Catecheses of St Cyril 168 | 22-01-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As always, my beloved, we are continuing with the eighteenth and final catechesis of Saint Cyril of Jerusalem, as I have told you. Since he is speaking about the Church, he briefly examined one of the Church’s marks or attributes.

Namely, that the Church is catholic. In the Nicene Creed, the Symbol of Faith, we say, “In one, holy, catholic, and apostolic Church.” These are the four marks of the Church. And because Saint Cyril has no time, as we said, he is in a hurry. Of course, these things had already been taught to the catechumens; this is simply a review. These catechetical lectures are reviews.

The catechumens would receive instruction for two or three years, and now they are in the period when they are called “those being illumined,” meaning candidates for Baptism, and these catechetical lectures are being delivered to them. We might call this a completion and review of the whole Christian teaching. That is precisely why he passes over things so quickly: he has no time. Perhaps it was Christmas, perhaps Pascha—I have not looked into it, and I do not know what the scholar says there in the Patrologia—and so they had to finish quickly. He says, “I have no more time.” For this reason, he passes over the Church’s other three attributes. But I told you that, since we have taken up these catechetical lectures...

and since we have not received corresponding catechesis on other occasions or at another time, this is an opportunity to examine the Church’s other attributes as well. We have seen what the Catholic Church means. Last Monday we saw what it means to say that the Church is one. Now we shall see what it means to say that the Church is holy: “In one, holy, catholic Church.” And, God willing, next Monday we shall see what it means to say that the Church is apostolic. First, we must clarify the term “holy.” We say “holy,” in the masculine or feminine. What does it mean? The concept of holiness has a twofold meaning.

The first is negative: it means separation from sin. Someone holy is separated from sin and has nothing to do with sin. The second meaning is someone enriched with virtues. We say that God is holy: first, because He is separated from sin; and second, because He is rich in virtues. What are these virtues? In God they are not called virtues; if we call them that, we do so only in an improper sense. They are called attributes of God. To be more precise and to use Patristic terminology, we would call them the divine uncreated energies of God.

In us, for example, love is a virtue. In God, it is an attribute—or, more precisely, one of His divine uncreated energies.

A divine uncreated energy of God. Thus God is holy both because He is separated from everything defiled and unclean—from sin—and because He is rich in good divine uncreated energies. And what is important is that the essence of God—let us say this as well—is holy. The nature of created beings is neither holy nor unholy. A human being, for example, is by nature neither holy nor unholy. Holiness or unholiness is something he acquires through his own free choice. Therefore, the natures of created beings, whether rational or irrational—such as the creation, the mountains, the sea, stones, stars, the sun, and the moon—are in their created essence neither good nor evil. We cannot say that created beings, rational or irrational, are holy in the sense that they possess a holy essence. No—not even human beings, much less other created things. But the essence of God is holy by nature, good by nature, good by nature. We, however, become...

good or holy through the working of grace. Saint Diadochos of Photike expresses this beautifully when he distinguishes between the essence of God and the essence of created beings. This is extremely important, because God is good by nature. Indeed, he says that the good—and what I am telling you is very important, so listen to why—is something that has being: it is the essence of God. For this reason, it is easier for man to do good. Evil, however, has no essence, because God did not create any evil essences. The devil is not evil in his essence; he is evil in his free choice. The devil’s nature and essence are not evil.

Otherwise, God would have created both good and evil. No—the devil is evil by his free choice. Therefore, if a human being becomes evil, that evil lies in his free choice, not in his essence. Whether someone understands this or not, let no one say, “That is my nature.” What nature of yours? Did God make you that way? “I was born this way.” Who says so? You may perhaps carry inherited tendencies—what we call hereditary conditions—but God did not make you as you claim. It lies within your power to become good. And as I told you, Saint Diadochos of Photike says that good is easier because it has being, while evil is harder because it is non-being, something that does not truly exist.

The good has essence, because it is God. Now, if you ask me why we do evil more easily and good with greater difficulty, this reveals a corruption—a corruption in human beings. But the whole matter begins with God. God is holy. “Holy God.” You see what we say: “Holy God, Holy Mighty, Holy Immortal.” This hymn, in an adapted form, is the hymn of the holy angels, who glorify God without ceasing. “Without ceasing” means from the past and continuing forever into the future. The angels were created at a certain point, and from the time they were created they have glorified God, saying, “Holy, Holy, Holy.” They say it three times!

This is not only because the number three expresses emphasis, as when we say, “I wish you many, many, many years”—an emphatic repetition. It is also because each “Holy” corresponds to each person of the Holy Trinity. That is why, in our adaptation of the Trisagion Hymn, we say: “Holy God,” meaning the Father; “Holy Mighty,” meaning the Son; and “Holy Immortal,” meaning the Holy Spirit. Yet all three titles—God, Mighty, and Immortal—belong equally to all three persons.

To all three persons. Therefore, God is holy by nature, not by free choice; He is holy by nature. Our great point of reference, then, is the holy Triune God. Consequently, everything that comes from God is holy for that reason. We could stop here and say, “We are finished.” But we must explain these things in simpler terms so that we can understand them. Holiness, as an attribute of the Church, is something exceedingly precious, because the Church is the treasury of sanctification—the storehouse of our sanctification. The Church exists so that we may become holy. There is no other source of holiness in the visible or invisible worlds outside the Church.

I include the invisible world because, do not forget, the Church is not only our Church but also the Church of the angels. Who told you that the angels are not members of the Church? Yes: God, human beings, and angels—we are one Church. If you read the Apocalypse, you will see how often the angelic and human elements are interwoven. This is because the Church is one. Therefore, we cannot have holiness or sanctification from any source outside the Church. The Church is holy for the following reasons. I have listed about ten here, though there may be others.

First of all—first of all—the invisible element of the Church is God. And I have explained to you that God is holy by nature. Second, God makes the Church His temple and His people, and He walks among His people. “You,” says the Apostle Paul. Do you not know? He says to the Corinthians, “Do you not know that you are a temple of the Holy Spirit?” If you ask why he says “a temple of the Holy Spirit” rather than a temple of the Father or of the Son, the answer is that he singles out the Holy Spirit. Yet the Holy Spirit is not separated from either the Son or the Father. The Holy Spirit is singled out—that is, brought to the forefront...

because, as we shall see shortly, the Holy Spirit is the One who abides in the Church and brings forth spiritual life. We shall see this a little later. Do you not know, then, that you are a temple of God, a temple of the Holy Spirit? Indeed, in the same epistle, First Corinthians—I think in the third chapter, while the passage we have just mentioned is in the sixth—he says: “If anyone destroys the temple of God, God will destroy him.” And he adds, “which temple you are.” Here, of course, the Church is not being spoken of in the particular and narrow sense used two chapters later, where he refers to the human person himself.

More specifically, if you wish, he refers to the body. Not that only the body is involved; both body and soul are involved. But here we might say that this is a response against Gnosticism, because Paul neither removes the body from the soul nor separates the two. If God makes the body His dwelling place, then all the more will He make the soul His dwelling place—all the more. He emphasizes the body in order to silence and answer the Gnostics. You see, in the Apostle Paul we find many teachings directed against Gnosticism. Gnosticism, of course, had existed for three centuries before Christ, but in the Apostle Paul’s time it had not yet appeared in the form that would take Christianity and work it into its own system. Yet...

the Lord, with His prophetic vision, sees what is coming. Christianized Gnosticism is already appearing in the time of John the Evangelist, while John the Evangelist is still alive. Paul, in any case, says that people will tell you, “Do not touch; do not taste,” and that Holy Matrimony is evil. He says this prophetically. John the Evangelist speaks of these as things that have already arrived. So, pay attention.

The human being is a temple of God, but the Church is also a temple of God. In the first sense, then, when he says, “which temple you are,” he means that all of us together are the Church of God. We are the temple of God—not merely the Church in the sense of an assembly, but a temple, meaning a dwelling place. Whoever destroys His temple, God will destroy. How can someone destroy it? In the case of each individual, as we were saying, it is through sexual immorality—indeed, immorality in its whole range, in its whole range. For a little earlier in the chapter he says, “Do not be deceived: neither the sexually immoral, nor adulterers, nor the effeminate”—meaning those who take the passive role in homosexual acts—

“nor men who engage in homosexual acts”—meaning those who take the active role—“will inherit the Kingdom of God.” They will not enter the Kingdom of God. Here, however, Paul is speaking of the Church as a whole. What does he mean? He means heresy. He means the person who destroys the Church of God through heresy. And this is an exceedingly grave matter, a very grave matter. Whoever destroys the Church, the temple of God, God will destroy. “Will destroy”: the verb is in the future tense. God will destroy him. Why else is the people of God holy? This is stated in both the Old Testament and the New Testament.

Do not forget that God often says His people are holy. In the Old Testament, God is often called the Holy One of Israel. The holy God loves to dwell among a holy people. And who are the holy people now? They are the Church, the faithful. Yet He does not merely love to dwell among them; He loves to walk among them. That is why the verb used is “I will walk among them.” This expression appears in the Old Testament, and the Apostle Paul repeats it in his Second Epistle to the Corinthians: God walks among His people. I remind you of the first chapter of the Apocalypse, where Christ was walking among the lampstands—the seven lampstands, meaning the seven Churches of Asia Minor. Do you know what “walking” signifies? It shows God’s dynamic presence within the Church, whereas standing would suggest something static. Of course, God neither walks nor stands, since He fills all things. This is an expression used to help us understand that God is present among His people in a dynamic and active way. Did you hear that? In a dynamic and active way. Thus God walks among His people: the holy God among His holy people. Third.

God calls His people to come out of the profane world, the whole of which is evil because it lies in the power of the evil one. And here the evil one is the devil; the devil is called the evil one. The world lies in the power of the evil one. Pay attention: this expression is not neuter; it does not mean “evil” as a thing, but “the evil one,” just as in the words, “And lead us not into temptation, but deliver us from the evil one.” There too, the expression refers not to evil in the abstract, but to the person of the devil. It is the devil. So here as well, the whole world lies in the embrace

of the devil, the evil one. Did not the devil himself tell the Lord that this whole world—after showing Him the kingdoms of the earth—belonged to him? Of course, it does not belong to him; he only thinks that it does. Yet it is under the dominion of Satan in this sense: people accept his influence, and so the devil holds sway over the world. For the world does not believe in Christ—whether it has not believed or will not believe—and therefore it automatically falls under the devil’s dominion. What, then, does God do? He calls His people to come out: “Come out, My people; come out, My people.” This exodus is...

the most heroic act of the people of God. When the Hebrews came out of Egypt, Egypt, I must tell you, was a type—a type of the land of shadow and death. The Egyptians—God forbid that we should mean the people themselves—were a type. They were a type of the demons, while Pharaoh was a type of the devil, the ruler of the demons; and they were drowned in the Red Sea. This signifies Baptism, in which the spiritual ruler, the devil, and the demons are drowned. Indeed, if you have seen...

you should look at the icon of the Baptism of Christ, where there are little figures in the Jordan. As I told you during the question period, the Orthodox icon is dogmatic. Those figures are the powers of Satan drowning in the Jordan as Christ is baptized. Thus, God’s people had to leave the land of Egypt and go to the Promised Land, which is a type of the Kingdom of God. All of these things are expressed through types. These types would find their fulfillment in the New Testament. It is not Egypt itself; we may travel there and stay there. Great Fathers of our Church lived in Egypt.

Great ascetics lived in Egypt. Egypt itself is not the issue; it is a type. Nor is the Promised Land simply Israel; that too is a type. The people, then, had to come out. In the New Testament this exodus is chiefly a departure in one’s way of life. At times it may also be a physical departure, such as that made by a monk: a physical departure from the world, which is always Egypt in the typological sense I have explained. This departure may also become physical in the days of the Antichrist, when the faithful may flee to the mountains and go where no one lives, so that they may have some peace and avoid whatever the Antichrist imposes. But above all, this exodus concerns our way of life. The way in which a believer lives in this world must be a way of departing from the world; that is, he must not live a worldly life. This is the spiritual exodus. I appeal to your love, because you often tell me privately, “You know, they mock me because I fast and because I go to Church. They say this to me and that to me.” Why should that trouble you? The world will mock you. Do you not know that the world will reproach you? Does not the Apostle Paul say in Hebrews, “Let us therefore go forth”?

Let us therefore go forth with Him. With whom? With Christ, because He suffered and was crucified outside the camp, outside the city of Jerusalem, “bearing His reproach.” His reproach! Do we not understand, my beloved, that from the moment I undertake to be a Christian, I bear the reproach of Christ? Moses did the same with prophetic vision, as the Apostle Paul writes in Hebrews: rather than the treasures of Egypt and being called the son of Pharaoh’s daughter, he chose the reproach of Christ.

He regarded the reproach of Christ as greater riches. You may say this is an anachronism, since Christ had not yet appeared. But Moses saw with prophetic vision—the reproach of Christ—and, Scripture says, chose to share affliction with the people of God. You understand, my beloved, that all this was an exodus in one’s way of life. For the Hebrews it was a physical exodus, because they left Egypt and crossed the Red Sea. You, the believer, leave behind the shadow of death and sin; you pass through the crossing called Baptism, and now you are a person abiding in the Promised Land. You must therefore live in a continual exodus. This is why the desire of some Hebrews to return to Egypt...

was a destruction of the type, a violation of its typological meaning, just as adultery destroys the type of the union between Christ and the Church. It was the greatest sin Israel could commit in the wilderness—the desire to go back to Egypt. For they remembered the garlic and onions of sin, the garlic and onions of Egypt. Do you see? The types pointed toward a reality. The people of God, then, are continually going forth. My brother, you came to know the truth of Christ—this should have happened from your Baptism—but in any case, you came to know and experience it. That means an exodus. Do not remain any longer within a worldly framework.

Now Carnival is approaching, and we are told that we must go to the dances because the husband’s social position requires it; or we must go because, you know, it is a patriotic dance; or we must go for one of a thousand other reasons. No! You have come out. You have come out, and that is the end of it. You no longer have anything to do with what is called “the world.” But is dancing evil? That is another subject, and then I would have to tell you whether dancing is good or evil. It belongs to the world. All these things are called “the world”—and I place that word in quotation marks. They are all the world. Saint Isaac says—and I have told you this so many times—“If we had to name all the passions with a single word, we would call them ‘the world.’ And if we had to explain the word ‘world,’ we would name each of the passions individually.”

Vainglory, ostentation, and so forth. Ladies and gentlemen, do we understand this exodus? I beg and implore you. Otherwise, all our talks and everything else fall into the void, and we accomplish nothing. We must come out. I must truly grasp this: we must come out; it is a commandment. Thus the people are called to come out. As I told you, this is holiness in its negative aspect. I said at the beginning that a saint—or anything holy—is, first, one who is separated from sin and, second, one who is enriched with virtue. Here we have the negative aspect: we must come out. We must leave behind the worldly way of thinking

and begin to enrich ourselves with virtues. It is not enough to come out; you must also become rich in virtue. It is not enough to pull the chicory—excuse me—the poppies, the couch grass, and the other weeds from a field in order to sow wheat. You must actually sow the wheat, not merely remove the weeds. Fourth, my beloved, the founder of the Church is Jesus Christ. He is her invisible head. He is the One “whom the Father sanctified,” as the Gospel according to John says—“whom the Father sanctified,” meaning that He set Him apart to be the head of the Church. And Holy Scripture says that He anointed Him

with the Holy Spirit. Did not the Holy Spirit descend at the Baptism of Christ? He anointed Him. To anoint means to apply oil or place a sign upon someone. When the Holy Spirit descended, what did He do? He pointed Him out. What is the Holy Spirit? The finger of God. Christ says, “If I work miracles by the finger of God.” The Holy Spirit, therefore, is the finger of God the Father. In this way He pointed out the Son—that is, He anointed Him with the Holy Spirit, marking Him out and revealing Him. Holy Scripture also says, “To Him who washed us from our sins in His own blood.”

He washes us—that is, He cleanses us and bathes us from our sins. His blood, then, is holy. Thus we see that Jesus Christ, as the head of the Church, is holy. When we say, “The Father anointed Him through the Holy Spirit,” we must always understand this—pay attention—with reference to Christ’s human nature. For Christ had no need to be anointed as the second person of the Holy Trinity. That would be inconceivable. Since the Son is consubstantial—of one essence—with the Father, and since the one essence of God is ontologically good and holy, what meaning could such a sanctification have? It is the human nature that is sanctified. Or, to speak more precisely, it is not sanctified.

It is revealed as holy. For when Christ assumed flesh from the Theotokos, she herself had first been cleansed and sanctified—the Holy Spirit had cleansed her—and therefore the flesh He assumed was already holy from the first moment. Christ did not need to become holy, but to be manifested, or better, to be revealed as holy. The Holy Spirit reveals Jesus as holy; He anoints Him and sets His seal upon Him as holy. He is holy through His assumption of flesh from the Theotokos. Let us not forget this, because otherwise we fall into a dreadful heresy. Indeed, something was recently published in a religious newspaper...

that muddles these matters, but I will say no more about it. Sometimes an expression may lack precision and create a problem. Still, I will state something I have said before. Someone listening to these recordings might say, “Ah, Father Athanasios is a heretic.” No; I may simply have made a mistake. A heretic is not someone who makes a mistake, but someone who persists after the mistake has been shown to him. So if someone comes and tells me, “Father, at that point you were not very precise; you made a mistake,” then certainly, I accept the correction. I am not therefore a heretic; I have made a mistake. We are human. A heretic is one who persists in error. That is why there is a Latin saying:

“To err is human; to persist in error is diabolical.” Only the devil persists—and the heretic, who is an instrument of the devil. Fifth, my beloved, the One who gives life to the Church is the Holy Spirit. The Church is a body, and the soul of the Church is the Holy Spirit. As I told you on a previous occasion, the Church is the body because she is the body of Christ. Did I not tell you last time that Christ is the Christological foundation of the Church and the Holy Spirit her pneumatological foundation? So if we speak of a body, what is the soul of this body? The soul of this body is the Holy Spirit. Therefore,

just as the human spirit gives life to the body, so the Holy Spirit gives life to the Church. What does He do? He sanctifies her members and gives them life. This is what we call spiritual life. Spiritual life is nothing other than the life of the Holy Spirit, the life that flows from the Holy Spirit. We cannot speak of spiritual life in name only if we do not have the presence of the Holy Spirit. That is why I think the finest blessing we could offer someone is that he may have the Holy Spirit and begin to live according to the commands of the Holy Spirit. We begin with the Holy Spirit, because He is the source—the Holy Spirit, the Comforter.

The Holy Spirit is the second Comforter. We begin our spiritual life from the Comforter, the Holy Spirit, so that it may be sustained; and it will again be sustained by the Holy Spirit. For we cannot preserve what we have received from the Holy Spirit unless we continue to have the Holy Spirit. Thus, from Him we draw our spiritual life, and through Him we sustain it. And do not forget what spiritual life means: living as the Holy Spirit wills. If only you knew how much distortion surrounds this subject of “spiritual life”! How many things we call spiritual when they are not spiritual at all and, much more, do not belong to the Holy Spirit. And often I am afraid—deeply afraid—that we may imagine ourselves to be spiritual people and yet fail to be saved, precisely because we do not know what spiritual life is.

The Church is called holy because she possesses the Holy Gospel. You know that if the Holy Altar is the center of the worship of our Church, then the very center of that center is the Gospel. The Gospel book always rests upon the Holy Altar, at its center. When the priest venerates, he venerates the Holy Gospel and the Holy Altar. Therefore, the Gospel is holy. The entire New Testament is, of course, Gospel; let us not forget that. Yet, if I may be permitted to make this distinction—even though...

the distinction is not strictly correct, I will make it for practical purposes—we may speak of the four Gospels. What are the four Gospels? They are the life and teaching of Christ. Since Christ is holy, His life and His teaching are also holy. Therefore, the Gospels—and thus the Gospel—are holy. If you ask why I have spoken specifically of the four Gospels, the other books, Acts and the Epistles, do nothing other than interpret them. What does the Apostle Paul do in his epistles? What do the other Apostles do? They interpret what Christ said and what Christ is—what He said and what He is. Therefore, the whole New Testament, which may properly be called

which can rightly be called the Gospel—the twenty-seven books—is holy. Seventh: prayer is holy. Prayer is nothing other than the way we communicate with the holy God. When I pray, I communicate with the holy God.

What does it mean to communicate? It means that there is a dialogue between two persons: myself and God. God hears and sees, because He is a person. He is a person. Now pay attention: if the Church prays, then we, the persons who belong to the Church, are in communion with the person of God.

We could not speak of communion if that communion were not holy. God, then, is holy, and His people are holy—as we said earlier—and therefore the communion of God’s people with Him, whether individually or together in prayer, is also holy. In other words, prayer is holy. Eighth: what sanctifies a person within the Church? The Mysteries. Who performs the Mysteries within the Church? The Son, of course, handed them down to us, and the Holy Spirit performs them. So never forget that the Mysteries are always performed by the Holy Spirit. Pay attention: the entire Triune God acts in them. In the Divine Liturgy we say, “Blessed is the Kingdom of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” When we pray—I have just remembered this—we say, “In the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” This is an invocation. Yet the One who is visibly manifested as performing the Mysteries—and this is why we speak of the Holy Spirit—is the Holy Spirit Himself. Let us not forget that the Triune God is always undivided, everywhere. We say that the Son created the universe and all things: “Without Him nothing was made that was made.”

This is said to exalt the Son. Yet the Father creates, the Son creates, and the Holy Spirit creates. But, in a manner of speaking—if I may put it this way—the three persons seem to divide the work among themselves. Thus we say: the Father creates through the Son in the Holy Spirit. The Father wills, the Son creates, and the Holy Spirit sustains. Yet it is always the Triune God, undivided. Here, however, we are speaking of the Holy Spirit who abides in the Church. And because He abides in the Church, Christ and the Father are also present. As the Son, of course, He is consubstantial with the Father; but as Christ, even in His human nature, He is present everywhere. Let me explain this as well.

This is because of His hypostatic union. “Hypostatic” means one person in two natures. Since the divine nature is present everywhere, and since the person is one, Christ is therefore present everywhere even in His human nature. And although we say that the Son is in Heaven, He is also present everywhere. This is because of the hypostatic union. Hypostasis means person. You know, the word hypostasis can also mean essence; but once “hypostasis” became established as a theological term, it came to mean person. The One who sanctifies and performs the Mysteries, then, is the Holy Spirit. Therefore, it is the Mysteries that sanctify the faithful.

Can we speak of sanctification without the Mysteries? How am I to be sanctified? By confessing and by receiving Holy Communion. These two Mysteries are necessary. You know, there are three that are necessary—or, if you prefer, two. There are two, and I will tell you which: Baptism and Holy Communion. Through them I enter the Kingdom of God; through them I am sanctified; through them I live. But when I stain my Baptism, when I stain the baptismal garment, the love of God provides the Mystery of Confession. Thus, in place of the unrepeatable Mystery of Baptism, I have the Mystery of Confession, through which I am continually cleansed. In this sense, we would say that

Confession is a necessary Mystery. Then, in Chrismation, the Holy Spirit comes to place His seal upon me and give me gifts. He gives me gifts. Sometimes, when an infant is dying, we baptize the child but do not have time for Chrismation. Yet Chrismation is necessary for us to receive our inheritance. As I have told you before, the gifts of grace are the inheritance with which the Holy Spirit endows every believer. Then there are the other Mysteries: Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction—have I left one out? Holy Orders, Holy Matrimony, and Holy Unction are not obligatory. I am not obliged to marry; I am not obliged to become a clergyman; and if, let us suppose, I have not fallen ill—since Holy Unction is the Mystery given for illness, and so forth—I may not receive the Mystery of Holy Unction either.

The Holy Eucharist and Baptism come first. Baptism is then completed—so to speak—by what follows: as I told you, the Mystery of Confession and the rest, together with Chrismation and the gifts of the Holy Spirit that I receive. So how can I be sanctified without the Mysteries? Never. There is an interpretation of the parable of the Good Samaritan: when the Good Samaritan takes out the two denarii—not to pay, no, not to pay—but so that the innkeeper may use them to heal the wounded man, the man left half dead; and that half-dead wounded man represents humanity.

He says, “Here are two denarii; take them.” The interpreters say that one denarius represents the Mysteries and the other represents Holy Scripture. With these two, the sick man—the wounded human being—will be healed. And he says, “Whatever more you spend, when I return, I will repay you.”

Whatever extra you spend, whatever you spend beyond that. I remember telling you once: what could this “something more” be? It is the labor of the clergyman. For nothing more is needed to save the wounded man left half dead. There are the Mysteries and Holy Scripture; there is nothing else. What, then, is the extra expense? It is the labor of the clergyman, the labor of the shepherd. “I,” he says, “will repay you.” And this is nothing other than the reward of the good shepherd, who will gain the Kingdom of God. You see, then, that it is the Mysteries and Holy Scripture that save and sanctify the human person.

Furthermore—ninth—is worship. Worship is holy. How could worship ever be offered to God if it were not holy? Worship offered to the holy God must therefore be holy. And the supreme act of worship is the Holy Eucharist.

Here we offer bread and wine, as I have told you many times, and He offers us His Body and Blood. The Father, through the Holy Spirit, offers us the Body and Blood of Christ. Here the Son seems to take a passive role, because the Father, through the Holy Spirit, changes the wine and bread into the Body of the Lord Jesus Christ, and Christ appears to remain passive. He only appears so: when we receive Him, He seems, in a manner of speaking, to remain passive. But He is not passive in the least. If you receive Holy Communion unworthily, you place fire within yourself and incur guilt and condemnation. Christ, therefore, is not passive within you; He is active with the greatest power. I have spoken only of how the matter appears. So the supreme act of worship is the Mystery of the Holy Eucharist.

It is the supreme act of worship. There we receive the holy Flesh and holy Blood of Christ. How, then, could worship—and especially the Divine Liturgy—not be holy? Do you understand what we have been doing up to this point? We have been explaining why the Church is holy. Tenth: the members of the Church are also holy. Why are they holy? Because, as members of the Body of Christ, they share in the holiness of His Body, and so the members themselves are holy. And do not forget that one of the names given to Christians was “the saints.” “Greet the saints,” writes the Apostle Paul. The saints. Therefore, if her members are holy, the Church is also holy. And because every believer is holy, each one ought to be

the salt of the earth and the light of the world. Christ said, “You are the light of the world.” Yet He also said that God is light. And He Himself said, “I am the light of the world,” because He is holy. Therefore, He is light and holy, and I too must be light and holy. Do you understand, then, what it means when a believer is not light but darkness? “You are the salt of the earth.” Salt has two basic properties: it gives flavor to food and preserves it. If salt loses its saltiness—if it is no longer truly salt—then it is useless. Christ says that it is thrown out and trampled underfoot by men, because it is not even fit for manure.

It is trampled underfoot rather than used in the garden. When a Christian becomes salt without saltiness, he is trampled at the crossroads of this world. He is trampled upon and made a mockery of by the devil and by the world. May God preserve us, my dear friends, from ever becoming darkness or salt without saltiness. But as we conclude, you may ask: are there not also worthless members within the Church? Is everyone in the Church holy? Do all who are baptized truly become holy? Do they remain holy and die as saints? Certainly not. What, then, are such people? They are what Scripture calls the worthless. Here, “worthless” means useless: worthless members.

Do not forget the parable of the dragnet. A dragnet is a fishing net. When I cast the net and fish, I am doing nothing other than drawing things into the net. That is why, metaphorically, we say, “That man ensnared us”—that is, he caught us in his net; he fished us in. The net, then, is the preaching of the Gospel. Christ said, “To what shall I compare the Kingdom of God? To a dragnet, to a net.” It is cast into the sea and catches both good fish and worthless fish. “Worthless” here does not mean rotten, but inferior fish. Inferior fish—bony little fish and other kinds that fishermen throw away. This, then, is the image used by the Lord Himself. When the net is drawn in with both the good and worthless fish, they are separated. The good fish are placed in containers and kept, while the worthless ones are thrown away.

Even today we see this among fishermen working along the shore. This, my dear friends, is what is meant by those members who are worthless. The preaching brought them as far as a seat inside the church building, but not all of them bear fruit. There is also that other image, the field of weeds. The time of harvest will come, and then the wheat will be gathered into the barns while the straw will be burned in the furnace. The Lord Himself interpreted the parable: the faithful, who are the wheat, enter the Kingdom of God, while the others go into eternal fire. You see? The separation takes place at the end. Listen: it takes place at the end. Let me add one more thing.

Christ said, “I am the vine; you are the branches”—that is, the shoots of the vine. Every branch that does not bear fruit is cut off. What does the vine-grower do? When he prunes his vine, does he not cut away the branches he knows will not produce grapes, so that new shoots may grow and there may be abundant fruit? Thus, the branch that bears no fruit is cut off and, as Christ says in the fifteenth chapter of John, is thrown into the fire. In this way, those who are not living members of the Church are pruned away, and one day they will find themselves in eternal Hell. I would like to tell you that this world is nothing other than the setting in which the Church makes her journey

through history. This is the historical Church. What does “the historical Church” mean? It means the Church as she walks and journeys through history, through this world. She receives many people: both the good and the bad, those who believe and those who later cease to believe, those who become saints and those who do not. It is only to be expected that such worthless members will exist within the Church, because the Church is still on her journey. Yet the Church does not cease to be holy because of these worthless members, whom her head, Christ, tolerates for a time. This is what the Apostle Peter says, and what Saint James the Brother of the Lord says. Because God is forbearing, do you imagine that He will not come again? Because Christ is forbearing? No. He will come again and judge the world.

He will judge the world, and then He will give to each person what is due. But when someone within the Church—the historical Church in this world—causes scandal in a way that threatens the sound members, we do what must be done, my dear friends. When we have a crate of oranges, peaches, or some other fruit,

What do we do with it? We throw it away, because we judge that it can no longer become sound again, and we throw it away so that it will not spoil the others as well. Well then, both the Old Testament and the New Testament say the following. In the New Testament, in 1 Corinthians 5:13, it says: “Put away the evil person from among yourselves.” You are to take him and cast him out.

The evil person is like the rotten orange in the crate: he is removed so that he will not spoil the other oranges. This is the Church’s right to depose and to excommunicate. What does “excommunicate” mean? It means that I put you outside the boundaries of the Church. Would you like another example? If you are a conscientious Christian and come to Holy Confession, and your spiritual father tells you, “You will not receive Holy Communion,” at that moment he places you outside and waits for you to mature—that is, to understand how you must live—so that he may bring you back into the Church. How are you brought back in? When he tells you, “You may receive Holy Communion.” Thus, my beloved, we see clearly that the Church is holy. What should we say next? Saint Ignatius...

Saint Ignatius, in one of his letters to the Smyrnaeans, calls the Church “most worthy of God” and “the bearer of holiness.” I would recommend that you read the letters of Saint Ignatius the God-bearer if you can find them. I once gave a brief analysis of them many, many years ago—perhaps more than twenty years ago. They are in the Patrologia, somewhere in the second or third volume; I do not remember. The fourth lesson refers to... All his letters concern the subject of the Church. For this reason, together with Cyprian...

and Tertullian, he is regarded as one of the ancient ecclesiologists of our Church—one of those who taught about the nature of the Church. There you will see what the Church truly means. Here, then, he calls the Church “most worthy of God,” fitting for God Himself. And therefore the Church possesses great dignity. He calls her “the bearer of holiness,” because she bears holiness within herself. This is so because her head is holy: she bears holiness and makes her members bearers of holiness as well.

How beautiful that is! My beloved, the purpose of this subject was to help us understand. As I told you at the beginning, holiness is one of what we might call the Church’s precious attributes. The Church is holy. I want us to understand that we, too, must be sanctified. We must realize that our life as Christians must not be static. Let no one believe that sanctification is something static—that because he confessed his former sins, he now has nothing left to confess and everything is perfectly well. People come who once had many sins and confessed them, and then they tell me—I feel sorry for them; they have a certain self-satisfied air—“Now I have nothing,” and the next time again, “I have nothing.” I tell you that even if only one day has passed, I would have enough to confess, if only I could carry my spiritual father in my pocket, because, as you see, it is not always easy to have our spiritual father close at hand. I tell you, I would have quite a few things to enumerate...

Πάντοτε, αγαπητοί μου, ευρισκόμενοι στην 18η κατήχηση, την και τελευταία, όπως σας έχω πει, του Αγίου Κυρίλλου Ιεροσολύμων, και επειδή αναφέρεται στο θέμα της Εκκλησίας και επειδή έκανε μία σύντομη ανάλυση σε ένα από τα γνωρίσματα, τις ιδιότητες της Εκκλησίας.

Ότι η Εκκλησία είναι καθολική. Εἰς μίαν, λέμε στο Σύμβολο της Πίστεως, στο Σύμβολο της Νικαίας, εἰς μίαν, ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν. Αυτά τα τέσσερα γνωρίσματα της Εκκλησίας. Και επειδή δεν έχει χρόνο ο Άγιος Κύριλλος, είπαμε, βιάζεται. Αυτά βέβαια είχαν διδαχθεί στους κατηχουμένους. Απλώς είναι μια επανάληψη. Αυτές οι κατηχήσεις είναι επαναλήψεις.

Χρόνο, δύο χρόνια, τρία χρόνια να κατηχούνται οι κατηχούμενοι, και τώρα είναι η περίοδος που λέγονται φωτιζόμενοι, δηλαδή οι υποψήφιοι να βαπτιστούν, και τους γίνονται αυτές οι κατηχήσεις. Είναι μία, θα λέγαμε, ολοκλήρωση και επανάληψη όλης της χριστιανικής διδασκαλίας. Γι' αυτό ακριβώς και παρατρέχει, επειδή χρόνο δεν έχει. Ίσως να ήταν Χριστούγεννα, ίσως Πάσχα, δεν το έχω δει, δεν ξέρω, στην Πατρολογία δεν ξέρω τι λέει εκεί ο πατρολόγος, και συνεπώς έπρεπε γρήγορα να τελειώσουν. Λέει: δεν έχω καιρό περισσότερο. Γι' αυτό τον λόγο παρατρέχει τις τρεις άλλες ιδιότητες της Εκκλησίας. Σας είπα όμως ότι, μια που εμείς πήραμε τις κατηχήσεις...

που εμείς δεν είμαστε αντιστοίχως κατηχημένοι από άλλες περιπτώσεις, άλλο καιρό, είναι μια ευκαιρία να δούμε και τις άλλες ιδιότητες της Εκκλησίας. Είδαμε τι θα πει η Καθολική Εκκλησία, είδαμε την περασμένη Δευτέρα τι θα πει η Εκκλησία είναι μία, τώρα θα δούμε τι σημαίνει η Εκκλησία είναι αγία. Εἰς μίαν, ἁγίαν, καθολικήν, και θα δούμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα τι θα πει η Εκκλησία αποστολική. Καταρχάς θα πρέπει να κάνουμε μία διασάφηση του όρου άγιος. Άγιος, αγία λέμε. Τι σημαίνει αυτό; Αυτό, η έννοια άγιος, έχει μια διπλή σημασία.

Αρνητική, που σημαίνει ο χωρισμός από την αμαρτία. Είναι αυτός που είναι χωρισμένος από την αμαρτία, αυτός ο οποίος δεν έχει σχέση με την αμαρτία. Η δεύτερη έννοια είναι αυτός που είναι εμπλουτισμένος με αρετές. Ο Θεός, λέμε, είναι Άγιος. Πρώτον, διότι είναι χωρισμένος από την αμαρτία. Δεύτερον, διότι είναι εμπλουτισμένος με αρετές. Ποιες είναι αυτές οι αρετές; Στον Θεό δεν λέγονται αρετές. Αν τις πούμε, θα τις λέγαμε καταχρηστικά. Λέγονται ιδιότητες του Θεού. Αν θέλετε να είμαστε ακριβέστεροι στην ορολογία, την πατερική ορολογία, θα λέγαμε ενέργειες του Θεού.

Σ' εμάς, επί παραδείγματι, η αγάπη είναι μία αρετή. Στον Θεό είναι μία ιδιότητα, ακριβέστερα, είναι μία ενέργεια του Θεού.

Ενέργεια του Θεού. Έτσι λοιπόν, ο Θεός είναι Άγιος τόσο διότι είναι χωρισμένος από το ρυπαρό, το βρώμικο, την αμαρτία, όσο και γιατί είναι εμπλουτισμένος με ενέργειες αγαθές. Και το σημαντικό είναι ότι η ουσία του Θεού, ας το πούμε και αυτό, είναι αγία. Η φύση των όντων δεν είναι ούτε αγία ούτε μη αγία. Ο άνθρωπος, επί παραδείγματι, δεν είναι ούτε άγιος ούτε μη άγιος. Αυτό θα είναι κάτι το οποίο θα το αποκτήσει ο ίδιος με την προαίρεσή του, είτε το μη άγιος είτε το άγιος. Συνεπώς, οι φύσεις των όντων, είτε των λογικών είτε των μη λογικών, όπως είναι η δημιουργία, τα βουνά, η θάλασσα, οι πέτρες, τα αστέρια, ο ήλιος, το φεγγάρι, η ουσία τους, αυτή η κτιστή ουσία, δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Δεν μπορούμε να πούμε τα κτιστά όντα, λογικά ή μη λογικά, να τα πούμε άγια. Ότι έχουν δηλαδή αγία ουσία, όχι. Ούτε οι άνθρωποι, πολύ περισσότερο τα άλλα πράγματα. Αλλά η ουσία του Θεού είναι φύση αγία, φύση αγαθή, φύση αγαθή. Ενώ εμείς γινόμεθα

ἐνεργείᾳ αγαθοί ή άγιοι. Ωραία το λέει αυτό ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής, που κάνει διάκριση της ουσίας του Θεού και της ουσίας των όντων. Είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό, γιατί ο Θεός είναι φύσει αγαθός και μάλιστα λέγει ότι το αγαθόν, πολύ σπουδαίο αυτό που σας λέω, ακούστε γιατί είναι σπουδαίο, διότι το αγαθόν έχει ουσία, είναι η ουσία του Θεού, και για τον άνθρωπο είναι ευκολότερο να κάνει το αγαθόν, ενώ το κακό δεν έχει ουσία, γιατί ο Θεός δεν έκανε κακές ουσίες. Ο διάβολος δεν είναι ουσία κακή. Ο διάβολος είναι κακός στην προαίρεση. Δεν είναι στην ουσία κακή η φύση, η ουσία του διαβόλου.

Αλλιώς ο Θεός θα έκανε και το καλό και το κακό. Όχι, ο διάβολος είναι κακός στην προαίρεση. Συνεπώς και ο άνθρωπος, αν γίνεται κακός, είναι στην προαίρεση. Δεν είναι στην ουσία. Μη λέει κάποιος, ή το καταλαβαίνει ή δεν το καταλαβαίνει, μη λέει κάποιος: αυτή είναι η φύση μου. Ποια φύση σου; Έτσι σε έκανε ο Θεός; Έτσι γεννήθηκα. Ποιος το λέει; Μπορεί να κουβαλάς ενδεχομένως κληρονομικές λέγαμε, κληρονομικές καταστάσεις, αλλά δεν σε έκανε ο Θεός έτσι όπως λες εσύ. Στο χέρι σου είναι να γίνεις αγαθός. Και όπως σας είπα, που λέει ο Άγιος Διάδοχος Φωτικής, ότι το αγαθό είναι ευκολότερο επειδή είναι ον, ενώ το κακό είναι δυσκολότερο γιατί είναι μη ον, μη υπάρχον.

Ενώ το αγαθόν είναι ουσία, γιατί είναι ο Θεός. Τώρα, τώρα, αν μου πείτε γιατί ευκολότερα κάνουμε το κακό και δυσκολότερα το αγαθό, αυτό δείχνει μια διαστροφή. Μια διαστροφή των ανθρώπων, μια διαστροφή. Αλλά όλο το θέμα ξεκινάει από τον Θεό. Ο Θεός είναι Άγιος. Άγιος ο Θεός. Είδατε τι λέμε; Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος. Αυτός ο ύμνος, τροποποιημένος, είναι ύμνος των Αγίων Αγγέλων, εἰς τὸ διηνεκὲς ὑμνούντων τὸν Θεόν. Και εἰς τὸ διηνεκές, δηλαδή από το παρελθόν και εἰς τὸ διηνεκές, εις το μέλλον. Οι άγγελοι κάποτε εκτίσθησαν. Από τον καιρό που εκτίσθησαν, υμνούν τον Θεόν και λέγουν: Άγιος, Άγιος, Άγιος. Το λένε τρεις φορές!

Όχι μόνο διότι το τρία σημαίνει υπερβολή. Είναι αυτό που λέμε: σου εύχομαι να ζήσεις χρόνια πολλά, πολλά, πολλά. Το υπερβολικό. Αλλά γιατί το κάθε Άγιος αντιστοιχεί στο κάθε πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Γι' αυτό εμείς, στη διασκευή που κάναμε του Τρισαγίου Ύμνου, λέμε: Άγιος ο Θεός, εννοούμε τον Πατέρα· Άγιος Ισχυρός, εννοούμε τον Υιόν· Άγιος Αθάνατος, εννοούμε το Πνεύμα το Άγιον. Όμως και τα τρία, Θεός, Ισχυρός και Αθάνατος, είναι και στα τρία πρόσωπα.

Στα τρία πρόσωπα. Εν τοιαύτη περιπτώσει, ο Θεός είναι Άγιος εκ φύσεως, όχι εκ προαιρέσεως, είναι εκ φύσεως. Το μεγάλο μας λοιπόν αντίκρισμα είναι ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Ό,τι συνεπώς προέρχεται από τον Θεό είναι γι' αυτό άγιο. Θα μπορούσαμε εδώ να σταματήσουμε και να λέγαμε: τελειώσαμε. Όμως πρέπει να κάνουμε αυτά τα πράγματα έτσι κάπως λιανά, για να τα κατανοήσουμε. Η αγιότητα στην Εκκλησία αποτελεί, ως ιδιότητα, έτσι, ως ιδιότητα, κάτι το πολύ πολύτιμο, το εξαιρετικά πολύτιμο, γιατί η Εκκλησία είναι ταμείον αγιασμού. Δηλαδή, η αποθήκη του αγιασμού μας. Για να γινόμαστε άγιοι, η Εκκλησία είναι. Δεν υπάρχει καμία άλλη πηγή στους ορατούς και αόρατους κόσμους έξω από την Εκκλησία.

Και αόρατον κόσμο, διότι μην ξεχνάτε ότι η Εκκλησία είναι η Εκκλησία όχι μόνο ημών αυτών, αλλά και των αγγέλων. Ποιος σας είπε ότι οι άγγελοι δεν αποτελούν μέλη της Εκκλησίας; Ναι, ο Θεός, οι άνθρωποι, οι άγγελοι, είμεθα μια Εκκλησία. Αν διαβάσετε την Αποκάλυψη, θα δείτε να μπερδεύεται τόσο συχνά το στοιχείο των αγγέλων με το στοιχείο των ανθρώπων. Λοιπόν, γιατί η Εκκλησία είναι μία. Δεν μπορούμε λοιπόν να έχουμε την αγιότητα, τον αγιασμό, ως μία πηγή έξω από την Εκκλησία. Και είναι αγία η Εκκλησία για τους εξής, κάνω μια δεκαριά λόγους, βάζω εγώ τώρα εδώ, μπορεί να είναι κι άλλοι.

Καταρχάς! Καταρχάς, το αόρατο στοιχείο της Εκκλησίας είναι ο Θεός. Διότι σας είπα και με ανάλυση ότι ο Θεός είναι φύσει Άγιος. Ακόμη, δεύτερον, ο Θεός καθιστά την Εκκλησία ναόν Του και λαόν Του, ανάμεσα στον οποίον λαόν Του εμπεριπατεί. Ὑμεῖς, λέγει ο Απόστολος Παύλος. Δεν το ξέρετε; Οὐκ οἴδατε, λέει στους Κορινθίους, ότι είσαστε ναός του Αγίου Πνεύματος; Αν μου πείτε γιατί λέει ναός του Αγίου Πνεύματος και δεν λέει ναός του Πατρός ή ναός του Υιού. Καταρχάς, εξαιρεί το Πνεύμα το Άγιο, αλλά το Πνεύμα το Άγιο δεν είναι χωρισμένο ούτε από τον Υιόν ούτε από τον Πατέρα. Αλλά εξαίρεται, δηλαδή προβάλλεται

το Πνεύμα το Άγιον, διότι το Πνεύμα το Άγιον, θα το δούμε λίγο πιο κάτω, είναι εκείνο που μένει στην Εκκλησία και προκαλεί την πνευματική ζωή. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω. Δεν ξέρετε λοιπόν ότι είσαστε ναός του Θεού, ναός του Αγίου Πνεύματος; Μάλιστα, στην ίδια επιστολή, Α΄ Κορινθίους, νομίζω στο τέταρτο κεφάλαιο, γιατί αυτό που σας λέμε είναι στο έκτο κεφάλαιο, λέει το εξής: ὁ φθείρων τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός. Αυτός που καταστρέφει τον ναό του Θεού, θα τον καταστρέψει ο Θεός. Ἥτινές ἐστε ὑμεῖς. Εδώ βέβαια Εκκλησία δεν είναι όπως με την ειδική και στενή έννοια που θα το πει δύο κεφάλαια πιο κάτω, ότι είναι αυτή η ύπαρξη του ανθρώπου.

Αν το θέλετε ειδικότερα, του σώματος. Όχι ότι είναι του σώματος, είναι και του σώματος και της ψυχής. Αλλά εδώ, θα λέγαμε, είναι μια απάντηση εναντίον του γνωστικισμού. Διότι δεν βγάζει το σώμα από την ψυχή ούτε το χωρίζει. Εάν ο Θεός έχει κατοικία Του το σώμα, πολλῷ δὲ μᾶλλον θα έχει την ψυχή. Πολλῷ δὲ μᾶλλον. Τονίζει το σώμα για να βουλώσει, να απαντήσει στους γνωστικούς. Βλέπετε, μέσα στον Απόστολο Παύλο βρίσκουμε πάρα πολλά στοιχεία που είναι κατά του γνωστικισμού, τον οποίον βεβαίως, θα λέγαμε, ο γνωστικισμός υπήρχε τρεις αιώνες π.Χ., αλλά ο γνωστικισμός με τη μορφή να πάρει τον Χριστιανισμό και να τον ζυμώσει ακόμη δεν είχε εμφανιστεί στον Απόστολο Παύλο, αλλά

ο Κύριος με το προφητικό του μάτι βλέπει, αλλά ήδη εμφανίζεται ο χριστιανοποιημένος γνωστικισμός στην εποχή του Ευαγγελιστού Ιωάννου. Ζει ακόμη ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Ο Παύλος πάντως λέει: θα σας λένε μὴ ἅψῃ, μηδὲ γεύσῃ, ο γάμος είναι κακός. Το λέει προφητικά. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης θα τα πει σαν κάποια πράγματα που ήδη έχουν έλθει. Λοιπόν, προσέξτε.

Ναός του Θεού ο άνθρωπος, αλλά είναι και η Εκκλησία ναός του Θεού. Με την πρώτη σημασία, δηλαδή, ἥτινές ἐστε ὑμεῖς, εννοεί, όπως είμαστε σύνολο, είμαστε η Εκκλησία του Θεού. Ο ναός του Θεού, όχι Εκκλησία με την έννοια ότι είμεθα όλοι μαζί, αλλά είμεθα ναός, δηλαδή κατοικητήριον. Εκείνον που καταστρέφει τον ναό Του, ο Θεός θα τον καταστρέψει. Πώς μπορεί να καταστρέψει; Εις μεν την περίπτωση που λέγαμε του κάθε ανθρώπου, είναι η πορνεία, η ανηθικότητα. Όχι η πορνεία, η ανηθικότητα σ' όλο της το φάσμα, σ' όλο της το φάσμα. Γιατί λίγο πιο πάνω, λίγο πιο πάνω στο κεφάλαιο, λέει: μὴ πλανᾶσθε· οὔτε πόρνοι, ούτε μοιχοί, οὔτε μαλακοί — είναι η παθητική ομοφυλοφιλία —

οὔτε ἀρσενοκοῖται — είναι η ενεργητική ομοφυλοφιλία — βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσι. Δεν θα μπουν στη Βασιλεία του Θεού. Τώρα εδώ το λέγει σαν σύνολο. Τι εννοεί; Είναι η αίρεση. Είναι εκείνος που καταστρέφει την Εκκλησία του Θεού με την αίρεση. Και αυτό είναι πάρα πολύ μεγάλο πράγμα, πολύ μεγάλο. Αυτός που καταστρέφει την Εκκλησία, τον ναό του Θεού, θα τον καταστρέψει ο Θεός. Φθερεῖ. Φθείρω, φθερῶ, μέλλων, φθερεῖ. Θα καταστρέψει, θα τον καταστρέψει ο Θεός. Ακόμη, γιατί ο λαός του Θεού είναι άγιος; Λέγει και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη.

Μην ξεχνάτε ότι πολλές φορές ο Θεός λέγει ότι ο λαός Του είναι άγιος. Πολλές φορές ονομάζεται στην Παλαιά Διαθήκη ο Άγιος του Ισραήλ, που είναι ο Θεός. Ο Άγιος Θεός αγαπά να μένει στον λαό τον άγιο. Ποιος είναι τώρα ο άγιος λαός; Είναι η Εκκλησία, είναι οι πιστοί. Α, δεν αγαπά να μένει, αγαπά να περπατάει. Γι' αυτό βάζει το ρήμα ἐμπεριπατῶ. Στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχει, το ανανεώνει στη Δευτέρα προς Κορινθίους Επιστολή του ο Απόστολος Παύλος, ότι ο Θεός εμπεριπατεί. Σας θυμίζω το πρώτο κεφάλαιο της Αποκαλύψεως, που ο Χριστός ήτανε, περπατούσε ανάμεσα στις λυχνίες, δηλαδή τις επτά λυχνίες, τις επτά Εκκλησίες της Μικράς Ασίας, ανάμεσα. Ξέρετε τι δείχνει το περιπατώ; Δείχνει δυναμική θέση του Θεού μέσα στην Εκκλησία, ενώ το στέκομαι, στατική. Βεβαίως ο Θεός ούτε περπατάει ούτε στέκεται, αφού πληροί τα πάντα, αλλά είναι έκφραση για να καταλάβουμε ότι ο Θεός είναι μέσα στον λαό Του κατά δυναμικόν τρόπον. Το ακούσατε; Κατά δυναμικόν τρόπον. Εμπεριπατεί, λοιπόν, ο Θεός μέσα στον λαό Του. Ο Άγιος Θεός εις τον άγιο λαό Του. Τρίτον.

Καλεί τον λαό Του ο Θεός να εξέλθει από τον βέβηλον κόσμον, ο οποίος κόσμος όλος είναι πονηρός, διότι όλος κείται εν τω πονηρώ. Και ο πονηρός εδώ είναι ο διάβολος· λέγεται πονηρός ο διάβολος. Κείται εν τω πονηρώ. Προσέξτε, αυτό το «πονηρόν» δεν είναι ουδέτερον, δεν λέει «το πονηρόν», είναι «ο πονηρός», κατά το «και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Αυτό το «του», η γενική, δεν είναι «το πονηρόν, του πονηρού», είναι «ο πονηρός, του πονηρού» και είναι το πρόσωπο του διαβόλου, είναι ο διάβολος. Έτσι και εδώ ο κόσμος όλος είναι στην αγκαλιά

του διαβόλου, του πονηρού. Δεν είπε ο ίδιος ο διάβολος εις τον Κύριο ότι όλος αυτός ο κόσμος —του έδειξε τις βασιλείες της γης— είναι δικός μου; Βέβαια δεν είναι δικός του. Νομίζει ότι είναι δικός του. Αλλά εν τοιαύτη περιπτώσει είναι στην κυριαρχία του σατανά, με την εξής έννοια: ότι οι άνθρωποι δέχονται την επίδρασή του και, συνεπώς, επικυριαρχεί ο διάβολος εις τον κόσμο, γιατί ο κόσμος δεν πιστεύει εις τον Χριστό ή δεν πίστεψε ή εκείνοι που δεν θα πιστέψουν και, συνεπώς, αυτομάτως βρίσκονται στην κυριαρχία του διαβόλου. Τώρα τι κάνει ο Θεός; Καλεί τον λαό Του να εξέλθει. «Έξελθε, λαός μου, έξελθε, λαός μου». Αυτή η έξοδος είναι...

η ηρωικοτέρα πράξη του λαού του Θεού. Όταν βγήκαν από την Αίγυπτο οι Εβραίοι, πρέπει να σας πω ότι η Αίγυπτος ήταν ένας τύπος, ο τύπος της χώρας, της σκιάς και του θανάτου. Οι Αιγύπτιοι, προς Θεού, όχι οι άνθρωποι, τύπος είναι. Οι Αιγύπτιοι ήταν τύπος των δαιμόνων, ο Φαραώ τύπος του διαβόλου, του αρχηγού των δαιμόνων, και πνίγηκαν στην Ερυθρά. Είναι το βάπτισμα, μέσα στο οποίο πνίγεται ο νοητός άρχοντας, ο διάβολος και οι δαίμονες. Και μάλιστα, αν είδατε...

πρέπει να... την εικόνα της Βαπτίσεως, που έχει κάτι ανθρωπάκια μέσα στον Ιορδάνη, γιατί σας έλεγα την ώρα των αποριών ότι η εικόνα η Ορθόδοξος είναι δογματική. Είναι οι δυνάμεις του σατανά που πνίγονται μέσα στον Ιορδάνη, που βαπτίζεται ο Χριστός. Έτσι λοιπόν έπρεπε ο λαός Του να βγει από τη χώρα της Αιγύπτου και να πάει στη γη της Επαγγελίας, η οποία γη της Επαγγελίας είναι ο τύπος της Βασιλείας του Θεού. Όλα αυτά μέσα σε έναν τύπο. Αυτός ο τύπος θα έβρισκε την πραγμάτωσή του στην Καινή Διαθήκη. Δεν είναι η Αίγυπτος· μπορούμε να πάμε και ταξίδι και να καθίσουμε εκεί. Και στην Αίγυπτο έζησαν μεγάλοι πατέρες της Εκκλησίας μας.

Στην Αίγυπτο ζήσαν ασκητές σπουδαίοι. Δεν είναι η Αίγυπτος καθ’ εαυτήν, τύπος είναι. Ούτε ακόμη η γη της Επαγγελίας είναι το Ισραήλ· τύπος είναι, τύπος. Έπρεπε λοιπόν ο λαός να εξέλθει. Αυτή η έξοδος είναι τώρα, στην Καινή Διαθήκη, τροπική. Κάποτε μπορεί να είναι και τοπική. Είναι εκείνο που θα έκανε ένας μοναχός. Είναι τοπική έξοδος από τον κόσμο, ο οποίος κόσμος είναι πάντοτε η Αίγυπτος. Εννοείται τυπική, όπως σας είπα. Θα είναι η έξοδος αυτή τοπική στις ημέρες του Αντιχρίστου, όταν οι πιστοί θα πάρουν τα βουνά ενδεχομένως, θα πάνε εκεί που δεν θα μένουν άνθρωποι, να έχουν λίγο την ησυχία τους, να αποφύγουν ό,τι ακριβώς θα επιβάλλει ο Αντίχριστος. Αλλά κυριότατα είναι τροπική η έξοδος αυτή. Δηλαδή, ο τρόπος με τον οποίο θα ζήσει ο πιστός μέσα στον κόσμο αυτόν θα είναι τρόπος εξόδου από τον κόσμο. Δηλαδή, δεν θα ζει κοσμική ζωή. Αυτή είναι η τροπική έξοδος. Κάνω έκκληση στην αγάπη σας, γιατί ιδιωτικά πάρα πολλές φορές μου λέτε: «Ξέρετε, με κοροϊδεύουν που νηστεύω, διότι πάω στην εκκλησία, μου λένε τούτο, μου λένε εκείνο». Τι σας νοιάζει; Ο κόσμος θα κοροϊδέψει. Δεν το ξέρετε αυτό, ότι θα ονειδίσει ο κόσμος; Δεν λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος «Εξερχώμεθα τοίνυν»;

Εξερχώμεθα λοιπόν μαζί Του. Με ποιον; Γιατί ο Χριστός έπαθε, εσταυρώθη έξω της παρεμβολής, έξω του στρατοπέδου, έξω της πόλεως Ιερουσαλήμ, «φέροντες τον ονειδισμόν αυτού». Τον ονειδισμόν. Δεν το καταλαβαίνουμε, αγαπητοί μου, ότι από τη στιγμή που αναλαμβάνω να είμαι χριστιανός, κουβαλάω τον ονειδισμόν του Χριστού; Αυτό έκανε και ο Μωυσής με προφητικό όμμα, που το γράφει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος: ότι προτίμησε από τους θησαυρούς της Αιγύπτου και το να λέγεται υιός της θυγατρός του Φαραώ. Προτίμησε, «ελόμενος»· είναι μέλλον με το χ, μέλλοντος του ρήματος προτιμώ.

Επρωτήμη Ευαγγελισμός, ονειδισμόν του Χριστού. Θα μου πείτε, πρωθύστερο, γιατί ο Χριστός ακόμα δεν είχε εμφανιστεί. Προφητικώ όμματι, με προφητικό όμματι, τον ονειδισμόν του Χριστού. Και προτίμησε, λέει, να συγκακουχείται με τον λαό του Θεού. Όλα αυτά καταλαβαίνετε, αγαπητοί μου, ότι ήταν μια τροπική έξοδος. Για τους Εβραίους ήταν τοπική έξοδος, διότι φύγαν από την Αίγυπτο, πέρασαν την Ερυθρά Θάλασσα. Φεύγεις από τη σκιά του θανάτου και της αμαρτίας, συ ο πιστός, περνάς από τη διάβαση που λέγεται βάπτισμα και τώρα είσαι ο άνθρωπος που παρέμεινε στη γη της Επαγγελίας. Θα πρέπει λοιπόν να έχεις μία διαρκή έξοδο. Γι’ αυτό το αμάρτημα μερικών Εβραίων να ξαναγυρίσουν στην Αίγυπτο...

ήταν μια καταστροφή του τύπου, του τύπου καταστροφή, όπως και η μοιχεία είναι καταστροφή του τύπου ενώσεως Χριστού-Εκκλησίας. Ήταν το μεγαλύτερο αμάρτημα από όσα μπορούσε να κάνει ο Ισραήλ στην έρημο. Το μεγαλύτερο αμάρτημα: η επιθυμία του να επιστρέψει πίσω, στην Αίγυπτον. Γιατί θυμήθηκε τα σκόρδα και τα κρομμύδια της αμαρτίας, τα σκόρδα και τα κρομμύδια της Αιγύπτου. Βλέπετε; Οι τύποι επετέλεσαν μια πραγματικότητα. Λοιπόν, ο λαός του Θεού διαρκώς εξέρχεται. Αδελφέ μου, γνώρισες —έπρεπε να γίνει από το βάπτισμά σου— τέλος πάντων, γνώρισες την αλήθεια του Χριστού, ένιωσες; Θα πει έξοδος. Μη μένεις πια σε ένα κοσμικό πλαίσιο.

Τώρα έρχονται οι Απόκριες και πρέπει να πάμε στους χορούς, γιατί η θέση του συζύγου είναι τέτοια, και πρέπει να πάμε διότι, ξέρετε, είναι ο πατριωτικός χορός και πρέπει να πάμε διότι... Χίλια δυο. Όχι! Εξήλθες, εξήλθες, τέλος. Δεν έχεις καμία σχέση πια με αυτό που λέγεται κόσμος. Μα είναι κακό ο χορός; Τότε πιάνουμε άλλο θέμα, να σας πω αν είναι καλό ή κακό πράγμα ο χορός. Είναι κόσμος. Όλα αυτά λέγονται κόσμος. Τη λέξη τη βάζω εντός εισαγωγικών. Όλα είναι κόσμος. Λέει ο Άγιος Ισαάκ, σύγχρονα, σας το έχω πει τόσες φορές: «Αν έπρεπε», λέγει, «να πούμε με μία λέξη όλα τα πάθη, θα τα λέγαμε κόσμος. Αν έπρεπε να αναλύσουμε τη λέξη κόσμος, θα λέγαμε τα επιμέρους πάθη».

Κενοδοξία, επίδειξη και ούτω καθεξής. Κυρίες και κύριοι, λοιπόν, κατανοούμε αυτήν την έξοδο; Σας ικετεύω και σας παρακαλώ. Αλλιώτικα όλες οι ομιλίες μας, τα πάντα, πέφτουν στο κενό, δεν κάνουμε τίποτε. Πρέπει να εξέλθωμεν. Να το πάρω με είδηση, πρέπει να εξέλθωμεν, είναι εντολή. Έτσι καλείται ο λαός να εξέλθει. Δηλαδή, σας είπα, είναι η αρνητική αγιότητα. Σας είπα στην αρχή ότι Άγιος θα πει εκείνος ο οποίος, ή το Άγιον, εκείνο το οποίο είναι χωρισμένο από την αμαρτία και, δεύτερον, το εμπλουτισμένο με την αρετή. Εδώ τώρα έχουμε την αρνητική πλευρά, να εξέλθουμε. Πρέπει να φύγουμε από το κοσμικό φρόνημα,

να αρχίσουμε να εμπλουτιζόμεθα με αρετές. Δεν είναι αρκετό να εξέλθεις, πρέπει να εμπλουτίζεσαι. Δεν είναι αρκετό να βγάλεις τα ραδίκια —συγγνώμη— τις παπαρούνες και, ξέρω γω, την αγριάδα μέσα από το χωράφι για να σπείρεις σιτάρι. Πρέπει και να σπείρεις σιτάρι, όχι μόνο να βγάλεις τα αγριόχορτα. Ακόμη, τέταρτον, ο ιδρυτής της Εκκλησίας είναι, αγαπητοί μου, ο Ιησούς Χριστός. Είναι η αόρατος κεφαλή. Είναι εκείνος «ον ο Πατήρ ηγίασεν», λέει το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, «ον ο Πατήρ ηγίασεν», δηλαδή ξεχώρισε· θα είναι η κεφαλή της Εκκλησίας. Και έχρισεν αυτόν, λέει η Αγία Γραφή,

Πνεύματι Αγίω. Δεν κατέβηκε στη βάπτιση του Χριστού το Πνεύμα το Άγιο; Έχρισε. Χρίω θα πει βάζω κάποιο λάδι ή κάποιο σημάδι. Όταν το Πνεύμα το Άγιον κατήλθε, τι έκανε; Έδειξε. Τι είναι το Πνεύμα το Άγιον; Ο δάκτυλος του Θεού. Το λέει ο Χριστός: «Εάν εγώ εν δακτύλω Θεού ποιώ θαύματα». Ώστε λοιπόν το Πνεύμα το Άγιον είναι ο δάκτυλος του Θεού, του Πατρός. Έτσι έδειξε, δηλαδή έχρισε με το Πνεύμα το Άγιον, έχρισε, έδειξε τον Υιόν. Ακόμη λέγει η Αγία Γραφή: «Λούσαντι ημάς από των αμαρτιών ημών εν τω αίματι αυτού».

Όμως μας λούει, δηλαδή μας καθαρίζει, μας λούζει από τις αμαρτίες μας. Τότε το αίμα Του είναι Άγιον. Ώστε λοιπόν βλέπουμε ότι ο Ιησούς Χριστός, ως κεφαλή της Εκκλησίας, είναι Άγιος. Όταν λέμε «έχρισε ο Πατήρ διά του Αγίου Πνεύματος», εννοούμε πάντοτε, προσέξτε, με την ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Διότι ο Χριστός δεν είχε ανάγκη να χριστεί ως δεύτερον πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Είναι ακατανόητον, αφού ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα και αφού η ουσία του Θεού, ως μία ουσία, είναι οντολογικώς αγαθή, αγία, τότε τι έννοια θα είχε αυτός ο αγιασμός; Αλλά αγιάζεται η ανθρωπίνη φύση. Καλύτερα, να είμαι ακριβέστερος, δεν αγιάζεται.

Δεικνύεται ως Αγία, διότι ο Χριστός, προσλαμβάνοντας από τη Θεοτόκο σάρκα, καταρχάς η ιδία είχε καθαριστεί και αγιαστεί, το Πνεύμα το Άγιο την είχε καθαρίσει και, συνεπώς, αμέσως η πρόσληψις αυτή είναι ήδη Αγία. Και έτσι δεν είχε ανάγκη ο Χριστός να γίνει Άγιος, αλλά να αναδειχθεί, δηλαδή να δειχθεί καλύτερα. Το Πνεύμα το Άγιον φανερώνει τον Ιησού ως Άγιον, τον χρίει, τον επισφραγίζει ως Άγιον. Είναι Άγιος με την πρόσληψη σαρκός από τη Θεοτόκο. Μην το ξεχνούμε αυτό, γιατί αλλιώτικα πέφτουμε σε μια φοβερή αίρεση και, μάλιστα, τελευταία έχουμε και κάτι δημοσιεύσει σε μια εφημερίδα θρησκευτική.

Περιπλέκει εκεί τα πράγματα, αλλά μην πω τίποτα περισσότερο. Γιατί καμιά φορά μια έκφραση να μην είναι πολύ ακριβής και να δημιουργήσει πρόβλημα. Πάντως θα δηλώσω κάτι που κι άλλοτε το έχω πει. Όποιος ακούσει αυτές τις κασέτες, κάποιος μπορεί να πει: «Α, ο πατήρ Αθανάσιος είναι αιρετικός». Όχι, απλώς θα έχω κάνει κάποιο λάθος. Διότι αιρετικός δεν λέγεται εκείνος που κάνει λάθος, αλλά εκείνος που επιμένει αφού του δειχθεί το λάθος. Αν λοιπόν έρθει κάποιος και μου πει: «Παππούλη μου, εκεί, σε εκείνο το σημείο, δεν τα λες πολύ με ακρίβεια, κάνεις ένα λάθος», μάλιστα, το αποδέχομαι. Δεν είμαι λοιπόν αιρετικός, έχω κάνει το λάθος· άνθρωποι. Αιρετικός λέγεται αυτός που επιμένει. Γι’ αυτό υπάρχει ένα λατινικό ρητό που λέει:

«Το λανθάνειν ανθρώπινον, το επιμένειν διαβολικόν». Μόνο ο διάβολος επιμένει και ο αιρετικός, που είναι όργανο του διαβόλου. Λοιπόν, πέμπτον, εκείνο που ζωοποιεί την Εκκλησία είναι, αγαπητοί μου, το Άγιο Πνεύμα. Σώμα είναι η Εκκλησία, ψυχή της Εκκλησίας είναι το Άγιο Πνεύμα. Εάν το σώμα, σας έλεγα σε μια περασμένη φορά, το σώμα είναι η Εκκλησία, γιατί είναι το σώμα του Χριστού. Δεν σας έλεγα την περασμένη φορά ότι ο Χριστός είναι το χριστολογικό θεμέλιο της Εκκλησίας και το Πνεύμα το πνευματολογικό θεμέλιο της Εκκλησίας; Έτσι, άμα μιλάμε για σώμα, τότε ποια είναι η ψυχή αυτού του σώματος; Η ψυχή αυτού του σώματος είναι το Πνεύμα το Άγιο. Συνεπώς,

όπως το πνεύμα, το ανθρώπινο πνεύμα, ζωοποιεί το σώμα, έτσι το Πνεύμα το Άγιον ζωοποιεί την Εκκλησία. Δηλαδή, τι κάνει; Αγιάζει τα μέλη της, τους δίνει ζωή. Δηλαδή, είναι αυτό που λέμε πνευματική ζωή. Η πνευματική ζωή δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ζωή του Αγίου Πνεύματος, αυτή που απορρέει από το Πνεύμα το Άγιον. Δεν μπορούμε να μιλάμε για πνευματική ζωή ψιλώ ονόματι, εάν δεν έχουμε την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό νομίζω ότι η καλύτερη ευχή που θα λέγαμε σε έναν άνθρωπο είναι να έχει το Πνεύμα το Άγιο και να ξεκινήσει τη ζωή του από τις επιταγές του Αγίου Πνεύματος. Ξεκινάμε με το Πνεύμα το Άγιο, γιατί αυτός είναι η πηγή, το Πνεύμα το Άγιο, ο Παράκλητος.

Ο δεύτερος Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιον. Ξεκινάμε από τον Παράκλητον, το Πνεύμα το Άγιον, την πνευματική μας ζωή, για να συντηρηθεί, και θα συντηρηθεί πάλι από το Πνεύμα το Άγιον, διότι δεν μπορούμε εκείνο που έχουμε από το Πνεύμα το Άγιον να το συντηρήσουμε, εάν δεν έχουμε πάλι το Πνεύμα το Άγιον. Συνεπώς, από κει αντλούμε και από κει συντηρούμε την πνευματική μας ζωή. Και μην ξεχνάτε τι θα πει η πνευματική ζωή: αυτό που θέλει το Πνεύμα το Άγιο. Ξέρετε τι διαστροφή υπάρχει γύρω από το θέμα «πνευματική ζωή», αν ξέρατε! Πόσα πράγματα λέμε πνευματικά, ενώ δεν είναι και, πολύ παραπάνω, δεν ανήκουν στο Πνεύμα το Άγιο. Και πολλές φορές φοβάμαι, φοβάμαι, πολύ φοβάμαι ότι νομίζουμε ότι είμαστε πνευματικοί άνθρωποι και να φτάσουμε να μη σωθούμε, γιατί ακριβώς δεν ξέρουμε τι είναι πνευματική ζωή.

Λέγεται η Εκκλησία Αγία, διότι έχει Άγιον Ευαγγέλιο. Ξέρετε δε ότι, αν η Αγία Τράπεζα είναι το κέντρο της λατρείας της Εκκλησίας μας, τότε το κέντρο του κέντρου είναι το Ευαγγέλιο. Διότι πάντοτε, επί της Αγίας Τραπέζης, πάντοτε υπάρχει το Ευαγγέλιο. Είναι στο κέντρο της Αγίας Τραπέζης. Και ο ιερεύς που θα προσκυνήσει, προσκυνά το Άγιον Ευαγγέλιο και την Αγία Τράπεζα. Συνεπώς, το Ευαγγέλιο είναι Άγιο. Ευαγγέλιον, διότι καταρχάς, βέβαια, Ευαγγέλιον είναι όλη η Καινή Διαθήκη, μην το ξεχνούμε, αλλά θα λέγαμε, ας μοι επιτραπεί αυτός ο χωρισμός, ο...

ο χωρισμός δεν είναι σωστός, αλλά θα το πω έτσι για λόγους τεχνικούς, ότι είναι τα τέσσερα Ευαγγέλια. Τι είναι τα τέσσερα Ευαγγέλια; Είναι ο βίος και η διδασκαλία του Χριστού. Εφόσον λοιπόν ο Χριστός είναι Άγιος, άρα και ο βίος Του και η διδασκαλία Του είναι Αγία. Ευαγγέλια, άρα το Ευαγγέλιο είναι Άγιον. Αν μου πείτε γιατί τώρα είπα για τα τέσσερα Ευαγγέλια, όλα τα άλλα, Πράξεις και Επιστολές, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να ερμηνεύουν. Ο Απόστολος Παύλος τι κάνει με τις επιστολές του; Οι άλλοι Απόστολοι τι κάνουν; Ερμηνεύουν αυτό που είπε ο Χριστός και αυτό που είναι ο Χριστός. Αυτό που είπε και αυτό που είναι. Και, συνεπώς, όλη η Καινή Διαθήκη πια, η οποία δύναται να ειπωθεί

αλανθάστως Ευαγγέλιον, τα 27 βιβλία, Ευαγγέλιον, είναι Άγιο. Έβδομον. Η προσευχή είναι Αγία και η προσευχή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο τρόπος επικοινωνίας με τον Άγιο Θεό. Επικοινωνώ, όταν προσεύχομαι, με τον Άγιο Θεό.

Τι θα πει επικοινωνώ; Έχω έναν διάλογο ανάμεσα σε δύο πρόσωπα, το δικό μου και του Θεού. Ο Θεός ακούει, βλέπει, γιατί είναι πρόσωπον. Είναι πρόσωπον. Τώρα προσέξτε: αν η Εκκλησία προσεύχεται, τότε και τα πρόσωπα της Εκκλησίας με το πρόσωπο του Θεού

έχουμε μία επικοινωνία. Δεν θα μπορούσαμε να μιλάμε για επικοινωνία, αν αυτή η επικοινωνία δεν είναι Αγία. Άγιος λοιπόν ο Θεός, Άγιος ο λαός Του —το λέγαμε πιο πάνω αυτό προηγουμένως— και, συνεπώς, και η επικοινωνία του λαού του Θεού, είτε ατομικά είτε ομαδικά, όταν προσεύχεται, τότε καθιστά την επικοινωνία Αγία. Δηλαδή, η προσευχή είναι Αγία. Όγδοον. Τι αγιάζει τον άνθρωπο μέσα στην Εκκλησία; Τα μυστήρια. Ποιος είναι εκείνος ο οποίος επιτελεί τα μυστήρια μέσα στην Εκκλησία; Βεβαίως τα παρέδωκεν ο Υιός, τα τελεί το Πνεύμα το Άγιο. Έτσι, ποτέ μην το ξεχνάτε ότι τα μυστήρια τελούνται πάντοτε από το Πνεύμα το Άγιο. Προσέξτε, ο όλος Άγιος Τριαδικός Θεός θα επιτελεί. Όταν λέμε στη Θεία Λειτουργία, λέμε: «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Όταν κάνουμε την προσευχή —κάτι θυμήθηκα— λέμε: «Στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό είναι μία επίκληση. Όμως εκείνο που φαίνεται, γι’ αυτό λέμε το Πνεύμα το Άγιον, είναι που επιτελεί τα μυστήρια, είναι αυτό το Πνεύμα το Άγιον. Μην ξεχνάμε ότι είναι πάντοτε αχώριστος ο Άγιος Τριαδικός Θεός, παντού. Λέμε ότι ο Υιός δημιουργεί το σύμπαν, τα πάντα. «Και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν, ο γέγονεν».

διά να εξαρθεί ο Υιός. Και ο Πατήρ δημιουργεί και ο Υιός δημιουργεί και το Πνεύμα το Άγιο δημιουργεί. Αλλά, τρόπον τινά, τα τρία πρόσωπα σαν να μοιράζονται, τρόπον τινά, ας μου επιτραπεί να το πω έτσι, μοιράζονται το έργο. Και έτσι λέμε: ο Πατήρ δημιουργεί διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Συνεπώς, ο Πατήρ θέλει, ο Υιός δημιουργεί, το Πνεύμα το Άγιο συντηρεί. Αλλά είναι πάντοτε ο Άγιος Τριαδικός Θεός, αχώριστος. Αλλά εδώ λέμε τώρα το Πνεύμα το Άγιον που μένει στην Εκκλησία. Επειδή μένει στην Εκκλησία, παρών όμως είναι και ο Χριστός και ο Πατήρ. Ως Υιός βεβαίως, ομοούσιος είναι με τον Πατέρα, αλλά και ως Χριστός και με την ανθρωπίνη του φύση είναι πανταχού παρών. Να σας το πω και αυτό.

Ένεκα της υποστατικής του ενώσεως. Δηλαδή, η υποστατική θα πει ένα πρόσωπο, δύο φύσεις. Και επειδή η θεία φύσις είναι πανταχού παρούσα και επειδή το πρόσωπο είναι ένα, άρα λοιπόν ο Χριστός με την ανθρωπίνη του φύση και εκείνος είναι πανταχού παρών. Και όμως λέμε ότι ο Υιός είναι στον Ουρανό, είναι όμως πανταχού παρών. Λοιπόν, ένεκα της υποστατικής ενώσεως. Υπόσταση θα πει πρόσωπον. Υπόσταση, ξέρετε, η λέξη υπόσταση θα πει και ουσία. Αλλά όταν καθιερώθηκε ο όρος υπόσταση, εννοεί την έννοια, τη σημασία του προσώπου. Λοιπόν, εκείνο που αγιάζει, τα μυστήρια τελεί, είναι το Πνεύμα το Άγιον. Άρα τα μυστήρια είναι εκείνα που αγιάζουν τους πιστούς.

Μπορούμε να μιλάμε για αγιασμό χωρίς τα μυστήρια; Πώς θα αγιαστώ; Όταν εξομολογούμαι, όταν κοινωνώ. Αυτά τα δύο μυστήρια είναι υποχρεωτικά. Ξέρετε, τρία είναι τα υποχρεωτικά. Αν θέλετε, δύο είναι. Είναι δύο, θα σας πω παρακαλώ: το Βάπτισμα και η Θεία Κοινωνία. Με αυτά μπαίνω στη Βασιλεία του Θεού, με αυτά αγιάζομαι, με αυτά ζω. Τώρα, λερώνοντας το Βάπτισμα, το χιτώνα του Βαπτίσματος, οικονομεί η αγάπη του Θεού το μυστήριον της εξομολογήσεως. Και συνεπώς τώρα, αντί του μη επαναλαμβανομένου μυστηρίου του Βαπτίσματος, έχω το μυστήριο της εξομολογήσεως και καθαρίζομαι διαρκώς. Έτσι θα λέγαμε είναι

απαραίτητο μυστήριο η εξομολόγηση. Τώρα, το χρίσμα έρχεται να μου βάλει τη σφραγίδα του το Πνεύμα το Άγιο, να μου δώσει δώρα. Να μου δώσει δώρα. Κάποια στιγμή, όταν ένα νήπιο πεθαίνει, το βαπτίζουμε, αλλά δεν έχουμε το χρίσμα. Και το χρίσμα είναι απαραίτητο για να πάρουμε την προίκα μας. Και άλλοτε σας έλεγα ότι τα χαρίσματα είναι η προίκα που δίδει, προικοδοτεί το Πνεύμα το Άγιον εις τον κάθε πιστόν. Μετά τα άλλα, η ιεροσύνη, ο γάμος και το ευχέλαιο — παρέλειψα κανένα; — η ιεροσύνη, γάμος, ευχέλαιο, αυτά δεν είναι υποχρεωτικά. Δεν είναι υποχρεωτικό να παντρευτώ, δεν είναι υποχρεωτικό να γίνω κληρικός και, αν υποτεθεί ότι δεν αρρώστησα ή δεν ξέρω εγώ, γιατί είναι το μυστήριο για την ασθένεια κτλ., δεν έχω και το μυστήριο του ευχελαίου.

Η Θεία Ευχαριστία, το Βάπτισμα είναι τα πρώτα. Μετά συμπληρώνεται το Βάπτισμα, τρόπος του λέγειν συμπληρώνει, δηλαδή έρχεται το μυστήριο, σας είπα, της εξομολογήσεως και λοιπά και λοιπά, και το χρίσμα με τα δώρα που θα πάρω του Αγίου Πνεύματος. Έτσι, πώς θα αγιαστώ χωρίς μυστήρια; Ποτέ. Μια ερμηνεία στην παραβολή του Καλού Σαμαρείτου: όταν βγάζει ο Καλός Σαμαρείτης τα δύο δηνάρια για να πληρώσει — όχι να πληρώσει, όχι να πληρώσει — για να χρησιμοποιηθούν από τον πανδοχέα στη θεραπεία του ασθενούς, του ημιθανούς ασθενούς, και αυτός ο ημιθανής ασθενής είναι ο άνθρωπος.

Λέει: «Δύο δηνάρια, πάρ' τα». Λέγουν οι ερμηνευτές ότι είναι το ένα δηνάριο τα μυστήρια και το άλλο δηνάριο είναι η Αγία Γραφή. Με αυτά τα δύο θα θεραπεύσει τον άρρωστο, τον άρρωστο άνθρωπο. Και λέει: «Ό,τι αν προσδαπανήσεις, εγώ εν τω επανέρχεσθαί με αποδώσω σοι».

Ό,τι προσξοδέψεις, προσδαπανήσεις, ό,τι ξοδέψεις παραπάνω. Σας έλεγα κάποτε, το ενθυμούμαι, αυτό το παραπάνω τι μπορεί να είναι; Ο κόπος του κληρικού. Διότι δεν υπάρχει κάτι παραπάνω για να σωθεί ο ημιθανής ασθενής. Τα μυστήρια και η Αγία Γραφή, δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Τι είναι λοιπόν αυτό που θα ξοδέψει παραπάνω; Ο κόπος του κληρικού, ο κόπος του ποιμένος. «Εγώ», λέει, «θα σε πληρώσω». Και αυτό δεν είναι παρά η αμοιβή του καλού ποιμένος, που θα κερδίσει τη Βασιλεία του Θεού. Βλέπετε λοιπόν ότι είναι τα μυστήρια και η Αγία Γραφή εκείνα τα οποία σώζουν και αγιάζουν τον άνθρωπο.

Ακόμη... Ακόμη, ένατον, είναι η λατρεία. Είναι Αγία η λατρεία. Πώς θα μπορούσε ποτέ να προσφερθεί μία λατρεία στον Θεό αν δεν είναι Αγία; Θα έπρεπε λοιπόν στον Άγιο Θεό να είναι Αγία η λατρεία. Κορυφαία δε λατρεία είναι η Θεία Ευχαριστία.

Τώρα, εδώ προσφέρουμε ψωμί και κρασί, σας το έχω πει πάρα πολλές φορές, και μας προσφέρει Εκείνος το σώμα Του και το αίμα Του. Το σώμα του Χριστού και το αίμα του Χριστού μάς προσφέρει ο Πατήρ διά του Αγίου Πνεύματος. Και εδώ μοιάζει ο Υιός σαν να έχει μια παθητική στάση, διότι ο Πατήρ διά του Αγίου Πνεύματος μεταβάλλει το κρασί και το ψωμί σε σώμα Κυρίου Χριστού και μοιάζει σαν να έχει μια παθητική στάση ο Χριστός. Μοιάζει, οπότε Τον παίρνουμε, τρόπον τινά να μένει παθητικός. Δεν είναι καθόλου, γιατί αν κοινωνήσεις και δεν πρέπει, τότε πυρ μέσα σου βάζεις και κρίμα και κατάκριμα. Άρα λοιπόν δεν είναι παθητικά ο Χριστός μέσα σου, είναι δυναμικότατα. Αλλά όπως φαίνεται, το είπα έτσι όπως θέλετε, έτσι το είπα, όπως φαίνεται το πράγμα. Λοιπόν, κορυφαία λατρεία είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

Κορυφαία λατρεία. Και έτσι εκεί παίρνουμε την Αγία Σάρκα και το Άγιον Αίμα του Χριστού. Μπορεί λοιπόν να μην είναι η λατρεία και ειδικότερα η Θεία Λειτουργία Αγία; Καταλαβαίνετε τι κάναμε μέχρι τώρα; Λέμε γιατί η Εκκλησία είναι Αγία. Δέκατον, γιατί και τα μέλη της Εκκλησίας είναι Άγια. Γιατί είναι Άγια; Διότι, ως μέλη του σώματος του Χριστού, αυτό το σώμα Του είναι Άγιον και τα μέλη είναι Άγια. Ύστερα μην ξεχνάτε ότι ένα από τα ονόματα των χριστιανών ήταν «Άγιοι». «Ασπάσασθε τους Αγίους», γράφει ο Απόστολος Παύλος. Άγιοι. Συνεπώς, αν τα μέλη είναι Άγια, τότε και η Εκκλησία είναι Αγία. Ο κάθε δε πιστός, επειδή είναι Άγιος, οφείλει να είναι

άλας της γης και φως του κόσμου. «Υμείς εστέ», ο Χριστός είπε, «το φως του κόσμου». Είπε όμως ότι ο Θεός είναι φως. Είπε ο Ίδιος: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Γιατί είναι Άγιος. Άρα λοιπόν θα είναι φως και Άγιος. Και εγώ θα είμαι φως και Άγιος. Καταλαβαίνετε τώρα, όταν ο πιστός δεν είναι φως αλλά είναι σκότος; «Υμείς εστέ το άλας της γης». Το αλάτι που έχει δύο βασικές ιδιότητες: κάνει νόστιμα τα φαγητά και συντηρεί τα φαγητά. Εάν, λέει, το άλας χάσει την αλιστική του ιδιότητα, έτσι, χάσει, δηλαδή δεν είναι πια αλάτι, τότε είναι άχρηστο. Τότε πετιέται, λέει ο Χριστός, και καταπατείται υπό των ανθρώπων, γιατί δεν κάνει, λέει, ούτε για κοπριά.

Για τον κήπο, καταπατείται. Όταν ο χριστιανός γίνει ανάλατο αλάτι, τότε καταπατείται εις τας τριόδους του κόσμου τούτου. Καταπατείται και γελοιοποιείται από το διάβολο και από τον κόσμο. Να μας φυλάξει ο Θεός ποτέ να μην γίνουμε, αγαπητοί μου, σκοτάδι ή ανάλατο αλάτι. Βέβαια, τελειώνοντας, στην Εκκλησία, θα μου πείτε, υπάρχουν και τα σαπρά μέλη. Όλοι είναι Άγιοι μες στην Εκκλησία; Όσοι βαπτίζονται γίνονται όντως Άγιοι; Παραμένουν Άγιοι και πεθαίνουν ως Άγιοι; Βέβαια όχι. Αυτοί τι είναι; Τα λεγόμενα σαπρά. Σαπρός θα πει άχρηστος. Σαπρά μέλη.

Μην ξεχνάτε την παραβολή της σαγήνης. Σαγήνη θα πει δίχτυ, ψαράδικο δίχτυ. Και όταν ρίχνω το δίχτυ και ψαρεύω... δεν κάνω τίποτα άλλο παρά να σαγηνεύω. Γι' αυτό, μεταφορικά τώρα, «σαγηνεύω», «μας εσαγήνευσε», λέει, «αυτός ο άνθρωπος», δηλαδή μας έβαλε στο δίχτυ του, δηλαδή μας ψάρεψε. Λοιπόν, δίχτυ είναι το κήρυγμα. Όταν είπε ο Χριστός «Πώς να παρομοιάσω τη Βασιλεία του Θεού; Με μια σαγήνη, με ένα δίχτυ». Πέφτει στη θάλασσα και πιάνει, λέει, ψάρια καλά και σαπρά. Σαπρός δεν σημαίνει σάπιος, αλλά σημαίνει δεύτερο ψάρι. Δεύτερο ψάρι. Είναι κάτι κοκαλιάρικα ψάρια, είναι κάτι που... Ξέρετε, οι ψαράδες τα πετάνε. Αυτή η εικόνα λοιπόν είναι η ίδια όπως το είπε ο Κύριος. Όταν βγει, λέει, το δίχτυ με τα ψάρια, τα καλά και τα σαπρά, τότε γίνεται η διαλογή. Και τα μεν, λέει, καλά ψάρια τα βάζουν στα αγγεία και χρησιμοποιούν, τα δε σαπρά τα πετούν.

Σήμερα έχουμε την εικόνα στους ψαράδες, στις παραλίες που ψαρεύουν. Ε, λοιπόν, αυτό, αγαπητοί μου, σημαίνει με τα μέλη εκείνα τα οποία είναι σαπρά. Το κήρυγμα τους έφερε μέχρι την καρέκλα του ναού. Αλλά όλοι δεν τελεσφορούν. Ή εκείνη η άλλη εικόνα με τον αγρό των ζιζανίων. Θα 'ρθεί ο καιρός του θερισμού και τότε ο σίτος θα μπει εις τις αποθήκες και ο σανός θα καεί εις τον φούρνο. Και είπε ο Κύριος, ερμηνεύει ο ίδιος ο Χριστός την παραβολή: στη Βασιλεία του Θεού οι πιστοί που είναι σίτος, οι άλλοι δε εις το πυρ το αιώνιον. Βλέπετε; Η διαλογή στο τέλος γίνεται. Ακούστε, στο τέλος γίνεται. Να πω και κάτι ακόμα.

Που ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η άμπελος, υμείς τα κλήματα», δηλαδή οι κληματόβεργες. Κάθε κληματόβεργα που δεν αποφέρει καρπόν εκόπτεται, κόβεται. Τι κάνει ο αμπελουργός; Δεν κόβει, παρακαλώ, τις κληματόβεργες όταν κλαδεύει το κλήμα του; Εκείνες που ξέρει ότι δεν θα κάνουν σταφύλια, θα βγάλουν βλαστάρια και θα έχουμε μπόλικο καρπό. Λοιπόν, κληματόβεργα που δεν κάνει καρπό κόβεται και εις πυρ, λέει ο Χριστός, 15 κεφάλαιο κατά Ιωάννη, εις πυρ βάλλεται. Έτσι κλαδεύονται οι άνθρωποι αυτοί, εκείνοι οι οποίοι δεν είναι τα ζωντανά μέλη της Εκκλησίας και κάποια μέρα θα βρεθούν στην αιωνία κόλαση. Ο κόσμος αυτός, θα ήθελα να σας πω, δεν είναι παρά η πορεία της Εκκλησίας

στην ιστορία. Η ιστορική Εκκλησία. Τι θα πει η ιστορική Εκκλησία; Η Εκκλησία που περπατάει, πορεύεται μέσα στην ιστορία, μέσα στον κόσμο αυτόν, παίρνει, προσλαμβάνει πολλούς ανθρώπους, και καλούς και μη καλούς, και εκείνους οι οποίοι πιστεύουν και εκείνους οι οποίοι μετά δεν πιστεύουν, εκείνους οι οποίοι γίνονται Άγιοι και εκείνους οι οποίοι δεν γίνονται Άγιοι. Είναι επόμενο να υπάρχουν αυτά τα σαπρά μέλη μέσα στην Εκκλησία, γιατί είναι εν πορεία η Εκκλησία. Δεν παύει όμως η Εκκλησία να είναι Αγία, παρά τα σαπρά αυτά μέλη, τη ανοχή της κεφαλής, του Χριστού. Γιατί το λέει ο Απόστολος Πέτρος, το λέει ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφόθεος. Επειδή, λέει, ανέχεται ο Θεός, τον λες ότι δεν θα ξανάρθει; Επειδή ανέχεται ο Χριστός; Όχι. Θα ξανάρθει και θα κρίνει τον κόσμο.

Θα κρίνει τον κόσμο και τότε θα αποδώσει στον καθέναν εκείνο που του ανήκει. Όταν όμως κάποιος είναι μέσα στην Εκκλησία, στην ιστορική Εκκλησία, στον κόσμο αυτόν, ο οποίος μπορεί να σκανδαλίζει κατά τρόπον που να προσβάλλει τα υγιή μέλη, κάνουμε ό,τι κάνουμε, αγαπητοί μου. Ξέρω, ένα καφάσι που έχουμε μέσα πορτοκάλια, ροδάκινα, δεν ξέρω τι,

τι κάνουμε; Το πετάμε, διότι είναι αδύνατον αυτό να ξαναγίνει — πια κρίνουμε — να ξαναγίνει πάλι γερό, και το πετάμε για να μην προσβάλλει και τα άλλα. Ε, λοιπόν, λέει και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη το εξής. Στην Καινή Διαθήκη είναι Α΄ Κορινθίους 5,13: «Και εξάρατε τον πονηρόν εξ υμών αυτών». Θα τον πάρετε και θα τον πετάξετε.

Τον πονηρόν, όπως ακριβώς το σαπισμένο πορτοκάλι από το καφάσι, για να μην χαλάσει τα άλλα πορτοκάλια. Είναι αυτό το δικαίωμα της Εκκλησίας να καθαιρεί, να αφορίζει. Τι θα πει αφορίζω; Σε βγάζω από τα όρια της Εκκλησίας. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Εάν είσαι συνειδητός χριστιανός και φτάσεις μέχρι την εξομολόγηση και θα σου πει ο πνευματικός «Δεν θα κοινωνήσεις», αυτή τη στιγμή σε βγάζει απ' έξω και περιμένει πότε θα ωριμάσεις, πότε δηλαδή θα καταλάβεις πώς πρέπει να ζήσεις, για να σε εισαγάγει στην Εκκλησία. Πώς επανεισάγεσαι; Με το να σου πει «Θα κοινωνήσεις». Έτσι, αγαπητοί μου, βλέπομεν σαφώς ότι η Εκκλησία είναι Αγία. Τι θα έπρεπε να πούμε παρακάτω; Ο Άγιος Ιγνάτιος

Ο Άγιος Ιγνάτιος αποκαλεί την Εκκλησία, εκεί που γράφει μια επιστολή του στους Σμυρναίους, την αποκαλεί την Εκκλησία Θεοπρεπεστάτην και Αγιοφόρον. Θα σας συνιστούσα κάποτε — είχα κάνει μια μικρή ανάλυση, είναι πολλά πολλά χρόνια, πολλά πολλά χρόνια, μπορεί πάνω από 20 χρόνια — θα σας συνιστούσα, αν βρίσκατε, να διαβάζετε τις επιστολές του Αγίου Ιγνατίου του Θεοφόρου. Είναι στην Πατρολογία, είναι στον δεύτερο, τρίτο τόμο, κάπου εκεί, δεν θυμούμαι. Τέταρτο μάθημα, που αναφέρεται... Όλες οι επιστολές αναφέρονται στο θέμα Εκκλησία. Γι' αυτό και θεωρείται ένας από τους παλαιούς αρχαίους, μαζί με τον Κυπριανό,

Τερτυλλιανό, εκκλησιολόγος της Εκκλησίας μας, εκκλησιολόγος της Εκκλησίας μας. Εκεί να δείτε τι θα πει η Εκκλησία, τι θα πει. Εδώ λοιπόν την Εκκλησία την αποκαλεί Θεοπρεπεστάτην, καθώς πρέπει στο Θεό. Και συνεπώς, συνεπώς έχει μέγα ύψος η Εκκλησία. Την αποκαλεί Αγιοφόρον, διότι φέρει την Αγιότητα, και τούτο διότι Αγία είναι η κεφαλή, φέρει την Αγιότητα και καθιστά τα μέλη της αγιοφόρα.

Ωραίο είναι αυτό! Αγαπητοί μου, ο σκοπός του θέματος αυτού ήταν να καταλάβουμε. Σας είπα στην αρχή ότι είναι μία από τις, θα λέγαμε, πολυτελείς ιδιότητες της Εκκλησίας. Είναι Αγία. Θα ήθελα να σας πω να καταλάβουμε ότι θα πρέπει να αγιαζόμεθα. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι δεν πρέπει η ζωή μας σαν χριστιανοί να είναι στατική. Μην κανείς πιστέψει ότι ο αγιασμός είναι στατικής μορφής. Ότι να, είπε τις παλιές του αμαρτίες, εξομολογήθηκε και τώρα δεν έχει τίποτα. Και τώρα είναι πολύ καλά. Έρχονται άνθρωποι που κάποτε είχαν πολλές αμαρτίες, τις εξομολογήθηκαν και έρχονται και μου λένε — τους λυπάμαι, δεν ξέρω, έχουν αισθαντική μορφή — μου λένε: «Δεν έχω τώρα τίποτα», και δεύτερη φορά: «Δεν έχω τίποτα». Εγώ σας λέγω ότι και μία μέρα να περάσει μόνο, αρκεί να τον είχα το πνευματικό στην τσέπη μου, γιατί βλέπετε δεν είναι πάντοτε εύκολο να έχουμε το πνευματικό. Θα σας έλεγα ότι θα είχα να απαριθμήσω αρκετές...