τα γεγονότα που υπάρχουν μέσα στην κτίση, με τους ανθρώπους και τούτα και εκείνα. Πώς επικοινωνεί; Επικοινωνεί δια των λεγομένων ακτίστων ενεργειών Του. Οι άκτιστες ενέργειες είναι ό,τι είπα: άκτιστες. Δηλαδή, ενέργειες του Θεού που προβάλλονται, δηλαδή βγαίνουν προς τα έξω.

Λέμε «προς τα έξω». Υπάρχει στον Θεό μέσα και έξω; Βεβαίως, θα λέγαμε, το Πνεύμα το Άγιο ερευνά και τα βάθη του Θεού. Αλλά δεν μπορούμε αυτά τα πράγματα... Η γλώσσα, η ανθρωπίνη γλώσσα, είναι ανεπαρκής. Λέμε το έξω του Θεού. Είναι ο Θεός κάπου που να σταματάει, να έχει όρια, και να μιλάμε για το έξω Αυτού; Γι' αυτό σας είπα, είναι ανεπαρκής η ανθρωπίνη γλώσσα για να μιλήσει γι' αυτά τα πράγματα. Εν πάση περιπτώσει, όπως μπορούμε κι εμείς να μιλήσουμε ανθρώπινα. Είναι οι άκτιστες ενέργειες η λεγομένη εξωτερική προβολή του Θεού. Δηλαδή, ή καλύτερα, εκφράζεται εξωτερικά δια των ακτίστων ενεργειών Του. Με αυτές έκτισε τον κόσμο.

Όμως οι ενέργειες άκτιστες —το είπα δυο-τρεις φορές— και κατά τη διδασκαλία της Εκκλησίας μας είναι Θεότης. Οι ενέργειες οι άκτιστες είναι Θεότης. Εν τούτοις υπάρχει μία διάκριση στον Θεό. Είναι τρία πράγματα που διακρίνονται στον Θεό. Πρώτον, η ουσία. Δεύτερον, το Πρόσωπο. Και τρίτον, οι άκτιστες ενέργειες. Δια των ακτίστων λοιπόν ενεργειών γίνεται ο κόσμος. Η αγάπη είναι άκτιστος ενέργεια. Ο Θεός λοιπόν από αγάπη δημιουργεί τον κόσμο. Πασίγνωστη αυτή η φράση.

Ο Θεός από αγάπη δημιουργεί τον κόσμο. Αλλά είναι ενέργεια άκτιστος, είναι Θεότης, με τη διάκριση την τριπλή που σας είπα προηγουμένως. Εκείνο που είναι εκπληκτικόν, ανεπανάληπτο, ακατανόητο είναι, είναι όταν ένα πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, δηλαδή ο Θεός Λόγος, παίρνει την ανθρωπίνη... περιβάλλεται την κτιστή δημιουργία υπό την μορφή βεβαίως ενός ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι κτιστός. Έτσι λοιπόν έρχεται τώρα η Θεότητα στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, του...

Λόγου, που είναι ο Ιησούς Χριστός, και έρχεται σε επαφή. Αυτό, πρωτόγνωρο —θα πω μια λέξη που είναι εσφαλμένη— στην ιστορία του Θεού. Ο Θεός δεν έχει ιστορία· εσφαλμένη, αλλά για να το καταλάβουμε λίγο. Στην ιστορία του Θεού, πρωτόγνωρο, πρωτοφανές, ανεπανάληπτο, το να έλθει σε κοινωνία ο απρόσιτος Θεός, «ὁ φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον», γράφει στον Τιμόθεο ο Απόστολος Παύλος, σε επικοινωνία όχι τώρα δια των ακτίστων ενεργειών Του με την κτίση, αλλά κατά έναν τρόπο προσωπικό, αν μπορείτε, αν έχετε...

λίγο φιλοσοφική καλλιέργεια, λίγο, και μια θεολογική διάθεση, θα καταλάβετε αυτό που είπα, ότι είναι εκπληκτικό. Δεν ξέρω τι μπορεί να εκφράσει αυτό το εκπληκτικό: ότι ο Θεός έρχεται σε επαφή με τη δημιουργία Του διαμέσου της ενανθρωπήσεως του Ιησού, ώστε να φτάνει ο Άγιος Κύριλος να λέγει τη φράση —θα την ξαναδιαβάσω— «ἐν Ἰορδάνῃ λουσάμενος ποταμῷ καὶ τῶν χρωτῶν τῆς Θεότητος μεταδοὺς τοῖς ὕδασιν». Ποια είναι τα χρῶτα της Θεότητος; Η Θεότητα δεν έχει χρῶτα, δεν έχει δέρμα, αλλά είναι όμως η ανθρωπίνη φύση του Θεού Λόγου που έχει δέρμα. Και έτσι...

η Θεότητα έρχεται σε επαφή με την κτιστή δημιουργία, όχι πια δια των ακτίστων ενεργειών, αλλά δια του Ιησού Χριστού. Αυτό είναι το καταπληκτικό, το ακατανόητο, το βαθύ. Αν είχαμε εδώ έναν Πλάτωνα ή έναν Αριστοτέλη, αληθινούς φιλοσόφους —ακριβέστερα έναν Πλάτωνα— και άκουγε αυτή τη θέση, αυτή που σήμερα εμείς την ξέρουμε, γιατί ο Θεός Λόγος ενηνθρώπησε, μας είναι πια κοινός τόπος, τρόπον τινά, και άκουγε αυτό, θα έμενε με το στόμα ανοιχτό και δεν θα μπορούσε να αρθρώσει λέξη, αν συνελάμβανε —και θα συνελάμβανε— αυτή την έννοια.

Μπορούσε να το συλλάβει αυτό; Έπρεπε να έχουμε το γεγονός για να το συλλάβει. Γι' αυτό και ο Πλάτων μιλούσε για τις ιδέες. Επιτρέψατέ μου, με την ευκαιρία. Στις ιδέες υπάρχει μια αντιστοιχία. Προσέξτε, δεν δανείστηκε το Ευαγγέλιο τίποτα από τον Πλάτωνα, προσέξτε, προς Θεού. Όμως οι ιδέες, κατά τον Πλάτωνα, είναι άκτιστες. Έτσι δεν λέει; Άκτιστες. Όπως και ο Θεός είναι άκτιστος, και διά των ιδεών ο Θεός τώρα δημιουργεί τον κόσμο ή, καλύτερα, στολίζει τον κόσμο, κοσμεί. Ο Θεός δεν είναι δημιουργός του κόσμου κατά τον Πλάτωνα, αλλά είναι κοσμητής, όχι δημιουργός, γιατί προϋποθέτει την ύλη...

προϋπάρχουσαν ως αρχή. Όλη η φιλοσοφία είναι δυαρχική. Βλέπετε όμως μία μικρή αντιστοιχία. Αν λοιπόν μάθαινε ο Πλάτων αυτήν την θέση, θα έμενε άναυδος. Και εγώ πιστεύω κάτι: θα εγκατέλειπε την θεωρία του, την περί ιδεών θεωρία, και θα εγίνετο ένας βαθύς χριστιανός. Εγώ το πιστεύω, εγώ το πιστεύω. Ειδωλολάτρης. Γι' αυτό και σε μερικές εκκλησίες στη Βόρειο Ελλάδα, μάλιστα στη Δυτική Μακεδονία, κοντά στα σύνορα, υπάρχουν κάποιες εκκλησίες, βυζαντινές, που έχουν στον πρόναο τον Πλάτωνα...

τον Σωκράτη, τον Αριστοτέλη. Ίσως σκέφτηκαν όπως αυτή τη στιγμή σας μιλάω εγώ. Ίσως έτσι σκέφτηκαν. Ή ο Ιουστίνος, ο οποίος είπε περί των σπερματικών λόγων, ότι δηλαδή εν σπέρματι οι αλήθειες του Θεού υπήρχαν εις τους φιλοσόφους, και θα ήταν βαθύς άγιος ο Πλάτων. Βέβαια, ο Θεός ξέρει και αν ακόμη σώθηκαν ή θα σωθούν. Εγώ νομίζω και πιστεύω ότι, όταν ο Χριστός κατέβηκε εις τον Άδη και κηρύχθηκε το κήρυγμα μετανοίας του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού, που προηγήθηκε εις τον Άδη, ο Πλάτων πιστεύω ότι επίστευσε εις τον Χριστό. Πιστεύω.

Όλοι οι προ Χριστού δεν αδικήθηκαν, γιατί εκεί έγινε το κήρυγμα, κήρυγμα πίστεως στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, και όποιος πίστεψε εις το πρόσωπο του Ιησού Χριστού εσώθη. Και όταν ο Κύριος έφυγε από τον Άδη, δηλαδή μετέβαλε το τμήμα του Άδου σε Παράδεισο, είναι στον Παράδεισο, και ήλθε επάνω εις την γην για να συνεχίσει το έργο Του και κατόπιν να φύγει για τον ουρανό. Λοιπόν, όλα αυτά τα είπαμε για να ιδείτε πώς επικοινωνεί η Θεότητα με τη δημιουργία, τη δική Της δημιουργία, για να καταλάβουμε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Να το καταλάβουμε αυτό. Τι να πει κανείς για εκείνους οι οποίοι βρίζουν τον Ιησού Χριστό...

βλασφημούν, αρνούνται; Τι κρίμα, τι κρίμα! Θα ήθελα, αγαπητοί μου, εσείς που ακούτε αυτά τα λίγα λογάκια, να μπορέσετε να εκτιμήσετε —όλοι μας να εκτιμήσουμε— βαθύτατα το πρόσωπο του Ιησού Χριστού, να μας συγκινεί βαθιά. Ήρθε κάποιος σήμερα, πιθανώς... μα πού είναι; Δεν πειράζει, και θέλω να μ' ακούει, γιατί δεν του είπα τίποτε, μόνο τον άκουσα. «Όταν είμαι», λέγει, «μόνος μου» —και του είπα να είναι μόνος του— «θέλω να ξεφωνήσω για την αγάπη που έχω για τον Ιησού Χριστό. Θέλω να ξεφωνήσω». Ναι, ναι. Εάν ένας Αρχιμήδης...

πετάχτηκε γυμνός από το λουτρό, δεν λογάριασε τη γύμνωσή του —ο ενθουσιασμός του τον έκανε να ξεχάσει ότι έπαιρνε το μπάνιο του— φωνάζοντας «Εὕρηκα, εὕρηκα, βρήκα, βρήκα». Τι ήταν; Η άνωση των σωμάτων, φαίνεται. Αυτό δεν ήτανε; Η άνωση των σωμάτων, ότι ένα σώμα μες στο υγρό χάνει τρόπον τινά το βάρος του. Η άνωση των σωμάτων, αν θυμάμαι καλά. Εκείνος που ανεκάλυψε τον Υιόν του Θεού πώς πρέπει να αισθάνεται; Ναι, σου έρχεται να ξεφωνήσεις, σου έρχονται δάκρυα. Αλλά τα δάκρυα είναι τα ωραιότερα δάκρυα που μπορεί να έχει ο άνθρωπος. Δεν είναι απλής χαράς, είναι ένα άλλο πράγμα, εκείνο που μπορεί να νιώθει κανείς όταν...

ο Υιός του Θεού τώρα όχι απλώς εγγίζει τη δημιουργία Του, αλλά εγγίζει την καρδιά και την αλλοιώνει. Διότι, άπαξ ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος, θα εγγίζει όλα. Και τους ανθρώπους —γι' αυτό έγινε άνθρωπος— και τις ανθρώπινες καρδιές κλπ. Και προχωρούμε.

Λέει: «ἐκ τούτων τῶν ὑδάτων, καὶ Πνεύματος Ἁγίου οὐσιώδης ἐπιφοίτησις αὐτῷ ἐγίνετο, τοῦ ὁμοίου ἐπαναπαυομένου τῷ ὁμοίῳ». Και λέει, ενώ ανήρχετο από τα νερά του ποταμού, του εγίνετο η επιφοίτησις —προσέξτε τώρα εδώ— ουσιώδης εις τον Ιησούν, του ομοίου προς το όμοιον, του Αγίου Πνεύματος προς τον Υιόν. Εδώ υπάρχει μία λέξη, επιφοίτησις. Πρέπει να σας πω, πάρα πολύ προσοχή σε αυτή τη λέξη, πάρα πολύ προσοχή. Δεν σημαίνει έρχομαι και κατοικώ.

Τα λέγαμε στην Πεντηκοστή. Το Πνεύμα επεφοίτησε εις τους Αποστόλους και, ακριβέστερα, εις τους 120 που ήσαν στο υπερώο. Αλλά σημαίνει ανάδειξις. Ξέρετε πόση προσοχή χρειάζεται στις λέξεις. Καταρχάς ζητάω συγγνώμη από τον Θεό, αν από άγνοιά μου δεν μπορώ να πω με ακρίβεια. Από άγνοιά μου. Βέβαια, δεν θα ήμουν αιρετικός, γιατί αν μου υπεδείκνυε ότι κάνω λάθος, αμέσως θα το διόρθωνα και θα ζητούσα συγγνώμη. Πάντως, πάρα πολύ προσοχή στις λέξεις. Και μην ξεχνάμε ότι μία λέξη, στη διαδρομή της μέσα στην ιστορία, παίρνει πολλές φορές...

διαφορετικό νόημα, κάποτε και το εντελώς αντίθετο νόημα. Ας είναι. Λοιπόν, εδώ επιφοίτησις δεν σημαίνει από το φοιτώ και επί, φοιτώ-επί, δηλαδή επιφοιτώ, αλλά θα πει αναδεικνύω. Διότι ο Ιησούς Χριστός δεν είναι άμοιρος Πνεύματος Αγίου. Ξέρετε ότι προέκυψε κάποτε μία συζήτηση για το θέμα αυτό παλιά, έγινε σύνοδος για το θέμα αυτό στην Κωνσταντινούπολη, ότι ο Χριστός δεν είχε το Πνεύμα το Άγιον αλλά κάποια στιγμή το πήρε. Και, για να μην σας πω, τελευταία-τελευταία, σε κάποια θρησκευτική εφημερίδα...

ο καυγάς τρικούβερτος. Ανοίχθηκε διάλογος φοβερός μεταξύ κάποιων και κάποιων, και αρχιεπίσκοπος και θεολόγοι κάποιοι και καθηγητές πανεπιστημίου κάποιοι κλπ. Γι' αυτό το θέμα. Ήτανε για τα διαβλητά πάθη, για τα διαβλητά, το κύριο θέμα, αλλά συγγενές είναι και αυτό. Είχε ο Χριστός το Πνεύμα το Άγιον ή το πήρε την ημέρα της βαπτίσεώς Του; Εκεί είναι το θέμα. Δεν το πήρε το Πνεύμα το Άγιον, εννοείται με την ανθρωπίνη φύση. Δεν πήρε το Πνεύμα το Άγιο η ανθρωπίνη φύση την ημέρα της βαπτίσεως.

Επεφοίτησε με την έννοια ότι τότε εδέχθη ο Ιησούς το Πνεύμα το Άγιο; Λέγει —ποιος το λέγει; Ο Άγιος Κύριλλος το λέει; Δεν θυμάμαι— πώς είναι δυνατόν, λέγει, γιατί το έχουμε ξαναπεί το θέμα αυτό, αυτή η σάρκα που έγινε από το Πνεύμα το Άγιο... Δεν είπε ο Αρχάγγελος «ἐκ Πνεύματος Ἁγίου» να συλλάβει; Ποιος είναι ο κατασκευαστής της ανθρωπίνης φύσεως του Χριστού; Αφού δεν υπήρχε το άρρεν στοιχείον, ποιος είναι λοιπόν ο κατασκευαστής της ανθρωπίνης φύσεως του Ιησού Χριστού; Το Άγιο Πνεύμα. Το είπε σαφώς ο Αρχάγγελος Γαβριήλ. Συνεπώς, συνεπώς.

Το Πνεύμα το Άγιον κατασκευάζει την ανθρωπίνη φύση του Χριστού και ούτως ενοικεί ο Θεός Λόγος. Το Πνεύμα το Άγιον κατασκευάζει· εκείνη η κατασκευή είναι άμοιρη Αγίου Πνεύματος; Ποτέ, ποτέ. Το Πνεύμα το Άγιον ποτέ δεν εχωρίσθη ούτε από το πρόσωπο του Θεού Λόγου, αφού είναι μία ουσία, ούτε από την ανθρωπίνη φύση, αφού παν το πλήρωμα της Θεότητος, λέει ο Απόστολος Παύλος, κατοικεί στον Ιησού. Όλο το πλήρωμα θα πει γέμισμα. Πληρώ, πληρώ, γεμίζω, φέρω εις πληρότητα. Δεν υπάρχει κάτι που να λείπει. Πώς θα έλειπε το Πνεύμα το Άγιο; Είναι δυνατόν;

Πήρε λοιπόν το Πνεύμα το Άγιον την ημέρα της Βαπτίσεως; Το Πνεύμα το Άγιον επέδειξε το ποιος είναι ο Ιησούς. Επέδειξε: Αυτός είναι. Γι' αυτό λέγεται και το Πνεύμα το Άγιον δάκτυλος του Πατρός. Αυτό λοιπόν που λέγει εδώ, «επιφοίτησις», αυτό θα πει: επέδειξε. Μια μικρή παρένθεση. Αν μου πείτε «γιατί μας τα λέτε αυτά; Θα μας ήσαν άχρηστα», τα έλεγα να μην γνωρίζουμε τη θεολογία μας, αλλά είναι κάτι άλλο. Αυτός ο καυγάς που έγινε στην εφημερίδα για το θέμα αν ο Χριστός είχε πάθη ή όχι. Το ξέρετε ότι προσπαθούμε να κατεβάσουμε τον Ιησού Χριστό

σε ένα μεταπτωτικό επίπεδο, αυτό που είναι ο άνθρωπος, ο απόγονος του Αδάμ. Και αν τον κατεβάσουμε στο μεταπτωτικό επίπεδο, τότε, μου επιτρέπετε να πω, όλα μας συγχωρούνται· όχι, καλύτερα, όλα μας επιτρέπονται. Άνθρωποι που θέλουν να μένουν στα πάθη τους και στις αδυναμίες τους χαλκεύουν τέτοιες θεωρίες, που είναι αιρέσεις. Όποιος έχει διαβάσει όλα αυτά που λέμε τώρα θα με καταλάβει πάρα πολύ καλά. Και συνεπώς πρόκειται περί πρακτικοτάτου θέματος, διότι από αυτά βγαίνουν πρακτικά πράγματα. Δεν είναι απλή θεωρία· βγαίνουν πρακτικά θέματα.

Ότι η επιφοίτηση δεν είναι το «επιφοίτησις», αλλά ανάδειξις, αλλά δείξις, είναι η προηγούμενη λέξη του Αγίου Κυρίλου, και λέει: «Και Πνεύματος Αγίου ουσιώδης επιφοίτησις». Τι θα πει «ουσιώδης»; Ουσιώδης θα πει η ουσία του Αγίου Πνεύματος. Μα η ουσία είναι μία. Δεν μπορεί να έρθει ένα κομμάτι ουσίας και να προστεθεί σε μια άλλη ουσία. Μία είναι η ουσία του Θεού. Απόδειξις, όταν λέει παρακάτω: «Του ομοίου επαναπαυομένου τω ομοίω». Το όμοιο στο όμοιο. Δηλαδή είναι μία η ουσία, μία η ουσία. Άρα λοιπόν το Πνεύμα το Άγιον δεν ήρθε να επιφοιτήσει επειδή έλειπε

από την ανθρωπίνη φύση του Ιησού, αλλά ήρθε να αναδείξει. Για μας είναι η επιφοίτησις, που δεν το έχουμε, και όταν το Πνεύμα το Άγιον έρχεται σε εμάς, προσέξτε, δεν έρχεται ουσιωδώς. Δηλαδή δεν παίρνουμε την ουσία του Αγίου Πνεύματος, θα ήταν περίεργο, αλλά παίρνουμε τις άκτιστες ενέργειες της Θείας Ουσίας. Δεν μπορούμε να πάρουμε την ουσία του Θεού. Είναι κατανοητό πράγμα. «Και υμίν ομοίως αναβεβηκόσιν». Και σε εσάς, λέγει, ομοίως. Όταν ανεβήκατε από την κολυμβήθρα. Το «ανεβαίνω», διότι τα βαπτιστήρια ήσαν πιο χαμηλά από το δάπεδο.

Γνωστό, θα έχετε δει πιθανώς, ας πούμε, στην... «Και υμίν ομοίως αναβεβηκόσιν από της κολυμβήθρας των ιερών ναμάτων, χρίσμα, το αντίτυπον, ο εχρίσθη Χριστός· τούτο δε εστίν το Άγιον Πνεύμα». Όμοια, λέει, και με εσάς. Σε ποιους; Με εσάς που εβαπτιστήκατε και τώρα δέχεστε αυτές τις μυσταγωγικές κατηχήσεις. Όταν ανεβήκατε, λέγει, από τα ιερά νάματα της κολυμβήθρας. Ιερά νάματα. Νάμα είναι αυτό που τρέχει. Συνεπώς λέγαμε το νερό, το ιερό νερό.

Δεχθήκατε το χρίσμα. Χρίσμα, το χρίσμα. Προσέξτε: ο Χριστός μπήκε μέσα στον Ιορδάνη και ήρθε σε επαφή το νερό του ποταμού με το δέρμα του σώματος. Έτσι λοιπόν και σε εσάς, λέγει, όταν μπήκατε μέσα στα ιερά νάματα, μέσα στο νερό της κολυμβήθρας, εκεί συνέβη να χριστεί, να βραχεί, να χριστεί, να βαφεί, όπως λέμε. «Βάπτω» ή «χρίω» είναι συνώνυμα. Μα, μπήκατε λοιπόν. Βάπτω και βαπτίζω. Μπήκατε, βαπτιστήκατε, δηλαδή ήρθε σε επαφή το νερό με το δέρμα σας, με το σώμα σας. Αυτό, λέγει, είναι το αντίτυπο με το οποίο εχρίσθη ο Χριστός.

Το πρωτότυπο ήταν ο Ιορδάνης, που μπήκε μέσα ο Χριστός. Εφεξής, μες στην ιστορία, κάθε βάπτιση που θα γίνεται θα είναι το αντίτυπο του βαπτίσματος του Χριστού. Γι' αυτό ο Χριστός εβαπτίσθη. Και βεβαίως το βάπτισμα του Χριστού από τον διδάσκαλον της μετανοίας δεν είναι το βάπτισμα μετανοίας, βεβαίως, αλλά ήταν η αφετηρία του χριστιανικού βαπτίσματος. Υπάρχει μία μικρή λεπτομέρεια στους ιερούς Ευαγγελιστές, ένα-δυο το αναφέρουν, ότι ο Κύριος μετά τη βάπτιση «και ευθέως ανήλθε από του ύδατος». Ανήλθε και εκεί, γιατί ο ποταμός είναι πιο χαμηλά, στην όχθη είναι ο Ιωάννης και βαπτίζει. Εκείνο το «ευθέως», επειδή τότε

οι βαπτιζόμενοι, μες στο νερό μένοντες, εξομολογούνται τις αμαρτίες τώρα. Έλεγαν: «Έκανα αυτό, έκανα εκείνο, έκανα εκείνο». Ο Κύριος δεν είχε τίποτε να εξομολογηθεί. Γι' αυτό βάζει αυτή τη μικρή λεπτομέρεια, αλλά είναι ουσιώδης, ουσιώδους σημασίας. «Ευθέως», λέει, ανέβηκε από του ύδατος.

Ώστε... Ώστε τι είναι τώρα η κολυμβήθρα; Είναι το αντίτυπο του Ιορδάνου. Είναι ολοφάνερο. Νομίζω ότι όλοι το ξέρουμε αυτό, ότι είναι το αντίτυπο του Ιορδάνου. Και εφόσον ο Χριστός ήρθε σε επαφή με τα νερά, τώρα αυτό για μας, το νερό της κολυμβήθρας, είναι εκείνο το οποίο έρχεται να μας δώσει ένα χρίσμα. Προσέξτε, ποιο χρίσμα; Όχι το μυστήριον του χρίσματος, θα μιλήσουμε γι' αυτό παρακάτω, αλλά το ότι το νερό έρχεται σε επαφή, χρίει το σώμα μας. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Τούτο δε εστί το Άγιον Πνεύμα».

Και ο μακάριος Ησαΐας, εν τη κατ' αυτόν προφητεία, εκ προσώπου του Κυρίου έλεγε: «Πνεύμα Κυρίου επ' εμέ, ου ένεκεν έχρισέ με· ευαγγελίσασθαι πτωχοίς απέσταλκέ με».

Δηλαδή

του οποίου, λέει, ο μακάριος Ησαΐας. Αυτό είναι γραμμένο εις το 61ο κεφάλαιο του Ησαΐου. Λέγει από προσώπου Κυρίου. Από προσώπου τίνος; Του Ιησού Χριστού, 800 χρόνια π.Χ. «Πνεύμα Κυρίου επ' εμέ». Πνεύμα Κυρίου σε μένα. Εννοείται ο άνθρωπος Ιησούς ομιλεί από προσώπου, εν προσώπω Ησαΐου. Δηλαδή ο Ησαΐας σαν να παίρνει τη θέση του Χριστού. «Ου ένεκεν έχρισέ με». Με τι με έχρισε; Με το Πνεύμα το Άγιο.

«Ευαγγελίσασθαι πτωχοίς απέσταλκέ με» και τα λοιπά. Ώστε λοιπόν, με τι με έχρισε; Με το Πνεύμα το Άγιον. Προχωρούμε. Παράγραφος Β΄, δευτέρα. «Ούτε γαρ ελαίω ή μύρω σωματικώ Χριστός υπ' ανθρώπου εχρίσθη, αλλ' ο Πατήρ αυτόν Σωτήρα προχειρισάμενος του παντός κόσμου, Πνεύματι έχρισεν Αγίω, ως Πέτρος φησίν· Ιησούν τον από Ναζαρέτ, ον έχρισεν ο Θεός Πνεύματι Αγίω». Ο Κύριος, λέγει, ο Ιησούς Χριστός, δεν έχει χρισθεί από άνθρωπον, ούτε ακόμα με λάδι ή μύρο υλικόν δεν έχει χρισθεί. Ούτε λοιπόν από άνθρωπο ούτε με υλική ουσία. Αλλά αυτός ο Πατήρ έχρισε τον Ιησού Χριστό με Πνεύμα Άγιον. «Αυτός ο προχειρισάμενος, Σωτήρα προχειρισάμενος του παντός κόσμου, Πνεύματι έχρισεν Αγίω». Το λέει ο Απόστολος Πέτρος. Πού το λέει αυτό ο Απόστολος Πέτρος; Στις Πράξεις, στο δέκατο κεφάλαιο, τριακοστό όγδοο χωρίο. Τι λέει; «Ιησούν τον από Ναζαρέτ». Άνθρωπος,

ανθρωπίνη φύσις. «Έχρισεν ο Θεός», δηλαδή ο Πατήρ. Με τι τον έχρισε; «Πνεύματι Αγίω». Ώστε λοιπόν ο Πατήρ χρίει τον Υιόν με Πνεύμα Άγιον και τον αναδεικνύει, την ανθρωπίνη φύση, όχι διότι εστερείτο του Αγίου Πνεύματος, αλλά το Πνεύμα το Άγιον αναδεικνύει. Σε τι αναδεικνύει τον Ιησού; Μεσσία, δηλαδή για την αποστολή τη μεγάλη που είχε αναλάβει ως Μεγάλης Βουλής του Πατρός. Και ποια είναι αυτή η μεγάλη βουλή του Πατρός; Είναι η σωτηρία των ανθρώπων. Αυτό ήταν το έργον του Ιησού Χριστού. «Και Δαβίδ ο Προφήτης ανεβόα λέγων».

Ο Προφήτης βοούσε λέγοντας: «Ο θρόνος σου, ο Θεός, εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος η ράβδος της βασιλείας σου. Ηγάπησας δικαιοσύνην και εμίσησας ανομίαν· δια τούτο έχρισέ σε ο Θεός, ο Θεός σου, έλαιον αγαλλιάσεως παρά τους μετόχους σου». Λέει γι' αυτά ο Δαβίδ στον τεσσαρακοστό τέταρτο Ψαλμό. Δηλαδή αυτό το «ο Θεός» δεν είναι ονομαστική. «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσχες μοι». Δεν είναι ονομαστικές, είναι κλητικές.

«Θεέ μου, ο Θεέ μου, πρόσεξέ με». «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσχες μοι». «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Είναι κλητική, δηλαδή «ελέησέ με, ο Θεέ» και τα λοιπά. Εδώ τώρα, προσέξτε: «Ο θρόνος σου, ο Θεέ». Πού αποτείνεται; Αποτείνεται στο δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας και λέει: «Ο θρόνος σου, ο Θεέ, εις τον αιώνα του αιώνος», δηλαδή αιώνιος θρόνος. «Ράβδος ευθύτητος η ράβδος της βασιλείας σου». Εννοείται ότι θα βασιλεύσεις ως άνθρωπος εις τους αιώνας των αιώνων. «Ηγάπησας δικαιοσύνην».

«Και εμίσησας ανομίαν· δια τούτο έχρισέ σε ο Θεός, ο Θεός σου». Γι' αυτό, λέει, σε έχρισε, ο Θεέ, ο Θεός σου. Δηλαδή, ο Θεέ, σε έχρισε ο Θεός Πατήρ σου. Είδατε; Θεός ο Υιός, Θεός ο Πατήρ. Εντούτοις ο Θεός είναι ένας. «Έλαιον αγαλλιάσεως παρά τους μετόχους». Με τι σε έχρισε; Με έλαιο αγαλλιάσεως. Δεν σας το λέω ακόμα το «αγαλλιάσεως», θα μας το πει πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος. «Παρά τους μετόχους». Τι είναι οι μέτοχοι του Ιησού Χριστού; Είναι οι δώδεκα μαθητές του. Ότι πήρες χρίσμα πολύ πάνω από

τους μετόχους σου. Δηλαδή μοναδικό χρίσμα πήρες, που δεν το πήραν οι μέτοχοί σου, δηλαδή η αποστολή σου. Βλέπετε, οι προφητείες πολλές φορές, αν έτσι τις δει κανείς καλά, δεν είναι παρά ό,τι μετά η ιστορία. Και εδώ βέβαια οι μαθητές πήραν το Πνεύμα το Άγιο, αλλά δεν το πήραν φυσικά ή δεν το έχουν, δεν το είχαν όπως ο Ιησούς Χριστός, που το Πνεύμα του Θεού απλώς τον αναδεικνύει. Ξαναλέγω, δεν ήρθε να μείνει. Το είχε πάντα ο Χριστός το Πνεύμα το Άγιο, το είχε πάντοτε. Το ξαναλέγω αυτό. Λοιπόν, γιατί είπε εδώ ότι είναι το χρίσμα αυτό χρίσμα;

Την υπόθεση, την ανάδειξη. Δηλαδή χρίσμα ο αρχιερέας, χρίσμα ο βασιλιάς. Θυμηθήκατε τον Σαμουήλ που έχρισε τον Δαβίδ· πιο μπροστά είχε χρίσει τον Σαούλ. Λέγεται αγαλλιάσεως γιατί πρόκειται περί ενός χρίσματος που φέρνει αγαλλίαση, φέρνει χαρά. Θα μας το πει όμως λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος.

«Ώσπερ Χριστός αληθώς εσταυρούτο και εθάπτετο και ηγείρετο, υμείς δε κατά το βάπτισμα εν ομοιώματι κατηξιώθητε συσταυρωθήναι και συνταφήναι και συναναστήναι αυτώ, ούτω και επί του χρίσματος». Όπως, λέει, ο Χριστός αληθινά σταυρώθηκε, αληθινά ετάφη, αληθινά ανέστη, και εσείς με το βάπτισμα, στο ομοίωμα του θανάτου του, βρεθήκατε στο ομοίωμα του Σταυρού, στο ομοίωμα της Ταφής και στο ομοίωμα της Αναστάσεως. Τα λέγαμε αυτά στην προηγούμενη κατήχηση, θα ενθυμείσθε. Κατά τον ίδιο τρόπο εδώ.

Να συμπληρώσω κάτι που το είπε κατ' επανάληψη ο Άγιος Κύριλος στην προηγουμένη κατήχηση. Ναι, στο ομοίωμα, αλλά η σωτηρία είναι αληθής. Σας το θυμίζω αυτό. Η σωτηρία όμως είναι αληθής, διότι ούτε σταυρωθήκαμε ούτε πεθάναμε ούτε τίποτα από αυτά. Αλλά στο ομοίωμα, που είναι η βάπτιση, που είναι το νερό της κολυμβήθρας, δηλαδή ως ομοίωμα των όσων ο Χριστός έπαθε. Κατά τον ίδιο τρόπο, λέγει τώρα, εκείνος: «Ούτω και επί του χρίσματος». Έτσι και στο χρίσμα. «Εκείνος ελαίω νοητώ αγαλλιάσεως εχρίετο, τουτέστι Πνεύματι Αγίω». Εκείνος, ο Χριστός, εχρίετο

το νοητόν χρίσμα, που είναι χρίσμα αγαλλιάσεως και είναι το Πνεύμα το Άγιον. «Αγαλλιάσεως καλουμένω ελαίω, διά το αίτιον αυτό της πνευματικής αγαλλιάσεως τυγχάνειν». Σαν παρένθεση αυτό, παρενθετικός λόγος. Δηλαδή ονομάζεται και λέγει «αγαλλιάσεως έλαιον» επειδή είναι το αίτιον που φέρει πνευματική αγαλλίαση εις τον άνθρωπο. Παρενθετικό αυτό. «Υμείς δε μύρω εχρίσθητε, κοινωνοί και μέτοχοι του Χριστού γενόμενοι». Σεις όμως με μύρο, με λάδι. Με λάδι. Τι είναι; Αντίτυπον του χρίσματος του Χριστού, που είναι νοητόν.

Σεις όμως με λάδι χριστήκατε και γίνατε κοινωνοί και μέτοχοι του Χριστού. Προσέξτε, εδώ προσέξτε: «Αλλ' όρα, πρόσεχε, μη υπονοήσης εκείνο το μύρον ψιλόν είναι». Ξέρετε ότι το Άγιο Μύρο το έχουμε σε φιαλίδια με πώματα, το φυλάττουμε. Αυτό το παραλαμβάνουμε από την Κωνσταντινούπολη, όπου πανταχού της γης οι Ορθόδοξοι το παραλαμβάνουν όλοι από την Κωνσταντινούπολη, το Πατριαρχείον, τιμής ένεκεν. Η ίδια τελετή του Αγίου Μύρου είναι μεγάλη και πολύπλοκος. Προσέξτε, όλες οι εκκλησίες απανταχού της γης παίρνουν από

εκεί. Αυτό το φυλάττομε μέσα στο ιερό και προσέχομε να μην μας το κλέψει κανείς. Δηλαδή, να μας το κλέψει· αν μου πείτε τι θα το κάνει, το παίρνουν για μαγικούς σκοπούς. Ναι, μου έλεγε εδώ και 25 παραπάνω χρόνια μία κυρία: εκεί την έσπρωξε ο διάβολος. Αυτό της είπε η μάγισσα, να πάει να κλέψει, να κλέψει Άγιο Μύρο, να το βάλει στα χείλη της — σας έχω ξαναπεί αυτό — να φιλήσει τον άνδρα της, για να την αγαπάει. Λοιπόν, προσέξτε τώρα. Προσέξτε τώρα αυτό του Αγίου Κυρίλλου. Τι θα μας πει;

Αλλ’ όρα, πρόσεχε, μη υπονοήσεις εκείνο το μύρο ψιλόν είναι. Μη φανταστείς ότι το Άγιο Μύρο είναι ψιλόν, το ψι με ιώτα, δηλαδή γυμνόν, δηλαδή σκέτο λάδι. Μην το υπονοήσεις αυτό και ακούστε τι παράδειγμα παίρνει. Γι’ αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον αυτό που μας γράφει και το οποίο, βέβαια, θα πει εις την επομένη κατήχηση για τη Θεία Κοινωνία. Αλλ’ ώσπερ, συγγνώμη, «Ώσπερ γαρ ο άρτος της Ευχαριστίας, την επίκλησιν του Αγίου Πνεύματος, ουκέτι άρτος λιτός». Όταν έχουμε τον άρτον και τον οίνον επάνω εις την Αγία Τράπεζα και έχουμε την ευχήν τελέσεως μυστηρίου, δεν είναι πια σκέτο ψωμί, αλλά Σώμα Χριστού.

«Ούτω και το Άγιον τούτο μύρον, ουκέτι ψιλόν, ουδ’ ως αν είποι τις κοινόν, μετ’ επικλήσεως, αλλά Χριστού χάρισμα και Πνεύματος Αγίου παρουσίας, της αυτού Θεότητος ενεργητικόν γινόμενον». Όπως λοιπόν το κρασί και το ψωμί, όταν έχουμε την επίκληση, δεν είναι πια παρά το σώμα και το αίμα του Χριστού. Εδώ λέει το σώμα, δεν παίρνει τον οίνον ο Άγιος Κύριλλος. Κατά τον ίδιο τρόπο, με την ευχή — και τι ευχή είναι! Πάμπολλοι επίσκοποι, όταν γίνεται τελετή του Αγίου Μύρου κλπ., κλπ. — δεν είναι πλέον σκέτο λάδι, αλλά είναι εντυπωσιακό.

Ενεργητικόν του Αγίου Πνεύματος. Είναι χάρισμα του Χριστού, «αλλά Χριστού χάρισμα». Εδώ προσέξτε: «Θεότητος ενεργητικόν γινόμενον». Γίνεται ενεργητικόν της Θεότητος. Ενεργεί ως να είναι ο Θεός. Και μια φρασούλα στην οποία θα μείνω: «και Πνεύματος Αγίου παρουσίας». Προσέξτε τι είναι αυτό το λάδι. Προσέξτε, γιατί τι θα βγει από εδώ! «Και Πνεύματος Αγίου παρουσίας». Μάλιστα, προσέξτε.

Τι είναι το Άγιο Μύρο; Το Άγιο Μύρο είναι ένας φορέας υλικός παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Θα ξαναπώ τη φράση: «Πνεύματος Αγίου παρουσίας» είναι το λάδι. Αυτό όμως ξέρετε τι σημαίνει; Ότι μπορούμε να έχουμε το Πνεύμα το Άγιο, διότι εν πάση στιγμή το έχουμε στο Άγιο Μύρον, επειδή αυτό στέκεται φορέας του Αγίου Πνεύματος. Όταν λέμε φορέας, δεν σημαίνει τι άλλο παρά ότι εδράζει το Άγιο Πνεύμα και ενεργεί δι’ αυτού του ελαίου, του χρίσματος. Όπως ακριβώς τα λείψανα των Αγίων Επι...

κοινώνησαν του σώματος και του αίματος του Χριστού, τα λείψανα των Αγίων δεν είναι πλέον κοινά κόκαλα, αλλά είναι αισθητά σημεία της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Τα λείψανα των Αγίων, για τον ίδιο λόγο, γι’ αυτό και θαυματουργούν. Αυτά σας τα έχω ξαναπεί, δεν πειράζει. Αν τα ακούμε και ξανά και ξανά... Δεν κάνουμε διάλεξη, κάνουμε μάθημα. Λοιπόν, τι είναι τα λείψανα των Αγίων; Αισθητά σημεία αναφοράς, παρουσίας του Αγίου Πνεύματος και των χαρισμάτων του. Κάποιος είναι άρρωστος, του βάζουμε τα λείψανα ενός Αγίου,

γίνεται καλά. Πώς; Ενήργησε το Πνεύμα το Άγιο διά των λειψάνων του Αγίου. Γιατί; Διότι ο άνθρωπος αυτός, όσο ζούσε, ήταν κοινωνός του Αγίου Πνεύματος. Και το Πνεύμα το Άγιον, όπως λέει ωραιότατα σε μία προσευχή του ο Άγιος Καβάσιλας, ο Άγιος Νικόλαος, και να έχει πεθάνει, το Πνεύμα το Άγιον δεν αποχωρίζεται από αυτόν. Διότι, όπως λέγει: «Κύριε» — είναι προσευχή — «Κύριε, η Θεότητά Σου δεν χωρίστηκε από το σώμα που ήταν στον τάφο, ούτε από την ψυχή που ήταν στον Άδη». Κατά τον ίδιο τρόπο,

του Αγίου σου η ψυχή ή των Αγίων σου, το μεν σώμα που είναι στον τάφο, δεν χωρίστηκε το Πνεύμα το Άγιον, ούτε από την ψυχή του Αγίου που είναι εις τον Παράδεισο. Έτσι βλέπουμε το Πνεύμα το Άγιο να είναι ηνωμένο με το σώμα στον τάφο του Αγίου και την ψυχή του Αγίου που είναι εις τον Παράδεισο. Είναι εκπληκτικόν. Γι’ αυτό θαυματουργούν οι Άγιοι. Το Πνεύμα το Άγιο θαυματουργεί διά λογαριασμό των Αγίων, τους οποίους θέλει να τιμήσει ο Θεός. Θέλετε ακόμη κάτι; Όταν ένας Άγιος πιάσει ένα αντικείμενο... Γιατί λέει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Δεν θαυματουργούν μόνο», λέγει, «τα λείψανα, αλλά και οι λάρνακες που φυλάσσονται τα λείψανα». Δηλαδή τα κιβωτίδια, ο τάφος, και εκείνος ακόμη δέχεται τη χάρη. Έτσι, όταν ένας Άγιος πάρει ένα αντικείμενο ενώ ζει, τότε το αντικείμενο αυτό και αυτό γίνεται φορέας ακτίστου χάριτος. Απόδειξις; Είναι τα προσωπικά αντικείμενα που ήρθαν σε επαφή εκ του χρωτός, από το δέρμα του Αγίου. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Γι’ αυτό έχουμε και τις λεγόμενες θαυματουργές εικόνες. Που

άνθρωπος που είχε το Πνεύμα του Θεού αγιογράφησε και τώρα αυτή η εικόνα γίνεται φορέας Θείας Χάριτος. Γι’ αυτό, πώς σας φαίνεται αν ο αγιογράφος την ώρα που αγιογραφεί — βέβαια μπορεί καλό άνθρωπο, σκέπτεται — μπορεί να καπνίζει τσιγάρο και να βρίζει; Είναι δυνατό να μεταδώσει αγιασμό στην εικόνα; Αδύνατο, αδύνατο. Οι παλαιοί αγιογράφοι νήστευαν, έλεγαν διαρκώς την ευχή του Ιησού. Έτσι, αυτά που μας παρέδωσαν είναι όχι μόνο αριστουργήματα τέχνης — γιατί τέχνη, τι; Εδώ, εν προκειμένω, εκφράσεως.

Τι θέλουμε να εκφράσει; Η πίστις, το δόγμα, αλλά και μετάδοση, τρόπον τινά, χάριτος και να είναι αυτές οι εικόνες θαυματουργές. Βλέπετε λοιπόν, τα πράγματα έχουν μια ιερότητα.

Όταν κάποτε πήγαιναν να θάψουν έναν άνθρωπο στην Ιεριχώ κοντά — έναν άνθρωπο, πέθανε ο άνθρωπος και πήγαιναν έξω από την πόλη να τον θάψουν, κάπως μακριά — εκεί αντελήφθησαν ότι ήρχοντο κάποιοι ληστές. Οι άνθρωποι που πήγαιναν τον νεκρόν να τον θάψουν... Πλάι, δηλαδή στο σημείο εκείνο που αντελήφθησαν τους ληστάς, ήταν ο τάφος του Ελισσαίου του Προφήτου Ελισσαίου, και το λέει η Αγία Γραφή αυτό, ναι.

Δέλτα Βασιλειών. Τότε έγινε το εξής: είδαν οι άνθρωποι τους ληστάς, τρόμαξαν, πέταξαν τον νεκρόν εις τον τάφον επάνω του Ελισσαίου και το βάλαν στα πόδια να γλιτώσουν. Το αποτέλεσμα; Ο νεκρός που ήρθε σε επαφή με τον τάφο και τα λείψανα του Ελισσαίου, του Προφήτου, ξέρετε τι έγινε; Ανεστήθη. Ανεστήθη, το λέει η Αγία Γραφή. Και επειδή όλα αυτά τα αρνούνται οι αιρετικοί, οι Προτεστάντες, ή, ή, ή, να μάθαμε ακόμη μια φορά τι θα πει Ορθοδοξία. Ευχαριστώ που με ακούσατε.