Catecheses of St Cyril 171 | 12-02-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We were studying the Catechetical Lectures of Saint Cyril. After everything said about the Church, we had reached paragraph 27. We had come to the final article of the Creed, since, as you know, the Creed is interpreted in these Catechetical Lectures. Saint Cyril delivered these wonderful—truly wonderful—Catechetical Lectures for the sake of his catechumens. And what is the final article? Eternal life. We say: “I believe in one Holy, Catholic, and Apostolic Church; I look for the resurrection of the dead.”

In the same Catechetical Lecture it was said: “I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come.” What we must now discuss is “the life of the age to come,” that is, eternal life. So we are at paragraph 29, marked Kappa-Theta, on page 243. “True and genuine life, then, is the Father, who through the Son, in the Holy Spirit, pours forth the heavenly gifts upon all,” and so forth. True life, then, is indeed the Father.

Through the Son, in the Holy Spirit, He pours forth the gifts—the heavenly gifts, all the heavenly gifts. “Who through the Son, in the Holy Spirit, pours forth the heavenly gifts upon all.” In other words, all heavenly gifts flow from the One who is true life, namely the Father, through the Son, in the Holy Spirit. This is absolutely fundamental, because eternal life truly flows from there: from God, that is, from the Holy Trinity. And so...

Whatever created beings are capable of possessing eternal life must receive it from God. There is no eternal life outside God, nor is there any other source that can give us eternal life. God alone, we might say, possesses immortality. In his First Epistle to Timothy, the Apostle Paul says: “Who alone has immortality, dwelling in unapproachable light,” and so forth. He alone. Now, immortality means the absence of death and therefore life—life without end, eternal life. Thank you.

When I say immortality, I mean, of course, eternal life, since death is no longer possible. Did you hear what the Apostle Paul says? “Who alone has immortality.” Greek philosophy held that the human soul was immortal of itself and in itself—that the soul was immortal by its own nature—and consequently that man, according to Greek philosophy, is immortal. The body indeed decays, as is evident to everyone. The body dissolves and the person dies, but the soul never does.

This is a Greek belief. Here, when we say “Greek,” we mean it in the broader sense: pagan, outside Christianity. Do not forget that the words “Greek” and “Hellenic” have two meanings. They can express what we are—Greeks, our people, our nation, our heritage—but they can also denote paganism. I have told you this many times. You will encounter this usage in the Fathers, when they say that certain teachings are Greek doctrines. You may also find, for example, in decisions of Synods or in the teachings of the Fathers, that something is called a Greek belief. There “Greek” means pagan. It is in this sense, then, that this belief is pagan.

The belief is that the soul is immortal by itself. Yet nothing is immortal by itself, since the Apostle Paul says of God that He alone possesses immortality. He alone—notice this—has it of Himself, if I may put it that way. Immortality is found in God; immortality in itself belongs to God, and to God alone. Not even the angels are immortal by nature. Whenever we encounter something immortal, such as the angels or the human soul, it draws its immortality from the immortal God.

That is to say, God created the world out of nothing; we did not exist beforehand. And when God wills something to remain and not pass away—for the elements of bodies are mutable and undergo change—it remains. Likewise, man and the angels are immortal because God wills man to remain immortal, the angel to remain immortal, and the devil to remain immortal. But if God did not will man to remain immortal, he would not remain so, because he is not immortal by himself. Always know and remember this. From where, then, do we draw immortality or eternity? We draw it from God. And here...

It says, very characteristically, that true life is indeed the Father. Why use the words “true life”? Because our life is relative, whereas life in God is absolute. God’s life is self-evident, because it defines His very existence. In the Old Testament God says “I” many, very many times: “I am.” Often, for brevity, He omits the word “am” and says simply “I.” Indeed, when He gives a commandment, He says, “I am the Lord”—that is, I, the One who...

I say this as the One who is the Lord, with the word “am” understood. But we also have the expressions “I am” and “I am the Lord God.” As I have told you, “am” expresses existence, while “I” expresses personhood. God, then, is personal existence, and it is impossible for God not to be immortal. Our intellect grasps this—or rather, in another sense, our intellect cannot grasp it. For if God were not immortal, His existence would disappear, and consequently we would have no God. But then, quite simply, He would not be God. God, therefore, is truly life itself.

Eternal life. God is truly life: the Father through the Son, in the Holy Spirit. This formula is used very often by the Apostle Paul—that is, throughout the New Testament—and even more frequently by the Fathers. For the Father is regarded as the source of the Son and of the Holy Spirit. There was never a moment when the Son did not exist, as Arius claimed, nor was there ever a moment when the Holy Spirit did not exist. The Holy Spirit and the Son are divine Persons without beginning, coeternal with the Father. Yet the Father is the source. There is an analogy...

Yet no analogy exists—none at all—that can express what we mean by God as the Holy Trinity: no mechanical, thermal, chemical, social, or philosophical analogy, nor any other. There is no analogy that can convey what we mean when we say that God is Triune. Nevertheless, I will mention something the Fathers say, though of course this does not...

This analogy does not define or exhaust the doctrine of the Holy Trinity. Far from it! But a person needs some image in order to understand. So the Fathers take the human being himself and say: consider the nous, its word, and its breath. The nous...

The nous brings forth the word, for if I had no nous, how could I have a word? The nous, then, brings forth the word, which in a human being is uttered by means of breath. In this way, man is, so to speak, an image of God as the Holy Trinity. Yet as far as an image stands from its prototype, so far does man stand from God. Nevertheless, I have a nous, and my nous expresses itself through the word by means of breath. We might phrase it this way: the nous, through the word, in the breath. This gives us an image for saying: the Father, through the Son, in the Holy Spirit. Pay attention.

Pay attention: these comparisons are only relative. We cannot press them too far, lest we fall into sin by saying something false. A human being is one. I, who possess a nous, a word, and breath, am one person—one, of course. But my nous is not a person, my word is not a person, and my breath is not a person. In God, however, the nous in this analogy—that is, the Father—is a person; the Son is a person; and the Holy Spirit is a person. This is why I told you that it is only a shadowy analogy, offering us an image to help us understand. Beyond that, no analogy can give us an image of the Holy Trinity. None exists. God cannot be depicted in this way. Thus life comes from the Father.

It is expressed and passes through the Son, and is manifested in the Holy Spirit. Let us put it this way: the Father, God, wills to give life. Let us say that He creates man and wills to give him life. Human life is secondary; the primary life is God Himself. The Father gives life through the Son—that is, the Son creates man. Christ said, “I am the life,” meaning life in the absolute sense, life in and of Himself. But it is the Father through the Son, because the Son creates: the Father wills, the Son creates, and what He creates remains...

What the Son creates remains because the Holy Spirit sustains it. The whole Holy Trinity, then, is the source of life, as we have said. God is the source of life, if we are to speak simply in the singular and say “God.” But in unfolding this truth, we have expressed it as we have up to this point. All gifts flow from the Holy Trinity, and therefore life does as well. If anything exists and lives, it is because God lives and gives life. Saint Cyril continues: “Because of His love for mankind, He has unfailingly promised eternal life to us human beings.” That is, through God’s love for mankind...

Eternal life has been unfailingly promised to us human beings. What kind of life? Eternal life. Until now, perhaps we have been referring—indeed, what else could we have meant?—to this present life, when we say that we are alive. God gave us this life. Something majestic is revealed in the opening verses of Genesis: the Holy Spirit, it says, was over the waters. There, like a hen brooding over her eggs—the Holy Spirit also appears as a dove, as a bird—He broods over the waters, and life comes forth; life appears.

So there is life in the waters—not human life, but animal life. Yet all life in general, whether the life of animals, plants, or human beings, comes from God. Human life, however, is connected with being made according to the image of God—that is, with the soul—and so it is not merely biological, merely a biological phenomenon. This makes human life altogether exceptional. In man, life is bound up with the soul, which animals do not possess in this sense; and in what we call human life, in the soul, we have the image of God. This life also...

It belongs to each person, to every human being. For this life to continue, and for man not to return again to nothing—since man does not possess immortality by himself—God must now give him eternal life. It is, if you will, a second act. You know that sinners also live in Hell. Nevertheless, existence in Hell is not called life, because life is always identified with the Kingdom of God, with eternal life. Yet the sinners in Hell will also exist eternally. In what sense? They will live forever, but they will not possess the eternal life of God. God will will them to continue to exist, but they will not enjoy what eternal life contains—the eternal life that flows from God.

Man will receive this eternal life from God as a second act of creation. This, then, is why Christ came. We read—unfortunately, I do not have the New Testament with me at the moment; it is in my bag—that in his First Epistle, John the Evangelist says: “We have told you these things so that you may have joy, just as we have joy, and so that you may have eternal life.” “Concerning the Word of life, concerning the Word of life, whom our hands have touched, our ears have heard, and our eyes have seen—concerning the Word of life”—we proclaim this to you so that you too may have eternal life.

Therefore, those who did not listen or did not believe would not have eternal life. In what sense do we mean eternal life? In the sense of the Kingdom of God, of man’s communion with God. For there is also eternity in Hell, as we shall see further on. So we see that God truly gives both life and eternal life. And if you think about it, we did nothing to obtain this present life of ours. Did anyone arrange to possess life or to be what he is? We were born; we simply were born. We did nothing to obtain this life.

The second life, eternal life, depends upon us. Whether or not we shall ultimately possess it is entirely our own responsibility. That is precisely why it is included in the Creed: we confess our faith in eternal life. And for us to possess it—rightly is it placed as the final article of the Creed—all the other things we must possess are presupposed. We believe in God, in the Church, in this and that, in the spiritual life, and so forth, so that we may have eternal life. “We must not disbelieve that this is possible.” Saint Cyril says that we must not refuse to believe it. “For we must believe while looking not to our own weakness, but to His power.” If you ask how all this, how eternal life, is possible—

God is mighty. Nothing is impossible for God. This is why He made such an awe-inspiring universe: so that you may look upon it, my brother, and say, “If this universe is so awe-inspiring and contains such tremendous, inconceivable energy, who is He who made it, and how great must His power be?” The Apostle Paul says this in Romans as well. Man is called to look upon creation, and Paul declares him without excuse if he ultimately refuses to acknowledge the wisdom, love, and power of God. The Old Testament also repeatedly calls man to behold the majesty of the universe, in the Wisdom of Solomon, the Wisdom of Sirach, and elsewhere.

From the majesty of the universe, man is to rise to the majesty of God. How mighty, then, is God? If God is unfathomably powerful, why should He not be able to give eternal life? Of course He is able! This is why, my beloved, I myself make use of this thought. Whenever I encounter some difficulty and wonder, “What is going to happen?” I immediately answer myself: “Has God died?” God does not die. People die, circumstances change, and the universe passes away, but God remains. He is wise, He is full of love, He is mighty, and with the mighty God all things are possible. Then there is the resurrection of the dead, for they will rise and live eternally. Does not the Apostle Paul say so?

God is able, he says to the Corinthians in his First Epistle to the Corinthians. Indeed, in chapter fifteen, does he not speak of those who wonder and ask, “But how can this happen?” For this comes into a dreadful conflict with our reason—a dreadful conflict. I think this is the most dreadful conflict of all: How can this body, which is laid in the grave and decays, possibly rise again? And the Apostle Paul says, “Some have no knowledge of God.” Some lack the knowledge of God. In what does this ignorance consist? In their failure to know the power of God. Therefore, when we say that God is almighty, why should we start debating, refuting, and rationalizing? God is almighty.

Do you want to see this? I repeat: look at the universe, and you will see how mighty God is. For all things are possible with God.

Christ said this too. How did He put it? That all things are possible with God. Daniel tells us both that this is possible and that we await eternal life. And in the Creed we confess that we truly await this eternal life with joy, and that it is possible. From this point onward, Saint Cyril cites passages from Holy Scripture, from both the Old and New Testaments. He gives us only a few examples, because, as he will emphasize, there are so very many passages in Holy Scripture. He selects just a sample because he is pressed for time: the Catechetical Lectures must be completed, since the time has come for

the Baptism of the catechumens, those preparing for illumination. What does Daniel say? Let us begin with the passage with which Saint Cyril begins: “And many of the righteous shall shine like the stars unto the ages and beyond.” He is speaking of the resurrection of the dead. This is found in Daniel chapter twelve, an astonishing chapter. Read it, and see how closely it resembles Matthew chapter twenty-five, which speaks about the resurrection of the dead—how the judgment will take place, and so forth. What does Daniel say there? He says many things, including that the righteous will shine like the

stars. These many righteous ones who shine like the stars will live and remain unto the ages and beyond. We could put it another way: unto the ages of ages. You know, there is a distinction in the expression “unto the age.” We might say, “I will never do that in this age.” This expression indicates something limited. It does not mean a hundred years; it means the limited span of historical time. “Unto the age” extends only until history comes to an end. But when we say “unto the ages of ages,” we mean eternity. You should know this. We encounter many expressions using both

“unto the age” and “unto the ages.” Both occur, and each expresses what I have just explained to you. Then Paul says, “And so we shall always be with the Lord,” as he writes in his First Epistle to the Thessalonians. Thus, after the resurrection of the dead—or after those still living have been changed into incorruption and immortality—the Lord will come, and we shall be caught up in the clouds, and so forth. What does he say? “And we shall always be with the Lord.” We shall always be with the Lord. What does this mean? Does the Lord die? No. “Death no longer has dominion over Him,” says the Apostle Paul, referring, of course, to His human nature.

We shall always be with the Lord. Listen: always. In other words, this is synonymous with “unto the ages of ages.” It is astonishing and wonderful. Saint Cyril explains that the words “always with the Lord” signify eternal life. More precisely—let me read it correctly, because I did not read it correctly before—“For to be always with the Lord,” we would place a comma there, “signifies eternal life.” That is, our being always with the Lord signifies eternal life. And the Savior also says with perfect clarity in the Gospels:

“And these will go away into eternal punishment, but the righteous into eternal life.” They will depart: the sinners into eternal Hell, and the righteous into eternal life, that is, into the eternal Kingdom. Here we see eternity both as the Kingdom of God and as Hell. I would not want to pass over this without saying a few words, because, unfortunately, there are people—even university professors—who uphold Origen’s teaching on the restoration of all things, and similar ideas.

They claim that the word “eternal” has a relative, limited meaning when applied to Hell, but an absolute meaning when applied to the Kingdom of God. Let us explain this briefly. Origen taught that Hell would not be eternal, but that after sinners had been sufficiently punished, God would free them from their punishment. This is why the teaching is called the restoration of all things; in some versions, it includes even the devil. Consequently, God would forgive both the devil and sinners, and Hell would no longer exist.

Thank you. This is a delusion.

This delusion arises from two causes. The first is the attempt to explain the matter rationally—to explain it by human reason. You know that rational explanations of the dogmas have always led to heresy. Always. The dogmas are given by revelation; they are not the products of logical processes or intellectual analysis. Therefore, when man tries to understand and interpret something by his own reason, he goes astray. Man cannot imagine eternal Hell, and so he rejects it. The second cause is sentiment. How can a good God—

How can a good God be at peace, and how can even those made righteous in the Kingdom of God be at peace, when they know that demons, relatives of the saints, and other human beings in general are in Hell and are being punished eternally? There is reasoning in this too, but sentiment comes and imposes itself upon reason. “Could a good God ever do such a thing?” And so they fall into the delusion that Hell does not extend into eternity. It is a delusion. To begin with, nowhere does Holy Scripture tell us that this condition will one day change.

Nor is this some hidden dogma that God will reveal to us then, saying, “Well, I made you afraid for a while. But now, because I love you, things are changing, and I shall reveal something new to you.” My beloved, God neither plays games nor lies. When He said that Hell is eternal, it is eternal. However much this frightens us, this is what has been revealed. And there is more: the word, the term “eternal,” appears in the same author, Matthew, in the same chapter, chapter twenty-five, and in the very same verse. The same word is used both for the Kingdom of God and for Hell. There is no distinction whatsoever. If we accept that “eternal” means something temporary when applied to Hell, then, since the same word is also used of the Kingdom of God, we would have to say that the Kingdom of God will also come to an end someday. And do not imagine that no one fell into such wretched ideas. Some believed—without my saying more—that this world is destroyed and then begins again from the beginning. The Gnostics taught such things: it begins again, and then again, with human beings appearing each time, through many successive creations. Why? Because we refuse to accept what God reveals, and so we fall from one delusion into another. My beloved, the meaning of “eternal” is

exactly what it says. It is not relative; it is absolute. I shall repeat what I said earlier: if the word were relative, then eternal life in the Kingdom of God, and the Kingdom of God itself, would also have to be relative and temporary. Thus Hell is eternal, and the Kingdom of God is eternal. Unfortunately, as I told you, this heresy—a grave heresy, a very grave one—is even taught in our universities by professors of Dogmatic Theology. Not by all of them, God forbid, but it is taught. Once, some of our own people who were studying at the theological school of a certain university in Thessaloniki—an Orthodox university, a Greek one, I said, in Thessaloniki—

Well… “They did not teach you such things; you simply misunderstood.” But this has been repeatedly verified, and so forth. Since many such teachings are circulating, let us be watchful. Let us be watchful. You see, the Jehovah’s Witnesses also accept this idea that Hell is temporary. They say that when sinners are raised—and sinners will indeed be raised—God will ask them, “Do you repent?” They will say, “Yes.” What fool would not say yes? But then, supposedly, those who say “No”—though who would ever say no?—will be annihilated by God. In other words, for the Jehovah’s Witnesses, Hell does not exist.

They simply say there is no eternal Hell—indeed, no Hell at all. And that is the end of it. So you can see what positions are being put forward. I am establishing this clearly for you, so that you may know: both the Kingdom of God is eternal and Hell is eternal. Let us continue. Paragraph thirty: “And there are many proofs concerning eternal life.” He says that there are many proofs of eternal life. When he says “proofs” here, I would like to point out that he means proofs from Holy Scripture. They are not logical demonstrations of the kind we would seek in mathematics or physics...

We do have proof, but it consists of proofs from Holy Scripture. And for the believer, Holy Scripture provides proof—for the believer. This is extremely important. “The divine Scriptures, desiring that we should acquire this eternal life, set before us the ways of acquiring it.” The divine Scriptures—Holy Scripture—desire that we human beings should acquire eternal life; therefore, he says, they set forth the ways by which we may do so. Of course, in essence these are not different ways, as you will see shortly, because there is only one way to acquire eternal life. There are many expressions which...

differ from one another, as you will see shortly, but in essence there is only one way: to live the evangelical life of faith and godliness. And if you live this evangelical life of faith and godliness, then you certainly possess eternal life. I have explained this to you; pay attention. The phrase “the ways” should not be taken literally as meaning different ways. They are simply different expressions, different doors—for he speaks about doors—through one of which a person may pass in order to enter eternal life. He tells us about these doors a little further on. You will now see what these doors are. “Of these, because of the length of the discourse, we shall now present only a few testimonies, leaving the rest to those who are diligent.”

The subject is vast, he says. So we shall leave it here; we do not have time. I leave it to those who are interested, to the diligent, to investigate—that is, to study Holy Scripture. And I must tell you this as well, while the opportunity presents itself. My dear ones, what we do here, sitting together and speaking about these matters, is very little. Saint Cyril himself admits this a little further on. It is very little. It merely gives you a starting point. Do not expect to receive complete catechesis here. You must go home and study. Holy Scripture must never leave our hands.

As you study Holy Scripture, you must view it through the Patristic lens—that is, by using the Fathers’ interpretation, the Orthodox interpretation of Holy Scripture. I beg you earnestly: study the whole of Holy Scripture. Did you notice what he says? “The divine Scriptures.” He means both the Old Testament and the New Testament. Besides, throughout the Catechetical Lectures over all these years, you have seen how freely he draws equally upon both the Old Testament and the New Testament. Only a little while ago you heard a testimony from Daniel, followed by one from the New Testament. So now let us look at these doors, these openings through which we may enter the Kingdom of God.

“At one time, through faith.” That is, sometimes through faith. “For it is written: ‘He who believes in the Son has eternal life,’” and so forth.

“Again, He Himself says...” Then further on he gives many more examples. He lists six points. The phrase “at one time, through faith” means that he takes one passage as an example: if you believe, you will be saved; you will possess the Kingdom of God; you will possess eternal life. “He who believes—he who believes in the Son—has eternal life,” says John the Evangelist. Whoever believes in the Son has eternal life. There may come an exceptional moment when a person has only time to confess the faith and be saved. The classic example is the thief upon the Cross, who said...

“Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom.” He calls Him Lord. The words “remember me” mean: You will live after the Cross, and I too shall live. Therefore, I confess You to be immortal, and I too am immortal. Moreover, remember me because You are in Your Kingdom—you are King. And he also calls Him Lord. “King” refers to His human nature, while “Lord” refers to His divine nature. Here we have faith in and confession of the divine-human nature of Jesus Christ, the God-Man. The answer is: “Truly, I assure you, today you will be with Me in Paradise.”

The Fathers—the neptic Fathers, the Fathers of watchfulness, and the ascetic Fathers—say that in the days of the Antichrist, faith alone will save a person, even if that person has no works. Faith alone. For those days will be exceedingly difficult, and to reach the point of saying, “I believe in Jesus Christ,” you will have to be a hero. Those days will be so difficult. This is what the Fathers say. An ascetic was once asked, “Geronta”—I do not remember his name; perhaps you remember it and know who he was—“we labor greatly in ascesis, in ascetic discipline, and so forth. What will another generation after us, and later generations, do?” “Half the work,” the elder replied. “And after them?”

After them, no works at all. Yet because they will have held fast to faith alone, they will be greater than we are, although our labor—our ascesis—is so severe. You see? So there are circumstances in which a person can be saved by faith alone. But let no one deceive himself and say, “Ah, wonderful! I will simply say that I believe in Jesus Christ in the Orthodox manner, in His divine-human person, and thus I shall be saved.” A pitiable delusion! Pay attention. I shouted that very loudly so that anyone who is growing sleepy, since it is nighttime, may hear it, wake up, and listen. A pitiable delusion! God forbid. These are exceptional circumstances. Let us continue.

Again He Himself—the Lord—says: “Amen, amen, I say to you: he who hears My word and believes Him who sent Me has eternal life,” and so forth. “At another time, through the preaching of the Gospel. For He says: ‘He who reaps receives wages and gathers fruit for eternal life.’” This too is in John. This is the second case. The person who preaches the Gospel, he says, gathers fruit through evangelical preaching. Let us say that if I preach to you the Gospel that Christ sowed in the field of the world, then we are reaping.

For Christ said to His disciples, “Others have sown, and you have entered into the labor of those who sowed,” meaning first and foremost Himself. First and foremost. Throughout history, all of us are reapers. Essentially, we are reapers. The word of God was sown once for all, and now we reap; fundamentally, we reap. You may ask, “When people have never heard the Gospel, do we not sow the word among them?” In essence, it is God who sows it. He is truly the One who sows, and afterward we reap. And just as the one who sows receives a reward, so too will the one who reaps receive a reward. But here again there is a danger of delusion. Woe to us if we were to believe...

that merely because I am able to preach the Gospel, eternal life is opened to me, even if I myself do not first live according to the Gospel. What does the Apostle Paul say? “I discipline my body and bring it into subjection.” You see? “I discipline it and bring it into subjection.” Metaphorically speaking, I make my body my servant, so that it does not stray into various desires and sins. “Lest,” he says, “lest I myself, after preaching to others, should myself become disqualified.” That is, lest I preach to others and in the end prove unworthy myself. So I must put the Gospel into practice. Yet by taking up the ministry of preaching the Gospel, I also receive eternal life.

Thus I too may have eternal life. We must all put the Gospel into practice. Each person now has a particular way—an entrance, a door—through which to enter eternal life: one through faith, another through preaching the Gospel. Let us continue. “At another time, through martyrdom and confession in Christ. For He says: ‘He who hates his life in this world will preserve it unto eternal life.’” If a person hates his life in this world, He says, he will preserve his true life, eternal life. In other words, he gains eternal life. Through which door? Through martyrdom and confession.

Pay attention: through martyrdom and confession. Are there cases in which there is martyrdom alone? Yes; listen. The day before yesterday we celebrated the memory of Saint Charalambos, and of course we were in the church dedicated to Saint Charalambos. Saint Charalambos had been a Christian from childhood, was deeply devout, and was very advanced in age. When he was led to martyrdom and the executioners were flaying him with iron claws, they saw that the Saint possessed a boundless serenity and did not curse them.

He did not cry out; he glorified God and forgave those who inflicted these torments upon him. So many were moved to katanyxis, to compunction, that at that very moment they declared, “We too are Christians.” And at once, my dear ones, they too were beheaded together with Saint Charalambos. When were they baptized?

Our Church also accepts the baptism of blood—the baptism of martyrdom. They were baptized in their own blood. When did they have time to do anything else, to live according to the Gospel? They entered eternal life through the door of martyrdom. Let us continue. “And he who hates his life in...” Forgive me.

Forgive me, forgive me. Let us begin again. “Through preferring Christ to wealth and family.” “And everyone who has left brothers or sisters...” and so forth, “will inherit eternal life.” Again, it was the Lord who said this; it is in the Gospel according to Matthew. This means that whoever leaves his relatives and his wealth and follows the ministry of Christ also enters, through this dedication—the door of dedication—into the Kingdom of God, into eternal life. This presupposes, of course, that he lives according to the Gospel; I say it again so that you do not think otherwise. He also says that eternal life is gained “through keeping the commandments”—by keeping the commandments.

“You shall not commit adultery; you shall not murder,” and so forth, as He answered the young man who approached Him and said, “Good Teacher, what shall I do that I may have eternal life?” What did He say to that young man who asked Him for eternal life? “Keep the commandments.” Thus, through the door of keeping the commandments. And to continue and bring this to a close: “At another time, by abstaining from evil deeds and thereafter serving God.” When a person does the work of God while abstaining from unjust and wicked deeds—from everything that has no relation to God, from sin—there too he gains eternal life. Here, my dear ones, paragraph thirty comes to an end.

Before I finish with paragraph thirty—or rather, with the eighteenth Catechetical Lecture, because I would like to conclude it here, although about two pages still remain—let me say this: those pages contain exhortations addressed to those who were about to be baptized. His catechesis ends here, and he says: “But the end is eternal life,” and so forth. “And it is manifold...” He says, then, that eternal life is presented in many ways. I have left much unsaid, because there are many testimonies. But “the Savior has opened many doors of entrance into eternal life.” God has opened many doors into eternal life, and so on and so forth. Then he says, “Therefore, beloved brethren...”

“In every way, the word of instruction prepares your soul to receive the heavenly gifts.” Saint Cyril addresses them directly: the word of God is preparing you to receive the heavenly gifts through Baptism. These final two pages contain nothing more than exhortations to those who are about to be baptized, so we shall omit them and, God willing, begin next time. It is very...

I wanted to live a Christian life because I found it appealing. Someone says to you, “It is a beautiful thing to live a Christian life. It makes you respectable,” and so on. Yet such people do not accept eternal life—that is, the resurrection of the dead, the Kingdom of God, eternal life—because they have severed the Christian life from its chief purpose, which they ought always to keep in view. My dear friends, let us never, ever, ever forget that the purpose of the Christian life is eternal life. It is not to make us respectable. It is not to give us, so to speak, a good standing in this present life, and so forth. No! Let us not sever Christianity from its chief purpose. That purpose is eternal life, and we must keep it constantly before our eyes.

Eternal life—the Kingdom of God, which is eternal life. And so, having concluded, as I told you, this article of the Creed and the eighteenth Catechetical Lecture, we shall now turn to the Mystagogical Catecheses. Let me whet your appetite. There are five of them—five. Listen. The first and second concern Baptism. You will learn things you never knew before, things you truly never knew: the meaning of “spitting upon Satan”; the question, “Do you renounce him? Do you renounce him?”; what it means to renounce Satan and to unite yourself to Christ.

Why do I face west, and then turn toward the east? There are so many details that will bring you joy. But the most important thing is this: we shall come to understand the Baptism we have received. Could you ask for anything more?

The third Mystagogical Catechesis concerns Chrismation.

Chrismation.

When we baptize someone, we celebrate two Mysteries: Baptism and Chrismation. We have the chrism in a small metal container, a little vessel, and with it I anoint the person being baptized. What is this chrism? What is it? John the Evangelist says that you have the anointing, and therefore there is no need for me to tell you or write to you about this or that—he is referring to a particular matter—because you have the anointing. We have received Chrismation, yet we conduct our lives as though we had not. If we come to understand what it means to say, “I have received Chrismation,” then this too will fill us with joy, and we shall truly live it.

In the fourth Catechesis—these are all Mystagogical Catecheses—Saint Cyril explains the Mystery of the Holy Eucharist. He presents teachings there that, truly, I do not know in what books you could find, no matter how many you opened. They are exceptionally beautiful. First, he discusses and explains the very heart and essence of the Mystery: that it truly is the Body and Blood of Christ. He also explains how you should approach. At one point he says, “Place your right palm upon your left, crosswise, in the form of a throne.” The phrase “in the form of” means “as though.” It is as though my cupped hands have become a throne, and there the Lamb will be placed. In those days, they did not receive Holy Communion as we do today.

Today we receive with the communion spoon, with the Body and Blood of Christ united together; then, however, they received them separately. How beautiful this is! If, he says, a drop or any moisture from it remains, place it upon your head, upon your hair. Could this be the origin of what we see among simple believers, who, after eating the antidoron—the blessed bread distributed after the Divine Liturgy—place the remaining crumbs upon their heads? Perhaps. You will therefore encounter things which, I repeat, will bring you joy. Finally, there is the fifth Mystagogical Catechesis, which concerns the spiritual life. The first three, my dear friends, concern the three Mysteries necessary for everyone: Baptism, Chrismation, and the Holy Eucharist. The other Mysteries are not required of everyone: Holy Matrimony, Holy Orders, Holy Unction, and so forth.

These three are necessary for our salvation. Then comes the fifth Mystagogical Catechesis, which concerns the spiritual life. It contains beautiful teachings, including a brief explanation of the Lord’s Prayer, the “Our Father.” That is all for tonight. May the Lord bless you.

Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου. Είχαμε μείνει, μετά από ό,τι ειπώθηκε για την Εκκλησία, έως την 27η παράγραφο. Είχαμε μείνει για να πούμε τώρα το τελευταίο σημείο του Συμβόλου της Πίστεως, γιατί αυτό ερμηνεύεται, όπως είναι γνωστό, εις τις Κατηχήσεις. Γιατί χάριν των κατηχουμένων του ο Άγιος Κύριλλος έκανε αυτές τις θαυμάσιες, πραγματικά θαυμάσιες Κατηχήσεις. Και ποιο είναι το τελευταίο σημείο; Η αιώνια ζωή, που λέμε: «Πιστεύω εις μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν, προσδοκώ ανάστασιν νεκρών».

Ειπώθηκε εις την ιδίαν Κατήχησιν: «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν του μέλλοντος αιώνος». Αυτό τώρα έχουμε να πούμε, το «και ζωήν του μέλλοντος αιώνος», δηλαδή για την αιώνια ζωή. Έτσι ευρισκόμεθα εις την 29η παράγραφον, ΚΘ΄. Ήμεθα στη σελίδα 243. «Η μεν ουν όντως ζωή και αληθώς εστίν ο Πατήρ, ο δι’ Υιού τοις άπασιν εν Αγίω Πνεύματι τας επουρανίους πηγάζων δωρεάς» κ.λπ. Η μεν, λοιπόν, πραγματική ζωή είναι αληθινά ο Πατήρ.

Διά του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι, που πηγάζει τις δωρεές, τις επουράνιες δωρεές, όλες τις επουράνιες δωρεές. «Ο δι’ Υιού τοις άπασιν εν Αγίω Πνεύματι τας επουρανίους πηγάζων δωρεάς». Δηλαδή, όλες οι ουράνιες δωρεές πηγάζουν από την όντως ζωή, που είναι ο Πατήρ, διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Αυτό είναι πάρα πολύ θεμελιώδες, γιατί πράγματι η ζωή αιώνια πηγάζει από εκεί, από τον Θεό, δηλαδή τον Άγιο Τριαδικό Θεό, και έτσι...

Ό,τι υπάρχει από τα κτίσματα που μπορούν να έχουν την αιώνια ζωή, αυτά πρέπει να την παίρνουν από τον Θεό. Δεν υπάρχει αιώνια ζωή έξω από τον Θεό. Ούτε υπάρχει κάποια άλλη πηγή που να μας δίνει την αιώνια ζωή. Ο Θεός πράγματι, θα λέγαμε, είναι Εκείνος που έχει μόνος την αθανασία. Λέει στην προς Τιμόθεον πρώτη του επιστολή ο Απόστολος Παύλος, λέγει: «Ο μόνος έχων αθανασίαν, φως οικών απρόσιτον» κ.λπ. Ο μόνος. Όταν λέμε όμως αθανασία, θα πει απουσία θανάτου, συνεπώς ζωής, ζωής εις το διηνεκές, αιωνίου ζωής. Ευχαριστώ.

Όταν πω αθανασία, εννοώ βεβαίως την αιώνια ζωή, αφού δεν υπάρχει πια περίπτωση θανάτου. Είδατε τι λέγει ο Απόστολος Παύλος; «Ο μόνος έχων αθανασίαν». Η ελληνική φιλοσοφία ήθελε την ανθρώπινη ψυχή αθάνατη εξ εαυτής και καθ’ εαυτήν, από τον εαυτό της, αυτή η ίδια η ψυχή να είναι αθάνατη, και συνεπώς ο άνθρωπος, κατά την ελληνική φιλοσοφία, είναι αθάνατος. Το μεν σώμα διαλύεται — αυτό το φανερό στον κάθε άνθρωπο — αφού το σώμα διαλύεται, πεθαίνει ο άνθρωπος, όμως η ψυχή ποτέ.

Είναι μια δοξασία ελληνική. Όταν λέμε ελληνική τώρα, με την ευρεία έννοια, που θα πει ειδωλολατρική, εξωχριστιανική. Μην ξεχνάτε, οι λέξεις Έλληνας, Ελληνικός, Ελληνική έχουν δύο σημασίες. Αυτό που εκφράζει αυτό που είμαστε, Έλληνες, τη φυλή μας θα λέγαμε, τον λαό μας, τη γενιά μας· εκφράζει όμως και την ειδωλολατρία. Πολλές φορές σας το έχω πει αυτό. Θα το συναντήσετε αυτό στους Πατέρες, ότι αυτά είναι ελληνικά δόγματα. Θα το βρείτε σε, ξέρω εγώ, αποφάσεις Συνόδων ή διδασκαλίες Πατέρων, ότι αυτό το πράγμα είναι ελληνική δοξασία. Ελληνική θα πει ειδωλολατρική. Με αυτή, λοιπόν, την έννοια είναι η ειδωλολατρική δοξασία αυτή.

Η ψυχή είναι από μόνη της αθάνατη. Δεν υπάρχει τίποτε το αθάνατον, όταν λέγει ο Απόστολος Παύλος για τον Θεό ότι είναι ο μόνος που έχει την αθανασία. Ο μόνος, προσέξτε, αφ’ εαυτού του, να το πω έτσι, από μόνος του την έχει. Και η αθανασία βρίσκεται στον Θεό. Αυτή καθ’ εαυτήν είναι η αθανασία στον Θεό. Μόνο στον Θεό. Ούτε οι άγγελοι είναι αθάνατοι. Όταν συναντούμε κάτι το αθάνατο, όπως είναι οι άγγελοι ή η ανθρώπινη ψυχή, έλκουν αυτά την αθανασία από τον αθάνατον Θεόν.

Δηλαδή... Που έκανε ο Θεός τον κόσμο εκ του μηδενός, δεν προϋπήρχαμε. Και όταν κάτι ο Θεός θέλει να μένει, να μην μεταβάλλεται — γιατί έχουμε τα μεταβαλλόμενα στοιχεία των σωμάτων, μεταβάλλεται — επίσης η αθανασία του ανθρώπου και των αγγέλων είναι γιατί θέλει ο Θεός να μένει αθάνατος ο άνθρωπος, αθάνατος ο άγγελος, αθάνατος ο διάβολος. Εάν όμως ο Θεός ήθελε να μην μένει ο άνθρωπος αθάνατος, δεν θα έμενε αθάνατος, γιατί δεν είναι από μόνος του αθάνατος. Αυτό να το ξέρετε πάντοτε, να το ξέρετε. Έτσι λοιπόν, από πού έλκομεν την αθανασία ή την αιωνιότητα; Την έλκομεν από τον Θεό. Και εδώ...

Πάρα πολύ έτσι χαρακτηριστικά, ότι η όντως ζωή είναι αληθινά ο Πατήρ. Γιατί να βάλει «η όντως ζωή»; Γιατί η δική μας η ζωή είναι σχετική, αλλά στον Θεό η ζωή είναι απόλυτη. Η ζωή του Θεού είναι αυτονόητη, γιατί καθορίζει και την ύπαρξή Του. Όταν ο Θεός λέγει εκείνο το «Εγώ» πάρα πολλές, πλείστες όσες φορές στην Παλαιά Διαθήκη, «Εγώ ειμί», ή πολλές φορές για συντομία βγάζει το «ειμί» και λέει «Εγώ», και μάλιστα δίνει μια εντολή και λέει «Εγώ Κύριος», δηλαδή εγώ το...

Λέγω, που είμαι ο Κύριος, και προϋποθέτει το «ειμί». Αλλά έχουμε και εκφράσεις «Εγώ ειμί», «Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός». Και όπως σας έχω πει, το «ειμί» εκφράζει ύπαρξη, το «Εγώ» εκφράζει πρόσωπο. Ο Θεός, λοιπόν, είναι ύπαρξις προσωπική και δεν μπορεί ο Θεός να μην είναι αθάνατος. Και το μυαλό μας το καταλαβαίνει αυτό ή, καλύτερα, αντίθετα, δεν το καταλαβαίνει το μυαλό μας. Γιατί αν ο Θεός δεν ήταν αθάνατος, τότε η ύπαρξή Του θα εξαφανιζόταν και, συνεπώς, δεν θα είχαμε Θεό, αλλά τότε δεν θα ήταν Θεός, απλούστατα. Έτσι, λοιπόν, ο Θεός είναι όντως η ζωή.

Η αιώνια ζωή. Είναι αληθώς ο Θεός η ζωή και είναι ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Αυτό το σχήμα είναι κάτι που πάρα πολλές φορές χρησιμοποιείται και από τον Απόστολο Παύλο, δηλαδή από την Καινή Διαθήκη, αλλά και από τους Πατέρες πολύ περισσότερο. Διότι ο Πατήρ θεωρείται η πηγή του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Δεν υπήρξε στιγμή που ο Υιός να μην υπάρχει, όπως έλεγε ο Άρειος. Ούτε στιγμή που το Πνεύμα το Άγιο να μην υπάρχει. Το Πνεύμα το Άγιο και ο Υιός είναι συνάναρχα πρόσωπα με τον Πατέρα. Αλλά η πηγή είναι ο Πατέρας. Υπάρχει ένα παράδειγμα.

Ότι κανένα παράδειγμα δεν υπάρχει, κανένα παράδειγμα που να μπορεί να εκφράσει αυτό που λέμε Άγιος Τριαδικός Θεός· ούτε μηχανικόν, ούτε θερμικόν, ούτε χημικόν, ούτε κοινωνικόν, ούτε φιλοσοφικόν, ούτε... Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα που να δώσει αυτό που λέμε: ο Θεός είναι Τριαδικός. Εν τούτοις, θα πω κάτι που το λέγουν οι Πατέρες, χωρίς αυτό φυσικά...

Το παράδειγμα να προσδιορίζει, να εξαντλεί το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Άπαγε, άπαγε. Αλλά για να έχει κανείς, γιατί ο άνθρωπος για να καταλάβει θέλει πάντα μια εικόνα. Και παίρνει τον άνθρωπο τον ίδιο και λέγει: όπως είναι ο νους, είναι ο λόγος και η πνοή του. Ο νους...

Τον λόγο, γεννάει τον λόγο, διότι αν δεν έχω νου, πώς θα έχω λόγον; Ο νους, λοιπόν, γεννάει τον λόγο, ο οποίος εκφέρεται με τη μορφή μιας πνοής στον άνθρωπο. Και ο άνθρωπος πράγματι είναι, τρόπον τινά, μια εικόνα του Αγίου Τριαδικού Θεού. Αλλά όσο απέχει μια εικόνα από το πρωτότυπο, άλλο τόσο απέχει και ο άνθρωπος από τον Θεό. Αλλά, εν τούτοις, ενώ έχω νου και ο νους μου εκφράζεται διά του λόγου, με την πνοή, θα το έλεγα τώρα: ο νους διά του λόγου εν πνοή. Για να πω: ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Για να το πω αυτό το πράγμα. Προσέξτε.

Προσέξτε, αυτά είναι σχετικά. Δεν μπορούμε, δεν μπορούμε. Να κάνουμε και κάποια αμαρτία εδώ, να πούμε κάτι διαφορετικό. Ο άνθρωπος όμως είναι ένας. Διότι εγώ που διαθέτω τον νουν και τον λόγο και λοιπά και την πνοή είμαι ένας. Ένας. Βέβαια, ένας. Αλλά ο νους μου δεν είναι πρόσωπον, ούτε ο λόγος μου είναι πρόσωπον, ούτε η πνοή μου είναι πρόσωπον. Ενώ ο Θεός είναι, και ο νους, δηλαδή ο Πατήρ, είναι πρόσωπο, και ο Υιός είναι πρόσωπο και το Πνεύμα το Άγιον είναι πρόσωπο. Γι’ αυτό σας είπα, είναι ένα σκιώδες παράδειγμα, για να δώσουμε μία εικόνα, να καταλάβουμε. Κατά τα άλλα δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα που να δώσει, θα λέγαμε, μία εικόνα της Αγίας Τριάδος. Δεν υπάρχει. Είναι ανεικόνιστος ο Θεός, δεν υπάρχει. Έτσι έρχεται η ζωή από τον Πατέρα.

Εκφράζεται, περνάει διά του Υιού και εκφράζεται με το Άγιο Πνεύμα. Αυτό να το πούμε ως εξής: ο Πατήρ, ο Θεός, θέλει να δώσει ζωή. Ας πούμε, κάνει τον άνθρωπο και θέλει να του δώσει ζωή. Η ζωή του ανθρώπου είναι δευτερογενής. Η πρωτογενής ζωή είναι ο ίδιος ο Θεός. Δίδει ο Πατήρ τη ζωή διά του Υιού, δηλαδή ο Υιός δημιουργεί τον άνθρωπο. Ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η ζωή», δηλαδή απόλυτα, η αυτοζωή, η αυτοζωή. Αλλά ο Πατήρ διά του Υιού, γιατί ο Υιός δημιουργεί. Ο Πατήρ θέλει, ο Υιός δημιουργεί και μένει αυτό...

Που δημιουργεί ο Υιός, γιατί το συντηρεί το Πνεύμα το Άγιον. Ο όλος, λοιπόν, Άγιος Τριαδικός Θεός είναι η πηγή της ζωής, όπως τα λέγαμε. Γιατί ο Θεός είναι η πηγή της ζωής, αν δεν πρέπει να μιλήσουμε μόνο ενικά, ο Θεός. Αλλά, αναλύοντας τα πράγματα, το είπαμε όπως το είπαμε μέχρι τώρα. Από τον Άγιο Τριαδικό Θεό πηγάζουν όλες οι δωρεές. Συνεπώς, και συνεπώς και η ζωή. Αν κάτι υπάρχει που ζει, είναι γιατί ο Θεός ζει και δίνει τη ζωή. Στη συνέχεια λέγει: «Διά δε την εκείνου φιλανθρωπίαν, και ημίν τοις ανθρώποις την αιώνιον ζωήν αψευδώς επήγγελται». Ότι από τη φιλανθρωπία του Θεού...

Εμάς τους ανθρώπους έχουν δοθεί, αψευδώς έχουν υποσχεθεί, αψευδώς έχει υποσχεθεί η ζωή. Ποια ζωή τώρα; Η αιώνια ζωή. Γιατί μέχρι τώρα ίσως να υπονοούσαμε — τι να υπονοούσαμε; — αυτή τη ζωή, που λέμε είμαστε ζωντανοί. Αυτή τη ζωή μάς την έδωσε ο Θεός. Είναι κάτι μεγαλειώδες όταν το δει κανείς στους πρώτους στίχους της Γενέσεως, ότι άρχισε, λέει, το Πνεύμα το Άγιον ήταν επάνω των υδάτων. Και εκεί, σαν επώαση από κάποια κλώσσα — το Πνεύμα το Άγιον εμφανίζεται και ως περιστερά, ως πτηνόν — επωάζει και γίνεται η ζωή, εμφανίζεται η ζωή.

Ζωή, λοιπόν, αυτή τη ζωή στα νερά, και δεν είναι ζωή του ανθρώπου, είναι ζωή των ζώων, έτσι; Αλλά γενικά η ζωή, και αυτή των ζώων και των φυτών και του ανθρώπου, είναι από τον Θεό. Μόνο που η ζωή στον άνθρωπο, επειδή συνδέεται με το κατ’ εικόνα, δηλαδή με την ψυχή, δεν είναι απλώς μια βιολογική, ένα βιολογικό φαινόμενο. Γι’ αυτό είναι στον άνθρωπο κάτι το όλως εξαιρετικό. Έτσι, η ζωή στον άνθρωπο είναι η ψυχή, που δεν υπάρχει στα ζώα, και που εδώ έχουμε, σε αυτό που λέμε ζωή, ψυχή, την εικόνα του Θεού. Αυτή η ζωή είναι και...

Ανήκει στο κάθε πρόσωπο, στον κάθε άνθρωπο. Αυτή η ζωή... Να ζήσει, να μην ξαναγυρίσει στο μηδέν, γιατί ο άνθρωπος δεν έχει από μόνος του την αθανασία, πρέπει να του δώσει τώρα ο Θεός την αιώνια ζωή. Είναι, αν θέλετε, μια δευτέρα πράξις. Ξέρετε ότι και οι αμαρτωλοί ζουν στην κόλαση. Εν τούτοις, η ζωή στην κόλαση δεν λέγεται ζωή. Διότι η ζωή είναι ταυτόσημη πάντοτε με τη Βασιλεία του Θεού, με την αιώνια ζωή. Αλλά και στην κόλαση οι αμαρτωλοί θα έχουν αιώνια ζωή. Με ποια έννοια; Θα ζουν αιωνίως. Αλλά δεν θα έχουν την αιώνια ζωή του Θεού. Θα θέλει ο Θεός να υπάρχουν, αλλά δεν θα απολαμβάνουν ό,τι περιέχει η αιώνια ζωή, μέσα στην οποία ή από την οποία απορρέει, η οποία απορρέει από τον Θεό, η αιώνια ζωή.

Αυτή την αιώνια ζωή θα την πάρει ο άνθρωπος σαν δευτέρα πράξη από τον Θεό. Ο Χριστός, λοιπόν, ήλθε γι’ αυτό. Διαβάζουμε — λυπούμαι, δεν έχω μαζί μου τώρα την Καινή Διαθήκη, στην τσάντα μου — στην πρώτη επιστολή του ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής λέει το εξής: «Και σας τα είπαμε αυτά για να έχετε χαρά, όπως και εμείς έχουμε χαρά, και για να έχετε την αιώνια ζωή». «Περί του Λόγου της ζωής, περί του Λόγου της ζωής, που οι χείρες μας εψηλάφισαν, τα αυτιά μας άκουσαν, τα μάτια μας είδαν, περί του Λόγου της ζωής», και σας το λέμε για να έχετε κι εσείς την αιώνια ζωή.

Λοιπόν, εκείνοι οι οποίοι δεν θα άκουγαν ή δεν θα πίστευαν, δεν θα είχαν την αιώνια ζωή. Με ποιαν έννοια την αιώνια ζωή; Με την έννοια της Βασιλείας του Θεού, με την έννοια της κοινωνίας του ανθρώπου με τον Θεό. Γιατί και στην κόλαση υπάρχει αιωνιότητα, θα το δούμε στη συνέχεια. Ώστε βλέπουμε πράγματι πως ο Θεός δίνει τη ζωή και την αιώνια ζωή. Κι αν το θέλετε, εμείς δεν φροντίσαμε για τη ζωή μας αυτή που έχουμε. Φρόντισε κανείς να έχει ή να είναι αυτό που είναι; Γεννηθήκαμε, γεννηθήκαμε. Δεν φροντίσαμε για να έχουμε εμείς τη ζωή.

Η δεύτερη ζωή, η αιώνια ζωή, εναπόκειται σε εμάς. Δικό μας θέμα αν τελικά θα την έχουμε ή δεν θα την έχουμε. Τελείως δικό μας. Γι’ αυτό ακριβώς μπαίνει και στο Σύμβολο της Πίστεως, ότι πιστεύουμε στην αιώνια ζωή, που για να την έχουμε — ορθώς μπήκε τελευταίο άρθρο εκεί στο Σύμβολο της Πίστεως — προϋποθέτει όλα τα άλλα τα οποία πρέπει να έχουμε. Πιστεύουμε ότι πιστεύουμε στον Θεό, στην Εκκλησία, ή σε τούτο, σ’ εκείνο, στην πνευματική ζωή κ.λπ., για να έχουμε την αιώνιον ζωή. «Ουκ απιστητέον δε τούτο είναι δυνατόν». Δεν είναι δυνατόν αυτό, λέει, να είναι απιστητέον, δηλαδή να μην το πιστεύει κανείς. «Ου γαρ προς την ημετέραν ασθένειαν, αλλά προς την εκείνου δύναμιν αφορώντας πιστεύειν χρή». Αν ερωτήσετε για όλα αυτά, για την αιώνια ζωή, πώς είναι;

Ο Θεός είναι δυνατός. Στον Θεό τίποτα δεν αδυνατεί. Γι’ αυτό έκανε ένα τρομακτικό σύμπαν, για να το βλέπεις, αδελφέ μου, και να λες, και να λες: εάν το σύμπαν αυτό είναι τρομακτικό και περιέχει ενέργεια τρομακτική, ασύλληπτη, ποιος είναι εκείνος που το έκανε και πόση η δύναμή του; Εξάλλου και ο Απόστολος Παύλος το λέει αυτό στην προς Ρωμαίους, που καλείται ο άνθρωπος να δει και τον λέει αναπολόγητο, εάν τελικά δεν δεχθεί τη σοφία και την αγάπη και τη δύναμη του Θεού. Αλλά και η Παλαιά Διαθήκη, κατ’ επανάληψιν, και στη Σοφία Σολομώντος και στη Σοφία Σειράχ και αλλού, έχουμε το κάλεσμα του ανθρώπου να δει το μεγαλείο του σύμπαντος.

Εκ του μεγαλείου του σύμπαντος να φτάσει στο μεγαλείο του Θεού. Πόσο, λοιπόν, δυνατός είναι ο Θεός; Εάν, λοιπόν, ο Θεός είναι απύθμενα δυνατός, γιατί δεν είναι δυνατός να δώσει την αιώνια ζωή; Ναι, τι δεν είναι! Γι’ αυτό, αγαπητοί μου, εγώ τουλάχιστον το χρησιμοποιώ αυτό. Όταν καμιά δυσκολία βρω και λέω «και τι θα γίνει;», αμέσως προβάλλω: «Και πέθανε ο Θεός;». Ο Θεός δεν πεθαίνει. Οι άνθρωποι πεθαίνουν, οι καταστάσεις αλλάζουν, το σύμπαν παρέρχεται, αλλά ο Θεός μένει. Είναι σοφός, είναι γεμάτος από αγάπη, είναι δυνατός, και εις τον δυνατόν Θεό τα πάντα είναι δυνατά. Ύστερα, για το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών, γιατί θα αναστηθούν και θα ζήσουν αιωνίως. Δεν λέει ο Απόστολος Παύλος;

Ο Θεός είναι δυνατός, λέει στους Κορινθίους, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του. Και μάλιστα δεν λέγει στο 15ο κεφάλαιο, δεν λέγει εκεί, ότι μερικοί που αναρωτιώνται και λέγουν «μα πώς θα γίνει αυτό;». Διότι έρχεται σε φρικτή σύγκρουση με τη λογική μας. Φρικτή. Νομίζω η πιο φρικτή σύγκρουση είναι αυτό. Αυτό: πώς αυτό το σώμα, που εναπόκειται εις τον τάφον και λιώνει, είναι δυνατόν να αναστηθεί; Και λέγει ο Απόστολος Παύλος: «Αγνωσίαν γαρ Θεού τινες έχουσιν». Έχουν μερικοί αγνωσίαν Θεού. Πού βρίσκεται αυτή η αγνωσία; Στο ότι δεν γνωρίζουν τη δύναμη του Θεού. Όταν, λοιπόν, εμείς λέμε ότι ο Θεός είναι παντοδύναμος, τι έχουμε λοιπόν να σκεφτούμε και να αρχίσουμε να ανασκευάζουμε και να ορθολογίζουμε; Ο Θεός είναι παντοδύναμος.

Θες να το δεις; Επαναλαμβάνω, δες το σύμπαν, για να δεις πόσο δυνατός είναι ο Θεός. Λοιπόν, πάντα γαρ δυνατά παρά τω Θεώ.

Είπε και ο Χριστός αυτό, ε, πώς το είπε; Ότι όλα είναι δυνατά στον Θεό. Και ότι γαρ δυνατόν εστί τούτο, και ζωήν αιώνιον προσδοκώμεν, λέγει μεν Δανιήλ. Και ότι πράγματι αναμένομεν, προσδοκόμεν με χαρά αυτήν την αιώνιον ζωή, και ότι αυτό είναι δυνατόν, το λέμε στο Σύμβολο της Πίστεως. Αλλά και τώρα, εφ’ εξής, αναφέρεται σε αγιογραφικές παραθέσεις, δηλαδή από την Αγία Γραφή, Παλαιά και Νέα Διαθήκη, για να μας πει μόνο μερικές παραθέσεις, για να μας πει πιο κάτω ότι, τι να σας πω, είναι τόσα πολλά εκείνα τα οποία υπάρχουν στην Αγία Γραφή. Αλλά έτσι, δειγματοληπτικά, γιατί, όπως θα τονίσει, βιάζεται, πρέπει να τελειώσουν οι κατηχήσεις, γιατί πρέπει να

γίνει η βάπτιση των κατηχουμένων, των φωτιζομένων. Τι λέει ο Δανιήλ; Να ξεκινήσουμε από ένα χωρίο, όπως ξεκινάει ο Άγιος Κύριλλος. Λέγει: «Καὶ ἀπὸ τῶν δικαίων οἱ πολλοὶ ὡς οἱ ἀστέρες εἰς τοὺς αἰῶνας καὶ ἔτι». Όταν λέγει, θα γίνει αυτή η Ανάσταση των Νεκρών. Είναι ένα καταπληκτικό κεφάλαιο στον Δανιήλ, είναι το 12ο. Διαβάσατέ το να δείτε πόσο μοιάζει με το 25ο κεφάλαιο του Ματθαίου, που μιλεί εκεί για την Ανάσταση των Νεκρών, δηλαδή πώς θα γίνει η κρίση και τα λοιπά. Τι λέει εκεί; Λέει πολλά ο Δανιήλ, και ότι οι δίκαιοι ως οι

αστέρες, λέει, θα λάμψουν σαν τα αστέρια, και οι πολλοί αυτοί δίκαιοι που θα λάμψουν θα ζήσουν, θα είναι εις τους αιώνας και έτι. Θα το λέγαμε με άλλη έκφραση: εις τους αιώνας των αιώνων. Ξέρετε, υπάρχει μια διαφοροποίηση στην έκφραση «εις τον αιώνα». Λέμε: «Αυτό δεν θα το κάνω εις τον αιώνα». Αυτή η έκφραση δείχνει απλώς κάτι το περιορισμένο. Δεν εννοεί τα εκατό χρόνια, αλλά εννοεί το περιορισμένο του χρόνου της ιστορίας. «Εις τον αιώνα» περιορίζεται έως να τελειώσει η ιστορία. Όταν πούμε όμως «εις τους αιώνας των αιώνων», εννοούμε την αιωνιότητα. Αυτό να το ξέρετε. Έχουμε πολλές εκφράσεις και

«εις τον αιώνα» και «εις τους αιώνας». Είναι και οι δύο, και η καθεμιά εκφράζει εκείνο το οποίο τώρα σας εξήγησα. Φησί δε ο Παύλος, λέγει δε ο Παύλος: «Καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα», αυτό που λέει στην πρώτη προς Θεσσαλονικείς επιστολή του. Και έτσι, λέγει, αφού θα γίνει η Ανάσταση των Νεκρών ή η αλλαγή σε αφθαρσία και αθανασία των ζώντων, και ο Κύριος θα έλθει, και τότε εμείς θα αναληφθούμε, αρπαγησόμεθα εν νεφέλαις κλπ. Τι λέγει; «Καὶ πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα». Θα είμεθα πάντοτε με τον Κύριον. Τι σημαίνει αυτό; Πεθαίνει ο Κύριος; Όχι. «Θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει», λέει ο Απόστολος Παύλος, εννοείται την ανθρωπίνη Του φύση.

Εμείς θα είμαστε πάντοτε με τον Κύριο. Ακούστε: πάντοτε. Δηλαδή, είναι συνώνυμο με το «εις τους αιώνας των αιώνων». Είναι καταπληκτικό, θαυμάσιο. Το «γὰρ πάντοτε σὺν Κυρίῳ», λέει, εξηγεί ο Άγιος Κύριλλος, την αιώνιον υποσημαίνει ζωήν. Διότι αυτό το—να σας το διαβάσω ορθά, δεν σας το διάβασα ορθά—«Τὸ γὰρ πάντοτε σὺν Κυρίῳ εἶναι», κόμμα θα βάζαμε, «τὴν αἰώνιον ὑποσημαίνει ζωήν». Δηλαδή, το να είμεθα πάντοτε με τον Κύριο, αυτό υποσημαίνει την αιώνια ζωή. Σαφέστατα δε και ο Σωτήρ εν Ευαγγελίοις φησί. Με πολλή σαφήνεια και ο Κύριος στα Ευαγγέλια λέγει:

«Ἀπελεύσονται οὗτοι εἰς κόλασιν αἰώνιον, οἱ δὲ δίκαιοι εἰς ζωὴν αἰώνιον». Και θα πάνε, θα πορευτούν. Οι μεν αμαρτωλοί στην αιώνια κόλαση και οι δίκαιοι εις την αιώνια ζωήν, δηλαδή στη Βασιλεία την αιώνια. Εδώ βλέπει κανένας να υπάρχει αυτή η αιωνιότητα και ως Βασιλεία Θεού και ως κόλαση. Δεν θα ήθελα να το αντιπαρέλθω χωρίς να πω δύο λόγια πάνω σε αυτό το σημείο, και τούτο γιατί, δυστυχώς, είναι κάποιοι που υποστηρίζουν, και ακαδημαϊκοί καθηγητές το υποστηρίζουν αυτό, δηλαδή εκείνη τη θεωρία του Ωριγένους περί της αποκαταστάσεως των πάντων κλπ.

Δηλαδή ότι η λέξη «αιώνιος» έχει σχετική έννοια ως προς την κόλαση, ενώ το «αιώνιος» έχει απόλυτη έννοια ως προς τη Βασιλεία του Θεού. Εδώ να κάνουμε μία μικρή εξήγηση. Ο Ωριγένης εδίδασκε ότι η κόλαση δεν θα είναι αιωνία, αλλά, αφού θα τιμωρηθούν επαρκώς οι αμαρτωλοί, τότε από αυτήν την τιμωρία τους θα τους ελευθερώσει. Γι’ αυτό λέγεται αποκατάσταση, αλλά και του διαβόλου, υπό περίπτωσιν. Συνεπώς και τον διάβολο θα συγχωρήσει και τους αμαρτωλούς θα συγχωρήσει, και έτσι δεν θα υπάρχει πια κόλαση.

Ευχαριστώ. Αυτό είναι μια πλάνη.

Αυτή η πλάνη έρχεται από δύο αιτίες. Η πρώτη αιτία: για να ερμηνευθεί λογικά το φαινόμενο. Λογικά το φαινόμενο. Ξέρετε ότι η λογική ερμηνεία των δογμάτων οδήγησε πάντοτε εις την αίρεση. Πάντοτε. Η λογική ερμηνεία. Διότι τα δόγματα είναι εξ αποκαλύψεως και δεν είναι λογικές διαδικασίες και επεξεργασίες. Έτσι, ο άνθρωπος, όταν προσπαθεί να καταλάβει κάτι με τη λογική του και να το ερμηνεύσει, πέφτει έξω. Δεν μπορεί, λοιπόν, ο άνθρωπος να φανταστεί αυτή την αιωνία κόλαση και την απορρίπτει. Η δευτέρα αιτία είναι το συναίσθημα. Μα πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος...

αγαθός Θεός να αισθάνεται καλά, ακόμη και οι δικαιωμένοι στη Βασιλεία του Θεού να αισθάνονται καλά, όταν ξέρουν ότι είναι οι δαίμονες και οι συγγενείς των αγίων, άλλοι άνθρωποι, εν πάση περιπτώσει, γενικά, είναι στην κόλαση και κολάζονται αιωνίως; Και αυτό έχει μέσα λογική, αλλά το συναίσθημα έρχεται να επιβληθεί στη λογική. Είναι δυνατόν ποτέ ο αγαθός Θεός; Και τότε πέφτουν στην πλάνη ότι η κόλαση δεν έχει τις διαστάσεις της αιωνιότητος. Είναι πλάνη. Καταρχάς, πουθενά η Αγία Γραφή δεν μας ομιλεί για κάτι που κάποτε θα αλλάξει το πράγμα.

Ούτε είναι η περίπτωση ότι είναι ένα κρυμμένο δόγμα που θα μας το φανερώσει ο Θεός τότε. Να πει: «Ε, σας έβαλα έτσι να τρομάζετε. Τώρα όμως, επειδή σας αγαπώ, τα πράγματα αλλάζουν. Εγώ θα σας αποκαλύψω τώρα το καινό». Ο Θεός, αγαπητοί μου, δεν παίζει ούτε ψεύδεται. Όταν είπε ότι η κόλαση είναι αιωνία, είναι αιωνία. Όσο κι αν αυτό μας τρομάζει, έτσι αποκαλύπτεται. Θέλετε ακόμη; Η λέξη, ο όρος «αιώνιος», υπάρχει εις τον αυτόν συγγραφέα, τον Ματθαίο, εις το αυτό κεφάλαιο, το 25, εις τον αυτόν στίχο, και αναφέρονται οι ίδιες λέξεις για τη Βασιλεία του Θεού και οι ίδιες για την κόλαση. Δεν υπάρχει καμία διαφοροποίηση. Αν δεχθούμε τη λέξη «αιώνια» για την κόλαση σαν κάτι που τελειώνει, επειδή με την ίδια λέξη διατυπώνεται και η Βασιλεία του Θεού, θα έπρεπε τότε και η Βασιλεία του Θεού κάποτε να τελειώσει. Και μην νομίσετε, ενώ σε κακομοιριά έπεφταν, γι’ αυτό και πίστευαν κάποιοι, να μην πω πιο πολλά, ότι χαλάει αυτός ο κόσμος, ξαναρχίζει από την αρχή. Τα λέγανε οι γνωστικοί. Ξαναρχίζει πάλι από την αρχή, πάλι από την αρχή άνθρωποι, και έχουμε πολλαπλές τέτοιες δημιουργίες. Γιατί; Γιατί ακριβώς δεν δεχόμεθα εκείνα τα οποία αποκαλύπτει ο Θεός και πέφτουμε από πλάνη σε πλάνη. Αγαπητοί μου, η έννοια του αιωνίου...

αυτή που είναι. Δεν είναι σχετική. Είναι απόλυτη. Θα επαναλάβω κάτι που είπα προηγουμένως, ότι, αν ήταν σχετική, θα έπρεπε, λοιπόν, η διάλεξη που είναι στη Βασιλεία του Θεού και η Βασιλεία του Θεού να ήταν σχετική. Έτσι και η κόλαση είναι αιώνιος και η Βασιλεία του Θεού είναι αιώνιος. Δυστυχώς, σας είπα, αυτή η αίρεση—βαριά αίρεση είναι, πολύ βαριά—διδάσκεται και στα πανεπιστήμιά μας από καθηγητές της Δογματικής. Όχι από όλους, προς Θεού, αλλά διδάσκεται όμως. Έτσι, κάποτε, κάποιοι ημέτεροι που ήσαν στη Θεολογική Σχολή κάποιου πανεπιστημίου, στη Θεσσαλονίκη, ορθοδόξου λέει, ελληνικού είπα, στη Θεσσαλονίκη.

Εεε... Ούτε έφεραν αυτά, ούτε τα καταλάβατε καλά. Και αυτό έχει επανειλημμένως διασταυρωθεί και λοιπά και λοιπά. Λοιπόν, επειδή πολλά τέτοια κυκλοφορούν, ας προσέχουμε. Ας προσέχουμε. Είδατε; Αυτό το σχετικό της κολάσεως το δέχονται και οι χιλιαστές. Το σχετικό. Όταν λέγει, θα αναστηθούν οι αμαρτωλοί—θα αναστηθούν και οι αμαρτωλοί βεβαίως—θα τους ερωτήσει ο Θεός. Ο Θεός θα τους ερωτήσει: «Μετανοείτε;» Και εκείνοι θα πουν «ναι». Ποιος κουτός δεν θα έλεγε «ναι»; Αλλά, εν τοιαύτη περιπτώσει, εκείνοι που θα πούνε «όχι»—ποιος θα το έλεγε, το «ναι», το «όχι»; Ποιος θα το έλεγε;—τότε θα τους εκμηδενίσει ο Θεός. Δηλαδή, για τους χιλιαστές δεν υπάρχει κόλαση.

Απλώς δεν υπάρχει αιωνία κόλαση, δεν υπάρχει καν. Τελείωσε πάλι. Συνεπώς, βλέπει κανείς εδώ τι θέσεις υπάρχουν, και έτσι να σας κατοχυρώνω, για να ξέρετε: και η Βασιλεία του Θεού είναι αιώνια και η κόλαση είναι αιώνια. Ας προχωρήσουμε. Παράγραφος λάμδα, τριακοστή. «Καὶ πολλαὶ περὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς εἰσιν ἀποδείξεις». Λέγει, για την αιώνια ζωή πολλές είναι οι αποδείξεις. Όταν λέει εδώ «αποδείξεις», θα ήθελα να σας έλεγα ότι δεν είναι παρά αγιογραφικές αποδείξεις. Δεν είναι λογικές αποδείξεις, εκείνες που θα ζητούσαμε στα μαθηματικά, στη φυσική...

Έχουμε μια απόδειξη, αλλά είναι αγιογραφικές αποδείξεις. Και για τον πιστό η Αγία Γραφή δίδει αποδείξεις. Για τον πιστό. Και αυτό έχει πάρα πολύ σημασία. «Ἐπιθυμοῦσαι δὲ ἡμᾶς κτήσασθαι ταύτην τὴν αἰώνιον ζωήν αἱ θεῖαι Γραφαί, τῆς κτήσεως ὑποτίθενται τοὺς τρόπους». Οι θείες Γραφές και η Αγία Γραφή επιθυμούν να αποκτήσουμε εμείς οι άνθρωποι την αιώνια ζωή, γι’ αυτό και μας εκθέτουν, λέγει εδώ, τους τρόπους. Βέβαια, ουσιαστικά δεν είναι τρόποι, θα το δείτε αυτό στη συνέχεια, γιατί ένας μόνος είναι ο τρόπος να αποκτήσει κανείς την αιώνια ζωή. Είναι πολλές εκφράσεις που...

σε αυτές τις εκφράσεις έχουμε μία διαφοροποίηση, θα το δείτε στη συνέχεια, αλλά ουσιαστικά ένας είναι ο τρόπος: να ζήσεις την ευαγγελική ζωή της πίστεως και της ευσεβείας. Και αν ζήσεις αυτήν την ευαγγελική ζωή της πίστεως και της ευσεβείας, ασφαλώς έχεις την αιώνιο ζωή. Σας το εξήγησα, προσέξτε. Αυτό το «οι τρόποι» δεν είναι—μην το πάρω κατά λέξη «τρόποι»—είναι απλώς εκφράσεις, και που από κάποια πόρτα, γιατί περί θυρών ομιλεί, από κάποια πόρτα—μας το λέει για τις θύρες λίγο πιο κάτω—μπορεί κανείς να βγει για να πάει στην αιώνια ζωή. Θα δείτε, λοιπόν, ποιες είναι αυτές οι πόρτες. «Ἐξ ὧν νῦν, διὰ τὸ τοῦ λόγου μῆκος, ὀλίγας μαρτυρίας παραθησόμεθα, τὰς λοιπὰς τοῖς σπουδαίοις

καταλιπόντες». Είναι μεγάλο το θέμα, λέει. Ε, θα το αφήσουμε, δεν έχουμε χρόνο. Εκείνοι που έχουν ενδιαφέροντα, οι σπουδαίοι, το αφήνω σε αυτούς να το ερευνήσουν, δηλαδή να μελετούν την Αγία Γραφή. Γιατί πρέπει να σας το πω και αυτό με την ευκαιρία. Αγαπητοί μου, εδώ, εδώ που καθόμαστε, εδώ που καθόμαστε και λέμε αυτά τα πραγματάκια, είναι λίγα. Το ομολογεί και ο Άγιος Κύριλλος λίγο πιο κάτω. Είναι λίγα. Δίνουν απλώς αφορμές. Μην περιμένετε από εδώ να κατηχηθείτε πλήρως. Θα πάτε να μελετάτε σπίτι σας. Η Αγία Γραφή δεν πρέπει να πέφτει από τα χέρια μας.

Μελετώντας την Αγία Γραφή, μάλιστα με το πατερικό πρίσμα βλέποντάς την, δηλαδή με το εργαλείο της ερμηνείας των Πατέρων, την ορθόδοξον ερμηνεία της Αγίας Γραφής. Σας παρακαλώ πάρα πολύ, μελετάτε την Αγία Γραφή άπασαν. Είδατε τι λέει; Θείες Γραφές. Υπονοεί και την Παλαιά και την Καινή. Είδατε, εξάλλου, σε όλο το μήκος των κατηχήσεων, χρόνια τώρα, πόσο χρησιμοποιεί άνετα εξίσου και την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Είδατε μια μαρτυρία από τον Δανιήλ μόλις προ ολίγου, μετά από την Καινή Διαθήκη. Λοιπόν, για να δούμε τώρα αυτές τις πόρτες, αυτά τα ανοίγματα που μπορούμε να βρεθούμε εις τη Βασιλεία του Θεού.

Ποτεμέν Ποτέ μεν, ότι διά πίστεως. Άλλοτε με την πίστη. Ποτέ μεν, άλλοτε με την πίστη. Γέγραπται γαρ: «Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον» και τα εξής.

Πάλιν αὐτὸς φησί. Ποτέ δε, ποτέ δε, παρακάτω έχει πολλά. Απαριθμεί έξι σημεία. Αυτό το «ποτέ μεν, ότι διά πίστεως» σημαίνει: παίρνω ένα χωρίο για παράδειγμα. Δηλαδή, αν πιστεύσεις, θα σωθείς. Λέει, θα έχεις τη Βασιλεία του Θεού, θα έχεις την αιώνια ζωή. «Ὁ πιστεύων, ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν ἔχει ζωὴν αἰώνιον», λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Αυτός που πιστεύει εις τον Υιόν έχει την αιώνια ζωήν. Κάποτε μπορεί να φτάσει κάποια στιγμή, για κάποιον, έκτακτη στιγμή, που να ομολογήσει μόνο την πίστη και να σωθεί. Τυπικόν παράδειγμα είναι ο ληστής επί του Σταυρού. Που είπε, που είπε το

«Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ Βασιλείᾳ Σου». Τον αποκαλεί Κύριον. Εκείνο το «μνήσθητί», «θυμήσου με», σημαίνει ότι θα ζήσεις και μετά από τον Σταυρό, αλλά και εγώ θα ζήσω. Συνεπώς, εγώ σε θεωρώ αθάνατον, αλλά και εγώ είμαι αθάνατος. Και ακόμη, να με θυμηθείς, γιατί είσαι, λέει, στη Βασιλεία Σου, είσαι βασιλιάς. Και ακόμη, τον αποκαλεί Κύριον, και το «βασιλιάς» αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση και το «Κύριος» εις τη θεία φύση. Εδώ έχουμε μία πίστη και ομολογία στη θεανθρώπινη φύση του Ιησού Χριστού. Η απάντηση: «Σε βεβαιώνω, σήμερα θα είσαι μαζί μου εις τον Παράδεισο».

Οι Πατέρες λένε, οι νηπτικοί Πατέρες λένε και οι ασκητικοί, ότι στις ημέρες του Αντιχρίστου μόνη η πίστη θα σώζει τον άνθρωπο, έστω κι αν δεν έχει ο άνθρωπος έργα. Μόνη η πίστη. Γιατί θα είναι πάρα πολύ δύσκολες ημέρες και, για να φτάσεις να πεις «πιστεύω εις τον Ιησού Χριστό», πρέπει να είσαι ήρωας. Γιατί θα είναι τόσο δύσκολες εκείνες οι ημέρες. Το λέγουν οι Πατέρες αυτό. «Γέροντα», ρώτησαν κάποτε έναν ασκητή, δεν θυμάμαι το όνομά του, ίσως το θυμόσαστε εσείς, το ξέρετε, «εμείς κάνουμε άσκηση πολύ και λοιπά. Μετά από μας, κάποια άλλη γενεά μετά από μας, άλλες γενεές, τι θα κάνουν;» «Το μισό έργο», είπε ο Γέροντας. «Σας»

Μετά από αυτούς, καθόλου έργων. Και εκείνοι, γιατί μόνη την πίστη θα έχουν κρατήσει, θα είναι ανώτεροι από εμάς που έχουμε τόσο σκληρό έργον, δηλαδή την άσκηση. Βλέπετε; Έχουμε, λοιπόν, περιπτώσεις που με μόνη την πίστη μπορεί κανείς να σωθεί. Μην ξεγελαστεί, όμως, κανείς και πει: «Α, ωραία! Θα λέγω ότι πιστεύω εις τον Ιησού Χριστόν, ορθοδόξως, στο θεανθρώπινο πρόσωπό Του, και έτσι θα σωθώ». Πλάνην οἰκτράν. Προσέξτε, φώναξα πολύ δυνατά, αν κανείς λίγο κοιμάται, γιατί είναι νύχτα τώρα, να το ακούσει, να ξυπνήσει και να το ακούσει. Πλάνην οἰκτράν. Ο Θεός να φυλάξει. Είναι έκτακτες αυτές οι περιπτώσεις. Ακόμα.

Πάλιν αὐτός φησιν, πάλι ο Κύριος λέει: «Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ὁ τὸν λόγον μου ἀκούων καὶ πιστεύων τῷ πέμψαντί με ἔχει ζωὴν αἰώνιον». Και το εξής. Ποτὲ δὲ ὅτι δι’ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος. Λέγει γάρ ότι «καὶ ὁ θερίζων μισθὸν λαμβάνει καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον». Είναι πάλι στον Ιωάννη. Δεύτερη περίπτωση. Εκείνος, λέγει, ο οποίος κηρύττει το Ευαγγέλιο, διά του ευαγγελικού κηρύγματος αυτός συνάγει καρπόν. Ας πούμε ότι, αν εγώ σας κηρύττω το Ευαγγέλιο που έσπειρε στον αγρόν του κόσμου ο Χριστός, εμείς θερίζουμε.

Γιατί ο Χριστός είπε στους μαθητάς Του: «Άλλοι έσπειραν, εσείς μπήκατε στον κόπο εκείνων που έσπειραν», και εννοεί βέβαια πρώτιστα τον εαυτόν Του. Πρώτιστα. Μέσα στην ιστορία όλοι είμεθα θεριστές. Ουσιαστικά είμεθα θεριστές. Άπαξ εσπάρη ο λόγος του Θεού και εμείς τώρα θερίζουμε, βασικά θερίζουμε. Μη μου πείτε ότι εκείνοι που δεν άκουσαν ποτέ τους το Ευαγγέλιο, εμείς δεν τον σπέρνουμε τον λόγον; Ουσιαστικά ο Θεός τον σπέρνει. Ουσιαστικά Εκείνος σπείρει, εμείς μετά θα θερίσουμε. Και, όπως λέγει, έχει μισθόν εκείνος που σπέρνει, έτσι θα έχει μισθό και εκείνος που θερίζει. Αλλά πάλι κι εδώ μία πλάνη. Αλλοίμονο αν πιστεύαμε.

Και μόνο γιατί μπορώ να κηρύξω το Ευαγγέλιο, μου ανοίγεται η αιώνια ζωή, αν δεν εφαρμόσω εγώ πρώτος το Ευαγγέλιο. Τι λέγει ο Απόστολος Παύλος; Ότι «ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα καὶ δουλαγωγῶ». Είδατε; «Ὑπωπιάζω καὶ δουλαγωγῶ». Το έχω δούλον το σώμα μου, εγώ, μεταφορικώς. Να μην εκτρέπεται σε ποικίλες επιθυμίες και αμαρτίες. «Μήπως», λέει, «μήπως εγώ, εγώ, ἄλλοις μὲν κηρύξας, εγώ αυτός ἀδόκιμος γένομαι». Ώστε εγώ να κηρύττω στους άλλους και εγώ να αποδειχθώ τελικά αδόκιμος. Δηλαδή πρέπει να εφαρμόσω το Ευαγγέλιο. Έχω, όμως, την αιώνια ζωή παίρνοντας το διακόνημα να κηρύττω το Ευαγγέλιο.

Λοιπόν, κι εγώ να έχω την αιώνια ζωή. Όλοι θα εφαρμόσουμε το Ευαγγέλιο. Ο καθένας έχει έναν τρόπο τώρα να... Μια... Μία είσοδο, μία θύρα, για να μπει στην αιώνια ζωή. Ο ένας με την πίστη, ο άλλος με το να κηρύττει το Ευαγγέλιο. Προχωρούμε. Ποτὲ δέ, δηλαδή άλλοτε δε, ὅτι διὰ μαρτυρίου καὶ τῆς ἐν Χριστῷ ὁμολογίας. Φησὶ γάρ, γιατί λέει: «Καὶ ὁ μισῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ εἰς ζωὴν αἰώνιον φυλάξει αὐτήν». Εάν, λέει, μισήσει τον εαυτό του στον κόσμο τούτο, θα φυλάξει την πραγματική του ζωή, τη ζωή αιώνιον. Δηλαδή κερδίζει την αιώνια ζωή. Με ποια πόρτα τώρα; Διά του μαρτυρίου και της ομολογίας.

Προσέξτε, διά του μαρτυρίου και της ομολογίας. Έχουμε περιπτώσεις να έχουμε μόνο μαρτύριον; Ναι, ακούστε το. Προχθές γιορτάζαμε τον Άγιο Χαράλαμπο, τη μνήμη του, και ήμεθα βεβαίως και στον ναό του Αγίου Χαραλάμπους. Όταν ο Άγιος Χαράλαμπος, ο οποίος ήταν παιδιόθεν χριστιανός και ήταν ευσεβέστατος και πολύ γέρων, οδηγήθηκε στο μαρτύριον, όπως τον έγδερναν οι δήμιοι, όπως τον έγδερναν με σιδερένια νύχια, όταν είδαν τον Άγιο να έχει μια απέραντη γαλήνη, να μην βρίζει.

Να μην φωνάζει, να δοξάζει τον Θεό, να συγχωρεί εκείνους οι οποίοι του έκαναν αυτά τα μαρτύρια, τόσο πολλοί κατενύγησαν που είπαν την ίδια στιγμή: «Είμαστε και εμείς χριστιανοί». Και την ίδια στιγμή, αγαπητοί μου, μαζί με τον Άγιο Χαράλαμπο απεκεφάλισαν και αυτούς. Πότε βαπτίστηκαν;

Η Εκκλησία μας δέχεται και το βάπτισμα του αίματος, του μαρτυρίου. Στο ίδιο τους το αίμα βαπτίστηκαν. Πότε πρόλαβαν να κάνουν άλλα πράγματα, να ζήσουν το Ευαγγέλιο; Μπήκαν στην αιώνια ζωή διά της θύρας του μαρτυρίου. Προχωρούμε. «Καὶ ὁ μισῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐν τῷ...» Συγγνώμη.

Συγγνώμη, συγγνώμη. Και πάλι. Διὰ τοῦ προκρίνειν χρημάτων καὶ γένους τὸν Χριστόν. «Καὶ πᾶς ὅστις ἀφῆκεν ἀδελφοὺς ἢ ἀδελφὰς...» και τα εξής, «ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσει». Είπε πάλι ο Κύριος, στο κατά Ματθαίον είναι. Δηλαδή εκείνος ο οποίος άφησε τους συγγενείς του, άφησε τα χρήματα και ακολουθεί τη διακονία του Χριστού, και αυτός, λέγει, με αυτή την αφιέρωση τώρα —είναι η πόρτα της αφιερώσεως— εννοείται πάλι εφαρμογή του Ευαγγελίου, το ξαναλέγω, έτσι, μη νομίσετε αλλιώτικα, μπαίνει διά της αφιερώσεως εις τη Βασιλεία του Θεού, εις την αιώνια ζωή. Ακόμη λέγει ὅτι καὶ τοῦ τηρεῖν τὰς ἐντολάς, με το να τηρεί κανείς τις εντολές.

«Οὐ μοιχεύσεις, οὐ φονεύσεις» και τα εξής, καθὼς ἀπεκρίνατο τῷ προσελθόντι καὶ εἰπόντι: «Διδάσκαλε ἀγαθέ, τί ποιήσω ἵνα ζωὴν αἰώνιον ἔχω;» Τι είπε στον νεανίσκο εκείνο που του ζήτησε την αιώνια ζωή; «Τήρησε τις εντολές». Διά της θύρας της τηρήσεως των εντολών. Και, για να προχωρήσω, να το κλείσω: ποτὲ μὲν διὰ τοῦ τῶν φαύλων μὲν ἀπέχεσθαι πράξεων, λοιπὸν δὲ Θεῷ δουλεύειν. Το να εργάζεται κανείς το έργο του Θεού, απέχοντας από τα άδικα πράγματα, τα φαύλα πράγματα, αυτά τα οποία δεν έχουν καμία σχέση με τον Θεό, η αμαρτία. Πάλι και εκεί κερδίζεις την αιώνια ζωή. Εδώ, αγαπητοί μου, τελειώνει η 30ή παράγραφος.

Πριν τελειώσω με την τριακοστή παράγραφο, θα ήθελα να σας έλεγα, ή μάλλον τη δεκάτη ογδόη κατήχηση, γιατί θα ήθελα να την έκλεινα εδώ, διότι παρακάτω υπάρχουν ακόμη περίπου δύο σελίδες. Είναι προτροπές προς τους μέλλοντας να βαπτιστούν. Δηλαδή εδώ τελειώνει η κατήχησή του και λέγει: «Τὸ δὲ τέλος ζωὴ αἰώνιος» κτλ. «Καὶ πολύτροπός ἐστιν...» Είναι, λοιπόν, για το πλήθος. Είναι πολύτροπος, λέει, η αιώνια ζωή, την οποία άφησα, γιατί υπάρχουν πολλές μαρτυρίες. Αλλά «πολλὰς ὁ Σωτὴρ τῆς εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν εἰσόδου τὰς θύρας ἀνέῳξε». Άνοιξε πολλές τις πόρτες της αιωνίου ζωής ο Θεός, και λοιπά και λοιπά και τα λοιπά. Και μετά λέει: «Λοιπόν, αδελφοί αγαπητοί...»

«Πάντα σοι... ὁ διδασκαλίας λόγος ἑτοιμάζει τὴν ψυχὴν πρὸς ὑποδοχὴν τῶν ἐπουρανίων χαρισμάτων». Τους κάνει μια προσφώνηση: σας ετοιμάζει ο λόγος του Θεού να πάρετε τα ουράνια χαρίσματα με το βάπτισμα. Και αυτές οι δύο σελίδες δεν είναι τίποτε άλλο παρά προτροπές προς τους μέλλοντας να βαπτιστούν, τις οποίες θα παραλείψουμε εμείς, ώστε να μπούμε, πρώτα ο Θεός, από την ερχομένη φορά. Είναι πολύ...

Ήθελα να ζήσω μια χριστιανική ζωή από μια γοητεία. Σου λέει: «Είναι ωραίο πράγμα να ζει κανείς μια χριστιανική ζωή. Σου προσπορίζει εντιμότητα» κλπ., κλπ. Αλλά δεν δέχονται την αιώνια ζωή, δηλαδή την Ανάσταση των νεκρών, τη Βασιλεία του Θεού, την αιώνια ζωή, διότι έχουν αποκόψει από τον κύριο σκοπό του χριστιανισμού αυτό που θα έπρεπε να το βλέπουν. Αγαπητοί μου, μην ξεχνάμε ποτέ, μα ποτέ, μα ποτέ, ότι ο σκοπός της χριστιανικής ζωής είναι η αιώνια ζωή. Δεν είναι για να έχουμε μια εντιμότητα. Δεν είναι για να έχουμε μια, θα λέγαμε, καλή τοποθέτηση μέσα στη ζωή αυτή και λοιπά. Όχι! Μην αποκόπτομεν τον κύριον σκοπόν του χριστιανισμού. Είναι η αιώνια ζωή. Και πρέπει αυτή να έχουμε μπροστά στα μάτια μας διαρκώς και διαρκώς.

Αιώνια ζωή, τη Βασιλεία του Θεού, που είναι η αιώνια ζωή. Και έτσι, τελειώνοντας, όπως σας είπα, και αυτό το σημείο από το Σύμβολο της Πίστεως και τελειώνοντας και τη 18η κατήχηση, θα δούμε τώρα τις μυσταγωγικές κατηχήσεις. Να σας πω, για να σας ανοίξω την όρεξη. Πέντε είναι αυτές. Είναι πέντε. Ακούστε. Η πρώτη και η δευτέρα αναφέρονται στο βάπτισμα. Θα μάθετε πράγματα που ούτε τα ξέρατε ποτέ. Ούτε τα ξέρατε ποτέ. Εκείνο το «ἀποπτύειν τῷ Σατανᾷ», «ἀποτάσσῃ;», «ἀποτάσσῃ;», τι θα πει αποτάσσομαι, συντάσσεσαι με τον Χριστό, τι θα πει αυτό.

Γιατί βλέπω προς δυσμάς, προς δυσμάς και μετά προς ανατολάς; Πάρα πολλά σημεία τα οποία θα τα χαρείτε, αλλά το σπουδαίο: θα συνειδητοποιήσουμε το βάπτισμα που πήραμε. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο;

Η τρίτη κατήχηση, μυσταγωγική, αναφέρεται στο χρίσμα.

Χρίσμα.

Αυτό το χρίσμα, που είναι δύο μυστήρια που κάνουμε την ώρα που βαπτίζουμε, είναι το βάπτισμα και το χρίσμα. Αυτό που έχουμε σαν ένα μεταλλικό κυβωτίδιο, μπουκαλάκι, και χρίω με τον βαπτιζόμενο. Τι είναι αυτό το χρίσμα; Τι είναι αυτό; Και αφού το χρίσμα, λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, το έχετε και είναι περιττό να σας πω ή να σας γράψω το και το —αναφέρεται σε μια περίπτωση— γιατί έχετε το χρίσμα. Εμείς έχουμε το χρίσμα, αλλά ενεργούμε στη ζωή μας χωρίς να έχουμε το χρίσμα. Και αν και εκεί συνειδητοποιήσουμε τι σημαίνει «έχω το χρίσμα», και εκεί θα το χαρούμε, θα το ζήσουμε αυτό.

Στην τετάρτη κατήχηση —πάντα μυσταγωγικές αυτές— αναλύει το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Έχει τέτοιες θέσεις που πραγματικά δεν ξέρω τι βιβλία θα ανοίγατε, δεν θα τις βρίσκατε. Έχει πολύ ωραίες θέσεις. Καταρχάς αναφέρεται και αναλύει την καρδίαν και την ουσία του μυστηρίου, ότι είναι πραγματικά το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και πώς πρέπει να σταθείς. Λέει κάπου: «Πάρε τη δεξιά σου παλάμη και βάλε τη επάνω στην αριστερή παλάμη, δίκην θρόνου, σταυροειδώς». Αλλά και ταυτόχρονα, «δίκην» θα πει «σαν». Σαν να έχει γίνει η χούφτα μου θρόνος και εκεί θα μπει ο αμνός. Γιατί την εποχή εκείνη κοινωνούσαν όχι όπως σήμερα.

Με τη λαβίδα, που είναι ηνωμένα σώμα και αίμα Χριστού, αλλά χωριστά. Τι ωραίο που είναι αυτό! Εάν, λέει, έμεινε μία νοτίδα, κάποια υγρασία από αυτό, βάλ’ το επάνω στο κεφάλι σου, έτσι, στα μαλλιά σου. Μήπως είναι αυτό που βλέπουμε σε απλούς ανθρώπους, όταν φάνε το αντίδωρο και κατόπιν ρίχνουν τα ψιχουλάκια, ό,τι έχει μείνει, πάνω στο κεφάλι τους; Μήπως; Δηλαδή θα δείτε πράγματα τα οποία, επαναλαμβάνω, θα χαρείτε. Και τέλος είναι η πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση, που αναφέρεται στην πνευματική ζωή. Διότι οι τρεις πρώτες, αγαπητοί μου, αναφέρονται στα τρία υποχρεωτικά μυστήρια: Βάπτισμα, Χρίσμα, Θεία Ευχαριστία. Τα άλλα δεν είναι υποχρεωτικά, τα μυστήρια του γάμου, της ιερωσύνης, του ευχελαίου κλπ.

Αυτά είναι υποχρεωτικά για τη σωτηρία μας. Και μετά έρχεται η πέμπτη μυσταγωγική κατήχηση, που αναφέρεται στην πνευματική ζωή. Έχει ωραίες θέσεις εκεί, και εκεί κάνει σύντομη ανάλυση του «Πάτερ ἡμῶν». Αυτά για απόψε. Ο Κύριος να σας ευλογεί.