Catecheses of St Cyril 170 | 05-02-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are still studying the catechetical lectures of Saint Cyril. We are now on the eighteenth lecture. Saint Cyril has spoken to us about the Church. But, as I have repeatedly told you, he is in a hurry and has not given us even the most basic account of certain things.

He said only a little about the Church being one, holy, and apostolic, and about its being catholic. We discussed these things so that we might have a fuller picture. He will continue for another paragraph or two and tell us a little more about the Church. Then we shall proceed to paragraph twenty-seven, which addresses the spiritual gifts within the Church—a subject of tremendous importance.

I wanted to tell you—and this is why I have insisted on the matter—that if many evils are taking place in our time, and I shall tell you what those evils are, it is because we are ignorant of the theology of the Church. In other words, we lack ecclesiological knowledge—not merely ecclesiastical knowledge, but ecclesiological knowledge, which means the theology of the Church. I mean the teaching that the Church is one, holy, catholic, apostolic, and so forth, as we discussed in our previous lessons. We must therefore learn what the Church is, because ignorance of the Church leads to distortions of the Church. Or, to put it more accurately, we faithful, as members of the Church, undergo these distortions.

Distortions. I shall mention one or two examples. You remember that in 1974 we had the events at the Polytechnic. I am not commenting on them either favorably or unfavorably; I am simply saying that this was an event of that time. After the Polytechnic events ended, people began asking—and who exactly was saying it, how should I know?—but they kept proclaiming at the top of their voices year after year: “Where was the Church when the Polytechnic uprising took place?” And now, to show you something that happened this very year, sometime around November, listen to this incident. I shall mention no names.

Some nuns had come to Athens on business. They were standing on a sidewalk in Chalandri, waiting for the bus. At least at that hour, the road was empty—not at all like the busy streets of central Athens. There was no one around. A young man approached and said to the nuns, “The Church blesses injustice.” They said nothing. He repeated it again and again. At last, one of the nuns said, “Of course the Church does not bless injustice.” When she said this, he replied, “Then why wasn’t the Church at the Polytechnic?” At that very moment, he snatched the glasses from one of them—both nuns wore glasses, and I know them personally—threw them on the ground, and moved to stamp on them. He was truly a demon-possessed man. The nuns began crying out for help. Just then, a car driven by a woman was passing, and they signaled for her to stop and take them away. Meanwhile, the bus also arrived, and the man fled. That is one incident, and a recent one. Now pay close attention. All this is connected with many other things, such as what we call cultural events.

We hold cultural events and say that the Church must take part in them. Let me give you an extreme example. It does not matter that things do not happen in Greece exactly as I am about to describe them, but in America, for instance. It is common knowledge; you all know it, and anyone who has been to America knows it even better.

In America, a church building also serves as a center for the Greek community. People meet there and hold their festivals. But they also organize many other events, such as dances and social evenings. These are held below the church—there are two levels: downstairs is a hall, and upstairs is the church proper. That is how they build them there. Churches in Greece are now also built this way, with something beneath the main church, either a second church or a hall.

They hold dances and parties so that Greeks may meet one another, marry other Greeks, and so forth. Just the other day, someone sent us advertisements for one such dance in his parish, to show us what goes on there. People wear masks and costumes, and much else besides. Now, the priest is not the one insisting that these things take place. The poor priest is an employee of the community, upon which he depends for his livelihood, because it is the community that pays him. So he is obliged, we might say, to go along with the antics of the authority over him, namely the community. And it is also well known—very well known—

that almost all the parish council members of the Orthodox churches in America are Freemasons. This gives you some idea of the tragic situation that exists abroad in our Orthodox churches. I believe you must have heard something about it. This happens because the Church is now being associated with other things, with alien concerns.

Cultural activities, entertainment, and who knows what else. But the Church is something entirely different. The Church exists to save the human person. What has it to do with the Polytechnic? What has it to do with politics? What has it to do with cultural events, dances, entertainments, or anything of that kind? What business does the Church have with these things? My dear friends, because we do not know what the Church is, we end up committing such acts of desecration.

And so people ask, “Where was the Church during the Polytechnic events?” What was the Church doing? It was doing what it was meant to do: saving people. What business did it have with an uprising? For it was an uprising, an attempt to overthrow the regime of that time. It was about... about... about... What business did the Church have with it? What business did it have? For this reason, I think and believe—and I expect you will agree with me—that only if we acquire ecclesiological knowledge, that is, knowledge of the theology of the Church, and truly live in accordance with it, only then, my dear friends, shall we be able at every moment to safeguard the Church, which in turn safeguards us. I am about to say something, though I do not know how you will understand it, how you will take it, or what you will make of it.

But I shall tell you. One of the profound and early Fathers of our Church, and a great teacher of ecclesiology, is Saint Ignatius the God-bearer. Of course, he did not sit down to compose a treatise on ecclesiology. Instead, as he journeyed to Rome to suffer martyrdom, he wrote several letters. He possessed the Spirit of God, and whenever the company stopped, he was able to write a letter. What wonderful letters they are! We could not write even five lines like them, even if we were perfectly comfortable in a seminary. Yet he wrote and dispatched letter after letter. He wrote several

to cities he had already passed. Thank you. He also wrote to cities along the road to Rome, or to cities he was still going to visit. For example, before he had even reached Rome, he sent his Epistle to the Romans, begging them not to intervene and prevent his martyrdom. As he says, “The one who has the Spirit of God will understand me—listen—he will understand what I am asking.” He pleaded with them not to intervene to prevent his martyrdom, because, he says, “I desire to become bread, ground by the teeth of the beasts. I seek my Christ.” This is mysticism.

“I thirst for the blood of my Christ. Every material-loving fire”—meaning every flame of desire that clings to material things—“has been extinguished within me; it no longer exists,” and so forth. It is a short letter, but it is a monument of mysticism. It relates to what we were just discussing in response to the questions. Yes, yes, it is astonishing. So he wrote these letters while journeying toward martyrdom.

His guards, he says, were ten soldiers, whom he calls “leopards.” Perhaps their regiment or unit bore an animal name of this sort, just as a unit might be called “the Wolves,” or perhaps their behavior was so savage that they truly were...

“Leopards”—that is the word he uses. Under these conditions, then, he wrote his letters, and they are profoundly ecclesiological. What does he say? “Where the bishop is, there is the Church.” But take careful note: the bishop stands in the place of Christ.

We analyzed some of these letters—not all of them—many years ago in a small group of young people. It must have been twenty or twenty-five years ago—probably twenty-five. We studied portions of the letters and discussed these things. But please pay attention. Today I would not dare to undertake an analysis of those letters. I would not dare; I could not. Many times I return to them because I want to look something up or find something, and I cannot. Why can I not? Because everything has been overturned, and now that it has been overturned, what can one draw from those texts? Yet this is their ecclesiology: there is no Church without the bishop. And he says...

“The priests serve after the pattern of the Apostles.” But the Apostles had love, and Christ loved His disciples. Today there are different attitudes, different ideas, different concerns, and different dimensions to everything, until a person no longer knows which way is up, as the saying goes. All this is grievous, my dear friends. Why has it happened? Because the people are ignorant of ecclesiology, but the clergy are also ignorant of it—or, if some are not ignorant, they have distorted it for their own advantage. The desire for petty glory, as they say, has entered in.

Petty glory—the pursuit of a little recognition—has entered in. Other things have entered as well and distorted the true image of ecclesiology. I ask you: is this not a cause for much weeping and many tears? But what can one say? I have told you these things. Throughout all our catechetical lessons, we have formed and presented an image of the Church. Those teachings continually direct us toward becoming conscious members of the Church. But one swallow does not make a spring, nor can five, ten, five hundred, or a thousand listeners bring about a spring. Even so, at some point we must understand what the Church truly is.

She is the Bride of Christ, blameless and spotless—the one who, as Scripture says, has no blemish, fault, reproach, or stain of any kind. This is the Bride of Christ, the Church, which we have dragged through the mud and brought low. But do not be mistaken. You may ask whether the Church always remains as I described her before. She is holy and pure; holiness is one of the Church’s essential attributes. We confess, “In one, holy Church.” But what does the great Vinedresser do? He cuts away the branches that defile His Church. Yes, for do not be mistaken. We often say, “But the Church has not excommunicated me.”

Christ has cut you off. He does not give you His grace. You cannot steal Christ’s grace. Christ is not merely human—that is, human in the limited sense of ordinary human nature—so that you could steal His grace and deceive God. His grace cannot be stolen. You may steal from me, a human being, but not from God. And so God withdraws, removes, and takes away His blessing. Many of us, both clergy—yes, yes—and laity, may appear to belong together as one Church, but in reality we are dead members. May God have mercy on us. God has withdrawn His grace. Here is one sign among many. Who says this? I think it is Saint John Climacus, or perhaps it is somewhere in the Philokalia; I do not remember. How can you tell whether you are experiencing God’s corrective discipline or His abandonment? There is punishment meant to correct us, and then there is the punishment of a person whom God has finally abandoned. Listen to one sign that is given. If you have sinned, and you repent of your sin, God disciplines and corrects you. If this is a corrective abandonment—meaning that God withdraws from you for your correction, not finally but for your correction—

you do not become angry. Instead, you come to your senses, collect yourself, and weep. But if God is no longer correcting you and has finally cast you off, then you become angry. So when something happens to you, you ought to say, “Oh, my God, You have remembered me and sent me a little sorrow.” Then you know that God has not abandoned you. God has not abandoned you, because what He is doing is meant for your correction. But when you begin to grow angry, to blaspheme, and to curse, then God has abandoned you. And that is a dreadful thing—the most dreadful thing of all.

That is the sign I wanted to mention. So you understand, my beloved, that these matters are extremely serious. If we knew what the Church is—I return to this again—if we truly knew what the Church is, we would exclaim, “What an honor it is to belong to the Church of Christ!” Yes, it is an honor. And God also gives us a dowry, because we are not merely poor, destitute members of the Church. The faithful Christian is rich, because he receives his dowry from God. And what is that dowry? I shall now read to you paragraph twenty-seven of Saint Cyril’s eighteenth catechetical lecture.

“For when the first was rejected, in the second, Catholic Church, as Paul says...” Which was the first? Of course, it has been a long time since we discussed this, so I shall remind you. It was the Church of Israel. God rejected it. That is why he says, “When the first was rejected.” The first was cast out, and the second came. Which is the second? It is the Church, now the Church of Christ.

I told you that when Christ said, “I am the true vine,” what does the word “true” mean? It means that there had been another vine which proved false. That was the Church of the Old Testament. It was rejected, rejected, and now the true vine has come.

It is Christ—that is, the Christian Church. “Therefore, when the first was rejected, in the second, Catholic Church, as Paul says...” And what does Paul say? “God has appointed” within the Church “first apostles, second prophets, third teachers, then miracles.” Is this not how he lists them, my beloved, in chapter twelve of his First Epistle to the Corinthians? “Then miracles, then gifts of healings, forms of assistance, forms of governance, various kinds of tongues, and every kind of virtue.” Every kind of virtue: “I mean wisdom and understanding,”

“chastity and justice, almsgiving and love for mankind, and patient endurance in persecutions, which cannot be overcome, or that patient endurance exercised through the weapons of righteousness in the right hand and in the left”—the weapons on the right and the left signify defense and attack—“which in former times, amid persecutions and tribulations, crowned the holy Martyrs with the varied and many-flowered crowns of patient endurance.” It crowned them with wreaths filled with many flowers.

“Rulers...” Is that everything? “If I wished to speak of all these things, I would need many hours to recount them.” If I were to explain them all, I would need many hours. I read the entire passage so that I might offer you a few words of my own, as best I can—that is, a brief explanation. Did you notice the spiritual gifts? Did you see them?

First of all, it is a spiritual gift that God appointed those who would govern the Church. He speaks of apostles, prophets, and teachers, and there is also the gift of governance. He uses the plural: “forms of governance.” Perhaps we have not realized that governing—that is, ruling and administering—is a spiritual gift. And if it is difficult, indeed exceedingly hard, to govern bodies, to govern people in merely outward matters—“Do not pass this way; go that way; do not walk on the pavement; follow the marked path,” along with civil laws and so forth—how much harder is it to become a governor of souls! One of the Fathers says—and it is also written in the Philokalia—“The hardest task of all”

“is to care for souls.” He says that the most difficult thing is to care for human souls. Is it easy? You can gain some idea of this from your own children: you must raise them, and throughout your whole life you must help them

to become upright human beings. What is it that you care for? Of course, you see that they are fed, shod, and clothed; there is no question of that. But is that where the real burden lies? Does it not lie in educating them and helping them develop good character? Is that a small struggle? God appointed two people, the father and the mother—He appointed two people.

They have helpers: the Church, teachers, priests; they have many helpers in raising perhaps two, three, or four children. Do you think it is easy? I say this to you who have experience of it, so that you may see just how difficult it is. To govern, then, is difficult, and especially to govern souls. It is a difficult task.

“Knowledge requires”—delta, epsilon, iota with a circumflex, tau, alpha, iota. It requires. The ending is tau-alpha-iota—excuse me—“requires instruction.” To learn anything, every art and science requires instruction: delta, epsilon, iota with a circumflex, tau, alpha, iota. Forgive me for going into such minute detail. It requires instruction. And the science of sciences and the art of arts, which is to become a Christian—that is what he calls the science of sciences and the art of arts—should this not also require instruction beforehand? He then says something more. This is why,

especially when someone becomes a clergyman but does not know how to cultivate the souls of his flock, we become, as he says, a laughingstock in the tavern, among those drinking wine, because we never became disciples and learned what we ourselves ought to be and how we ought to teach others what they should be. I have mentioned this only so that you may see the need for a teacher and the need for the gift of governance. Can just anyone guide souls? Is it easy? It requires tremendous patient endurance—tremendous endurance. You also know the familiar story.

It is the well-known story of Saint Isaac the Syrian, who is called the Bishop of Nineveh in Mesopotamia. He was an ascetic. They placed him under tremendous pressure to become a bishop. He did not want to—he refused again and again. In the end, however, they made him a bishop. The day after his consecration, two Christians who were in dispute came to him. One had lent money, and the other was unable to repay it. The lender said, “He is delaying the repayment of my money.” The bishop replied, “Have a little patient endurance. Just wait a little, and he will give you your money.” “No,” the man said, “I want it now.” Saint Isaac the Syrian said, “But what of the Gospel?” The man answered, “Am I supposed to listen to the Gospel now?”

Saint Isaac said, “If they will not listen to the Gospel, will they listen to me?” So he rose, left, and returned to the desert. There are, moreover, some much greater spiritual gifts. Certainly, I am not speaking of gifts of healing, the gift of being able to heal. That may seem to be a far greater gift.

Do I think it really is much greater? I do not. Although many people have probably said what I myself sometimes say: “Oh, my God, if only I had the gift to heal this person! I feel such compassion for him, and I do not know what to do for him.” I do not have the gift of healing. One can only offer a little more prayer; I have nothing else to give. But I would tell you something else.

Consider wisdom, understanding, and chastity. These are greater gifts: to possess the wisdom of God. If one also possesses worldly wisdom, wisdom from outside the faith, there is no harm in that—but above all, the wisdom of God. And to possess understanding. Understanding means having good sense. Wisdom is one thing, and understanding another. Understanding also includes discernment: having discernment and good sense, so that at every moment you know how you ought to act. And then there is chastity, which has a twofold meaning. In ancient Greek, chastity meant being sound in mind—that is, having good sense.

But the meaning of chastity later became more specific. It means purity: to be chaste, a pure and clean person, not running after sins such as those of the flesh and the like. Are these not beautiful spiritual gifts? When you meet a young person who possesses these gifts, would you not admire him? Are they not beautiful? My beloved, I would tell you to raise your children in this way and to teach them about these gifts. The Apostle Paul says, “I will show you”—he says—“that you should earnestly seek the greater gifts.” Speaking in tongues was not the greater gift; it was the last of the gifts. But he tells us to seek the greater gifts—that is, the better gifts, the very best.

And which is the greatest? He speaks of love. You may be unable to possess this gift or that one, but you can possess love. Love, of course, is a spiritual gift—I emphasize this—it is a gift. It comes from God; it is a divine uncreated energy that proceeds from God and comes to created beings. Ask God to give it to you. The sun sends its rays in every direction. If you are inside a house, especially down in its basement, and cannot see the sun, you have only to step outside, and you will experience and enjoy its light. In the same way, God sends His love in every direction. You have only to receive it.

Begin to receive it. And he says: “Though I speak with the tongues of men and of angels; though I have faith so great that I can move mountains; and though I have such self-sacrifice as the heroes have, and give up my body to be burned—if I have no love, I am nothing and gain nothing.” Love is patient; it does not boast; it is not puffed up; it bears all things, covers all things, and patiently endures all things. And now remain faith, hope, and love, these three; but the greatest of these is love. Here, then, is a gift that all of us can possess.

Let no one complain or grieve that he received no dowry. My brother, you may have received none from your father or mother, but you must receive a dowry from the Church. In the old days—the good old days, even as recently as twenty or thirty years ago—good mothers had their daughters prepare their dowries. They embroidered and put their monograms on the pillowcases and sheets. Am I remembering correctly? I do not know whether today we still have our children prepare their dowries. Do you know what that meant? They worked for their dowries. So it is here as well. Do you want to receive the Church’s dowry? Then understand that you will have to labor and sweat

in prayer, in ascesis, in the spiritual life; and then the spiritual gifts will come. Recall a troparion common to many venerable saints: “Through fasting, vigil, and prayer, you received heavenly gifts.” “Through fasting” is in the dative, as are “through vigil” and “through prayer.” In other words, by vigil, fasting, and prayer, “you received heavenly gifts.” You see? It requires labor. But you may say to me, “How can it be a gift if it requires labor?” And who told you that God gives His gifts as though He were someone with money in his pocket, scattering it along the road?

I gave you the example earlier: a mother gives her daughter a dowry, but she also makes her work for it.

A father may also give his son fields, but he takes him out to work those fields—to dig and sow—or he trains him in a trade at the family shop. That is how you will receive the shop; that is how you will receive the fields. No—you must work. Such is the beautiful dowry of the Church. Therefore, let no one grieve that he has no dowry. I shall take up one more point from this long paragraph, for how could I analyze everything? Almsgiving is a spiritual gift. Some people have very merciful hearts and always want to show mercy. Not everyone possesses this.

I shall take up just one point, because if we were to analyze all these things, as I said, we would need much more time—and the saint is eager to move on.

Thank you. I too must hurry. The point is this. He says that “the Holy Catholic Church alone possesses unrestricted power throughout the whole world.” Wherever rulers, kings, and so forth may exercise authority, their power is limited. It is confined within the boundaries of the place they govern—the city, the mayor’s jurisdiction, the prefect’s jurisdiction. But the Church—learn this as well, and this is why I linger on this point—possesses unrestricted power wherever she may be. There is a proverb: “If the ox only knew its own strength…” and then it continues.

If Christians knew the power of the Church, they would yield before nothing. If a preacher of the Word of God knew the power of the Church and the power of the Word of God—which breaks bones and overturns the whole earth—if he knew that power, he would put it to use. But we do not know the power of the Word of God. This Word of God, which is “sharper than any two-edged sword,” as the Apostle Paul says in Hebrews, is sharper than a double-edged sword. It cuts through to the marrow of the bones and divides the joints. So mighty is the Word of God—if only we knew the Word of God.

There was once a man who stood before political rulers, crowned kings, and emperors. It was John Chrysostom, and he stood there and said, “It is not lawful for you,” just as Saint John the Baptist said to Herod. John Chrysostom also said this to the notorious Eudoxia, who had erected her own statue and held festivals—yes, festivals—while the foolish people of Constantinople danced around Eudoxia’s statue. “It is not lawful for you. You are not permitted to do these things, because they are pagan practices. You are not permitted.” And who said this? You know that John Chrysostom had a weak voice. You also know that it was John Chrysostom who introduced the pulpit.

He devised the pulpit so that it stood somewhere near the middle of the church, allowing him to be heard, because John Chrysostom had a weak voice and there were no loudspeakers in those days. Yet this frail, soft-spoken man made his word prevail, because it was not his own word; it was the Word of God. If we knew the power of the Word of God and the power of the Church, the faithful would overturn the whole world, just as they did during the first three centuries. They overturned Rome. They came up from the catacombs to the surface of the earth and overcame the emperor, the Senate, and everyone else, because the powers of the Church were astonishing—and this without bloodshed.

Not according to the pattern of revolution familiar to us, in which people take up rifles and kill. No, not in that sense. Through the Word of God and the power of the Church, the Church brought the Roman Empire to Christ and prevailed. You see the power of the Church. Do not forget it. We need this truth. The Church has power.

But let us leave this paragraph and turn to paragraph twenty-eight: “In this Holy Catholic Church, if we are properly instructed and live rightly, we shall possess the Kingdom of Heaven and inherit eternal life.” If, he says, within this One, Holy, Catholic, and Apostolic Church, we are taught rightly and conduct ourselves rightly—that is, if our manner of life is right—then we shall possess the Kingdom of Heaven and inherit eternal life.

We shall possess eternal life and inherit the Kingdom of Heaven if we are taught rightly. What does “taught rightly” mean? It has two dimensions. First, “rightly” means in an Orthodox manner; second, it means learning the full content of our faith—everything the Church teaches. Let us not say, “This does not interest me, and neither does that.” Let us not remain only with the Ten Commandments, intending merely to keep them and nothing more. We must learn as much as we can about the content of our faith. My beloved, what a pitiable situation it is when we have people at the point of death and, as you prepare them through Holy Confession, you tell them

not to be afraid or sorrowful, because we believe in the resurrection of the dead and shall rise again with our bodies, only to hear them say, “This is the first time I have heard that. I did not know it. I do not believe it.” Or they may say, “Well, if you say so.” If I say so? Had they never encountered it anywhere until now? And how much is that poor person to blame, if indeed he is to blame, when he is departing this life without knowing that he will rise again? We who have been entrusted with teaching do not speak about these things or provide catechesis. I do not know what account we shall give to God, my beloved. When we choose to become clergy, we shall often have to give a fearful account before God. I have told you: I am afraid and tremble. I tell you this without hypocrisy; truly, I mean it. God overlooks nothing at all. And so I wish to tell you here that a person must be instructed in an Orthodox manner and must live rightly within the Church—that is, he must acquire an ecclesial ethos.

An ethos. This is what “living rightly” means: one must acquire an ecclesial ethos. I cannot regard it as an ecclesial ethos when a woman enters a shop and unleashes a torrent of abuse at the shopkeeper because she thinks he has cheated her in some way. Nor can I imagine that one of our Christian gentlemen possesses an ecclesial ethos when he uses obscene language. When he speaks—allow me to give a small example—he says, “Yeah, that’s it. Hey, you, get over here!” I once overheard a poor girl, a high-school student, speaking on the telephone to a relative and repeatedly addressing the person with a rude “Hey, you!” A young woman speaking like that? Even when a man speaks that way, it reveals a poor ethos. But a young woman? You may tell me that I am splitting hairs, but I am not.

As the saying goes, “The lion is known by its claw.” When you see a claw, you recognize that it belongs to a lion. In the same way, when you see such behavior and hear someone speaking so rudely, you recognize what lies beneath it. You may say to me, “Father, if only you knew what else goes on!” I do know what else goes on, but I am giving you the simplest example. At home, a husband may speak this way to his wife, or the wife to her husband, or children may speak this way to their parents: “Come on, Mom! Hey, Mom!”

This is how I understand it: such behavior is not the ethos of a Christian. You must correct your tongue and speak graciously to everyone—to your parents, your siblings, your neighbor, and all others. You may sometimes become angry, but you must restrain your tongue and not say what should never be said. Otherwise, what are we doing? I am certainly not saying that we are free to become angry or that anger is permitted. I gave it only as an example, because I am speaking now about the tongue. We must cultivate our speech and our character—our ecclesial ethos. What do you think? If I am conscious that I belong to the Church, can I speak in any other way?

May I dishonor my father or my teacher by displaying my ignorance or bad behavior? May I dishonor the Church through bad conduct or ugly speech? Can I do that? Is it permitted? Certainly not. Therefore, my beloved, how can I put it? Let us cultivate ourselves; let us be refined. I have heard countless exchanges among fellow Christians, monks, clergy, bishops, and laypeople whose conversations sound like—what else can I say?—a noisy marketplace. I mean no offense to the marketplace; there are excellent people there. I have told you this before, but I use it as a familiar expression. It is not right for people to speak that way. This, then, is what it means to “live rightly.” The Apostle Paul writes to Timothy:

“You saw my conduct; you saw how I lived. Take care that you also live in the same way.” Is that not what he says? “In conduct, in faith,” and so forth. In this way a person can gain the Kingdom of God. “We shall possess the Kingdom of Heaven,” he says, “and inherit eternal life.” And for the sake of both—for the Kingdom of Heaven and for eternal life—take note of this: “We do all things so that we may receive these from the Lord.” We do everything in order to arrive there.

We do everything in order to arrive there, to attain it and enjoy it. “For our aim concerns no small matters.” My brother, you are not a Christian for the sake of small things. You are a Christian for great things—great things indeed. “What we strive for is eternal life.” The object of all your striving is eternal life. It is not to earn some money, merely to be a good person, to secure a good position in life, or to be respected by others. Those things are secondary or even tertiary. The first and greatest purpose is to arrive there and attain eternal life.

If we gain everything else but lose this, then we have gained nothing. “Therefore, in the profession of faith we are taught, after ‘and in the resurrection of the flesh,’ that is, of the dead, about which we have spoken, to believe also ‘in eternal life,’ for which we Christians struggle.” Eternal life is the goal of our struggle as Christians. Here I would like to make a brief comment—if indeed it can be brief. What is the purpose of Christianity? What is it? My dear friends, most of our Christians do not know the purpose of Christianity.

They think—and this comes from ignorance both of the Church and of theology in general—that I am a Christian simply in order to be a good person. Woe to us if we have reached the point of saying, “I am a Christian so that I may be a good person.” Woe to us! Because of our ignorance, we have lost sight of Christianity’s final end. Christianity has a purpose, a final end that we must attain. Yet many people do not wish to look toward that end, or do not wish to know it, or simply have no interest in it. They are interested only in what they can see, in what lies immediately before them. Christianity has a final end, and that end is eternal life.

Eternal life means seeing God, because this theoria, this divine vision of God, is eternal life, and from that vision of God flows all blessedness. Perhaps you would be disappointed if you read in the Gospel according to John a passage about eternal life that gives what might be called a definition of it. Yes, a definition—and perhaps that definition would disappoint you: “And this is eternal life, that they may know You, the only true God, and Jesus Christ whom You have sent.” You might ask, “What is this eternal life? Let us see what it is and what it consists of.” And John the Evangelist says that it is to come

to believe and to see—now we believe, but then we shall see—the person of God and Him whom He sent, Jesus Christ. The word used there is “know”: “that they may know You.” In theology, and especially in John the Evangelist, this word “know” does not mean mere, bare knowledge. Here, knowledge means theoria, divine vision, and participation in that vision of God. What, then, is the final purpose? Eternal life—that is, the vision of the person of God. This is why John the Evangelist says in the third chapter of his First Epistle: “Little children, it has not yet been revealed what we shall be.”

It has not yet been revealed what we shall be. “But we know that when He is revealed”—the word “when” here is not conditional but temporal—“when He is revealed, we shall be like Him, because we shall see Him as He is.” We shall be like Him, and we shall see Him as He is. Notice what he said: “We shall see Him.” This is what knowledge means in John the Evangelist: we shall see Him “as He is,” in His glory.

“As He is”—this is the final purpose. The way by which I reach that final purpose is Christianity; it is the Gospel. And John the Evangelist expresses it in a few words in the continuation of the passage I quoted to you: “Everyone who has this hope”—the one who possesses this hope—“purifies himself,” purifies his own self, “just as He is pure.” But to “purify myself” means that I have entered upon the path of keeping the commandments of Holy Scripture, the Word of God. I purify myself, then, so that I may reach this final, ultimate purpose, which is the Kingdom of God. What shall we say, my dear friends, as we conclude here our subject concerning the Church, so that, God willing, next time we may speak about eternal life and the passages that establish this teaching? For do not forget that eternal life is an article of faith recorded in the Creed: “and the life of the age to come,” as we say.

“I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come. Amen.” So let us come to know the Church, and let us become living members of the Church—living and holy members of the One, Holy, Catholic, and Apostolic Church. May the Lord bless you.

Αγαπητοί μου, ευρισκόμεθα πάντοτε εις το βιβλίο των κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου. Είμεθα εις την 18η κατήχηση. Μας μίλησε ο Άγιος Κύριλλος για την Εκκλησία. Επειδή, όπως σας είπα κατ’ επανάληψιν, βιάζεται και δεν μας ανέφερε κάτι έστω στοιχειώδες.

Η Εκκλησία είναι μία, ότι είναι Αγία, ότι είναι Αποστολική· είπε μόνο κάτι, ότι είναι Καθολική. Εμείς τα είπαμε αυτά για να έχουμε μία πληρεστέρα εικόνα του πράγματος. Και θα συνεχίσει ακόμη για μία-δύο παραγράφους, για να μας πει κάτι για την Εκκλησία. Πριν προχωρήσουμε στην 27η παράγραφο, που αναφέρει το θέμα των χαρισμάτων μέσα στην Εκκλησία, και αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο.

Ήθελα να σας έλεγα, ότι και γι’ αυτό επέμεινα, ότι αν πολλά κακά γίνονται στην εποχή μας —και θα σας αναφέρω τι κακά γίνονται— είναι γιατί έχουμε μία άγνοια της θεολογίας της Εκκλησίας. Δηλαδή δεν έχουμε γνώση εκκλησιολογική, όχι εκκλησιαστική, εκκλησιολογική, που είναι η θεολογία της Εκκλησίας. Θέλω να πω ότι είναι μία, ότι είναι Αγία, ότι είναι Καθολική και λοιπά, Αποστολική. Αυτά που λέγαμε τις περασμένες φορές στα μαθήματά μας. Πρέπει λοιπόν να μάθουμε τι είναι η Εκκλησία, διότι αυτή η άγνοια της Εκκλησίας δημιουργεί εκτροπές της Εκκλησίας. Καλύτερα θα λέγαμε, εμείς οι πιστοί, ως μέλη της Εκκλησίας, υφιστάμεθα εκτροπές.

Εκτροπές. Και θα σας αναφέρω μια-δυο περιπτώσεις. Ενθυμείσθε, το 1974 είχαμε το φαινόμενο του Πολυτεχνείου. Δεν το σχολιάζω ούτε ευμενώς ούτε δυσμενώς· απλώς ένα φαινόμενο ήταν τότε. Μετά, όταν τελείωσε το φαινόμενο του Πολυτεχνείου, άρχισαν να λέγουν, να λέγουν —ποιοι έλεγαν, ξέρω εγώ;— έλεγαν, που έλεγαν, εις την διαπασών όλα τα χρόνια: «Πού ήταν η Εκκλησία όταν έγινε το Πολυτεχνείο;» Και για να δείτε ένα περιστατικό που συνέβη φέτος, λίγο κάπου Νοέμβριο, ακούστε ένα περιστατικό. Δεν θα πω ονόματα.

Μοναχές ήρθαν στην Αθήνα για κάποια δουλειά. Ήταν στο Χαλάνδρι, σ’ ένα πεζοδρόμιο, και περίμεναν το λεωφορείο. Εκεί ο δρόμος αυτός, εκείνη την ώρα τουλάχιστον —εξάλλου δεν είναι όπως οι δρόμοι των Αθηνών— δεν είχε κόσμο, τίποτα· ήταν έρημος ο δρόμος. Πλησιάζει κάποιος νεαρός και λέγει στις μοναχές: «Η Εκκλησία ευλογεί την αδικία». Αυτές δεν μίλησαν τίποτα. Το επανέλαβε και το επανέλαβε και το επανέλαβε. Τότε λέει η μία μοναχή: «Ε, βεβαίως δεν ευλογεί, ας πούμε, την αδικία η Εκκλησία». Όταν το είπε αυτό, απαντάει αυτός: «Γιατί η Εκκλησία δεν ήταν στο Πολυτεχνείο;» Και την ίδια στιγμή αρπάζει τα γυαλιά της μιας —και οι δύο φορούσανε γυαλιά, είναι γνωστές μου οι μοναχές— αρπάζει τα γυαλιά της μιας, τα πετάει χάμω και έρχεται να τα ποδοπατήσει. Ένας δαιμονισμένος άνθρωπος, πραγματικά. Αυτές άρχισαν να φωνάζουν βοήθεια. Εκείνη τη στιγμή περνούσε μία κούρσα, οδηγούσε μία γυναίκα, και της έκαναν σήμα να σταματήσει, να τις πάρει. Κατέφθασε και το λεωφορείο εν τω μεταξύ και αυτός ετράπη εις φυγήν. Ένα περιστατικό αυτό. Πρόσφατο είναι. Προσέξτε τώρα εδώ να δείτε. Όλα αυτά και πολλά άλλα, όπως έχουμε πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Πολιτιστικές εκδηλώσεις και λέμε ότι η Εκκλησία πρέπει να μετέχει. Να πάρω μια ακραία περίπτωση. Δεν έχει σημασία το ότι δεν γίνεται στην Ελλάδα ακριβώς όπως θα το πω τώρα και ότι γίνεται στην Αμερική, επί παραδείγματι. Πασίγνωστο είναι, όλοι το ξέρετε αυτό, και μάλιστα, αν κανείς πήγε στην Αμερική, το ξέρει πιο καλά.

Ότι ένας ναός στην Αμερική ταυτόχρονα είναι και ένα κέντρο των Ελλήνων. Εκεί συναντώνται, κάνουν το πανηγύρι τους. Αλλά κάνουν όμως και άλλες εκδηλώσεις, όπως είναι χοροεσπερίδες και άλλα πολλά. Στον κάτω ναό, στον κάτω ναό —δηλαδή είναι δύο: κάτω είναι αίθουσα και πάνω είναι ο ναός. Έτσι κτίζουν εκεί. Όπως και τώρα στην Ελλάδα κτίζονται οι εκκλησίες: πάνω να είναι, κάτι από κάτω, ή δεύτερος ναός ή αίθουσα.

Κάνουν χορούς, πάρτι, για να γνωριστούν οι Έλληνες μεταξύ των, να παντρευτούν οι Έλληνες μεταξύ των και άλλα πολλά. Προχθές μας έστειλε κάποιος κάτι διαφημιστικά ενός τέτοιου χορού στην ενορία του, για να μας πει τι γίνεται, τι γίνεται. Μασκαράδες, ντύνονται και άλλα πολλά. Λοιπόν, ο ιερεύς δεν είναι εκείνος ο οποίος επιμένει να γίνονται αυτά. Ο ταλαίπωρος ιερεύς είναι ο υπάλληλος της κοινότητας, από την οποία ζει, γιατί από την κοινότητα πληρώνεται. Και πρέπει λοιπόν να κάνει, οπωσδήποτε, θα λέγαμε, τα καμώματα, να αποδέχεται τα καμώματα της προϊσταμένης του αρχής, που είναι η κοινότητα. Είναι δε γνωστό, πασίγνωστο και αυτό,

σχεδόν όλοι οι επίτροποι των ναών της Αμερικής είναι μασόνοι, για να πάρετε μία εικόνα τραγική που υπάρχει έξω στους Ορθοδόξους ναούς μας. Πιστεύω ότι πρέπει κάτι να έχετε ακούσει. Αυτό, γιατί η Εκκλησία συνδέεται τώρα με άλλα πράγματα, άλλα στοιχεία.

Πολιτιστικά, ψυχαγωγικά και δεν ξέρω τι. Μα η Εκκλησία είναι άλλο πράγμα. Η Εκκλησία είναι εκείνη η οποία θα σώσει τον άνθρωπο. Τι δουλειά έχει με το Πολυτεχνείο; Τι δουλειά έχει με την πολιτική; Τι δουλειά έχει με τις πολιτιστικές εκδηλώσεις ή με άλλα πράγματα ή με χορούς και διασκεδάσεις; Τι δουλειά έχει η Εκκλησία; Αγαπητοί μου, επειδή δεν ξέρουμε τι είναι η Εκκλησία, φτάνουμε σε αυτά τα ανοσιουργήματα.

Έτσι θα λέγαμε: «Πού ήταν η Εκκλησία στην εποχή του Πολυτεχνείου;» Τι έκανε η Εκκλησία; Αυτό που έπρεπε να κάνει: να σώσει τους ανθρώπους. Τι δουλειά είχε με μια στάση; Γιατί περί στάσεως επρόκειτο, περί μιας ανατροπής του καθεστώτος της εποχής εκείνης. Περί, περί, περί... Τι δουλειά είχε η Εκκλησία; Τι δουλειά είχε; Γι’ αυτό τον λόγο νομίζω και πιστεύω —θα συμφωνείτε μαζί μου— ότι μόνον αν αποκτήσουμε εκκλησιολογική γνώση, δηλαδή της θεολογίας της Εκκλησίας, και ζούμε όντως εκκλησιολογικά, τότε, αγαπητοί μου, μα μόνον τότε θα μπορούσαμε να περισώζουμε ανά πάσα στιγμή την Εκκλησία, η οποία θα μας περισώζει. Θα πω κάτι που δεν ξέρω πώς θα το καταλάβετε, πώς θα το πάρετε, πώς θα το πείτε.

Θα σας το πω. Ένας βαθύς και πρώιμος πατέρας της Εκκλησίας μας, εκκλησιολόγος, είναι ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος. Βέβαια, δεν κάθισε να γράψει κανένα σύγγραμμα εκκλησιολογίας, αλλά έγραψε κάποιες επιστολές πηγαίνοντας στη Ρώμη για να μαρτυρήσει. Είχε όμως το Πνεύμα του Θεού. Κι όπου σταματούσαν, μπορούσε να γράφει μια επιστολή. Επιστολές, λαχταριστές επιστολές, που δεν θα μπορούσαμε ούτε πέντε στίχους να γράψουμε, αν είχαμε την καλύτερη άνεσή μας μέσα σε ένα ιεροσπουδαστήριο. Και έγραφε και έστελνε επιστολές. Έγραψε μερικές

προς πόλεις που άφησε πίσω του. Ευχαριστώ. Να πάνε στη Ρώμη ή προς πόλεις που θα πήγαινε, όπως έστειλε την προς Ρωμαίους επιστολή του, ενώ ακόμη δεν είχε φτάσει, και τους ζητούσε, χάρη τους ζητούσε, να μην μεσολαβήσουν να αποτραπεί το μαρτύριον. Και όπως λέγει: «Με καταλαβαίνει, ακούστε, όποιος έχει Πνεύμα Θεού θα με καταλάβει τι ζητάω». Να μην μεσολαβήσουν να αποτραπεί το μαρτύριό μου, γιατί εγώ, εγώ, λέγει, επιθυμώ να γίνω άρτος. Ψωμί που θα αλεστώ μέσα στα δόντια των θηρίων. «Τον Χριστό μου», λέει, «γυρεύω». Μυστικισμός.

«Διψάω το αίμα του Χριστού μου. Κάθε πῦρ φιλόϋλον» —φιλόϋλον θα πει κάθε φλόγα— επιθυμία δηλαδή που αγαπάει την ύλη, μου έχει σβήσει μέσα μου, δεν υπάρχει, και λοιπά και λοιπά. Είναι μια μικρή επιστολή, αλλά είναι μνημείο μυστικισμού. Αυτό που λέγαμε τώρα των αποριών. Ναι, ναι, καταπληκτική. Λοιπόν, έγραψε αυτές τις επιστολές πηγαίνοντας για το μαρτύριο.

Σκοποί του ήταν, λέγει, δέκα στρατιώτες, στρατιώτες, τους οποίους αποκαλεί λεοπάρδεις. Είτε διότι το τάγμα αυτό, η μονάδα αυτή, ελέγετο έτσι, δηλαδή με μία ονομασία ζώων, όπως θα λέγαμε λύκοι, ξέρω εγώ, ονομασία, ή η συμπεριφορά των ήταν τόσο αγρία, ώστε να είναι πραγματικά...

Λεοπάρδεις, λεοπάρδεις το λέγει, όχι λεοπαρδάλεις, λεοπάρδεις. Λοιπόν, υπ’ αυτές τις συνθήκες έγραψε τις επιστολές του, οι οποίες είναι εκκλησιολογικές. Και τι λέει; «Όπου ο Επίσκοπος, εκεί και η Εκκλησία». Αλλά ο Επίσκοπος, προσέξτε, εις θέσιν Χριστού.

Τις είχαμε αναλύσει αυτές, λίγες, όχι όλες, σε ένα μικρό κύκλο νέων παιδιών την εποχή εκείνη. Είναι πολλά χρόνια, είναι 25 χρόνια, ξέρω εγώ, 20 χρόνια, 25 μάλλον. Είχαμε αναλύσει κάτι από τις επιστολές και τα λέγαμε αυτά. Παρακαλώ, προσέξτε όμως. Εγώ τώρα δεν θα τολμούσα να κάνω ανάλυση των επιστολών. Δεν θα τολμούσα, δεν θα μπορούσα, γιατί πολλές φορές ανατρέχω εκεί ή κάτι θέλω να ζητήσω, να βρω, και δεν μπορώ. Εγώ, γιατί δεν μπορώ; Έχουν ανατραπεί τα πράγματα και, αφού ανατράπησαν, τώρα τι να πάρεις από εκεί; Αν όμως αυτή η εκκλησιολογία, γιατί δεν έχουμε Εκκλησία αν δεν έχουμε Επίσκοπο, και λέει...

«Δίκην Αποστόλων είναι οι Πρεσβύτεροι». Μα οι Απόστολοι είχαν αγάπη. Και ο Χριστός αγαπούσε τους μαθητάς Του. Δεν υπάρχουν, υπάρχουν άλλες τοποθετήσεις, άλλες έννοιες, άλλα πράγματα, άλλες διαστάσεις, ώστε πια, ξέρω εγώ, να έχει χάσει κανείς τα αυγά του και τα πασχάλια του, που λέει η κουβέντα. Είναι λυπηρό, αγαπητοί μου, όλα αυτά. Γιατί; Διότι ο λαός αγνοεί εκκλησιολογία, αλλά και ο κλήρος αγνοεί εκκλησιολογία ή, αν κάποιοι δεν την αγνοούν, την έχουν διαστρέψει προς ίδια συμφέροντα. Μπήκε, όπως λέγουν, το δοξάριον.

Το δοξάριον, η μικρή δόξα, το δοξάριον μπήκε. Μπήκανε άλλα πράγματα και διέστρεψαν την εικόνα της εκκλησιολογίας. Είναι ή δεν είναι υπόθεσις πολλών, πολλών κλαμάτων και δακρύων, σας ρωτώ; Αλλά τι να πει κανένας; Εγώ σας τα είπα. Κάναμε μια εικόνα, δώσαμε την εικόνα της Εκκλησίας δι’ όλων των κατηχήσεών μας. Εκεί διαρκώς μας προσανατολίζουν να γίνουμε συνειδητά μέλη της Εκκλησίας. Αλλά ούτε ένας κούκος φέρνει άνοιξη, ούτε κάποιοι πέντε, δέκα, πεντακόσιοι, χίλιοι ακροατές φέρνουν άνοιξη. Όμως κάποτε πρέπει, πρέπει να καταλάβουμε ποια είναι η Εκκλησία.

Η νύμφη του Χριστού, η άμωμος, η ακηλίδωτος, εκείνη η οποία, λέει, δεν έχει μώμον, ψεγάδι, κατηγορία, λεκέ, δεν έχει τίποτε. Αυτή είναι η νύμφη του Χριστού, η Εκκλησία, που την έχουμε βορβορώσει, την έχουμε καταρρακώσει. Αλλά μην νομίζετε, μην νομίζετε. Λέτε, η Εκκλησία είναι πάντα εκείνη όπως σας την περιέγραψα προηγουμένως. Η Αγία, η Αγνή, είναι μία ιδιότητα της Εκκλησίας. «Εἰς μίαν, Ἁγίαν», λέμε, «Ἐκκλησίαν». Αλλά τι κάνει τώρα ο μεγάλος αμπελουργός; Κόβει τα κλαδιά εκείνα που προσβάλλουν την Εκκλησία του. Ναι, διότι μην νομίζετε, μην νομίζετε. Λέμε πολλές φορές: «Μα δεν με αφόρισε η Εκκλησία».

Αφόρισε ο Χριστός. Δεν σου δίνει τη χάρη Του. Δεν μπορείς να υποκλέψεις τη χάρη του Χριστού. Δεν είναι άνθρωπος ο Χριστός, δηλαδή άνθρωπος με την έννοια των διαστάσεων του ανθρώπου, να υποκλέψεις τη χάρη και να ξεγελάσεις τον Θεό. Δεν υποκλέπτεται. Από μένα τον άνθρωπο υποκλέπτεις, αλλά από τον Θεό όμως όχι. Έτσι, έτσι, ο Θεός αίρει, σηκώνει, παίρνει την ευλογία Του. Και ενώ μπορεί να μοιάζουν πολλοί, και κληρικοί μας, ναι, ναι, και λαϊκοί μας, ότι είμεθα μια Εκκλησία, ουσιαστικά είμεθα μέλη νεκρά. Και ο Θεός να μας ελεήσει. Και έχει πάρει ο Θεός τη χάρη Του. Ένα στοιχείο από τα πολλά. Το λέει, ποιος το λέει να δείτε, νομίζω ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος ή κάπου στη Φιλοκαλία, δεν ενθυμούμαι. Πώς μπορείς να καταλάβεις εάν έχεις την παιδευτική, προσέξτε, δηλαδή την παιδαγωγία του Θεού, ή την εγκατάλειψη του Θεού; Είναι η τιμωρία η παιδευτική και η τιμωρία που είναι πια εγκαταλελειμμένος ο άνθρωπος. Ακούστε ένα σημείο, λέει. Εάν αμάρτησες, άνθρωπε, μετανοείς για το αμάρτημα και σε παιδεύει ο Θεός, σε παιδαγωγεί. Εάν, λέγει, πρόκειται περί παιδευτικής, θα λέγαμε, εγκαταλείψεως, δηλαδή σε εγκαταλείπει παιδαγωγικά, όχι οριστικά, παιδαγωγικά,

δεν οργίζεσαι. Τότε συνέρχεσαι, μαζεύεσαι, κλαις, αντιθέτως. Εάν, λέγει, σε παιδαγωγεί ο Θεός —όχι σε παιδαγωγεί, αλλά σε έχει οριστικά διαγράψει— τότε οργίζεσαι. Όταν λοιπόν σου τύχει κάτι, που θα έπρεπε να πεις: «Πω, Θεέ μου, με θυμήθηκες και μου ’δωσες καμιά λύπη», τότε εδώ ξέρεις, δεν σε εγκατέλειψε ο Θεός. Δεν σε εγκατέλειψε ο Θεός, γιατί είναι παιδαγωγικό αυτό που κάνει. Όταν αρχίζεις να θυμώνεις, να βρίζεις, να καταριέσαι, σε εγκατέλειψε ο Θεός. Και αυτό είναι το φοβερό, φοβερότατο.

Σημείο που έχω να σας πω. Καταλαβαίνετε λοιπόν, αγαπητοί μου, τα πράγματα είναι πάρα πολύ σοβαρά. Αν ξέραμε τι είναι η Εκκλησία, επανέρχομαι, αν ξέραμε τι είναι η Εκκλησία, πω πω, θα λέγαμε: έχουμε την τιμή να ανήκουμε στην Εκκλησία του Χριστού. Ναι, έχουμε την τιμή. Και μάλιστα μας προικίζει ο Θεός, γιατί δεν είμεθα μέλη απλώς της Εκκλησίας, φτωχαδάκια. Ο πιστός είναι πλούσιος, γιατί παίρνει την πρίκα του από τον Θεό. Και η πρίκα του ποια είναι; Σας διαβάζω τώρα την 27η παράγραφο της 18ης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου.

γαρ πρώτης αποβληθήσεις, εν τη Δευτέρα, Καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, καθώς Παῦλός φησι. Ποια είναι η πρώτη; Βέβαια, είναι πολύς καιρός που το κάναμε αυτό, θα σας το θυμίσω. Ήταν η Εκκλησία του Ισραήλ. Αυτή την απεδοκίμασε ο Θεός. Γι' αυτό λέει: «Τῆς μὲν πρώτης ἀποβληθείσης». Απεβλήθη η πρώτη. Έρχεται η Δευτέρα. Ποια είναι η Δευτέρα; Είναι η Εκκλησία, η Εκκλησία τώρα του Χριστού.

Σας έλεγα ότι, όταν ο Χριστός είπε «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή», εκείνο το «αληθινή» τι σημαίνει; Σημαίνει ότι κάποια άλλη άμπελος υπήρξε που απεδείχθη ψευδής. Ήταν η Εκκλησία της Παλαιάς Διαθήκης. Αυτή απεδοκιμάσθη, απεδοκιμάσθη, και τώρα έρχεται η αληθινή.

Είναι ο Χριστός, δηλαδή η Εκκλησία η χριστιανική. Τῆς πρώτης λοιπόν ἀποβληθείσης, ἐν τῇ δευτέρᾳ Καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, καθώς Παῦλός φησι. Τι λέει ο Παύλος; «Ὁ Θεὸς ἔθετο», έβαλε μέσα στην Εκκλησία, «πρῶτον Ἀποστόλους, δεύτερον Προφήτας, τρίτον Διδασκάλους, ἔπειτα δυνάμεις». Έτσι, αγαπητοί μου, δεν τα απαριθμεί εις την Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, στο 12ο κεφάλαιο; «Ἔπειτα δυνάμεις, ἔπειτα χαρίσματα ἰαμάτων, ἀντιλήψεις, κυβερνήσεις, γένη γλωσσῶν, καὶ πάσης ἀρετῆς ἅπαν εἶδος». Και κάθε είδος αρετής, «σοφίαν λέγω καὶ σύνεσιν».

«Σωφροσύνην τε καὶ δικαιοσύνην, ἐλεημοσύνην τε καὶ φιλανθρωπίαν, καὶ ὑπομονὴν τὴν ἐν διωγμοῖς ἀκαταγώνιστον, ἢ τὴν διὰ τῶν ὅπλων τῆς δικαιοσύνης, τῶν δεξιῶν καὶ ἀριστερῶν» — είναι η άμυνα και η επίθεση, στα αριστερά και τα δεξιά όπλα — «πρότερον μὲν ἐν διωγμοῖς καὶ θλίψεσιν τοὺς ἁγίους Μάρτυρας, τῆς ὑπομονῆς ποικίλοις καὶ πολυανθέσι στέψασα στεφάνοις»· έστεψε στεφάνια γεμάτα από πολλά λουλούδια.

Ἄρχοντες. Πάντα; Ἢ πάντα λέγειν ἐβουλόμην, χρείαν ἂν ἦν μοι πλειόνων ὡρῶν εἰς διήγησιν, που, αν έπρεπε να διηγηθώ, θα έπρεπε πολλές ώρες να χρειαζόμουν. Το διάβασα ολόκληρο για να σας πω δύο λόγια έτσι δικά μου, όπως μπορώ, δηλαδή μια ανάλυση. Είδατε τα χαρίσματα; Τα χαρίσματα τα είδατε.

Χάρισμα, πρώτα πρώτα, έβαλε εκείνους που θα κυβερνούν την Εκκλησία. Ομιλεί περί Αποστόλων, περί Προφητών, περί Διδασκάλων, και είναι και το χάρισμα της κυβερνήσεως. Το λέει σε πληθυντικό αριθμό: «κυβερνήσεις». Ίσως δεν έχουμε αντιληφθεί ότι είναι χάρισμα η κυβέρνηση, δηλαδή αυτό που λέμε κυβερνώ, διοικώ. Και αν μεν είναι δύσκολο, χαλεπόν, να κυβερνήσει κανείς σώματα, ανθρώπους απλώς — μη περνάτε από εδώ, περάστε από εκεί, δεν θα περνάτε από το πεζοδρόμιο, θα πηγαίνετε από τα καρφιά, νόμους πολιτειακούς κτλ. — πόσο μάλλον το να γίνει κανείς κυβερνήτης ψυχών. Λέγει κάποιος πατήρ, είναι γραμμένο και στη Φιλοκαλία: «πάντων χαλεπώτατον»

«ἐπιμελεῖσθαι ψυχάς». Λέει, είναι το περισσότερο δύσκολο το να επιμελείται κανείς ανθρώπινες ψυχές. Εύκολο είναι; Μια μικρή εικόνα θα πάρετε από τα παιδιά σας, όταν πρέπει να τα μεγαλώσετε, όταν για μια ολόκληρη ζωή θα πρέπει εσείς να βοηθάτε τα παιδιά σας

να γίνουν σωστοί άνθρωποι. Ε, τι επιμελείσθε; Βεβαίως επιμελείσθε το να τα ταΐσετε και να τα υποδήσετε και να τα ντύσετε, αναμφισβήτητα. Αλλά εκεί πέφτει το βάρος; Δεν πέφτει το βάρος στο να τα μάθετε γράμματα, να γίνουν καλοί χαρακτήρες; Λίγος είναι ο αγώνας αυτός; Εάν ο Θεός έβαλε δυο ανθρώπους, τον πατέρα και τη μάνα, τους έβαλε δύο ανθρώπους.

Αυτοί έχουνε βοηθούς, έχουν την Εκκλησία, τους διδασκάλους, τους ιερείς, έχουν πολλούς βοηθούς για να μεγαλώσουν κάποια παιδιά, δύο, τρία, τέσσερα, ξέρω εγώ. Νομίζετε ότι είναι εύκολο; Αλλά το λέω σε εσάς που έχετε πείρα του πράγματος, για να δείτε πόσο ακριβώς είναι δύσκολο. Λοιπόν, το να κυβερνήσει κανείς είναι δύσκολο πράγμα και μάλιστα να κυβερνήσει ψυχές. Δύσκολο πράγμα.

Επιστήμη, δεῖται, ΔΕΛΤΑ ΕΨΙΛΟΝ ΙΩΤΑ περισπωμένη, ΤΑΥ ΑΛΦΑ ΙΩΤΑ. Χρειάζεται. Το ΤΑΙ, συγγνώμη, δεῖται, διδασκαλίας. Το να μάθεις κάτι, κάθε τέχνη και επιστήμη χρειάζεται διδασκαλία. ΔΕΛΤΑ ΕΨΙΛΟΝ ΙΩΤΑ περισπωμένη, ΤΑΥ ΑΛΦΑ ΙΩΤΑ. Συγχωρείτε που το πάω ψιλό. Χρειάζεται διδασκαλία. Η επιστήμη των επιστημών και η τέχνη των τεχνών, που είναι το να γίνει κανείς χριστιανός — αυτό λέει, η επιστήμη των επιστημών και η τέχνη των τεχνών — δεν πρέπει να προϋπάρξει διδασκαλία; Και λέει και κάτι άλλο στη συνέχεια. Γι' αυτό

αυτό, όταν κάποιος μάλιστα γίνει κληρικός και αγνοεί πώς να καλλιεργήσει τις ψυχές του ποιμνίου, στην ταβέρνα, λέει, στο καπηλειό, στην ταβέρνα, γινόμαστε περίγελως των ανθρώπων που πίνουν κρασί, επειδή δεν μαθητεύσαμε για να μάθουμε ποιοι πρέπει να είμαστε και πώς πρέπει να διδάξουμε τους άλλους για να είναι. Και εδώ το είπα παρά μόνο για να δείτε την ανάγκη του διδασκάλου, την ανάγκη του χαρίσματος της κυβερνήσεως. Μπορεί ο καθένας να διοικήσει ψυχές; Είναι εύκολο πράγμα; Θέλει τεραστία υπομονή. Τεραστία. Ξέρετε και το γνωστό.

Γνωστή ιστορία με τον Άγιο Ισαάκ τον Σύρο. Λέγεται Επίσκοπος Νινευή της Μεσοποταμίας. Ήταν ασκητής ο άνθρωπος. Τον επίεσαν φοβερά πολύ να τον κάνουν επίσκοπο. Δεν ήθελε, δεν ήθελε, δεν ήθελε. Τέλος πάντων, τον έκαναν επίσκοπο. Μετά από τη χειροτονία του πήγαν την άλλη μέρα δυο αντίδικοι, χριστιανοί εννοείται, χριστιανοί. Ο ένας έδωσε χρήματα, ο άλλος δεν είχε να τα επιστρέψει. Και λέει: «Μου αργεί να μου δώσει τα χρήματά μου». «Ε, κάνε λίγο υπομονή», του λέγει ο επίσκοπος. «Λίγο υπομονή, θα σου τα δώσω τα χρήματά σου». «Όχι», λέει, «τώρα». «Μα το Ευαγγέλιο», λέγει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος. «Μα το Ευαγγέλιο τώρα θα ακούσω;»

Ο άνθρωπος είπε: «Εάν δεν ακούνε το Ευαγγέλιο, θα ακούσουν εμένα;» Και σηκώθηκε και έφυγε και ξαναγύρισε πάλι στην έρημο. Υπάρχουν και μερικά πολύ μεγαλύτερα χαρίσματα. Βέβαια, δεν είναι η περίπτωση των χαρισμάτων των ιαμάτων, το χάρισμα του να θεραπεύεις. Μπορεί να μοιάζει ότι είναι πολύ μεγαλύτερο.

Νομίζω να είναι πολύ μεγαλύτερο; Δεν νομίζω. Παρότι πολλές φορές, νομίζω πολλοί θα το έχουν πει αυτό, και εγώ καμιά φορά το λέω: «Αχ, Θεέ μου, να είχα το χάρισμα να θεραπεύσω αυτόν τον άνθρωπο που τον λυπάμαι και δεν ξέρω τι να του κάνω». Δεν, δεν έχω το χάρισμα να θεραπεύω. Παραπάνω μια προσευχή να κάνει κανείς, δεν έχω τίποτε άλλο. Εγώ θα σας έλεγα όμως κάτι άλλο.

Περί σοφίας, περί συνέσεως και περί σωφροσύνης. Αυτά είναι μεγαλύτερα. Το να έχεις τη σοφία του Θεού. Τώρα, αν υπάρχει και η σοφία η θύραθεν ή απ' έξω, δεν πειράζει. Αλλά η σοφία του Θεού. Το να έχεις τη σύνεση. Σύνεσις είναι... το να έχεις μυαλό. Άλλο η σοφία, άλλο η σύνεσις. Σύνεσις είναι και η διάκρισις, το να έχεις διάκριση, το να έχεις μυαλό και να πεις πώς πρέπει να ενεργήσω ανά πάσα στιγμή. Ακόμη η σωφροσύνη, η σωφροσύνη με τη διπλή τη σημασία. Στην αρχαία ελληνική η σωφροσύνη θα πει ο έχων σώας τας φρένας, δηλαδή αυτός που έχει μυαλό.

Αλλά με την ειδικότερη... ξέπεσε η έννοια της σωφροσύνης. Είναι, θα λέγαμε, η αγνότητα. Δηλαδή να είσαι, λέμε, να είσαι σώφρων. Δηλαδή να είσαι ο άνθρωπος ο αγνός, ο καθαρός, που δεν τρέχεις σε αμαρτήματα, όπως είναι τα σαρκικά και δεν ξέρω τι. Αυτά δεν είναι ωραία χαρίσματα; Άμα συναντήσει κανείς έναν νέον και έχει αυτά τα χαρίσματα, δεν θα τον ζήλευε; Δεν είναι ωραία; Εγώ θα σας έλεγα, αγαπητοί μου, κάπως έτσι να μεγαλώσετε τα παιδιά σας, να τους πείτε αυτά τα χαρίσματα. Παρότι ο Απόστολος Παύλος λέγει: «Εγώ θα σας πω», λέγει, λέγει, λέγει, «τὰ κρείττονα χαρίσματα να ακολουθείτε». Κρεῖττον χάρισμα δεν ήταν η γλωσσολαλία, είναι το τελευταίο χάρισμα. Αλλά τα κρείττονα, δηλαδή τα καλύτερα, τα καλύτερα,

άριστα. Και λέγει ποιο είναι; Μιλάει για την αγάπη. Δεν μπορείς να έχεις τούτο ή εκείνο, μπορείς να έχεις όμως την αγάπη. Βέβαια, η αγάπη είναι χάρισμα, το τονίζω, είναι χάρισμα. Έρχεται από τον Θεό, είναι άκτιστος ενέργεια που φεύγει από τον Θεό και έρχεται στα κτίσματα. Παρακάλεσε τον Θεό να σου τη δώσει. Όπως ο ήλιος στέλνει τις ακτίνες του προς πάσαν κατεύθυνση. Αν είσαι τώρα εσύ μέσα σε ένα σπίτι και δη στο υπόγειό του και δεν βλέπεις τον ήλιο, δεν έχεις παρά να βγεις έξω και θα ζήσεις τον ήλιο, θα τον απολαύσεις τον ήλιο. Ο Θεός λοιπόν προς πάσαν κατεύθυνση στέλνει την αγάπη. Δεν έχεις παρά να την αποδεχθείς.

αρχίσεις να την αποδέχεσαι και λέει αν τες γλώσσες των ανθρώπων λαλώ και τον αγκαίνω, γλώσσες Και αν έχω πίστη ώστε όρη με θυστάνει και αν λέγει έχω αυτοθυσία όπως είναι οι ήρωες που έχουν αυτοθυσία παραδώσα το σώμα μου ή να καφθεί το σώμα μου Αγάπη δεν μιέλχω σε τίποτα δεν ωφελούμε τίποτα δεν είναι η αγάπη, μακροθυμή, ούπερ περέν, δεν περίευτο λογί, πάντα στέγει, όλα τα σκεπάζει, πάντα υπομένει, τούτο κίνω, κίνω, κίνω, μην είδε μεν η πίστης ελπής αγάπη, τα τρία ταύτα, μίζον δε τούτων, η αγάπη. Να λοιπόν ένα χάρισμα, που μπορούμε να το έχουμε όλοι.

Μη παραπονείται κανείς και μη οδύρεται ότι δεν πήρε πρίκα. Μπορεί από τον πατέρα σου να μην πήρες, αδελφέ μου, και από τη μάνα σου, αλλά από την Εκκλησία πρέπει να πάρεις πρίκα. Και όπως οι καλές οι μανάδες τον παλιό, παλιό καιρό, δηλαδή μέχρι πριν από 20-30 χρόνια, τον παλιό, παλιό καλό καιρό, έβαζαν τις κόρες να κάνουν την πρίκα τους, να κεντήσουν, να βάλουν στις μαξιλαροθήκες και στα σεντόνια το μονόγραμμά τους. Τα λέω καλά; Δεν ξέρω σήμερα αν τα παιδιά μας τα βάζουμε να κάνουν την πρίκα τους. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Εργάζοντο για την πρίκα τους. Έτσι και εδώ, θέλεις να πάρεις την πρίκα της Εκκλησίας; Κοιτάξτε, θα χύσεις ιδρώτα

στην προσευχή, στην άσκηση, στην πνευματική ζωή, και τότε έρχονται και τα χαρίσματα. Θυμηθείτε ένα τροπάριο, μάλιστα, που είναι κοινό για πολλούς οσίους, ότι «νηστείᾳ, ἀγρυπνίᾳ, προσευχῇ, οὐράνια χαρίσματα λαβών». Αυτό το «νηστείᾳ» είναι δοτική, «ἀγρυπνίᾳ» είναι δοτική και «προσευχῇ» είναι δοτική, δηλαδή με την αγρυπνία, με τη νηστεία, με την προσευχή, «οὐράνια χαρίσματα λαβών», αφού έλαβες ουράνια χαρίσματα. Βλέπετε; Θέλει κόπο. Μα θα μου πείτε: «Τι χάρισμα είναι να έχει κόπο;» Και ποιος σας είπε ότι ο Θεός δίνει τα χαρίσματα έτσι, σαν κάποιον που θα έχει στην τσέπη του λεφτά και θα τα σκορπούσε στον δρόμο;

Σας είπα προηγουμένως το παράδειγμα ότι η μάνα δίνει την πρίκα στην κόρη, τη βάζει όμως να δουλέψει.

Δίνει και χωράφια στο παιδί, στ' αγόρι, το παίρνει όμως και στο χωράφι να δουλέψει ή να σκάψει, να σπείρει, ή να χτίσει ένα επάγγελμα στο μαγαζί. Έτσι θα πάρεις το μαγαζί, έτσι θα πάρεις τα χωράφια. Όχι, θα δουλέψεις. Λοιπόν, η ωραία πρίκα της Εκκλησίας. Μη οδύρεται κανείς, συνεπώς, ότι δεν έχει πρίκα. Και ένα άλλο σημείο θα πάρω από αυτή τη μεγάλη παράγραφο, γιατί τι να αναλύσω; Ελεημοσύνη. Είναι χάρισμα η ελεημοσύνη. Είναι μερικοί άνθρωποι που έχουν πολύ ελεήμονα καρδία και θέλουν όλο να ελεούν. Δεν το έχει ο καθένας αυτό.

Σημείο λοιπόν θα πάρω, γιατί, αν έπρεπε όλα αυτά να τα αναλύσουμε, όπως σας είπα, θέλουμε χρόνο και βιάζεται ο Άγιος.

Ευχαριστώ. Βιάζομαι και εγώ. Το σημείο το εξής, που λέγει ότι «μόνης δὲ τῆς Ἁγίας Καθολικῆς Ἐκκλησίας κατὰ τὴν οἰκουμένην πᾶσαν ἀπεριόριστον ἐχούσης τὴν δύναμιν». Ότι, όπου κι αν τιμάται η Εκκλησία από άρχοντες, βασιλείς κτλ., αυτοί έχουν περιορισμένη, λέγει, δύναμη. Είναι στα όρια του χώρου που κυβερνούν, της πόλεως, του δημάρχου, του νομάρχου. Η Εκκλησία, μάθετέ το και αυτό, γι' αυτό μένω σε αυτό το σημείο, έχει, λέει, τη δύναμη απεριόριστη, όπου να βρεθεί. Λέει μια παροιμία: «Αν ήξερε το βόδι τη δύναμή του...» και λέει κάτι παρακάτω.

Αν ήξερε ο χριστιανός τη δύναμη της Εκκλησίας, δεν θα υποχωρούσε μπροστά σε τίποτα. Αν ήξερε ο κήρυκας του Λόγου του Θεού τη δύναμη της Εκκλησίας και τη δύναμη του Λόγου του Θεού, που σπάζει κόκαλα, ανατρέπει τη γη ολόκληρη, αν ήξερε τη δύναμη, θα την εκμεταλλευόταν και θα τη χρησιμοποιούσε. Αλλά δεν ξέρουμε τη δύναμη του Λόγου του Θεού. Αυτός ο Λόγος του Θεού, που είναι «τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον», λέγει ο Απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους, είναι κοφτερότερος από δίκοπο μαχαίρι και φτάνει, λέγει, μέχρι, κόβει κόκαλα και φτάνει μέχρι μυελού ὀστέων και χωρίζει, λέει, τα κόκαλα, τους αρμούς. Τόσο φοβερός είναι ο Λόγος του Θεού. Αν ξέραμε τον Λόγο του Θεού.

Κάποιος κάποτε είχε απέναντί του πολιτικούς άρχοντες, βασιλιάδες με στέμματα και αυτοκράτορες, όπως ήταν ο Ιερός Χρυσόστομος, και στεκόταν και έλεγε «οὐκ ἔξεστί σοι», όπως το λέει και ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής στον Ηρώδη. Αλλά το είπε αυτό και ο Ιερός Χρυσόστομος, το είπε για τη διαβόητη εκείνη Ευδοξία, που είχε στήσει το άγαλμά της και έκανε φεστιβάλ, ακούστε, φεστιβάλ, και χόρευαν οι ανόητοι Κωνσταντινοπολίτες περί το άγαλμα της Ευδοξίας. «Οὐκ ἔξεστί σοι», δεν σου επιτρέπεται να κάνεις αυτά, γιατί αυτά είναι καμώματα ειδωλολατρικά. Δεν σου επιτρέπεται. Ποιος; Ξέρετε, ο Ιερός Χρυσόστομος ήταν ισχνόφωνος. Ξέρετε ότι ο εισηγητής του άμβωνος είναι ο Ιερός Χρυσόστομος.

Επενόησε τον άμβωνα να είναι κάπου στη μέση, για να μπορεί να ακούγεται, διότι ήταν ισχνόφωνος ο Ιερός Χρυσόστομος και την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν και μεγάφωνα. Αυτός ο ισχνός άνθρωπος και ισχνόφωνος επέβαλε τη γνώμη του, γιατί δεν ήταν η γνώμη του, ήταν ο Λόγος του Θεού. Αν ξέραμε, λοιπόν, τη δύναμη του Λόγου του Θεού και τη δύναμη της Εκκλησίας, οι πιστοί θα ανέτρεπαν ολόκληρη την οικουμένη, όπως και την ανέτρεψαν τους τρεις πρώτους αιώνες. Ανέτρεψαν τη Ρώμη και από τις κατακόμβες ήρθαν στην επιφάνεια της γης και ανέτρεψαν τον αυτοκράτορα, τη Σύγκλητο, τους πάντας. Γιατί οι δυνάμεις της Εκκλησίας ήταν καταπληκτικές, χωρίς αίματα.

Το... σχήμα της επαναστάσεως που έχουμε, όταν οι άνθρωποι παίρνουν τα ντουφέκια και σκοτώνουν. Όχι με αυτή την έννοια. Ο Λόγος του Θεού, η δύναμη της Εκκλησίας, εξεχριστιάνισε η Εκκλησία τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και επεκράτησε. Βλέπετε τη δύναμη της Εκκλησίας. Μην το ξεχνάτε. Έχουμε ανάγκη από αυτό. Η Εκκλησία έχει δύναμη.

Αλλά ας φύγουμε από την παράγραφο αυτή και ας δούμε την 28η παράγραφο. «Ἐν ταύτῃ τῇ Ἁγίᾳ Καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, διδασκόμενοί τε καὶ ἀναστρεφόμενοι καλῶς, τὴν τῶν Οὐρανῶν Βασιλείαν ἕξομεν καὶ ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσομεν». Εάν, λέγει, μέσα εις αυτήν την Αγία, Καθολική, Αποστολική και Μία Εκκλησία καλώς διδαχθούμε και καλώς δείξουμε αναστροφή, δηλαδή διαγωγή, τότε θα έχουμε τη Βασιλεία των Ουρανών και θα κληρονομήσουμε την αιώνια ζωή.

Θα έχουμε την αιώνια ζωή και θα κληρονομήσουμε τη Βασιλεία των Ουρανών, όταν διδαχθούμε καλώς. Τι θα πει «διδαχθούμε καλώς»; Έχει δύο διαστάσεις. Το «καλώς» σημαίνει ορθοδόξως και το δεύτερο, να μάθουμε όλο το περιεχόμενο της πίστεώς μας. Τι διδάσκει η Εκκλησία. Μην πούμε «δεν με ενδιαφέρει αυτό και δεν με ενδιαφέρει εκείνο». Μην μείνουμε μόνο στις, ας πούμε, Δέκα Εντολές, να τις τηρήσουμε, και τίποτε άλλο. Ό,τι μπορούμε περισσότερο θα μάθουμε από το περιεχόμενο της πίστεώς μας. Είναι, αγαπητοί μου, είναι, αγαπητοί μου, τι να πω, αξιοθρήνητη περίπτωση όταν έχουμε ετοιμοθανάτους ανθρώπους, που τους λες, τους ετοιμάζεις τώρα, κάνεις μια εξομολόγηση και τους λες ότι να

μη φοβείται, να μη λυπείται, έχουμε την ανάσταση των νεκρών, ότι θα αναστηθούμε με τα σώματά μας. Και να σου λέει «πρώτη φορά το ακούω, δεν το ξέρω, δεν το πιστεύω». Ή να σου λέγει «αφού το λες εσύ». Αφού το λέγω εγώ; Δηλαδή μέχρι τώρα δεν το διάβασε στις εφημερίδες; Τι φταίει και αυτός ο ταλαίπωρος, αν φταίει; Αυτός που φεύγει και δεν ξέρει ότι θα αναστηθεί. Όταν εμείς οι εντεταλμένοι δεν μιλάμε για αυτά τα πράγματα, για την κατήχηση. Δεν ξέρω τι λόγο θα δώσουμε στον Θεό, αγαπητοί μου. Αλλά πολλές φορές, όταν διαλέγουμε να γίνουμε κληρικοί, θα δώσουμε φοβερόν λόγο εις τον Θεό. Εγώ σας είπα, φοβούμαι και τρέμω. Σας το λέγω ανυπόκριτα, ανυπόκριτα. Σας το λέγω αλήθεια. Αλλά ο Θεός δεν αλέθει τίποτα άλλο, τίποτα άλλο, τίποτα άλλο. Λοιπόν, θα ήθελα να σας έλεγα εδώ ότι πρέπει κανείς ορθοδόξως να διδαχθεί και να αναστραφεί στην Εκκλησία, δηλαδή να αποκτήσει εκκλησιαστικόν ήθος.

Ήθος. Αυτό θα πει «ἀναστρεφόμενοι καλῶς». Θα πρέπει να αποκτήσει εκκλησιαστικόν ήθος. Δεν μπορώ να θεωρήσω ότι είναι εκκλησιαστικόν ήθος, όταν μία κυρία μπαίνει σε ένα κατάστημα και βγάζει μία πηχαία γλώσσα στον καταστηματάρχη, γιατί, δεν ξέρω, νόμισε ότι τη γέλασε σε κάτι. Ο κύριος χριστιανός μας, δεν μπορώ να φανταστώ ότι αυτός έχει ήθος εκκλησιαστικόν, όταν ο άνθρωπος αυτός βωμολοχεί. Όταν μιλάει, με συγχωρέστε να κάνω ένα μικρό δείγμα, θα μου πει αυτό: «Ναι, αυτό. Άντε μωρέ, έλα εδώ ρε». Άκουσα ένα τηλεφώνημα μιας κοπέλας, την ταλαίπωρη, να τηλεφωνάει, μαθήτρια του Λυκείου, και να λέει σε ένα συγγενικό της πρόσωπο: «Έλα ρε, έλα ρε, ρε». Συ, κοπέλα, «ρε»; Λες το «ρε»; Άνδρας να το πει, δείχνει όχι καλό ήθος. Συ, κοπέλα, «ρε»; Αυτό, μπορείτε να μου πείτε, ψύλλοι στ' άχυρα, αλλά δεν είναι ψύλλοι στ' άχυρα.

Όπως... Όπως, όπως, όπως, «ἐξ ὄνυχος ὁ λέων». Άμα δεις ένα νύχι, λες είναι του λιονταριού. Ε, άμα δεις και τέτοια συμπεριφορά και σου λέει ο άλλος το «ρε»... «Παππούλη μου», θα μου πείτε, «και πού να ξέρεις παρακάτω;» Ξέρω και τα παρακάτω. Αλλά εγώ σας λέω το πιο αυτό. Μπορεί μέσα στο σπίτι να λέει ο άνδρας τη γυναίκα του και αντιστρόφως, ή τα παιδιά να λένε τους γονείς: «Άντε ρε μαμά, ρε μαμά, ρε».

Για μένα, έτσι το καταλαβαίνω. Έτσι το καταλαβαίνω. Δεν είναι ήθος χριστιανού. Εάν δεν διορθώσεις τη γλώσσα σου, να μιλάς όμορφα προς πάσα κατεύθυνση, και στους γονείς σου και στα αδέλφια σου και στον γείτονα κτλ. Μπορεί κάποτε να θυμώσεις· θα κρατήσεις τη γλώσσα σου, δεν θα πεις πράγματα που δεν πρέπει. Αλλιώτικα τότε τι κάνουμε; Όχι βεβαίως ότι μπορούμε να θυμώνουμε, ότι επιτρέπεται. Παράδειγμα το είπα, μιλάω τώρα για τη γλώσσα. Δηλαδή πρέπει να καλλιεργήσουμε τη γλώσσα μας, το ήθος μας, αυτό, ρε, το εκκλησιαστικόν ήθος. Τι νομίζετε; Όταν έχω την αίσθηση ότι ανήκω στην Εκκλησία, μπορώ να μιλώ αλλιώτικα;

Μπορεί να προσβάλλω τον πατέρα μου, τον καθηγητή μου, με το να δείχνω την άγνοιά μου ή την κακή μου συμπεριφορά, να προσβάλλω την Εκκλησία με μια κακή μου συμπεριφορά, με ένα άσχημο λεκτικόν; Μπορώ; Μου επιτρέπεται; Αναμφισβήτητα όχι. Γι' αυτό, λοιπόν, αγαπητοί, πώς να σας το πω, πώς να σας το πω, να καλλιεργηθούμε, να καλλιεργηθούμε. Έχω ακούσει πάμπολλες φορές στιχομυθίες αδελφών και μοναχών και κληρικών και επισκόπων και λαϊκών, που θυμίζει η στιχομυθία τους, τι άλλο; Λαχαναγορά, μπορεί. Δεν προσβάλλω τη Λαχαναγορά, θαυμάσιοι άνθρωποι της Λαχαναγοράς. Και άλλη φορά σας το έχω πει αυτό, αλλά σαν έκφραση που λένε. Να μιλούν έτσι δεν είναι σωστά πράγματα. Λοιπόν, αυτό λέγεται «ἀναστρέφομαι καλῶς». Ο Απόστολος Παύλος γράφει στον Τιμόθεον:

«Είδες τη δική μου αναστροφή, είδες εγώ πώς έζησα, φρόντισε και εσύ να ζήσεις το ίδιο». Έτσι δεν λέει; «Ἐν ἀναστροφῇ, ἐν πίστει», κτλ. Κι έτσι κανείς μπορεί να κερδίσει τη Βασιλεία του Θεού. «Τὴν τῶν Οὐρανῶν Βασιλείαν ἕξομεν», θα έχομεν, «καὶ ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσομεν», για τα δύο, δι' ἣν, διά την οποία Βασιλεία των Ουρανών και διά την οποία αιώνια ζωή, προσέξτε τώρα εδώ, «καὶ πάντα κάμνομεν, ὅπως παρὰ Κυρίου ταύτης ἀπολαύσωμεν». Τα πάντα κάνουμε για να φτάσουμε εκεί.

Τα πάντα κάνουμε για να φτάσουμε εκεί, να απολαύσουμε, να φτάσουμε εκεί. «Οὐ γὰρ περὶ μικρῶν ἡμῖν ὁ σκοπός». Δεν είναι ο σκοπός μας περί μικρών πραγμάτων. Δεν είσαι, αδελφέ μου, χριστιανός για μικρά πράγματα. Είσαι χριστιανός για μεγάλα πράγματα. Για μεγάλα πράγματα. «Ἀλλὰ περὶ ζωῆς αἰωνίου τὸ σπουδαζόμενον». Εκείνο το οποίο φροντίζεις, το φροντιζόμενο, είναι η αιώνια ζωή. Δεν είναι για να βγάλεις κάποια χρήματα ή να είσαι καλός άνθρωπος, να έχεις μια καλή τοποθέτηση μέσα στη ζωή, να σε σέβονται οι άνθρωποι. Αυτά είναι δευτερεύοντα, τριτεύοντα. Το πρώτο είναι να φτάσουμε, να αποκτήσουμε αυτή την αιώνια ζωή.

Όλα να τα κερδίσουμε, χάσουμε αυτό, τότε δεν έχουμε κερδίσει τίποτα. «Διόπερ ἐν τῇ τῆς πίστεως ἐπαγγελίᾳ διδασκόμεθα, μετὰ τὸ “καὶ εἰς σαρκὸς ἀνάστασιν”, τουτέστι τῶν νεκρῶν, περὶ ἧς διελέχθημεν, πιστεύειν “καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον”, περὶ ἧς τοῖς Χριστιανοῖς ἡμῖν ἐστιν ὁ ἀγών». Για την οποία αιώνια ζωή, για μας τους χριστιανούς είναι ο αγώνας. Εδώ θα κάνω ένα μικρό σχόλιο, αν είναι μικρό το σχόλιο αυτό. Ποιος είναι ο σκοπός του χριστιανισμού; Ποιος; Αγαπητοί μου, οι πιο πολλοί χριστιανοί μας αγνοούν τον σκοπό του χριστιανισμού.

Νομίζουν, και αυτό ανήκει στην άγνοια και της Εκκλησίας και της γενικότερης θεολογίας, νομίζουν ότι είμαι χριστιανός για να είμαι καλός άνθρωπος. Αλλοίμονο, αν φτάνουμε να λέμε «είμαι χριστιανός για να είμαι καλός άνθρωπος». Αλλοίμονο. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή αγνοούμε, εχάσαμε το τέλος του χριστιανισμού. Έχει κάποιο σκοπό, στον οποίο σκοπό, τέλος, πρέπει να φτάσουμε. Έτσι, πολλοί δεν θα ήθελαν να βλέπουν το τέλος ή δεν θα ήθελαν να γνωρίζουν το τέλος ή δεν τους ενδιαφέρει το τέλος. Τους ενδιαφέρει αυτό μόνο που βλέπουν, αυτό που έχουν μπροστά τους. Ο χριστιανισμός έχει ένα τέλος και το τέλος είναι η αιώνια ζωή.

Αιώνια ζωή θα πει να δούμε τον Θεό, γιατί αυτή η θεωρία του Θεού είναι η αιώνια ζωή, από την οποία θεωρία του Θεού απορρέει όλη η μακαριότητα. Ίσως θα σας απογοήτευε αν στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο διαβάζατε κάτι που αναφέρεται στην αιώνια ζωή, ένα είδος ορισμού. Ορισμού, ο ορισμός, και εκεί θα σας απογοήτευε αυτός ο ορισμός. «Αὕτη δέ ἐστιν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν». Ενώ θα έλεγες «ποια είναι αυτή η αιώνια ζωή; Για να δούμε τι είναι, ποια είναι τα στοιχεία της», και λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης το να φτάσουμε

να πιστέψουμε και να δούμε — τώρα να πιστέψουμε, τότε θα δούμε — το πρόσωπο του Θεού και εκείνον που έστειλε, τον Ιησού Χριστό. Εκείνο το «γινώσκω» είναι «ἵνα γινώσκωσί σε». Αυτό το «γινώσκω» στον χώρο της θεολογίας και ειδικότερα στον Ευαγγελιστή Ιωάννη δεν έχει την ψιλή, το ψι με γιώτα, τη γυμνή γνώση, αλλά γνώση εδώ εννοεί τη θεωρία και τη μετοχή στη θεωρία του Θεού. Συνεπώς, ποιος είναι ο τελικός σκοπός; Η αιώνια ζωή, δηλαδή η θεωρία του προσώπου του Θεού. Γι' αυτό λέει στην πρώτη του επιστολή ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στο τρίτο κεφάλαιο: «Τεκνία, οὔπω ἐφανερώθη τί ἐσόμεθα».

Δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε. «Οἴδαμεν», αλλά γνωρίζομεν, «ὅτι ἐὰν φανερωθῇ» — το «ἐὰν» δεν είναι υποθετικόν, αλλά είναι χρονικόν — «ἐὰν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα, ὅτι ὀψόμεθα αὐτὸν καθώς ἐστιν». Θα είμεθα όμοιοί του και θα τον δούμε όπως είναι, «καθώς ἐστι». Προσέξτε τι είπε: «ὀψόμεθα», θα τον δούμε. Αυτή είναι η γνώση στον Ευαγγελιστή Ιωάννη, ότι θα τον δούμε «καθώς ἐστι», όπως είναι, ένδοξος.

Καφέ «Καθώς ἐστι», αυτός είναι ο τελικός σκοπός. Ο τρόπος που θα φτάσω στον τελικό σκοπό είναι ο χριστιανισμός, είναι το Ευαγγέλιο. Και να πώς το λέει με δύο λόγια ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στη συνέχεια του χωρίου που σας είπα: «Ὁ ἔχων τὴν ἐλπίδα ταύτην», αυτός που έχει αυτή την ελπίδα, «ἁγνίζει ἑαυτόν», αγνίζει τον εαυτόν του, «καθὼς ἐκεῖνος ἁγνός ἐστιν». Αλλά «αγνίζω τον εαυτό μου» θα πει μπήκα στην πορεία της τηρήσεως των εντολών, της Αγίας Γραφής, του Λόγου του Θεού. Αγνίζω, λοιπόν, τον εαυτό μου για να φτάσω εις αυτόν τον τελικό, τελικότατο σκοπό, που είναι η Βασιλεία του Θεού. Τι θα λέγαμε, αγαπητοί μου, τελειώνοντας εδώ το θέμα περί Εκκλησίας, για να πούμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη φορά εις τα περί της αιωνίου ζωής, που έχει χωρία που κατοχυρώνουν τη θέση αυτή; Διότι μην ξεχνάτε ότι η αιώνια ζωή αποτελεί στοιχείον πίστεως που καταγράφεται εις το Σύμβολο της Πίστεως: «καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος», λέμε.

«Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Ἀμήν». Έτσι, ας μάθουμε την Εκκλησία και ας γίνουμε ζωντανά μέλη της Εκκλησίας, στη Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, ζωντανά και άγια μέλη. Ο Κύριος να σας ευλογεί.