Catecheses of St Cyril 169 | 29-01-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in the eighteenth catechetical lecture of Saint Cyril, which also speaks about the Church. As we have seen—and I repeat this every time, though this is the last time, since we are now finishing this subject—Saint Cyril, because he was pressed for time, mentioned only one attribute of the Church.

The Church is catholic. He passed over the others—not, of course, because his catechumens were unaware of them, since all these things had already been taught. This was, we might say, a final review of the catechetical lectures, the last instruction given shortly before Baptism. The other three attributes remained, and so, taking the opportunity...

As we speak about the Church, we are now going beyond Saint Cyril’s text so that we may also examine her other three attributes. We have seen that the Church is catholic and that she is one; and last time we said that she is holy. It remains for us to consider her final attribute: the Church is apostolic. In the twenty-first chapter, the Evangelist John describes the Jerusalem above through many images of astonishing beauty and splendor. Among the details he gives, he says the following:

“The wall of the city had twelve foundations, and on them were the twelve names of the twelve Apostles of the Lamb.” Here, of course, the city is the Church, the Jerusalem above, which, he says, comes down from God. Why does it come down, and how, and what does this mean? It shows, of course, that the Kingdom of God is uncreated. As the Apostle Paul says in Hebrews, its architect and builder is God. It is the city that has foundations—

real foundations. For everything founded in this world will one day grow old and pass away. Natural disasters may destroy a building or an entire city. Have not many cities throughout the world been leveled by earthquakes? Their foundations were of no help; they made no difference and played no saving role. Why? Because those foundations are human. But when God lays a foundation, no one can uproot it. Thus, as the Evangelist John says, the Kingdom of God has twelve foundations. What does “twelve foundations” mean? These are all images—I tell you again, they are images. Thank you.

When we put up a building, it has one foundation. So how can there be twelve foundations, with the name of one of the twelve Apostles on each? There are twelve Apostles and twelve foundations, and the text clearly calls them “the Apostles of the Lamb.” Therefore, these are the historical persons of Christ’s twelve disciples. Their being historical persons is important to us: they are not an abstract idea, but a concrete reality. Since the Apostles form the foundation of the Church, this means that the Church is apostolic, because she is founded upon the Apostles.

She is apostolic. We proclaim this final attribute in the Creed: “I believe in one, holy, catholic, and apostolic Church.” It is exceedingly important, as you will see. But what does it mean for the Church to be apostolic? Fundamentally, it means two things: the apostolicity of her teaching and the apostolicity of her succession. You will see how vital these are. Without them, we cannot even speak of the Church—not at all. If they are absent—allow me to say it—the Church is destroyed, because her apostolicity is gone. You will see this as we continue. The apostolicity of the teaching means that the Apostles received from the Lord Jesus everything they saw and heard, together with every commandment they were given, and handed it on to the Church. More than this: they received Christ and handed on Christ. When we say “Christ,” we do not mean merely the name of Christ, nor a bare Christ who is Christ in name alone—

an empty Christ, which would mean nothing at all. We do not use “Christ” as a mere expression. No. They hand on Christ Himself, as you will see. For it is well known that the Lord left no written record. The Lord did not write a single word. Who, then, could preserve for us what Christ said, what Christ did, and who Christ was? The Apostles recorded for us what they had received. Yet, I say once again, beyond what was written down in the Gospels—

there are, of course, also the Epistles. In them the teaching of Christ is preserved, and so forth—not chiefly the account of His life, but above all His teaching.

Above all! Yet what they hand on is not merely the written record of the New Testament. I will say it once again—and we shall return to this at the end of our subject—it is the living Christ Himself. Not the letter of His teaching, but the living Christ Himself. Do you know why Christ wrote nothing? Why did He not write? Listen, those of you who do not know. Great teachers, even outside Christianity, have written books.

They left written works behind. But Christ is the Word (Logos) of God, and the word is spoken. God said, “Let there be light,” and there was light. Who spoke? God spoke. Who, then, creates the light? That act of speaking—God’s “He said”—is the Word. The Father spoke; that is, He sent His Word to create. God said, “Let there be light.” And somewhere in the Old Testament, in the Psalms, it says, “By the word of the Lord the heavens were established.” How were the heavens established? By the word of the Lord.

Who is the Lord here? The Father. Who is the Word? The Son. Therefore, the spoken word must be preserved. As greatly as we honor Holy Scripture, and as much as we study the famous written letters—even to the point of wearing glasses because we have spent our whole lives over books—writing is, incredible though it may sound, a consequence of our fallen condition. There should never have been any need for a written record. God made the human person to hear and remember, with everything belonging to the realm—

of the spoken word. John Chrysostom says this in his commentary on the Gospel according to Matthew, in his first homily. He says, in effect: “O man, is it not enough that we have Holy Scripture?” Its very necessity reflects our fallen state, because we cannot preserve the spoken word. We cannot. We forget it and distort it. Imagine if nothing from the Gospels had been written down and everything had passed from mouth to mouth. What would have happened? What would have become of it? The Lord also told us, “Take care how you hear.” Our failure to attend to how we hear is a consequence of the Fall. So it is not enough that, because we lost the spoken word and its power, we were left with Holy Scripture as a remedy for our fallen condition; you do not even read Holy Scripture. The need for a written Scripture reflects our fallen state, yet Scripture is also what remains to preserve what we ought to have preserved through the spoken word. I have told you this so that you may understand why Christ wrote nothing.

So...

So the disciples wrote. If you will allow me, just two brief points. The Apostles wrote after Pentecost, under the inspiration of the Holy Spirit. They wrote. Christ told them, “The Holy Spirit will remind you of everything I have said to you and will teach you what I did not tell you.” There were many things Christ did not tell them.

“I still have many things to say to you,” the Lord says, “but you cannot bear them now.” You cannot carry them; you cannot retain them. Imagine that we are sitting in a hall while someone speaks continuously about lofty, important, profound, and heavenly matters. How much of it could we retain?

What could we retain? “But you cannot bear them now.” You cannot. The Comforter, the Holy Spirit, will come and remind you of everything I told you, and He will also teach you those things that I did not tell you. Let me make a brief aside here. Where are those who say, “But Christ did not say that”? The Apostles said it. And yet not everything the Apostles said was written down either; what remained is called Apostolic Tradition. Indeed, when we speak of the apostolic Church, we really mean Apostolic Tradition, which is not confined, as we might suppose, to Holy Scripture.

It is also found outside Holy Scripture, as, for example, in what we call the Didache of the Twelve Apostles. What is the Didache of the Twelve Apostles? It reflects apostolic teaching. We shall examine this a little later. The Apostles, then, hand on everything they heard, saw, tasted, felt, grasped, and touched concerning the Word of Life, Jesus Christ. How does the opening of the Evangelist John’s First Epistle read? “That which was from the beginning, which we have seen with our eyes.” Notice the apparent repetition: that which we have seen with our own eyes.

It seems repetitive, because a person naturally sees with the eyes, so the words “with our eyes” might appear unnecessary. Yet they are not unnecessary, because when we give testimony, we say, “We saw it with our own eyes.” We still use that expression in modern Greek: “We saw it with our own eyes.” That which we saw with our eyes; “that which we heard with our ears”; and “that which our hands touched.” Christ was physically touched. “Come,” He says, “look at Me and touch Me. I am not a spirit; a spirit does not have flesh and bones.” All this is “concerning the Word of Life.” And we proclaim these things to you. This is what follows in the opening of the First Epistle of Saint John.

We proclaim these things to you; therefore, we hand them on to you, and this is tradition. Because the Apostle hands them on, it is Apostolic Tradition, so that you may have life and may possess the same joy that we possess. This is Apostolic Tradition. The Apostle Paul writes the following. You know that the Apostle Paul did not see Jesus during His earthly life; nevertheless, he saw Jesus glorified. In First Corinthians he writes: “Now I make known to you, brethren, the Gospel which I preached to you.” I am making known to you the Gospel, the very Gospel that I proclaimed to you.

“Which you also received, in which you also stand, and by which you are also saved. For I delivered to you first of all that which I also received,” and so on. We shall look at the rest shortly. Pay attention. What I proclaimed to you as the Gospel is what you received, the Gospel in which you have taken your stand and by which you are saved. Notice this progression. The Apostle proclaims the Gospel, and I receive the Gospel—that is, I hear it and receive what is handed down to me.

In the end, I accept it. First I hear it, then I receive it; afterward I stand firm in it—that is, I put it into practice—and finally, through it, I am saved. This is the progression of Apostolic Tradition: it begins with what the Apostle gives me, which he himself received, and ends with my salvation. If this were not so, I could not be saved. The Apostle therefore says, “For I delivered to you”—I handed it down to you. Delivered, tradition: do you hear the connection? I delivered; therefore, tradition. Christ Himself is what is handed down. Not Christ in name only—no, no, pay attention. “For I delivered to you first of all that which I also received.” That which I myself received. And what was that?

“Christ died for our sins according to the Scriptures.” The Scriptures come to demonstrate and confirm the events. Someone might say, “Perhaps our senses deceived us. Perhaps we did not understand correctly.” I have told you before that the Scriptures—that is, the prophecies of the Old Testament—and the events of the New Testament are like water and cement powder. Water is fluid and soft, while cement is powder: blow on it, and it scatters. But join the water

to the cement powder, and see what you have: a rock, a stone. Try to break it. In the same way, if we had only the prophecies and not the events, the prophecies would remain unsupported. If we had the events but not the prophecies, people would tell us, “You were deceived.” But now we have both the events and the prophecies, and together they provide confirmation. Thus faith is made firm. Some people say, “Believe and do not investigate.” To begin with, that is not written in Holy Scripture. Where are those who say, “Believe and do not investigate”? Nothing could be more foolish, because we must search the Scriptures. We even have a commandment from the Lord to search the Scriptures.

We must establish the truth of the events. Of course, this requires a good and sincere disposition, not bad faith of the kind that says, “You will not convince me, even if you convince me.” A little further on, then, the Apostle Paul says that Christ died for our sins according to the Scriptures: “He died for our sins,” and “He was buried, and He was raised on the third day”—He rose on the third day—“according to the Scriptures.” If the brief phrase “according to the Scriptures” were not important, it would not have been included in the extremely concise Nicene Creed. Do we not say “according to the Scriptures” in the Creed? This, then, is a crucial and important point.

“And He appeared to Cephas”—now come the witnesses; Cephas is Peter—“then to the Twelve. After that He appeared to more than five hundred brethren at once, of whom the greater part remain”—most of them were still alive—“until now,” meaning until the time when the Apostle wrote his First Epistle to the Corinthians. “But some have also fallen asleep”; some had died. We can therefore see what Apostolic Tradition is and how firmly bound together this Tradition is. It is not something vague or haphazard. The Apostle Paul also writes to the Corinthians, “Hold fast the traditions just as I delivered them to you.” Hold fast means keep them firmly, not merely possess them.

Keep firmly what I delivered to you. And what had he delivered to them? The things he does not write in his epistle. Pay attention: the things he does not write in his epistle. Let me give you a small example. When writing to the Thessalonians about the Antichrist, he says, “Do you not remember that when I was in your city I told you about the Antichrist?” I told you these things. What he writes there about the Antichrist is certainly sufficient, yet it is brief for that particular subject, because he is reminding them of what he had already told them. He told them much more, but those things were not written down, and we do not possess them because they were not preserved.

You see, then, that a great many things were not written down, even by the Apostles. They were handed down. How? Orally. And we find this at the heart of the living praxis, the active life, within the Church. At the very heart of that praxis is nothing less than the Divine Liturgy, in which the living Christ is handed down to us. The living Christ—not Christ in name only, but the living Christ. I am not explaining this fully yet; I shall speak of it again a little further on. The Lord also says to the bishop of the Church in Thyatira, in the Apocalypse 2:25, “Hold fast what you have.”

“Until I come.” Hold fast what you have. You know the force of the verb “to hold fast.” It is related to words meaning mighty and strong; we also call the Lord Almighty. It is a powerful verb. It means that what I have in my hands, I grip firmly and possess securely. He does not simply say, “Make use of what you have.” He says, “Hold fast.” Pay attention to the strength of this verb. “Until I come.” What do we observe here? First of all, He speaks in the plural: “what you have.”

He is addressing the angel of the Church in Thyatira—that is, the bishop—and the bishop is one person. Yet He does not say to the bishop, “What you have, hold fast.” He says, “What you all have,” because the whole Church is implied. The bishop does not by himself constitute the Church; the faithful are also the Church. Neither can the bishop exist without the people, like a king without a kingdom, nor can the people exist without the bishop. That is why He says in the plural, “Hold fast.” The whole Church, including the faithful, must hold fast. Hold fast to what? To what you have. And what is it that you have?

It is what was handed down to you. By whom? We are in the first century after Christ: it was handed down by the Apostles who proclaimed the Gospel to you. This is what you have; hold fast to it. Until when? “Until I come.” Christ, then, is coming again. And we must hold fast to what He gave us—His Gospel, Apostolic Tradition—until He comes again. Until then, we must hold fast to Christ. Christ Himself, therefore, is the Tradition handed down to us. Moreover, the Apostles handed it down as the first to become god-men by grace.

Every believer becomes a god-man by grace, whereas Christ is the God-Man by nature. The Apostles hand down to the Church everything that was entrusted to them. Pay attention to these two words: “in all things.” Notice this carefully. I mentioned it again recently. When the priest elevates the Precious Gifts during the Divine Liturgy, he speaks after having referred very briefly, in just a few lines, to the principal moments in the life of Christ: the great events of the Crucifixion, the Burial, the Resurrection, and the Ascension. These are the very events that accomplish our salvation.

“Thine own of Thine own we offer unto Thee, in all things and for all things.” The words “in all things” express Apostolic Tradition. They mean: exactly as You commanded us. It is as though someone were to say, “Dear Director, I carried out everything you told me, in every detail”—that is, exactly as you said. These words, “in all things,” therefore express the precision and exactness of Apostolic Tradition. And what do they refer to here? To the Mystery of the Holy Eucharist, the Mystery celebrated in the Divine Liturgy. This helps you understand what Apostolic Tradition truly is.

I must also tell you that the Apostles contributed nothing of their own.

They had no desire to introduce innovations in anything. They handed down what they had received. You heard what the Apostle Paul says: “I delivered to you what I received.” The Apostle Paul, for example, seeks nothing other than to be found a faithful steward, a steward of the Mysteries of God. An Apostle—every Apostle—does not innovate. And every successor of the Apostles, namely the bishops, priests, and deacons, must not innovate either. We must hand down Christ exactly as we received Him. The true Apostle, therefore, introduces no innovations.

Neither does the bishop, the priest, or the deacon who serves the Lord throughout the ages. What does it mean to say, “I do not innovate”? It means that I add nothing of my own, but hand down only what I received. The Fathers, of course, also hand down what they received. Otherwise they would be neither Fathers nor Saints. You may say that each Father has written something differently from another, but pay attention: they simply work with the material already given, each according to the spirit and the gift he has received. They develop the existing material in breadth and depth, but they do not innovate. What, then, does it mean to innovate?

It means introducing things that are not written in Holy Scripture, or beginning to philosophize and turning the Word of God into philosophy. That would indeed be an innovation, but then I would no longer have an Apostle or a genuine continuator of Apostolic Tradition. The Apostles, therefore, did not innovate in this sense. And woe to me, sitting here and telling you these things, if I were to seek originality. I shall tell you only what is written. If I have the time, the ability, and the gift God gives me, I may dig more deeply and speak more broadly—but always upon the foundation of the material already given. Always upon the existing material.

You know that it is a great temptation for people to want to be original, especially for intellectuals. They think, “I will not say what someone else has said; I will say something of my own.” But then I am no longer an Apostle, nor am I holding fast to Apostolic Tradition so that I may hand it down to the coming generation, the generation still being formed, as the Psalm says.

How subtle and delicate a matter Apostolic Tradition is. This is why I told you that the Apostle Paul seeks only to be found a faithful steward. Faithful means trustworthy. A steward of what? Of the Mysteries of God. That is what he desires, and he asks the faithful to pray that he may be such a steward. The Apostle also gives Timothy an emphatic command: “You therefore, my child—”

“My child, be strengthened by the grace that is in Christ Jesus; and the things you heard from me in the presence of many witnesses”—what you heard from me before many witnesses. Pay attention: this means within the Church. “Entrust these things to faithful men.” Hand them down as a sacred deposit to faithful men, “who will also be able to teach others.” Do you see? You heard these things from me and received them before witnesses, within the Church. Now you, in turn, must entrust them—hand them down—to faithful men. Faithful men.

They must not be unstable people, driven and tossed about, lifted like feathers in the wind. They themselves must be capable, in turn, of entrusting these things to others. This pattern—“I received it, I hand it on to you, you hand it on to others, and they to still others”—what is it? It is Tradition. Which Tradition? Apostolic Tradition. And in his First Epistle—for what I just quoted to you is from his Second—he says: “O Timothy, guard the deposit entrusted to you.” What is this deposit? It is the covenant, the great and solemn covenant.

If you wish to see what it is, it is what we encounter at every ordination. You have heard of it and know it; you have heard it from me as well. The priest is a steward of the Mysteries of God, and the bishop is so above all, because he possesses both the right and the authority to ordain, whereas the priest does not. There are many reasons for this. Pay attention. Immediately after the consecration of the Precious Gifts—his ordination having taken place before their consecration so that he may take part in it—the newly ordained priest places his hands crosswise.

This recalls exactly how the faithful received Holy Communion in the ancient Church. They received the Lamb, and, as Saint Cyril says in one of his five Mystagogical Catecheses—and may God count us worthy to complete our work of catechesis—you make your hands like a throne and receive Christ there: the Body of Christ, Christ Himself. So what do we do? We hold our hands in this way, and the bishop places the whole Lamb—the Body of Christ—upon them. Soon the Church will partake of this Lamb and will herself constitute the Body of Christ. The newly ordained priest then goes behind the Holy Table.

The remainder of the Divine Liturgy is said, and then the priest is summoned again so that the bishop may take the Lamb from his hands and place it back upon the holy diskos. As he entrusts the Lamb to him, he says:

Ah, wonderful! Truly wonderful! “Receive this deposit entrusted to you,” and so forth. Then he continues: “And guard it until the Second Coming of Christ.” This means: Receive the deposit entrusted to you. What is it? Christ Himself. For Christ is the defining mark. And more than that: the Church is His Body. Take Christ; take the Church into your hands, and guard her.

Guard this deposit until the Second Coming of Christ—which, for you, means until your death. Can you imagine someone receiving the Lamb and then growing tired? Sometimes a newly ordained priest is overcome with emotion, and someone goes to support him, just as the hands of Moses were supported by two assistants so that the Israelites might prevail over the Amalekites. They hold him up for a while. But can you imagine him taking the Lamb and throwing it to the ground? And yet this is precisely what we do later in our priestly life. We deny Christ, cast Him down, and trample upon Him. How? In a thousand ways, which this is neither the time nor the place to describe.

It is a fearful thing. We receive Christ Himself. This is the deposit entrusted to us—the real Christ. I told you earlier that when we receive Christ, who is the Christ of Tradition, the Apostolic Tradition, we do not receive Him merely in name; we truly receive Christ Himself. There He is. This is what I was telling you before. Thus we can see what this deposit really is. My beloved, it is a fearful thing—as far as a person is able to comprehend it. I now return to the subject of Apostolic Tradition—or rather, I continue with it. The book known as The Didache of the Twelve Apostles is familiar to us. How many times have I referred to it? Altogether, my beloved, it is only three leaves, six little pages. Yet its discovery was the most important discovery of the last century.

The most important in this particular field, of course—the field of ancient texts. The same is true of the so-called Apostolic Constitutions. The Didache of the Twelve Apostles is a book written shortly after the first century, at the beginning of the second, and no later than the middle of the second century—no later, they say, than about the year 150. For if it had been the work of the Apostles themselves—written directly by their own hands—it would form part of Holy Scripture. That is the simple proof. The Apostolic Constitutions—that is, instructions given by the Apostles to the Church; this is what “Apostolic Constitutions” means—are later still.

They were not written by the hands of the Apostles. But pay close attention here: they echo the teaching of the Apostles, including what was not written in the Gospels. This is extremely important. The proof is that the Ecumenical Councils—that is, the Fathers—confirmed the Apostolic Constitutions. They are Canons of ecclesiastical law, and upon these Canons the later Canons of the seven Ecumenical Councils and the Local Councils were developed in greater breadth and depth. Thus, when you open the Rudder, the first thing you will encounter on its opening pages will be

the Apostolic Constitutions. After these come the Canons of the First Ecumenical Council, the Second, the Third, the Seventh, and so forth. You see, then, that these two texts echo the Apostolic Teaching. They were not written by the Apostles, but they echo their teaching—that is, the teaching of Christ. Let me give you a small example. The first place we encounter the Wednesday and Friday fast is in the ancient book of the Didache, which, as I told you, was written after the year 100 AD. The New Testament does not explicitly tell us to fast on Wednesday and Friday. Christ tells us only not to fast as the Pharisees do, and so forth, who fast twice a week. What, then, does “as” mean? It refers to the manner of fasting. But

the Didache says: “Do not fast on Monday and Thursday, as the hypocrites do”—that is, the Pharisees—“but on Wednesday and Friday.” Just as the Fathers changed the date of Pascha so that we would not celebrate it together with the Jews, making it a movable feast, so the Apostles changed the fasting days to Wednesday and Friday. As for the content of the fast—or rather, the manner of fasting—Christ taught us that. Do not fast as they do, and so forth; do not become proud or do anything of that sort. Pay attention: this is in the Sermon on the Mount. What does this practice echo? The teaching of Christ.

So when people ask, “Where is it written that we must fast on Wednesday and Friday?”—there it is. And if you recite the Creed and speak of Tradition—“I believe in one, holy, catholic, and apostolic Church”—then you must accept this as well, because this is the Apostolic Teaching; this is Apostolic Tradition, and so forth. I have given you this simply as one small, representative example. Furthermore, the Holy Fathers, whether gathered in Councils or acting outside them, are all guardians of the Apostolic Traditions. Yet, as I have told you, the Holy Eucharist is Tradition in the highest sense, because there Christ Himself is handed on to us. Listen: I return once more to read what the Apostle Paul says about this.

In the eleventh chapter of First Corinthians he says: “For I received from the Lord that which I also delivered to you.” From whom did he receive it? From the Lord. What did he receive? The very thing he handed on. He received and handed on, exactly like a relay baton: you take it from the person who brings it to you and pass it to the next. What did he receive? “That the Lord Jesus, on the night in which He was betrayed”—the night of the Mystical Supper—“took bread, and when He had given thanks, He broke it and said, ‘Take, eat.’” He took bread. He gave thanks—that is, He prayed—broke it, gave it to His disciples, and said: “Take, eat.”

“This is My Body, which is broken for you.” It is broken for your sake. “Do this in remembrance of Me”—so that you may remember Me. “In the same manner He also took the cup after supper, saying...” These are the very words we have in the Divine Liturgy; they are found in the Apostle Paul. And the Apostle Paul says: “You proclaim the Lord’s death.”

Why do we keep them separate? I believe I explained this to you when we interpreted the Divine Liturgy. Why do we have the holy chalice and the holy diskos separately? This expresses death, because when the blood is separated from the body, there is death. If you remove all the blood from a living person, will he not die? Thus we have the Blood and the Body. Afterwards comes their union, through which we express the Resurrection. In this way, then, we proclaim the Lord’s death. Until when? Until He comes again—until His Second Coming. This means that the Divine Liturgy will continue to be celebrated until the Second Coming of Christ. It will be celebrated until the very day He comes. This is...

at once a prophecy and an indisputable fact.

Therefore, Apostolic Tradition in the highest and fullest sense is the Body of Christ. Above all else, it is the Body of Christ. But it is also the teaching, as I have been telling you all this time: what Christ said and what Christ did, all culminating in the Body of Christ—that is, in Christ Himself. Yet I also told you that Apostolic Tradition consists of two things. It is the teaching of the Lord—everything He lived and everything He did—and it is also the apostolicity of succession. What is this succession? Pay close attention here. Saint Clement of Rome, an Apostolic Father, says that the Apostles made provision so that, “when they fell asleep, other approved men should succeed them in their ministry.” In other words, the Apostles took care that, when they died—“fell asleep” means when they died—other tested and proven men would succeed them in the ministry of the Church. So what do we have here? We have succession. And how does this succession continue? It continues through Holy Orders, because Holy Orders preserve Apostolic Succession. Now pay close attention to something very important, my beloved—something of tremendous importance.

The Mystery of Holy Orders is celebrated during the Divine Liturgy. You all know this. Baptism also used to be celebrated within it. Indeed, a remnant of this remains in the words, “Blessed is the Kingdom of the Father,” and so forth, which we say in the Divine Liturgy. Yet I must tell you that, for purely practical—one might even say purely worldly—reasons, Baptism was separated from the Divine Liturgy and became a distinct service. Holy Matrimony, too, used to be celebrated during the Divine Liturgy. The proof is the remnant that remains: we say, “Blessed is the Kingdom.” We do not say, “Blessed is God”; we say, “Blessed is the Kingdom,” which reveals that...

Holy Matrimony was once incorporated into the Divine Liturgy. For practical—that is, worldly—reasons, it was separated. Shall I give you an example? What example? We live it every day. When we are going to marry or baptize our child, we invite guests. The guests arrive: the ladies in their formal gowns, the gentlemen in their tailcoats—do people still wear tailcoats? I do not know; I use the example simply to make the point. They come to attend, with flowers, decorations, spectacles, music, choirs, and sugared almonds. Why all this? To satisfy human vanity. But none of this could fit within the Divine Liturgy. And then we want the service in the afternoon.

“How can we go in the morning when we have work?” Or we wake up late and do not go to Church. So we move the Mystery of Holy Matrimony to Sunday afternoon, and so forth. Our vanity and worldliness brought about these changes. The changes were made, and the Mysteries themselves, of course, suffer no essential harm. But the one Mystery that can never, under any circumstances whatsoever, be separated from the Divine Liturgy is Holy Orders. Why? Pay very close attention, because what I am about to tell you is central: Holy Orders nourish Tradition—that is, the Body of Christ.

The priesthood derives from Tradition. Let me explain: it is the priesthood that celebrates the Mystery of the Holy Eucharist. For if we do not have the Mystery of Holy Orders, we cannot speak of the Body and Blood of Christ. The Protestants are proof of this: they rejected the priesthood and do not have the Church, because they do not have the Body and Blood of Christ. Consequently, they do not have the Church. They are simply communities, we might say—Christian communities called Protestant. There is no Church without the priesthood, because the Church is constituted by the Mystery of the Holy Eucharist, and that Mystery is celebrated by the priesthood. And who possesses the priesthood? The bishop and the priest. Yet both the bishop and the priest receive their priesthood

from the Church, from the Mystery of the Holy Eucharist. This is why the priesthood celebrates the Mystery of the Holy Eucharist, the Mystery of the Church; it celebrates the Mystery, but within that Mystery the priesthood itself is also conferred. Thus, the bond between the priesthood and the Church is unbreakable. Neither can exist without the other—absolutely, absolutely neither can exist without the other. Therefore, my dear friends, we must understand how greatly we need the priesthood. Without it, as we have said, we do not have the Church. But we must also safeguard our priests and help them to be worthy priests.

You can begin doing this when your son tells you, “I am going to become a bishop,” and you then announce to the gathering of relatives and friends, “You know, our little Kostas says he wants to become a bishop.” Mother and father, you do your child great harm when you act like that. You should say, “My child, first become a good Christian, and then become a good monk or a good priest—not a bishop.” For if you encourage your child to become a bishop, you will fill him, like an empty sack, with the rot of vainglory and pride. He will be drawn to glittering things and say, “I am going to become a bishop.” No! Raise your child to be humble.

If he wishes to serve the Church, let him do so with the fear of God. Guard your child in the fear of God, so that he does not incur impediments to Holy Orders. There are many such impediments, but two are irrevocable, and you should know them: sexual sins and murder. I cannot understand how someone can commit sexual sins, can fall—God alone knows into what state—and then serve the Divine Liturgy. I assure you, I cannot understand it; I cannot comprehend it. How can you take your presvytera to have an abortion—which is murder, and indeed premeditated murder—and then serve the Divine Liturgy? I cannot understand it. These things are beyond comprehension. Help your children learn these things from infancy. Help them understand, my dear friends, that the priesthood is a great and solemn matter, and that the Church is a great and solemn matter: she is the handing down of the Body of Christ, of the living Christ,

not merely the name of the living Christ within history, but Christ Himself extended throughout history. This is the Church. And the priest serves this great and profound Mystery, this new Mystery—not an empty mystery, but the new Mystery—the Mystery kept silent through eternal ages, as the Apostle Paul says, which was unknown

even to the angels. My child, this is the Mystery you serve, you who are preparing to become a priest. This, my dear friends, is the fourth attribute of the Church: that the Church is Apostolic. But with God’s help—God willing, that is—we shall continue. We have finished the subject of the Church as Apostolic; next we shall go further and speak about the Church and the gifts of the Holy Spirit within her, as Saint Cyril writes of them.

Ευρισκόμενοι πάντοτε στη 18η κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, που αναφέρεται και εις την Εκκλησία, και όπως είδαμε —και κάθε φορά το λέγω, είναι όμως η τελευταία φορά, γιατί ήδη τελειώνει το θέμα αυτό— ότι ο Άγιος Κύριλος, επειδή βιάζεται, αναφέρθηκε μόνο σε μια ιδιότητα της Εκκλησίας.

Η Εκκλησία είναι καθολική, και παρέλειψε —όχι βεβαίως γιατί αγνοούσαν οι κατηχούμενοί του, διότι όλα αυτά είχαν προηγηθεί· είναι μια τελευταία, θα λέγαμε, ένα πέρασμα των κατηχήσεων, που είναι η τελευταία κατήχηση που γίνεται λίγο πριν το βάπτισμα— έμειναν οι άλλες τρεις και, με την ευκαιρία που...

Αναφερόμεθα εις την Εκκλησία, εκτός κειμένου πια κινούμεθα, για να ιδούμε και τις άλλες τρεις ιδιότητες της Εκκλησίας. Είδαμε ότι η Εκκλησία είναι καθολική, είναι μία, και την περασμένη φορά λέγαμε ότι είναι αγία. Μένει να δούμε την τελευταία της ιδιότητα, ότι η Εκκλησία είναι αποστολική. Περιγράφοντας ο Ευαγγελιστής Ιωάννης την Άνω Ιερουσαλήμ, στο 21ο κεφάλαιο, την περιγράφει με πολλές εικόνες εκπληκτικής ωραιότητος και πολυτελείας. Ανάμεσα στα στοιχεία που δίνει στην περιγραφή, λέει και τα εξής:

«Το τείχος της πόλεως έχων θεμελίους δώδεκα και επ’ αυτών δώδεκα ονόματα των δώδεκα Αποστόλων του Αρνίου». Βεβαίως, εδώ η πόλις είναι η Εκκλησία, η Άνω Ιερουσαλήμ, η οποία κατέρχεται, λέει, από τον Θεό προς τα κάτω. Τώρα, γιατί κατέρχεται και πώς και τι; Για να δείξει, βεβαίως, ότι η Βασιλεία του Θεού είναι άκτιστος, της οποίας, λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Η πόλις που έχει τους θεμελίους

τους πραγματικούς θεμελίους. Γιατί ό,τι θεμελιώνεται εις τον κόσμο αυτόν, μια μέρα γηράσκει και χάνεται. Όπως μπορεί να έχουμε και θεομηνίες, οι οποίες βεβαίως να καταστρέψουν ένα κτίσμα ή μία πόλη. Λίγες πόλεις του κόσμου έχουν ισοπεδωθεί από σεισμικές δονήσεις; Τα θεμέλιά τους δεν έπαιξαν κάποια σημασία, δεν είχαν κάποια σημασία, δεν έπαιξαν κάποιο ρόλο. Όχι. Γιατί; Διότι αυτά τα θεμέλια είναι ανθρώπινα. Όταν όμως ο Θεός θεμελιώνει, κανείς δεν μπορεί να ξεθεμελιώσει. Έτσι, η Βασιλεία του Θεού έχει, όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, έχει 12 θεμελίους, 12 θεμέλια. Τώρα, τι θα πει 12 θεμέλια; Όλα είναι εικόνες, εικόνες, σας το ξαναλέγω. Ευχαριστώ.

Κάνουμε μια οικοδομή· ένα θεμέλιο υπάρχει. Πώς είναι τώρα αυτά τα δώδεκα θεμέλια και στο κάθε θεμέλιο υπάρχει ένα όνομα από τους δώδεκα Αποστόλους; Δώδεκα, λοιπόν, οι Απόστολοι, δώδεκα τα θεμέλια, και λέει σαφώς «του Αρνίου οι Απόστολοι». Συνεπώς, είναι τα ιστορικά πρόσωπα των δώδεκα μαθητών του Χριστού. Τα ιστορικά πρόσωπα, διότι αυτό μας ενδιαφέρει· τα ιστορικά πρόσωπα δεν είναι κάτι νοητό, αλλά είναι κάτι πραγματικό. Αυτό σημαίνει, αφού οι Απόστολοι αποτελούν το θεμέλιον της Εκκλησίας, ότι η Εκκλησία είναι τότε αποστολική, αφού είναι θεμελιωμένη επί των Αποστόλων.

Είναι αποστολική. Αυτή την τελευταία ιδιότητά της τη διακηρύσσουμε στο Σύμβολο της Πίστεως: «Πιστεύω εις μίαν, αγίαν, καθολικήν και αποστολικήν Εκκλησίαν», και είναι πολύ σημαντική, όπως θα δείτε στη συνέχεια. Τι σημαίνει όμως αποστολική Εκκλησία; Σημαίνει βασικά δύο πράγματα. Το ένα είναι η αποστολικότητα της διδασκαλίας και το άλλο είναι η αποστολικότητα της διαδοχής. Θα δείτε πόσο σπουδαία είναι αυτά, χωρίς τα οποία δεν μπορούμε να μιλάμε καν για Εκκλησία. Καν. Καθόλου. Αν λείπουν, ας μου επιτραπεί να πω ότι καταστρέφεται η Εκκλησία, αν λείψει η αποστολικότητά της. Θα το δείτε στη συνέχεια. Αποστολικότητα διδασκαλίας σημαίνει ότι οι Απόστολοι παρέλαβαν από τον Κύριο Ιησού ό,τι είδαν, ό,τι άκουσαν και ό,τι εντολή πήραν, για να παραδώσουν στην Εκκλησία. Κάτι περισσότερο απ’ αυτό: παρέλαβαν τον Χριστόν και παραδίδουν τον Χριστόν. Όταν λέμε τον Χριστόν, δεν εννοούμε το όνομα του Χριστού. Ούτε έναν ψιλόν Χριστόν, τον ψιλώ ονόματι,

έναν γυμνόν Χριστόν, δηλαδή τίποτα· λέμε «ο Χριστός», έτσι, έκφρασις. Όχι. Τον Χριστό, θα το δείτε στη συνέχεια, παραδίδουν τον Χριστό, διότι ο Κύριος είναι γνωστό ότι δεν παρέδωκε κανένα γραπτόν μνημείον. Δεν έγραψε ο Κύριος ούτε μία λέξη. Συνεπώς, ποιος είναι εκείνος που θα μπορούσε να μας διασώσει τι ο Χριστός είπε, τι ο Χριστός έκανε, ποιος ο Χριστός ήταν; Εκείνα που οι Απόστολοι παρέλαβαν μας καταγράφουν και, ξαναλέγω άλλη μια φορά, πέρα από το καταγράψιμο, που είναι τα Ευαγγέλια,

είναι τα Ευαγγέλια, βεβαίως είναι εκεί οι Επιστολές. Γιατί απλούστατα εκεί διασώζεται η διδασκαλία του Χριστού κ.λπ. Όχι ο βίος του, αλλά η διδασκαλία κυριότατα.

Κυριότατα! Όμως δεν είναι το γραπτόν μνημείον της Καινής Διαθήκης. Θα ξαναπώ άλλη μια φορά —και θα το δούμε στο τέλος αυτό του θέματός μας— αυτός ο ζωντανός Χριστός. Όχι το γράμμα της διδασκαλίας του, αλλά αυτός ο ζωντανός Χριστός. Συνεπώς, ξέρετε δε γιατί ο Χριστός δεν έγραψε τίποτε; Για ποιο λόγο δεν έγραψε; Ακούσατέ το όσοι δεν το ξέρατε. Διότι μεγάλοι διδάσκαλοι και εκτός Χριστιανισμού έχουν γράψει.

Άφησαν γραπτά μνημεία. Ο Χριστός είναι ο Λόγος του Θεού και ο λόγος είναι προφορικός. Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε το φως. Ποιος είπε; Ο Θεός. Ο Θεός, λοιπόν, είπε. Δηλαδή, ποιος δημιουργεί το φως; Αυτό το «είπε», αυτό το «είπε» είναι ο Λόγος. Ο Πατήρ είπε, δηλαδή στέλνει τον Λόγο του να δημιουργήσει. Ο Θεός είπε: «Γενηθήτω φως». «Τω λόγω Κυρίου», λέει κάπου η Παλαιά Διαθήκη, στους Ψαλμούς, «οι ουρανοί εστερεώθησαν». Πώς εστερεώθησαν οι ουρανοί; Τω λόγω Κυρίου.

Ποιος είναι ο Κύριος; Είναι ο Πατήρ. Ποιος είναι ο Λόγος; Είναι ο Υιός. Συνεπώς, πρέπει να διατηρείται αυτό, ο προφορικός λόγος. Η Γραφή, όσο κι αν την έχουμε περιβάλει με μεγάλη τιμή και μαθαίνουμε τα διαβόητα γράμματα, σε σημείο που να φορούμε και γυαλιά —α, γιατί ασχοληθήκαμε με τα βιβλία μια ζωή ολόκληρη— δεν είναι απίστευτο αλλά αληθινό, παρά ένα μεταπτωτικό κατάντημα. Ουδέποτε θα έπρεπε να υπήρχε γραπτόν μνημείο, εγγραφή δηλαδή. Γιατί ο Θεός έκανε τον άνθρωπο να ακούει, να ενθυμείται, και όλα στον χώρο

προφορικό. Αυτό το λέει, αυτό το λέει ο Ιερός Χρυσόστομος. Είναι στο υπόμνημά του στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, στην πρώτη του ομιλία. Λέει το εξής: «Άνθρωπε, δεν φτάνει που έχουμε τη Γραφή;» Που είναι ένα κατάντημά μας, γιατί δεν μπορούμε να κρατήσουμε τον προφορικό λόγο. Δεν μπορούμε. Τον ξεχνούμε, τον αλλοιώνουμε. Σκεφτείτε να μην είχε γραφεί τίποτα από τα Ευαγγέλια και, από στόμα σε στόμα, τι θα γινόταν. Τι θα γινότανε; Και ο Κύριος μας έλεγε: «Προσέχετε πώς ακούετε». Είναι μεταπτωτικό αυτό, γιατί δεν προσέχουμε πώς ακούμε. Δεν φτάνει, λοιπόν, που έχουμε μεταπτωτικό κατάντημα της Γραφής, επειδή χάσαμε τον προφορικό λόγο και τη δύναμή του και μας έμεινε η Γραφή, δεν διαβάζεις ούτε τη Γραφή. Είναι κατάντημα, λοιπόν, το ότι έχουμε Γραφή, αλλά είναι όμως και ένα απομεινάρι για να διασώσουμε εκείνο που έπρεπε να διασώζαμε με τον προφορικό λόγο. Σας το είπα για να ξέρετε γιατί ο Χριστός δεν έγραψε τίποτε.

Λοιπόν...

Λοιπόν, οι μαθητές έγραψαν. Μάλιστα, αν μου επιτρέπετε, δεν πειράζει, δυο πράγματα μόνο. Οι Απόστολοι έγραψαν με την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος, μετά την Πεντηκοστή. Έγραψαν. Ο Χριστός τους είπε: «Το Πνεύμα το Άγιο θα είναι εκείνο το οποίον θα σας υπενθυμίσει όσα σας είπα και θα σας διδάξει ό,τι δεν σας είπα». Υπήρχαν πράγματα που δεν τα είπε ο Χριστός. Πλήθος.

«Έχω πολλά να σας πω», λέει ο Κύριος, «αλλ’ ου δύνασθε βαστάζειν άρτι». Δεν μπορείτε να σηκώσετε. Δεν μπορείτε να κρατήσετε. Σκεφτείτε να είμαστε σε μια αίθουσα και να λέει κάποιος, να λέει, και μάλιστα υψηλά πράγματα, σπουδαία, βαθιά, ουράνια. Τι να κρατήσουμε από αυτά;

Τι να κρατήσουμε; «Αλλ’ ου δύνασθε βαστάζειν άρτι». Δεν μπορείτε. Θα έρθει εκείνος, ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιον, και θα σας υπενθυμίσει ό,τι σας είπα, αλλά και θα σας διδάξει εκείνα τα οποία εγώ δεν σας είπα. Μάλιστα, εδώ μια μικρή παρένθεση. Πού είναι εκείνοι που λένε, που λένε: «Μα δεν το είπε ο Χριστός αυτό». Μα το είπαν οι Απόστολοι. Μα οι Απόστολοι... Ε, δεν γράφηκαν όλα πάλι, και εκείνα που είπαν οι Απόστολοι, και έμεινε η λεγόμενη Αποστολική Παράδοση. Και μάλιστα, όταν λέμε Αποστολική Εκκλησία, στην πραγματικότητα δεν εννοούμε τίποτε άλλο παρά την Αποστολική Παράδοση, η οποία δεν είναι μόνο σε ό,τι θα νομίζαμε, δηλαδή στην Αγία Γραφή.

Και απ’ έξω, όπως επί παραδείγματι λέμε η Διδαχή των 12 Αποστόλων. Τι είναι η Διδαχή των 12 Αποστόλων; Απηχεί την αποστολική διδασκαλία. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω αυτό. Ώστε, λοιπόν, οι Απόστολοι παραδίδουν ό,τι άκουσαν, είδαν, γεύτηκαν, ένιωσαν, έπιασαν, ψηλάφισαν από τον Λόγο της Ζωής, τον Ιησού Χριστό. Πώς είναι το προοίμιον, παρακαλώ, της πρώτης επιστολής του Ευαγγελιστού Ιωάννου; «Ο ην απ’ αρχής, ο εωράκαμεν τοις οφθαλμοίς ημών»· κοιτάξτε πλεονασμόν, εκείνο που έχουμε δει με τα μάτια μας.

Πλεονασμός, γιατί με τα μάτια του βλέπει ο άνθρωπος· θα ήταν περιττό, λοιπόν, να μπει «τοις οφθαλμοίς ημών». Δεν είναι όμως περιττόν, γιατί όταν δίνουμε μια μαρτυρία λέμε: «Το είδαμε με τα μάτια μας». Το έχουμε και στην έκφρασή μας στη Νέα Ελληνική: «Το είδαμε με τα μάτια μας». Εκείνο που είδαμε με τα μάτια μας. «Ο ακηκόαμεν τοις ωσίν ημών», εκείνο που έχουμε ακούσει με τα αυτιά μας. «Ο εψηλάφησαν αι χείρες ημών». Ο Χριστός ψηλαφήθηκε. «Ελάτε», λέει, «να με δείτε, να με ψηλαφίσετε· δεν είμαι φάντασμα. Το φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά». «Περί του Λόγου της Ζωής». Και αυτά σας τα λέμε. Αυτό τώρα το παρακάτω λέει στο προοίμιον, στην πρώτη επιστολή του Αγίου Ιωάννου.

Αυτά σας τα λέμε, άρα σας τα παραδίδουμε, άρα παράδοση. Επειδή τα παραδίδει ο Απόστολος, αποστολική παράδοση, για να έχετε τη ζωή και να έχετε τη χαρά που έχουμε κι εμείς. Αυτή είναι η αποστολική παράδοση. Ο Απόστολος Παύλος γράφει το εξής. Ξέρετε ότι ο Απόστολος Παύλος τον επίγειον Ιησούν δεν τον είδε· εντούτοις είδε τον Ιησούν τον δεδοξασμένον. Γράφει στην πρώτη προς Κορινθίους: «Γνωρίζω δε υμίν, αδελφοί, το Ευαγγέλιον ο ευηγγελισάμην υμίν». Σας κάνω γνωστό το Ευαγγέλιο, εκείνο που εγώ σας ευαγγελίστηκα.

«Ο και παρελάβετε, εν ω και εστήκατε, δι’ ου και σώζεσθε. Παρέδωκα γαρ υμίν εν πρώτοις ο και παρέλαβον», κ.λπ. Θα το δούμε το κ.λπ. Προσέξτε! Εκείνο που σας ευαγγελίστηκα, εκείνο που πήρατε, παραλάβατε, με το οποίο σταθήκατε, το Ευαγγέλιο, και με το οποίο σώζεστε. Κοιτάξτε αυτή την κλιμάκωση. Ευαγγελίζομαι. Ευαγγελίζομαι ως παθητικό ρήμα, γιατί έχω και το μέσον. Ευαγγελίζομαι. Δηλαδή, ο Απόστολος ευαγγελίζεται και εγώ ευαγγελίζομαι, εκεί ως ρήμα μέσον, εγώ παθητικό. Εγώ δέχομαι το Ευαγγέλιο, έτσι, ακούω δηλαδή το Ευαγγέλιο, το παραλαμβάνω.

Το αποδέχομαι τελικά. Πρώτα ακούω, μετά το παραλαμβάνω, κατόπιν με αυτό στέκομαι, δηλαδή το εφαρμόζω, και τελικά με αυτό σώζομαι. Να η κλιμάκωση της Αποστολικής Παραδόσεως, που ξεκινάει: ό,τι μου δίνει ο Απόστολος, που κι εκείνος πήρε, και εγώ που τελικά έχω τη σωτηρία. Αν τα πράγματα δεν ήσαν έτσι, τότε δεν θα μπορούσα να σωθώ. Λέγει, λοιπόν, ο Απόστολος: «Παρέδωκα γαρ υμίν», διότι σας έχω παραδώσει. Παρέδωκα, παράδοση· το ακούτε; Παρέδωκα, παράδοση. Είναι ο Χριστός η παράδοση. Όχι ο ψιλός τω ονόματι, όχι, όχι, προσέξτε. «Παρέδωκα γαρ υμίν εν πρώτοις ο και παρέλαβον». Εκείνο το οποίο και εγώ πήρα. Τι;

«Χριστός απέθανε υπέρ των αμαρτιών ημών κατά τας Γραφάς». Οι Γραφές έρχονται να δείξουν και να στερεώσουν τα γεγονότα. Μπορεί να πει κάποιος, να πει κάποιος: «Μπας και μας γέλασαν οι αισθήσεις μας; Μπας και δεν καταλάβαμε καλά;» Και άλλοτε σας είπα ότι οι Γραφές, δηλαδή οι προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης και τα γεγονότα της Καινής Διαθήκης, είναι ό,τι το νερό με τη σκόνη, τσιμέντο. Το νερό είναι νερό, είδατε, ρευστό, μαλακό· η σκόνη, το τσιμέντο, σκόνη, φυσάτε και φεύγει. Για ενώστε, παρακαλώ, το νερό

με τη σκόνη, τσιμέντο, να δείτε τι θα έχετε. Βράχο, πέτρα· σπάσε το αυτό. Ε, λοιπόν, αν είχαμε μόνες τις προφητείες και δεν είχαμε τα γεγονότα, τότε θα έμεναν ξεκρέμαστες. Αν είχαμε τα γεγονότα και δεν είχαμε τις προφητείες, θα μας έλεγαν: «Απατηθήκατε». Τώρα έχουμε και τα γεγονότα και τις προφητείες και έχουμε τη στερέωση. Και έτσι η πίστη στερεώνεται. Είναι μερικοί που λένε: «Πίστευε και μη ερεύνα». Καταρχάς, δεν είναι γραμμένο στην Αγία Γραφή. Πού είναι εκείνοι που το λένε αυτό, «πίστευε και μη ερεύνα»; Δεν θα υπήρχε πιο ανόητη θέση από αυτήν. Διότι πρέπει να ερευνούμε τις Γραφές. Έχουμε και παραγγελία από τον Κύριο να ερευνούμε τις Γραφές.

Να κατοχυρώνουμε τα γεγονότα. Εννοείται, πρέπει να υπάρχει μία αγαθή προαίρεσις, όχι κακοπιστία, κατά το «οὐ με πείσεις, κἂν με πείσῃς». Λοιπόν, θα το πει και λίγο πιο κάτω ο Απόστολος Παύλος, ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας κατά τις Γραφές. «Ἀπέθανεν ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» και «ὅτι ἐτάφη καὶ ὅτι ἐγήγερται τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ», αναστήθηκε την τρίτη ημέρα, «κατὰ τὰς Γραφάς». Εάν δεν ήτανε σπουδαία η φρασούλα «κατὰ τὰς Γραφάς», δε θα έμπαινε εις το λακωνικότατον Σύμβολο της Πίστεως. Δε λέμε εις το Σύμβολο της Πίστεως «κατὰ τὰς Γραφάς»; Είναι λοιπόν καίριο σημείο, σπουδαίο σημείο αυτό.

«Ὅτι ὤφθη Κηφᾷ», οι μάρτυρες τώρα, Κηφάς είναι ο Πέτρος, «εἶτα τοῖς δώδεκα, ἔπειτα ὤφθη ἐπάνω πεντακοσίοις ἀδελφοῖς ἐφάπαξ, ἐξ ὧν οἱ πλείους μένουσιν», οι πιο πολλοί ζουν, «ἕως ἄρτι», έως τώρα, έως τότε που γράφει την προς Κορινθίους επιστολή του, την πρώτη, ο Απόστολος. «Τινὲς δὲ καὶ ἐκοιμήθησαν», μερικοί δε και απέθανον. Συνεπώς, βλέπει κανένας ποια είναι η Αποστολική Παράδοση και πώς αυτή η Παράδοση είναι δεμένη, είναι δεμένη, δεν είναι ένα πράγμα έτσι, ξέρω εγώ. Ο Απόστολος Παύλος ακόμη θα γράψει πάλι στους Κορινθίους: «καθὼς παρέδωκα ὑμῖν τὰς παραδόσεις κατέχετε». Κατέχετε, δηλαδή κρατάτε, όχι έχετε, κατέχετε, κρατάτε καλά.

Εκείνα τα οποία εγώ σας έχω παραδώσει. Ποια είναι αυτά που τους παρέδωκε; Εκείνα που δε γράφει στην επιστολή του. Προσέξτε, εκείνα που δε γράφει στην επιστολή του. Να σας πω ένα μικρό παράδειγμα. Όταν γράφει στους Θεσσαλονικείς, τους λέει, για τον Αντίχριστο μιλάει: «Μα δεν σας είπα, όταν ήμουνα εις την πόλη σας, περί του Αντιχρίστου;» Σας το είπα. Και εκείνα τα κάποια που γράφει για τον Αντίχριστο, τα ικανοποιητικά βεβαίως, αλλά δι’ αυτή την περίπτωση λίγα είναι, γιατί τους υπενθυμίζει εκείνα που τους είπε. Τους είπε περισσότερα πράγματα, τα οποία δεν γράφτηκαν και τα οποία δεν έχουμε, γιατί δεν διασώθησαν.

Βλέπετε λοιπόν ότι πάμπολλα πράγματα δεν έχουν γραφεί, ούτε από τους Αποστόλους. Έχουν παραδοθεί. Πώς; Προφορικά. Και αυτό θα το βρούμε στον πυρήνα της πράξεως που υπάρχει μέσα, μέσα στην Εκκλησία. Ο πυρήνας δε της πράξεως είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, η Θεία Λειτουργία, στην οποία έχουμε την παράδοση του Ζώντος Χριστού. Του Ζώντος, όχι ψιλώ ονόματι, του Ζώντος Χριστού. Αλλά ακόμη δεν εξηγώ, θα το πω λίγο πάλι πιο κάτω. Ακόμη ο Κύριος, στον Επίσκοπο της Εκκλησίας των Θυατείρων, είναι στην Αποκάλυψη 2,25, λέει τα εξής: «Ὃ ἔχετε κρατήσατε».

«Ἄχρις οὗ ἂν ἥξω». Εκείνο το οποίον έχετε, να το κρατήσετε. Ξέρετε το ρήμα κρατώ. Εξού και κραταιός και δυνατός. Είναι ένα ισχυρό ρήμα, που σημαίνει, Παντοκράτορα λέμε. Είναι ένα ισχυρό ρήμα που δείχνει ότι αυτό που έχω στα χέρια μου, εγώ το κρατώ ισχυρά, το έχω ισχυρά. Δεν λέγει εκείνο που έχετε απλώς να το χρησιμοποιείτε. «Κρατήσατε». Προσέξτε, ένα ισχυρό ρήμα, το κρατώ. «Ἄχρις οὗ ἂν ἥξω», έως ότου έλθω. Εδώ τι παρατηρούμε; Πρώτα-πρώτα μιλάει στον πληθυντικό, «εκείνο το οποίον έχετε».

Αποτείνεται εις τον άγγελον της Εκκλησίας των Θυατείρων, που ο άγγελος της Εκκλησίας των Θυατείρων, δηλαδή ο επίσκοπος, είναι ένα πρόσωπο. Δεν λέγει εις τον επίσκοπον «εκείνο που έχεις, κράτησέ το». «Εκείνο που έχετε», γιατί υπονοείται όλη η Εκκλησία. Εκκλησία, διότι ο επίσκοπος δεν αποτελεί την Εκκλησία, αλλά είναι και ο λαός. Ούτε ο επίσκοπος χωρίς το λαό υπάρχει, βασιλιάς χωρίς βασίλειον, ούτε ο λαός χωρίς τον Επίσκοπο. Γι’ αυτό λέγει «κρατήσατε». Πρέπει όλη η Εκκλησία και ο λαός πρέπει να κρατήσει. Να κρατήσει τι; Εκείνο που έχετε. Ποιο είναι αυτό που έχετε;

Που σας παρεδόθη. Από ποιους; Είμεθα εις τον πρώτον αιώνα μετά Χριστόν. Από τους Αποστόλους που σας κήρυξαν το Ευαγγέλιο. Αυτό έχετε, αυτό κρατήσατέ το. Έως πότε; «Ἕως ἂν ἥξω», έως ότου έλθω. Ώστε λοιπόν ο Χριστός ξανάρχεται. Και πρέπει να κρατήσουμε εκείνο που μας έδωκε, το Ευαγγέλιό του, την Αποστολική Παράδοση, έως ότου ξανάρθει. Έως τότε πρέπει να κρατήσουμε τον Χριστόν. Ο Χριστός λοιπόν είναι η Παράδοσις. Ακόμη, οι Απόστολοι παρέδωκαν ως οι πρώτοι θεάνθρωποι κατά χάρη.

Κάθε πιστός γίνεται ένας θεάνθρωπος κατά χάρη, ενώ ο Χριστός είναι κατά φύση. Παραδίδουν στην Εκκλησία ό,τι παρέδωσαν. Προσέξτε, δύο λέξεις είναι: «κατὰ πάντα». Προσέξτε αυτό. Λέμε, και πρόσφατα πάλι το είχα αναφέρει αυτό, λέμε όταν υψώνει ο ιερεύς τα Τίμια Δώρα στη Θεία Λειτουργία, λέει ότι, αφού αναφέρθηκε σε λίγες γραμμές, πάρα πολύ σύντομα, στα κύρια σημεία της ζωής του Χριστού, που είναι τα μεγάλα γεγονότα, η Σταύρωσις, η Ταφή, η Ανάστασις, η Ανάληψη, και τα οποία είναι αυτά εκείνα τα οποία φτιάχνουν, κάνουν τη σωτηρία μας.

«Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν, σοὶ προσφέρομεν, κατὰ πάντα καὶ διὰ πάντα». Αυτό το «κατὰ πάντα» είναι η Αποστολική Παράδοσις. Δηλαδή, όπως μας είπες ακριβώς. Όπως θα λέγαμε: «Αγαπητέ κύριε Διευθυντά, ετήρησα ό,τι μου είπες κατά πάντα». Δηλαδή όλα όπως είπες. Αυτό λοιπόν το «κατὰ πάντα» είναι η ακρίβεια της Αποστολικής Παραδόσεως. Και εν προκειμένω εδώ τι είναι; Το Μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, το Μυστήριον της Λειτουργίας, για να καταλάβετε τι είναι αυτή η Αποστολική Παράδοση.

Ακόμη οι Απόστολοι, πρέπει να σας πω, ότι δεν έχουν τίποτα δικό τους.

Δεν θέλουν σε τίποτα να πρωτοτυπήσουν. Παραδίδουν ό,τι παρέλαβαν. Είδατε τι λέει ο Απόστολος Παύλος: «Σας παρέδωκα εκείνο που παρέλαβα». Διότι ο Απόστολος Παύλος, επί παραδείγματι, δεν ζητάει τίποτε άλλο παρά πώς να βρεθεί πιστός οικονόμος, διαχειριστής μυστηρίων Θεού. Ο Απόστολος, ο κάθε Απόστολος, δεν πρωτοτυπεί. Και κάθε διάδοχος των Αποστόλων, που μετά είναι οι Επίσκοποι και οι Πρεσβύτεροι και οι Διάκονοι, δεν πρέπει να πρωτοτυπούμε, αλλά πρέπει να παραδίδουμε τον Χριστό όπως τον παραλάβαμε. Λοιπόν, ο αληθινός Απόστολος δεν πρωτοτυπεί.

Συνεπώς ούτε ο Επίσκοπος, ούτε ο Πρεσβύτερος, ούτε ο Διάκονος που είναι στη διακονία του Κυρίου μέσα στους αιώνες. Τι θα πει «δεν πρωτοτυπώ»; Θα πει, δεν θα βάλω πράγματα δικά μου, παρά μόνο αυτό που παρέλαβα. Οι Πατέρες, βεβαίως, παραδίδουν ό,τι παρέλαβαν. Ειδάλλως δεν θα ήταν Πατέρες ούτε Άγιοι. Αν μου πείτε, ο κάθε Πατήρ κάτι έχει γράψει διαφορετικά από κάποιον άλλον, προσέξτε. Απλώς επεξεργάζονται το δοσμένο υλικό κατά το πνεύμα που ο καθένας πήρε, κατά το χάρισμα που πήρε. Το υπάρχον υλικό απλώς το εργάζονται και σε έκταση και σε βάθος, αλλά δεν πρωτοτυπούν. Τι θα πει πρωτοτυπώ;

Θα πει να βάλω πράγματα που δεν είναι γραμμένα στην Αγία Γραφή ή ακόμα να αρχίσω να φιλοσοφώ και να μεταβάλλω τον Λόγο του Θεού σε φιλοσοφία. Αυτό είναι μία πρωτοτυπία, αλλά τότε δεν έχω πια Απόστολον, δεν έχω γνήσιον συνεχιστή της Αποστολικής Παραδόσεως. Οι Απόστολοι λοιπόν δεν πρωτοτύπησαν με αυτή την έννοια. Αλλοίμονο όμως εμένα, εδώ που κάθομαι και σας λέγω αυτά, αν ήθελα να πρωτοτυπήσω. Θα σας πω μόνο ό,τι είναι γραμμένο. Και αυτό, αν έχω το χρόνο, τη δυνατότητα, το χάρισμα που δίνει ο Θεός, να σκάψω βαθύτερα, να μιλήσω πλατύτερα, αλλά επί του υπάρχοντος υλικού. Επί του υπάρχοντος υλικού.

Ξέρετε ότι είναι ένας μέγας πειρασμός στον άνθρωπο να θέλει να πρωτοτυπεί, ιδίως οι διανοούμενοι να θέλουν να πρωτοτυπούν. Να μην πω εκείνο που είπε ο άλλος, να πω κάτι δικό μου. Αλλά τότε δεν είμαι πια Απόστολος και δεν κρατώ την Αποστολική Παράδοση για να την παραδώσω στην ερχομένη και κτιζομένη, όπως λέει ο Ψαλμός, γενεά.

Πόσο λεπτό πράγμα λοιπόν είναι η Αποστολική Παράδοσις. Γι’ αυτό σας είπα, ο Απόστολος Παύλος δεν ζητάει παρά να βρεθεί πιστός οικονόμος. Θα πει πιστός, αξιόπιστος. Τι; Διαχειριστής μυστηρίων Θεού. Αυτό θέλει, αυτό λέγει να εύχεσθε να είμαι. Ακόμη ο Απόστολος παραγγέλλει στον Τιμόθεον, επιτακτικά μάλιστα: «Σὺ οὖν, τέκνον μου».

Λοιπόν, παιδί μου, «ἐνδυναμοῦ ἐν τῇ χάριτι τῇ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, καὶ ἃ ἤκουσας παρ’ ἐμοῦ διὰ πολλῶν μαρτύρων», αυτά που άκουσες από μένα με την παρουσία πολλών μαρτύρων. Λοιπόν, προσέξτε, δηλαδή είναι Εκκλησία. «Ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις», αυτά να τα παραδώσεις, έτσι, παρακαταθήκη θα τα παραδώσεις σε πιστούς ανθρώπους, «οἵτινες ἱκανοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι». Βλέπετε; Αυτά που άκουσες από μένα, τα πήρες ενώπιον μαρτύρων, μέσα στην Εκκλησία. Αυτά τώρα θα τα παραθέσεις, θα τα παραδώσεις σε πιστούς ανθρώπους. Πιστούς.

Μην είναι άνθρωποι έωλοι, που άγονται και φέρονται και σηκώνονται σαν φτερά στον άνεμο, οι οποίοι θα σταθούν κι αυτοί ικανοί με τη σειρά τους για να τα παραδώσουν σε κάποιους άλλους. Αυτό το «παρέλαβα, παραδίδω σε εσένα, εσύ στους άλλους ή άλλοι στους άλλους», τι είναι; Η Παράδοσις. Ποια; Η Αποστολική Παράδοση. Και λέγει στην πρώτη του επιστολή, γιατί αυτό που σας είπα είναι στη δευτέρα του επιστολή: «Ὦ Τιμόθεε, τὴν παρακαταθήκην φύλαξον». Ποια είναι αυτή η παρακαταθήκη; Το συμβόλαιο, το τρανό, το μεγάλο, το τρανό.

Αν θέλετε να δείτε τι είναι, είναι εκείνο το οποίον συναντούμε στην κάθε χειροτονία και που το έχετε ακούσει και το ξέρετε και από μένα το έχετε ακούσει αυτό. Ο Πρεσβύτερος, γιατί ο Πρεσβύτερος είναι οικονόμος μυστηρίων Θεού, κατεξοχήν ο Επίσκοπος, διότι έχει και το δικαίωμα της χειροτονίας και την εξουσία της χειροτονίας, ενώ δεν έχει ο Πρεσβύτερος, και τούτο διότι και πολλά άλλα, πολλά. Προσέξτε. Ευθύς μετά τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, βέβαια έγινε εν τω μεταξύ η χειροτονία του, έγινε πριν από τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, για να λάβει μέρος στον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, βάζει τα χέρια του σταυροειδώς.

Αυτήν την έννοια, όπως ακριβώς κοινωνούσαν οι πιστοί στην αρχαία Εκκλησία, που έπαιρναν τον Αμνόν, και όπως λέει ο Άγιος Κύριλος, είναι σε μια από τις πέντε μυσταγωγικές, και ο Θεός να μας αξιώσει να το τελειώσουμε το έργο της κατηχήσεως, δίκην θρόνου, σαν θρόνος, δέχεσαι εδώ τον Χριστό, το Σώμα του Χριστού, τον Χριστό. Λοιπόν, τι κάνουμε; Κάνουμε τα χέρια μας έτσι και ο Επίσκοπος βάζει ολόκληρον τον Αμνόν, που είναι το Σώμα του Χριστού, τον οποίον σε λίγο, Αμνόν, θα γευθεί η Εκκλησία και θα αποτελέσει το Σώμα του Χριστού η Εκκλησία, και πηγαίνει πίσω από την Αγία Τράπεζα.

Να ειπωθούν τα υπόλοιπα της Θείας Λειτουργίας και θα ανακληθεί πάλι ο Πρεσβύτερος, δια να πάρει ο Επίσκοπος τον Αμνόν από τα χέρια του και να τον ξαναβάλει πάλι στο Άγιο Δισκάριο. Την ώρα που του παραδίδει τον Αμνόν, του λέει:

Α, θαυμάσια! Α, θαυμάσια. «Λάβε την παρακαταθήκην» και τα λοιπά. Και μετά στη συνέχεια λέει: «Καὶ φύλαξον αὐτὴν ἕως τῆς Δευτέρας τοῦ Χριστοῦ Παρουσίας». Που σημαίνει, λάβε την παρακαταθήκη. Ποια; Τον Χριστόν. Γιατί ο Χριστός είναι το γνώρισμα. Άλλο, Χριστός, το Σώμα του είναι η Εκκλησία. Πάρε τον Χριστό, πάρε την Εκκλησία στα χέρια σου και φύλαξε.

Την παρακαταθήκη αυτήν έως τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Για σένα, έως το θάνατό σου. Σκεφτήκατε την περίπτωση να πάρει κανείς τον Αμνόν και κάποια στιγμή να κουραστεί; Ξέρετε, άμα καμιά φορά ο Πρεσβύτερος, νεοχειροτονημένος, έχει συγκίνηση, πάει κάποιος και τον κρατάει, όπως ακριβώς εκρατούντο τα χέρια του Μωυσέως, να τα έχει εκεί από δύο βοηθούς του για να νικούν οι Εβραίοι τους Αμαληκίτας, και τον κρατήσει λίγο. Σκεφτήκατε ποτέ την περίπτωση να πάρει τον Αμνόν και να τον πετάξει κάτω; Και όμως αυτό το κάνουμε στη μετέπειτα ιερατική ζωή μας. Αρνούμεθα και πετάμε τον Χριστό και τον ποδοπατούμε. Πώς; Με χίλιους τρόπους, που δεν είναι ούτε η ώρα τώρα να σας τα πω.

Φοβερόν. Παραλαμβάνομε λοιπόν τον Χριστόν. Αυτή είναι η παρακαταθήκη. Τον πραγματικόν. Σας είπα προηγουμένως ότι δεν παίρνουμε τον Χριστό, που είναι ο Χριστός της Παραδόσεως, η Αποστολική Παράδοση, δεν τον παίρνουμε ψιλώ ονόματι, αλλά πραγματικά τον Χριστό. Να το. Αυτό όπως σας έλεγα προηγουμένως. Έτσι βλέπει κανένας ποια είναι αυτή η παρακαταθήκη. Αγαπητοί μου, είναι κάτι φοβερό αυτό. Μονάχα να σας πω, και όσο κανείς μπορεί αυτό να το καταλαβαίνει. Επανέρχομαι στο θέμα της Αποστολικής Παραδόσεως. Επανέρχομαι, δηλαδή συνεχίζω μάλλον. Είναι γνωστό το βιβλίο της Διδαχής των Δώδεκα Αποστόλων. Πόσες φορές αναφέρομαι σε αυτό. Όλο-όλο, αγαπητοί μου, είναι τρία φύλλα, έξι σελιδίτσες είναι, όλο-όλο το βιβλίο. Ήταν η σημαντικότερη ανακάλυψη του περασμένου αιώνα.

Σημαντικότερη εις τον τομέα αυτόν, εννοείται, αρχαίων βιβλίων. Όπως ομοίως είναι και οι λεγόμενες Αποστολικές Διαταγές. Η μεν Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε λίγο μετά τον πρώτον, δηλαδή στις αρχές του δευτέρου αιώνος, όχι αργότερα από τα μέσα του δευτέρου αιώνος. Όχι αργότερα, έως, λέει, το 150. Διότι, αν ήταν έργο των Αποστόλων, τι έργο; Άμεσον, δηλαδή από τη γραφίδα τους, θα αποτελούσε Αγία Γραφή. Αυτή είναι η απλή απόδειξη. Οι Αποστολικές Διαταγές, δηλαδή εντολές που λέγουν οι Απόστολοι στην Εκκλησία, αυτό θα πει Αποστολικές Διαταγές, αυτές είναι ακόμα μεταγενέστερες.

Δεν γράφτηκαν δηλαδή από το χέρι των Αποστόλων, αλλά εδώ προσέξτε τώρα. Απηχούν τη διδασκαλία των Αποστόλων, ό,τι δεν γράφτηκε στα Ευαγγέλια. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Απόδειξις, ότι τις Αποστολικές Διαταγές τις κατοχύρωσαν οι Οικουμενικές Σύνοδοι, δηλαδή οι Πατέρες, και είναι κανόνες που σ’ αυτούς τους κανόνες στηρίχθηκαν να πλατύνουν και να βαθύνουν οι μετέπειτα κανόνες των επτά Οικουμενικών και των Τοπικών Συνόδων. Έτσι, όταν θα ανοίξετε το Πηδάλιον, το πρώτο που θα συναντήσετε στα πρώτα φύλλα θα είναι

Αποστολικές Διαταγές. Και μετά είναι κανόνες της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, της Δευτέρας, της Τρίτης, της Εβδόμης. Βλέπετε λοιπόν ότι απηχούν τα δύο αυτά κείμενα. Απηχούν, δεν γράφτηκαν, απηχούν την Αποστολική Διδασκαλία, δηλαδή τη Διδασκαλία του Χριστού. Ένα μικρό παράδειγμα θα σας πω. Για πρώτη φορά συναντούμε τη νηστεία Τετάρτης και Παρασκευής στο πανάρχαιο βιβλίο της Διδαχής, που γράφτηκε μετά το 100, σας είπα, μετά το 100 μετά Χριστόν. Δεν λέει βεβαίως η Καινή Διαθήκη Τετάρτη και Παρασκευή να νηστεύουμε, αλλά μόνο ο Χριστός μάς είπε να μην νηστεύουμε όπως οι Φαρισαίοι και τα λοιπά, που νηστεύουν δυο φορές την εβδομάδα. Δηλαδή το «όπως» τι σημαίνει; Το «όπως» σημαίνει ο τρόπος. Αλλά

λέει στη Διδαχή: «Να μην νηστεύετε», λέει, «Δευτέρα και Πέμπτη, όπως οι υποκριτές», δηλαδή οι Φαρισαίοι, «αλλά Τετάρτη και Παρασκευή». Όπως οι Πατέρες άλλαξαν την εορτή του Πάσχα, να μην συνεορτάζουμε με τους Εβραίους, και είναι κινητή εορτή, έτσι και οι Απόστολοι αλλάζουν τις ημέρες, Τετάρτη και Παρασκευή. Όσο δε για το περιεχόμενο της νηστείας, τον τρόπο μάλλον, μας το είπε ο Χριστός. Μην νηστεύεις όπως, και τα λοιπά και τα λοιπά και τα λοιπά, μην υπερηφανεύεσαι ή ό,τι άλλο. Προσέξτε τώρα, είναι στην επί του Όρους ομιλία. Προσέξτε, τι απηχεί αυτό; Τη διδασκαλία του Χριστού.

Λοιπόν, που λένε «πού είναι γραμμένο Τετάρτη και Παρασκευή;», μάλιστα, είναι εκεί. Και αν λοιπόν λες το Σύμβολο της Πίστεως και ομιλείς περί Παραδόσεως, «Πιστεύω εις μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν», πρέπει να δεχτείς και αυτό, γιατί αυτή είναι η Αποστολική Διδασκαλία, αυτή είναι η Αποστολική Παράδοση, και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Αυτά, απλώς σας το είπα αυτό σε ένα μικρό παράδειγμα ενδεικτικό. Ακόμα, οι Άγιοι Πατέρες, είτε στις Συνόδους είτε εκτός Συνόδων, όλοι αυτοί δεν είναι παρά φύλακες των Αποστολικών Παραδόσεων. Αλλά σας είπα όμως ότι κατ’ εξοχήν Παράδοση είναι η Θεία Ευχαριστία, γιατί εκεί παραδίδεται ο Χριστός. Ακούστε, επανέρχομαι πάλι για να σας διαβάσω τώρα τι λέγει ο Απόστολος Παύλος πάνω σε αυτό.

Στην πρώτη προς Κορινθίους, στο ενδέκατο κεφάλαιο: «Εγώ γαρ παρέλαβον από του Κυρίου, ο και παρέδωκα υμίν». Από πού παρέλαβε; Από τον Κύριον. Τι παρέλαβε; Εκείνο που παρέδωσε. Παρέλαβε, παρέδωσε, όπως είναι ακριβώς η σκυτάλη. Η σκυτάλη που την παίρνεις από αυτόν που σου τη φέρνει και τη δίνεις στον επόμενό σου. Τι; «Ότι ο Κύριος Ιησούς, εν τη νυκτί η παρεδίδετο», τη νύχτα που παρεδίδετο, στο Μυστικό Δείπνο, «έλαβεν άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και είπε, λάβετε, φάγετε». Πήρε ψωμί. Ευχαρίστησε, δηλαδή έκανε προσευχή, έσπασε, κλάω-κλώ, έσπασε, το έδωσε στους μαθητάς του και είπε: «Λάβετε, φάγετε».

«Μου εστί το σώμα, αυτό είναι το σώμα μου, το υπέρ υμών κλώμενον», που κλάται, σπάζει για σας. «Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν», για να με θυμόσαστε. «Ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι, λέγων». Είναι τα ίδια λόγια που έχουμε στη Θεία Λειτουργία, είναι στον Απόστολο Παύλο. Ο Απόστολος Παύλος: «Τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε».

Όταν τα έχουμε χώρια, σας το έχω και αυτό, νομίζω, πει όταν κάναμε την ερμηνεία της Λειτουργίας. Γιατί τα έχουμε χωριστά, δηλαδή το Άγιο Ποτήριο και το Άγιο Δισκάριο; Εκφράζει θάνατον αυτό, διότι όταν έχεις χώρια το αίμα από το σώμα, έχουμε θάνατο. Από έναν ζωντανό άνθρωπο, άμα του αφαιρέσετε όλο το αίμα, δεν θα πεθάνει; Έχεις λοιπόν το αίμα και το σώμα. Κατόπιν έχουμε την ένωση, που εκφράζουμε την Ανάσταση. Λοιπόν, έτσι καταγγέλλομεν τον θάνατον του Κυρίου. Έως πότε; Έως ότου ξανάρθει. Έως τη Δευτέρα Του Παρουσία. Που σημαίνει, η Θεία Λειτουργία θα τελείται έως τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Έως την ημέρα που θα έλθει, θα τελείται η Θεία Λειτουργία. Αυτό είναι...

Προφητεία ταυτοχρόνως, αλλά είναι γεγονός αναμφισβήτητο.

Ώστε λοιπόν, Αποστολική Παράδοση κατ’ εξοχήν, κατ’ εξοχήν, κατ’ εξοχήν, είναι το Σώμα του Χριστού. Κατ’ εξοχήν. Αλλά είναι και η διδασκαλία, όπως σας είπα τόση ώρα. Τι είπε ο Χριστός, τι έκανε ο Χριστός, κορυφώνεται στο Σώμα του Χριστού, δηλαδή τον Χριστόν. Λοιπόν, σας είπα όμως ότι η Αποστολική Παράδοση είναι δύο πράγματα. Είναι η διδασκαλία του Κυρίου, ό,τι έζησε, ό,τι έκανε, και ακόμα έχουμε και την Αποστολικότητα της Διαδοχής. Τι είναι αυτή η Διαδοχή; Προσέξτε τώρα εδώ. Λέγει ο Άγιος Κλήμης Ρώμης, Αποστολικός Πατήρ, ότι οι Απόστολοι έλαβαν πρόνοια: «Εάν κοιμηθώσιν, διαδέξωνται έτεροι δεδοκιμασμένοι άνδρες την λειτουργίαν αυτών». Δηλαδή, εφρόντισαν, λέει, οι Απόστολοι, όταν πεθάνουν — «κοιμηθώσιν», όταν πεθάνουν — να τους διαδεχθούν άλλοι δοκιμασμένοι άνδρες στη διακονία της Εκκλησίας. Ώστε εδώ τι έχουμε; Έχουμε τη διαδοχή. Η διαδοχή με τι τρόπο υπάρχει; Η διαδοχή υπάρχει με την Ιεροσύνη, διότι η Ιεροσύνη είναι εκείνη η οποία διατηρεί τη διαδοχή. Προσέξτε τώρα εδώ να δείτε κάτι πολύ σημαντικό, αγαπητοί μου, τρομερά σημαντικό.

Το Μυστήριο της Ιεροσύνης τελείται κατά τη Θεία Λειτουργία. Το ξέρετε όλοι σας. Και το Βάπτισμα ετελείτο. Μάλιστα, ένα απομεινάρι είναι ότι λέμε το «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός» κτλ., που λέμε στη Θεία Λειτουργία. Όμως πρέπει να σας πω ότι, για λόγους καθαρά τεχνικούς, για να μην πω καθαρά κοσμικούς, απεσπάσθη το Βάπτισμα από τη Θεία Λειτουργία, απεσπάσθη και απετέλεσε κάτι το ξεχωριστό. Στον γάμο, ο γάμος ετελείτο κατά τη Θεία Λειτουργία. Απόδειξη ότι έμεινε ένα απομεινάρι: λέμε «Ευλογημένη η Βασιλεία». Δεν λέμε «Ευλογητός ο Θεός», λέμε «Ευλογημένη η Βασιλεία», που φανερώνει ότι...

Ο γάμος ήταν ενταγμένος μέσα στη Θεία Λειτουργία. Για λόγους τεχνικούς, δηλαδή κοσμικούς, απεσπάσθη ο γάμος. Θέλετε να σας πω ένα παράδειγμα; Τι παράδειγμα; Τι παράδειγμα; Καθημερινά το ζούμε το παράδειγμα αυτό. Όταν πρόκειται να παντρευτούμε ή να βαφτίσουμε το παιδί μας, καλούμε επισκέπτες. Ή έρχονται οι επισκέπτες, οι κυρίες με τις τουαλέτες των, οι κύριοι με το φράκο των — φοράνε ακόμη φράκο οι άνθρωποι; Δεν ξέρω, παράδειγμα για να τονίσω τον λόγο — έρχονται να παραστούν, λουλούδια, πράγματα, θάματα, μουσικές, χορωδίες, κουφέτα. Όλα αυτά γιατί; Για να ικανοποιηθεί η ανθρώπινη ματαιοδοξία. Αυτά όμως δεν μπορούσαν να χωρέσουν στη Θεία Λειτουργία. Ύστερα, θέλουμε απόγευμα.

«Πώς να πάμε το πρωί, που έχουμε δουλειά;» Ή αργούμε να ξυπνήσουμε και δεν πάμε στην Εκκλησία. Και μεταφέρουμε το Μυστήριο του Γάμου το απόγευμα, την Κυριακή, και λοιπά και λοιπά. Η ματαιοδοξία μας και η κοσμικότητά μας έκανε αυτές τις μεταφορές. Αυτές μεν οι μεταφορές έγιναν και τα Μυστήρια, βέβαια, δεν έχουν τίποτα να πάθουν ουσιαστικά. Εκείνο που δεν μπορεί να χωρίσει επ’ ουδενί, επ’ ουδενί, επ’ ουδενί λόγω, είναι το Μυστήριο της Ιεροσύνης. Γιατί; Διότι, εδώ θα προσέξετε πολύ, είναι κεντρικό αυτό που θα σας πω: η Ιεροσύνη τρέφει την Παράδοση, δηλαδή το Σώμα του Χριστού.

Εκ της Παραδόσεως έλκεται η Ιεροσύνη. Δηλαδή, δηλαδή εξηγώ: η Ιεροσύνη, η Ιεροσύνη θα είναι εκείνη που θα τελέσει το Μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Διότι, αν δεν έχουμε το Μυστήριον της Ιεροσύνης, δεν μπορούμε να μιλάμε για Σώμα και Αίμα Χριστού. Απόδειξη είναι οι Προτεστάντες, οι οποίοι αρνήθηκαν την Ιεροσύνη και δεν έχουν Εκκλησία, γιατί δεν έχουν το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Συνεπώς, δεν έχουν Εκκλησία. Είναι μόνο, θα λέγαμε, κοινότητες, χριστιανικές κοινότητες, λέγονται οι Προτεστάντες. Δεν έχουμε Εκκλησία χωρίς την Ιεροσύνη, γιατί την Εκκλησία τη συνιστά το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, το οποίον Μυστήριο τελεί η Ιεροσύνη. Αυτός που έχει Ιεροσύνη; Ο Επίσκοπος, ο Πρεσβύτερος. Αλλά και την Ιεροσύνη του ο Επίσκοπος και ο Πρεσβύτερος

την παίρνουν από την Εκκλησία, από το Μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Γι’ αυτό η Ιεροσύνη τελεί το Μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, το Μυστήριον της Εκκλησίας. Και το τελεί, αλλά και τελείται. Έτσι, το δέσιμο Ιεροσύνης και Εκκλησίας είναι άρρηκτον. Δεν μπορεί το ένα να υπάρχει χωρίς το άλλο. Παντελώς, παντελώς δεν μπορεί το ένα να υπάρχει χωρίς το άλλο. Γι’ αυτό, αγαπητοί μου, πρέπει να το καταλάβουμε ότι την Ιεροσύνη την έχουμε πάρα πολύ ανάγκη. Χωρίς αυτή δεν έχουμε Εκκλησία, είπαμε. Μόνο που θα πρέπει να φυλάξουμε τους ιερείς μας, να τους βοηθήσουμε να είναι σωστοί.

Αυτό μπορεί να γίνει όταν τα παιδιά σας σας λένε, το αγόρι σας σας λέει, «Εγώ θα γίνω δεσπότης», και εσείς λέτε μετά στην ομήγυρη των συγγενών και φίλων: «Ξέρετε, ο Κωστάκης μας λέει ότι θέλει να γίνει δεσπότης». Κάνεις πολύ άσχημα, μάνα και πατέρα, που το κάνεις αυτό. Να πεις: «Παιδάκι μου, να γίνεις πρώτα καλός χριστιανός και μετά να γίνεις καλός μοναχός ή καλός ιερεύς, όχι δεσπότης». Γιατί, αν λες το παιδί σου να γίνει δεσπότης, τότε θα το γεμίσεις σαν ένα άδειο ασκί με τα σαπρόφυτα της κενοδοξίας και της υπερηφάνειας, για να του αρέσουν τα γυαλιστερά και να λέει: «Εγώ θα γίνω δεσπότης». Όχι! Να κάνεις ταπεινό παιδί.

Θέλει με φόβο Θεού να υπηρετήσει την Εκκλησία. Με φόβο Θεού να το φυλάξεις το παιδί σου, να μην αποκτήσει κωλύματα, εμπόδια της Ιεροσύνης, που είναι δύο — να τα ξέρετε. Είναι πολλά, αλλά δύο είναι αμετάκλητα: τα σαρκικά αμαρτήματα και ο φόνος. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς κανείς μπορεί να έχει σαρκικά αμαρτήματα, να έχει πέσει, ο Θεός να λέει είσαι, και να λειτουργεί. Σας βεβαιώνω, δεν μπορώ να το καταλάβω, δεν μπορώ να το κατανοήσω. Πώς μπορείς να πάρεις την πρεσβυτέρα σου να πάει να κάνει έκτρωση — φόνος, και μάλιστα εκ προμελέτης — μετά να λειτουργείς; Δεν μπορώ να το καταλάβω. Είναι ακατανόητα πράγματα. Θα βοηθήσετε τα παιδιά σας να τα μάθουν αυτά από νήπια, να καταλάβουν, αγαπητοί μου, να καταλάβουν ότι η Ιεροσύνη είναι μεγάλη υπόθεση και ότι η Εκκλησία είναι μεγάλη υπόθεση, ότι είναι η Παράδοση του Σώματος του Χριστού, του ζώντος Χριστού,

όχι ψιλώ ονόματι του ζώντος Χριστού μέσα στην ιστορία, δηλαδή ο παρατεινόμενος Χριστός μέσα στην ιστορία. Αυτό είναι η Εκκλησία. Και ότι ο ιερεύς υπηρετεί αυτό το μεγάλο, βαθύ Μυστήριο, το καινόν — το «και» με άλφα γιώτα — το καινόν Μυστήριον, το σεσιγημένον Μυστήριον, που λέει ο Απόστολος Παύλος, χρόνοις αιωνίοις, που δεν το εγνώριζαν

οι άγγελοι. Αυτό το Μυστήριο, παιδί μου, υπηρετείς, συ που πρόκειται να γίνεις ιερεύς. Αυτή, αγαπητοί μου, είναι η τετάρτη ιδιότητα της Εκκλησίας, ότι η Εκκλησία είναι Αποστολική. Αλλά, με τη βοήθεια του Θεού, πρώτα ο Θεός δηλαδή, θα συνεχίσουμε — όχι το «Αποστολική», τελείωσε αυτό — θα συνεχίσουμε κάτι παρακάτω για την Εκκλησία, για τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία, όπως μας τα γράφει ο Άγιος Κύριλλος.