Catecheses of St Cyril 167 | 15-01-1990

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Still continuing with Saint Cyril’s eighteenth catechesis, my beloved, in the topics we covered before the Christmas break we saw what he says about the Church. Saint Cyril, of course, is pressed for time. “Concerning her,” he says, “I would need many more hours to give an account.” If I were to tell you more, he says, as I would wish, I would need many more hours—much more time. That is why, as you saw, he gave only a brief explanation.

Of the confession that the Church is One, Holy, Catholic, and Apostolic, he explained only the term “Catholic,” though his explanation was quite substantial and important: that the Church is Catholic, and why she is called Catholic. Then he told us: Take care—wherever you may find yourself, do not simply go somewhere in a city because you have heard that there is a church there. Seek the One, Holy, Catholic Church, because the heretics also misuse the name “church” for their own gatherings. Take care, then, that you do not find yourself in a place belonging to heretics.

My beloved, he also told us that the Church is an image of the Jerusalem above. We saw this too: she is free, he says, and the mother of us all. She who was once barren—we explained all this—now has many children. We should now begin with paragraph twenty-seven, because there he concludes this subject. Then, from paragraph twenty-eight onward, he speaks to us about eternal life: “I believe in One, Holy, Catholic, and Apostolic Church. I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come.”

“And the life of the age to come” follows and is the final subject of the eighteenth catechesis. But in paragraph seventeen—excuse me, I mean in the remaining part of the eighteenth catechesis, in paragraph twenty-seven, which is still before us—he tells us that within this Church are the gifts of the Holy Spirit: helps, administrations, various kinds of tongues, gifts of healing, and so forth. He does not explain them, of course, because he is in haste. As I read, this is the final phrase of that paragraph. He has no time; they must move forward, because the Baptism must take place.

Naturally, these things were not entirely unknown. The catechumens would have learned them in due course. Even after their catechesis, they would still have had the opportunity to learn many things. But since we ourselves have undertaken this catechesis, and since it would be good for us to have a clear picture of the Church as One, Holy, Catholic, and Apostolic, let us be permitted to say what Saint Cyril had no time to say, so that we may gain a fuller understanding of the Church. We shall also discuss this paragraph, which speaks of the gifts of the Holy Spirit within the Church.

We shall examine the other three attributes or marks of the Church—that she is One, Holy, and Apostolic—since “Catholic” has already been explained. Today we shall see that the Church is One. Why is the Church One? This, we might say, is a fundamental element among the Church’s defining marks. The Church, my beloved, is One because of her unity. She is One because unity is essential to her; because she is united, she is One.

Thus we see that the Church is One. She is not two, or three, or ten, but One, because of the Church’s unity. And since the Church is one body whose head is Christ—that is, Christ is the head of the Church—the Church is therefore the Body of Christ. This Body of Christ is given life by the one Holy Spirit. Once, when we were speaking about the Holy Spirit, I told you something that we may well repeat, so that you may see how two persons of the Holy Trinity are present here: in the Church there is the Son.

There are Christ and the Holy Spirit. I told you that the Church has a twofold foundation: one Christological and the other pneumatological. What does “Christological” mean? The Church is founded upon Christ’s coming into the world and springs forth from His side pierced by the spear, from which flowed blood and water. These signify Baptism and the Mystery of the Holy Eucharist, the two Mysteries that constitute the Church, the Body of Christ. Thus the Church’s Christological foundation is that the Church is a body—the Body of Christ. Then we have Pentecost. You have often heard it said that Pentecost is the birthday of the Church. That description is not correct. Only if we confined ourselves to the pneumatological foundation could we call Pentecost the Church’s foundational day and birthday. For on the day of Pentecost we see the Church’s other foundation: the Holy Spirit, who establishes the Church. And just as the Body of Christ remains within history,

it remains not only because Christ said that He would always be with us, telling His disciples, “I am with you until the end of the age.” Here “the end” refers to His Second Coming. For as long as the world and history endure, He will be with you—not only invisibly, but also visibly, in His Body and Blood in the Mystery of the Holy Eucharist.

We also have the pneumatological foundation: the Holy Spirit within the Church. For it is the Holy Spirit who gives life to the body of the Church. It is the Holy Spirit who accomplishes all the Mysteries and establishes them. We invoke Him and say to the Father: “Send down Your Holy Spirit to change this bread into the Body of Your Christ.” It does not say “of Your Son,” but “of Your Christ,” because it refers to His human nature. And we ask that Your Holy Spirit likewise change the wine here in this chalice into the Blood of Your Christ. Who, then, performs the sacred work within the Church? The Holy Spirit. Of course, all three persons are present, but the Holy Spirit abides in the Church. Christ emphasized this to us: the Holy Spirit will remain with you.

“Another Comforter.” Thus the two Comforters abide in the Church and constitute the Church: the Son—more specifically, Christ—and the Holy Spirit. The Church therefore has a twofold foundation: Christological, as the Body, and pneumatological. Now pay attention to the matter of persons. I have told you this before, but it is worth refreshing our memory: when we speak of a body, individual persons are not brought into relief. We say that the Church is the Body of Christ—that is, all of us. Yet the Body of Christ, meaning the faithful as one body, if you will permit me to use a certain word...

The word “mass” is not at all a beautiful one. A mass is without personhood. We may call a mob a mass because it has no distinct personal character. But how, then, can the Church preserve personhood? You know how greatly this term “mass” has been abused. Various systems have always turned human beings into masses. Is the Church a mass? If she were only the Body of Christ, individual persons would not be brought into relief, and consequently she would be a mass. But when the Holy Spirit comes and distributes His gifts

without Himself being divided—the Holy Spirit is not divided; it is the gifts that He distributes—then the Holy Spirit comes and rests like a flame of fire upon the head of each person present. They were not merely the Twelve, for Matthias had meanwhile been chosen. There were 120 souls—did you hear that? One hundred and twenty souls: the whole Church, both the Apostles and the faithful. The first believers numbered 120. They all received the Holy Spirit upon their heads. But when the Holy Spirit shows that He distributes the gifts without being divided, this reveals the persons. The Holy Spirit could have come upon that mass of 120 as one flame over them all. Yet He does not do this. He rests upon the head of each one, which means that the persons are now distinctly revealed. Thus the Christological foundation reveals the body, while the pneumatological foundation reveals the person—or the persons. This is according to the pattern of the Holy Trinity, for the Holy Trinity is one essence—one essence, or, if we may use the word, one “mass.”

Forgive me for the word; I place it in quotation marks. There is one essence, yet we have three persons. Thus the persons are not flattened or erased; rather, they are distinctly revealed within the Godhead. So it is also in the Church. We have one body, yet the persons are preserved. Consequently, the Church is not a mass. She is not a mass. Human beings have turned other human beings into masses, but Christ did not make His Church into a mass. I believe it was necessary to say this. I have said it before, perhaps last year, but it needed to be said again so that we may understand that the Church is One.

She is One both because of her unity with her head, who is Christ, and because her body is given life by the one—and there is only one—Holy Spirit. The Church is also One because the faith is one. The hope is also one. Baptism is one. The confession is one. When the Apostle Paul, for example, speaks to Timothy about the good confession, there is one confession. There is also one house, the house of God; one Kingdom of God; and one Lord.

There is one God and one flock. This is why the Apostle Paul says in Ephesians—an epistle that is profoundly, profoundly ecclesiological... Since I have mentioned this, allow me to connect it with what we said earlier about the Church’s pneumatological and Christological foundations. Listen to how the Apostle Paul expresses it in many places throughout his epistles. Anyone translating these passages would certainly encounter difficulty without theological knowledge. He says: “In Christ Jesus, in the Holy Spirit.” That is the phrase: “In Christ Jesus, in the Holy Spirit.” Translate that for me.

How are we to translate it? It is difficult to render. It means precisely what I have been explaining all this time: the Church’s twofold foundation. He does not say merely, “in Christ Jesus,” but “in Christ Jesus, in the Holy Spirit.” This is extremely important. Now listen to a short passage from this epistle and see all that it contains, for what we have discussed also appears in other epistles. What does this brief passage in chapter four, verses four through six, contain? It says: “One body and one Spirit.” Here again we have one body and one Spirit. Whose Body is it? Christ’s. Which Spirit? The Holy Spirit, whose presence gives life to the body. One body and one Spirit. These expressions mean the same thing.

“In Christ Jesus, in the Holy Spirit”—the meaning is the same. “Just as you were called in one hope of your calling.” One hope: one calling and one hope. “One Lord, one faith, one Baptism, one God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all.” This phrase, “who is above all, and through all, and in us all,” is like opening a universal canopy bearing the name “One” and covering everything.

It means that the Church is One. The Church is also One because the Lord said, “And there shall be one flock and one shepherd.” If there is to be one flock and one shepherd, how can we speak of many Churches? Here, of course, I should clarify something, because someone might ask: Are there not ten or fifteen parishes here in this city? How many are there—twenty parishes? How many are we, then? And do we not also speak of the Church of Larissa, the Church of Athens, and the Church of Thessaloniki? Do we not speak of the Church of Greece, the Church of Russia, the Church of Bulgaria, and the Church of Serbia? These are the local Churches.

They are, as the Apostle Paul puts it, “members individually”—members in part. The phrase “in part” refers to what is partial: the local Churches. But in essence the Church is One. Why? Because we celebrate one Holy Eucharist. Whether it is celebrated here or the Divine Liturgy is celebrated in the next Church and in the one beyond that, it is one Liturgy—in essence, one. And we have one Holy Communion: the Body and Blood of Christ. The faithful in this Church do not receive one Body and Blood of Christ while those elsewhere receive something different. Since it is always and everywhere the Body and Blood of Christ, provided that it is offered in the Orthodox manner—and I repeat, in the Orthodox manner, exactly as Christ commanded—then the Church is One.

We say, “In all things and for all things.” “Your own of Your own we offer to You, in all things and for all things.” Some people do not understand this little phrase—this half-phrase. “In all things” means, “Just as You commanded us.” We do exactly as You told us: “Do this; say these words.” It is an anamnesis, a remembrance, and so forth: “This is My Body.” Whatever You commanded, we do—in all things. And “for all things” has a temporal meaning: forever. Just as You commanded us, forever. That is what “in all things and for all things” means.

In earlier times, when the Church had not yet spread very widely, Christians tried to preserve this unity—the unity of the one Church—in an outward, visible form. What I am describing took place in the first century and at the beginning of the second. Saint Justin Martyr preserves an account of it for us in his Second Apology, if I remember correctly. Listen carefully to what he says.

On Sunday, “the day of the sun,” as Saint Justin calls it—for that was the name then used for Sunday. The expression has survived. You know that the Latins called it “the day of the sun,” and it remains in European languages, as in the English word Sunday, which means precisely that. Monday, in English, means the day of the moon. These were words and expressions inherited from the ancient pagan world. Saint Justin was writing his Apology to the Roman Senate and the Emperor, so, to make himself understood, he said, “the day of the sun.” For us, that day is Sunday—the Lord’s Day.

On that day, he says, we gather together. People come into the city even from the surrounding villages, and there was only one church. Because there was only one church in each city, with the bishop present and the people coming in from the villages, they offered a visible image of the Church’s oneness. The same thing happened in another city, and again in another. Of course, this arrangement could not continue for long as the number of believers increased. They would have needed a building large enough to hold a vast multitude. What kind of building could that have been? And if many church buildings were constructed, where would the bishop go? He would have to be here one time and there another. How could this be arranged? Listen, then.

Well...

There is a piece of cloth about this size—as I am showing you with my hands—roughly half a metre across, somewhat rectangular rather than square, which we call the antimension. Anti is a Greek word, while mensa in Latin means table. Thus antimension means “in place of the table”—that is, in place of the Holy Table—so that we may celebrate the Divine Liturgy anywhere. In earlier times, this cloth was fastened to a wooden board. The board was later discontinued, and only the cloth remained. Upon this cloth...

there are relics connected with the consecration of a church that has been consecrated by the local bishop. The bishop then takes these many antimensia, places upon them the seals of the Holy Metropolis, and signs them. It is a kind of certificate—forgive me for using such a word—certifying that the parish celebrates the Divine Liturgy by the bishop’s authorization. In this way, through the antimensia, the unity of the local Church is preserved.

Of course, even this practice has become somewhat weakened, because whenever the bishop changes, the antimensia ought to be changed as well; but we do not change them. Often, on the Holy Table, we have antimensia bearing the signatures of the previous bishop, the bishop before him, or even one still earlier. So this sign, too, has been somewhat weakened. I mention it to emphasize and show you that the Church is one, and that Christians have tried to preserve a visible image of her unity. Yet, strictly speaking, even this is somewhat more than necessary. The Church is one because there is one Lord and one Mystery of the Holy Eucharist. Whether it is celebrated in Athens, Sofia, Belgrade, Antioch, Moscow, Alexandria, New York, or anywhere else by an Orthodox Archbishop, the Church is one. Let us continue. The Lord also said that He is the true vine. But there cannot be many true vines. There must be one true vine. Therefore, there is only one; no other possibility can be admitted. In His high-priestly prayer, the Lord said, “That they all may be one.” All are to be one.

How are we to understand this oneness? As the Apostle Paul says in one of his epistles, all are to be of the same mind: to have the same faith and the same Orthodox mind, to live the same faith and the same way of life, and to share the same mind. That is what it means for all to be one. I said earlier that the Church—but I shall say it again because of the words, “That they all may be one, even as We are one.” Listen to this word “as.” The whole weight of the saying rests upon it. All are to be one just as We are one. Who are “We”? I, the Son, the Father, and the Holy Spirit are one. “That they all may be one, even as We are one.” Therefore, the unity of the Church reflects—and here lies its principle, as I repeat...

It faithfully reflects the unity of the Holy Trinity. There, we have one essence and three persons; here, we have one essence, one body, and many persons. This is exceedingly important. I once told you—and it seems perhaps especially timely to mention it again—that in the Constitution...

the Greek Constitution, there was, I believe, in its first article, the phrase, “In the name of the Holy Trinity,” and so forth. That was how the Greek Constitution began. Today, “In the name of the Holy Trinity” is no longer first; it is third, or in some other place. It has been moved lower down and no longer stands first. As is customary, you know, lawyers interpret the Constitution and the laws. Yet perhaps they could never have imagined that...

this phrase was placed in the older Constitutions—though it is no longer there in that position, having been removed some ten or twenty years ago; I do not know exactly when—because it formed the key to the meaning of the Greek Constitution. Do you know why it was the key? Because the words “In the name of the Holy Trinity” invoke the Holy Trinity. They do not simply refer to the Triune God, nor are they there merely so that the Constitution and its application may be blessed, though certainly that is also true. Above all, as I have said, the phrase is the key. Its place there is not merely an invocation or pious wish; it provides the key to understanding that, just as the Holy Trinity...

—this is an interpretation—just as the Holy Trinity is one essence and three persons, so the Greek people should be one essence and many persons. What does this mean? It means that the Greek people should possess unity within the multiplicity of persons. That is why the phrase is the key. But by moving it from that place, we lost the key. My dear friends, it was not only necessary for it formally to stand first; its meaning also had to be interpreted. Then all education and formation—social formation, family formation, everything—should have served this purpose: that the Greek people might be one and united within a multiplicity of persons, without destroying the persons or suppressing personal human initiative. No, the persons are brought fully into view. This is why the Lord says, “That they all may be one, even as We are one.” All are to be one, just as We are one. Therefore, the dogma of the Holy Trinity is the prototype of the Church and of an Orthodox people...

who have accepted faith in the Holy Triune God. This is profoundly important—of the greatest possible importance. Yet I fear that, in times when we are drawing near to the coming of the Antichrist, these things may never return, and this key may be regarded as lost forever. That is what I fear. May it not be so, but I fear it. The Apostle Paul also expresses the unity of the Church by describing her as the Body of Christ, and also as a pure virgin who has been joined to Christ...

Joined to Christ. Let me explain. “Joined” is the Apostle Paul’s own word. It comes from a verb meaning to fit together or unite. If you ask where the central moment of the Mystery of Holy Matrimony lies, we know that the whole service is the Mystery; yet within the whole there is both a surrounding framework and a heart. In the same way, the whole Divine Liturgy is indeed the Liturgy, but its heart is the prayer of the Holy Anaphora. The rest of the Liturgy forms its surrounding framework, quite naturally. So too, Holy Matrimony has its heart and its framework. What, then, is the heart of the Mystery of Holy Matrimony?

The priest takes the man’s hand and the woman’s hand and joins them. He takes them and fits them together—that is, he unites them. Throughout the solemn blessing of the Mystery, the hands of the newlyweds remain joined together. Now pay attention. The Apostle Paul says that he plays the role of a sponsor, the one who brings the bride and bridegroom together. I do not know whether you have ever heard this before. Saint John the Baptist also played such a role. Paul says, “I joined the Church to Christ.” How did he do this?

He did it with the Church of Corinth. When he preached Christ and the Corinthians came to believe, he was already preparing the bride and presenting her to the Bridegroom. Paul, then, is the sponsor, because he is the one who joins them together. Would you like another example? Saint John the Baptist. He says, “I am not the Bridegroom; I am the friend of the Bridegroom.” And what did the friend of the Bridegroom do? He prepared the bride. He baptized the people so that Christ might now receive this bride. Thus Saint John the Baptist is also a kind of sponsor. You see here this joining together. It is exceedingly important.

The Church is joined to Christ. We also have another image: the image of a building. The Apostle says that it is “fitted together and growing into a holy temple in the Lord.” Its foundation is Christ. Thus one stone is laid upon another. In other words, you yourselves, he says, are living stones—living stones from which the Church is built. The Church is also called the house of God and the temple of God; hence the living stones that build the house of God, the temple of God.

There is also one Bread. I have already mentioned this, but I shall say it once more. In the Mystery of the Holy Eucharist, the Eucharistic Bread is one. Do not tell me that there are as many loaves as there are churches. The Bread is one. The Apostle Paul says in 1 Corinthians 10:17, “We who are many are one bread, one body.” We who are many, he says, are one bread and one body, “for we all partake of that one bread.” For all of us, every one of us, partake of this one Bread.

Wherever we receive Holy Communion—whether in New York, Moscow, Athens, or Larissa—we receive the Body and Blood of Christ. The Bread is one. There is a very beautiful prayer in the Didache of the Twelve Apostles, that most ancient book I have mentioned to you. This prayer is also used, I believe, in the Liturgy of Saint Clement of Rome. Listen to what it says: “As this broken bread was scattered upon the mountains and, being gathered together, became one, so may Your Church be gathered from the ends of the earth into Your Kingdom.” This bread, this piece of bread, was once grain harvested from stalks growing on mountainsides or sown in the plains. The grain was sown, reaped, and gathered; and the many grains of wheat were made into one loaf, which is now here before us. Just as it was once scattered and has now been gathered into one loaf, one bread, so, the prayer says, may Your Church be gathered from the ends of the whole inhabited earth into Your Kingdom. It is a very beautiful prayer, revealing the unity of the Church. The Church, then, is a visible reality. Pay attention: a visible reality.

But let us pay attention to this, because in the name of this one Church—and here I want you to pay close attention during the few minutes we have left—devious theories are being forged. Let me explain. This is not new to our age; it is old, dating from shortly before the fall of Constantinople. But now it has assumed very alarming proportions. An effort is being made to unite the Churches. The argument is this: Christ said, “There will be one flock and one shepherd.” Christ said that the Church is one.

The argument, therefore, is that we must unite with one another. But what do we mean by this union when, for example, the so-called Papal Church proposes it to the Orthodox? How are we to understand this?

The Protestant world also extends a hand of union—the Protestant world, fragmented into so many pieces. How are we to understand this? Well, this union is understood in the following way. Pay attention. It is like a mechanical union.

Give me your hand, madam; give me your hand, madam—and now we have formed a lovely circle. Since we are standing with joined hands, let us dance the Kalamatianos. This union is mechanical; it is outward. None of the Churches gives up anything when seeking union with another. Each gives up nothing and retains what it already has. When Rome proposes union with us, Rome herself gives up nothing. Union is understood in the following way—and never forget it.

A fruit receives nutrients from the earth through the roots, the trunk, and its stem, and it grows from within outward. You see, the watermelon inside the flower is very small. Then it begins to grow; the flower falls away, and the watermelon grows. How does the fruit grow? How does the watermelon grow? Does it grow because we attach something to it from the outside? No. It receives nutrients and grows from within outward, transforming the nutrients it receives into whatever it needs. What does an embryo in its mother’s womb receive? It receives nourishment and grows. Do we give it anything from the outside?

It receives nourishment from its mother. How does it receive it? Through her blood, and so forth. What does this mean? Or take the example of how we ourselves are nourished. How do we eat? We put food into our stomach. What does our stomach then do with that food? Does it send the food directly to the cells? No, it does not.

Bread, cheese, wine—will it send bread, cheese, and wine to the cells? No, the food will be transformed into blood. Our liver will take the nourishment and transform it into blood, and the blood, with the help of the heart—am I saying this correctly, my dear doctors?—will carry it to the cells. The cells will receive the blood, nourishment that has been transformed. For if I were to put food directly into my cells—if you injected milk, cheese, or wine into my side—we would die immediately. Would I survive? Would I not die? So please pay attention. This means that whatever is received must cause the fruit to grow from within outward. That is to say...

You take another person—a secular person, whoever he may be, whether Muslim, Hindu, or Buddhist—and you catechize him. After catechizing him, you baptize him in the true Orthodox faith. Then, and only then, he is united with the Church; and after he has been baptized, he receives the Body and Blood of Christ in Holy Communion. You know that we do not give our infants Holy Communion before baptizing them. This is called growth from within. This is how the Church grows. This is how she receives the world, transforms it in its very elements, remakes it, and makes it alive within the Church. But if she takes something in merely from the outside...

That is called the secularization of the Church. Or do you disagree? That is what it is called. When I take the other person exactly as he is, boots and all, as the saying goes, then I secularize the Church. So how are we to understand the union of the Churches? How are we to understand it? Shall I go on? Please pay close attention to one point here—right here.

Well...

There is a theory called the Branch Theory—the theory of the branches. It is very much on the agenda in our time. It holds that each Church—Orthodoxy, Protestantism in all its fragments, and the Roman Catholic Church—has preserved certain elements of the truth. The truth, therefore, is fragmented. Thus, to possess the full and complete truth, the Churches must unite. But then we would have to ask: how can we say in the Creed, “one, holy, catholic, and apostolic Church”? The word “apostolic” in particular—as we shall see—is extremely important, because it signifies the Apostolic Tradition. For this theory would mean that our Church does not possess the whole truth. And if she does not possess the whole truth, then she cannot save. According to this theory, only the union of the Churches can save.

We are supposed to unite the separate fragments of truth in order to possess the truth. I scarcely need to tell you, my dear ones, that this is a dreadful blasphemy. There is not the slightest trace of truth or reality in this theory, and yet it is presently on the agenda. It is not especially new; it goes back several decades, but it remains on the agenda. Then there is something else: the notorious ecumenism. Ecumenism speaks of a unity among the Churches, among Christian bodies. But this unity is entirely outward. It is just as I told you: let us join hands and begin dancing the Kalamatianos. But when the dance is over, we let go of one another’s hands, and once again we are not united. When...

Such tiles may represent the Orthodox, the Papists, or the Protestants, but they say that we must create a single religion—not Christian unity, but one religion. Then, alongside these three parts of Christianity—Orthodoxy, Protestantism, and Roman Catholicism or Papism—they will add the other religions. If you remember, about twenty years ago—those of you with a good memory—a government minister published a series of newspaper articles which, quite plainly, favored...

The union of Orthodoxy with Islam.

Indeed. Indeed, this was because we wanted good relations with the Arabs, the Muslims, and so forth, especially with the Egyptians—who at that time, if you remember, and if I remember correctly, were expelling the Greeks from Egypt. Now listen; you need not look far. The current Patriarch—I am sorry to say this—said, and it was published in the newspaper, as many of you will have read, that Muhammad was an Apostle of God. If this is how we speak... Who said it? An Orthodox Patriarch. If we asked him, “Come now, why do you say this?”

He might answer, “But how are we to maintain our position in a country such as Egypt, where the people are Muslim? We have to make certain diplomatic maneuvers.” What compromises these are! And what happened to martyrdom? Where has martyrdom gone? At a deeper level, however, at a far more profound level, the reality is that we are serving ecumenism. Thus Islam will be brought in, Buddhism will be brought in, and all the Eastern religions as well. You will also have seen the photograph of that strange common prayer—this confusion, this mixture—among leaders of many of the world’s religions. This is nothing other than...

A preparation, a form of preliminary training. These are drills and exercises teaching us how to advance toward ecumenism. Ecumenism invokes the unity of the Church and of humanity, saying that the Church is one, but without the Buddhist giving up Buddha, without the Muslim giving up Muhammad, and so forth. These things are incomprehensible; they show the condition to which we have come. But ecumenism, as has very rightly been denounced, has been characterized as the pan-heresy. It is the broad road leading directly to the Antichrist. Take note of this. As someone... I have a book...

It tells of those who changed the language. “We will use no accent marks,” they say, “and no spelling rules; then everything will simply be written as we hear it, and there will be no way to make a mistake.” Well, of course. In other words, I can no longer make a mistake; I cannot make a spelling mistake because there is no longer any standard against which I can fall short. If I am already sitting down on the floor, can I fall? If I flatten the language completely, can I make a mistake? It is the same here. This is a dreadful thing, a dreadful thing. It is the final heresy, because there can be no other heresy beyond it. There cannot. Call it whatever you wish. But you may ask me, “How do you know? Other heresies may arise.” Yet can there be anything more extreme than uniting all religions exactly as they are, without changing anything, while everyone retains his own beliefs?

Can there be anything greater than that? No. Therefore, it is the final heresy in history and the highway that leads, my dear ones, to the Antichrist. In the end, the Antichrist will do the following: once all humanity has been led to the Antichrist along the highway of ecumenism, so that no groups of resistance remain—pay attention—no groups of resistance anywhere in the whole world, then the Antichrist will not allow even this system to remain. He will abolish it. He will abolish the very structure of ecumenism and declare that...

The religions had been waiting to reach their goal and find the Messiah. “I am the Messiah.” Then, as the Apostle Paul says, he will build the Temple of Solomon, sit in the Temple of God, and present himself as God. The Apostle Paul says this in his Epistle to the Thessalonians. You see, then, that we are moving toward ecumenism; ecumenism itself will then be abolished, and the Antichrist will be revealed as God. You understand, my dear ones, that all these things are exceedingly serious. We are speaking about the unity of the Church, about the Church being one; but this does not mean that this truth should be exploited. I have told you...

We have reached this dreadful subject, this dreadful theory, where people speak of the union of the Churches in this way. I do not know how to say it to you, but I will say it: resist it for as long as you live, and tell your children to do the same. Resist, if tomorrow it begins to be promoted more openly. It is already being promoted. Ecumenism has almost taken over the Church in America. Yes, it has almost taken over the Church in America, because the Archbishop is an ecumenist. I am not saying anything new, nor am I insulting

or slandering anyone. It is well known. You understand, then, what it means if tomorrow an Archbishop comes who is an ecumenist: we shall go from Scylla to Charybdis. So be extremely careful. These are exceedingly delicate and exceedingly important matters. What is coming tomorrow will make the things of today, however dreadful they may be, seem pale by comparison. They will pale by comparison. Therefore, the people of God must remain constantly watchful in matters of their faith and concerning those who are its guardians...

the guardians of their faith. For is not every parish priest in a village the guardian of the faith among the flock God has entrusted to him? In that small place called a village, whether it has one hundred, two hundred, five hundred, or a thousand souls, is he not the guardian of that village, the guardian of the true faith? Pay close attention to this. Since shepherds turn into wolves, as the Lord says, and watchmen into traitors, as the Lord says, we must be exceedingly careful. These things unfold over the long term.

Ecumenism is a great, great danger—the final danger. There is no greater danger, as I have told you. Saint Justin Popovich calls it the pan-heresy. We must be very watchful concerning ecumenism. Do not say, “Is it not a good thing?” Do you know what arguments are used—what supposedly logical and attractive arguments—in favor of the union of the Churches? Why should we not desire peace? Why should we not be united? Why not? All these things sound so beautiful. Does God not want us to be united? Take care. There is also the peace of robbers and the peace of demons. This is not the peace of God, nor is it the unity of God. We must therefore stand firm and remain whole in our faith.

We must understand that the Church is one, exactly as the Synods defined her and as this was set down in the Creed: “I believe in one Church,” just as...

Πάντοτε βρισκόμενοι στην 18η κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, αγαπητοί μου, είδαμε στα περασμένα θέματά μας, προ των διακοπών των Χριστουγέννων, ό,τι αφορά στην Εκκλησία. Βέβαια, ο Άγιος Κύριλος βιάζεται. «Περί ἧς», λέγει, «χρεία μοι πλειόνων ωρών εἰς διήγησιν». Αν έπρεπε, λέγει, περισσότερα πράγματα να σας πω, αν ήθελα, τότε θα χρειαζόμουν, για να σας τα πω, περισσότερες ώρες, πιο πολύ χρόνο. Γι' αυτό είδατε ότι έκανε μία μικρή ανάλυση.

Του χαρακτηρισμού ότι η Εκκλησία είναι Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική έκανε μόνο μία ανάλυση, και αρκετά έτσι πολύ σημαντική, του όρου «Καθολική», ότι η Εκκλησία είναι Καθολική και γιατί λέγεται η Εκκλησία Καθολική. Κατόπιν μας είπε ότι, πρόσεξε, αν κάπου βρεθείς, μην προσφεύγεις σε κάποια πόλη γιατί άκουσες ότι εκεί είναι Εκκλησία. Είναι η Εκκλησία η Αγία και Καθολική και η Μία, διότι αλλιώτικα, πρόσεξε, καταχρηστικώς Εκκλησία λέγουν τις συνάξεις των και οι αιρετικοί. Μη βρεθείς, λοιπόν, και εσύ σε έναν χώρο που είναι των αιρετικών.

Αγαπητοί μου, μας είπε και ότι η Εκκλησία είναι εικόνα της Άνω Ιερουσαλήμ. Το είδαμε και αυτό, η οποία, λέγει, είναι ελευθέρα και μητέρα όλων ημών. Αυτή που κάποτε ήταν στείρα, τα είχαμε ερμηνεύσει αυτά, τώρα είναι πολύτεκνος. Βέβαια, θα έπρεπε να πούμε τώρα από την 27η παράγραφο, διότι εις αυτήν πια τελειώνει το θέμα του και μετά, από την 28η παράγραφο, μας ομιλεί για την αιώνιον ζωή. «Πιστεύω εις Μίαν, Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν. Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών και ζωήν αιώνιον».

Το «και ζωήν αιώνιον» ακολουθεί και είναι και το τελευταίο θέμα της 18ης κατηχήσεως. Όμως, στην 17η παράγραφο, συγγνώμη, το υπόλοιπο της 18ης κατηχήσεως, αλλά στην 27η παράγραφο που υπολείπεται τώρα, απολείπεται καλύτερα, μας λέγει ότι σε αυτήν την Εκκλησία υπάρχουν τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος: ότι είναι οι αντιλήψεις, κυβερνήσεις, γένη γλωσσών, χαρίσματα ιαμάτων κτλ. Και δεν μας κάνει, βεβαίως, γιατί βιάζεται. Σε αυτό, διάβασα, είναι η τελευταία φράση σε αυτήν την παράγραφο. Δεν έχει καιρό. Πρέπει να προχωρήσουν, γιατί πρέπει να γίνει η βάπτιση.

Φυσικά, αυτά δεν ήσαν τελείως άγνωστα. Πρέπει οι χρόνοι να τα μάθαιναν οι κατηχούμενοι. Όμως και μετά την κατήχησή τους πάλι θα μπορούσαν και θα είχαν την ευκαιρία να μάθουν αρκετά πράγματα. Τώρα εδώ, επειδή κάναμε εμείς αυτή την κατήχηση και επειδή θα ήταν καλό να είχαμε μία εικόνα της Εκκλησίας, ότι η Εκκλησία είναι Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική, γι' αυτόν τον λόγο εκείνα που δεν πρόλαβε ο Άγιος Κύριλος ας μας επιτραπεί να τα πούμε εμείς, ώστε να έχουμε μία καλύτερη εικόνα περί της Εκκλησίας. Και στην παράγραφο αυτή που μιλεί περί των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία θα μιλήσουμε.

Θα εξαντλήσουμε τις άλλες τρεις ιδιότητες της Εκκλησίας, τα γνωρίσματα ότι η Εκκλησία είναι Μία, Αγία και Αποστολική, αφού το «Καθολική» έχει ήδη αναπτυχθεί. Σήμερα θα δούμε ότι η Εκκλησία είναι Μία. Γιατί είναι η Εκκλησία Μία; Να, αποτελεί ένα στοιχείο βασικό, θα λέγαμε, των χαρακτηριστικών της Εκκλησίας. Η Εκκλησία, αγαπητοί μου, είναι Μία λόγω της ενότητός της ή είναι Μία διότι προϋποθέτει την ενότητά της ή, επειδή είναι ηνωμένη, είναι Μία.

Ώστε βλέπουμε ότι η Εκκλησία είναι Μία, δεν είναι δύο και τρεις και δέκα, είναι Μία, ένεκα της ενότητος της Εκκλησίας. Και εφόσον κεφαλή της Εκκλησίας, αφού η Εκκλησία αποτελεί ένα σώμα, είναι ο Χριστός, δηλαδή κεφαλή της Εκκλησίας είναι ο Χριστός. Άρα, η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού, το οποίον Σώμα του Χριστού ζωοποιεί το ένα Άγιον Πνεύμα. Κάποτε σας έλεγα, όταν μιλούσαμε για το Άγιον Πνεύμα, κάτι το οποίο δεν πειράζει αν επαναλάβουμε, για να δείτε ότι μπαίνουν και τα δύο πρόσωπα της Αγίας Τριάδος εδώ, ότι στην Εκκλησία είναι ο Υιός.

Το Πνεύμα το Άγιο, ο Χριστός και το Πνεύμα το Άγιο. Σας είχα πει ότι η Εκκλησία έχει ένα διπλό θεμέλιο. Διπλό θεμέλιο. Το ένα είναι χριστολογικό και το άλλο είναι πνευματολογικό. Τι θα πει χριστολογικόν; Η Εκκλησία θεμελιώνεται με την παρουσία του Χριστού στον κόσμο και εκπηδά από τη λογχισμένη πλευρά του, που έρευσε από εκεί αίμα και νερό, που είναι το βάπτισμα και το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας, που τα δύο αυτά μυστήρια συνιστούν την Εκκλησία, το Σώμα του Χριστού. Ώστε το χριστολογικό θεμέλιο της Εκκλησίας είναι ότι η Εκκλησία είναι σώμα, το Σώμα του Χριστού. Έχουμε την Πεντηκοστή. Θα έχετε πάρα πολλές φορές ακούσει την έκφραση ότι η Πεντηκοστή είναι η γενέθλιος ημέρα της Εκκλησίας. Δεν είναι σωστός αυτός ο χαρακτηρισμός. Μόνο εάν πούμε, αν μείνουμε στο πνευματολογικό, θα λέγαμε, θεμέλιον, θα λέγαμε ότι είναι η θεμέλιος και η γενέθλιος ημέρα της Εκκλησίας. Διότι, απλούστατα, την ημέρα της Πεντηκοστής έχουμε το έτερον θεμέλιον της Εκκλησίας, που είναι το Πνεύμα το Άγιον, που θεμελιώνει την Εκκλησία. Και όπως το Σώμα του Χριστού μένει μέσα στην ιστορία,

μένει, όχι μόνο γιατί ο Χριστός είπε ότι θα είναι πάντα μαζί μας, λέει, είπε στους μαθητάς του: «Και εγώ θα είμαι έως της συντελείας του αιώνος». Εδώ συντέλεια υπονοεί τη Δευτέρα Του Παρουσία. Όσο υπάρχει ο κόσμος και η ιστορία, θα είναι μαζί σας, όχι μόνο με αυτήν την αόρατον πλευρά, αλλά και με την ορατή πλευρά, που είναι το σώμα του και το αίμα του στο μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας.

Έχουμε όμως και το πνευματολογικό, που είναι το Πνεύμα το Άγιον μέσα στην Εκκλησία. Διότι το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο το οποίο ζωοποιεί το σώμα της Εκκλησίας. Διότι το Πνεύμα το Άγιον είναι το τελετουργούν όλα τα μυστήρια. Το Πνεύμα το Άγιον θεμελιώνει τα μυστήρια. Αυτό επικαλούμεθα και λέμε στον Πατέρα: «Στείλε το Πνεύμα Σου το Άγιο να μεταβάλει το ψωμί αυτό σε σώμα του Χριστού Σου». Δεν λέει «του Υιού Σου», λέει «του Χριστού Σου», γιατί αναφέρεται στην ανθρωπίνη φύση. Και αυτό το κρασί που έχουμε εδώ, σε αυτό το ποτήριο, το Πνεύμα Σου το Άγιο πάντοτε να μεταβάλει σε αίμα του Χριστού Σου. Συνεπώς, ποιος τελετουργεί στην Εκκλησία μέσα; Το Πνεύμα το Άγιον. Βέβαια, και τα τρία πρόσωπα είναι, αλλά το Πνεύμα το Άγιον μένει στην Εκκλησία. Μας το ετόνισε αυτό ο Χριστός, ότι το Πνεύμα το Άγιο θα μένει μαζί σας.

«Άλλος Παράκλητος». Συνεπώς, οι δύο Παράκλητοι μένουν στην Εκκλησία και συνιστούν την Εκκλησία: ο Υιός, ο Χριστός πιο συγκεκριμένα, και το Πνεύμα το Άγιον. Άρα, τα θεμέλια της Εκκλησίας είναι το θεμέλιον διπλούν: χριστολογικόν, ως σώμα, και το πνευματολογικόν. Λοιπόν, ως πρόσωπα, προσέξτε τώρα εδώ, σας το έχω πει παλιά, δεν πειράζει να το ανανεώσουμε, ότι όταν μιλάμε για σώμα δεν έχουμε ανάδειξη προσώπων. Λοιπόν, λέμε η Εκκλησία είναι το Σώμα του Χριστού, δηλαδή είμαστε εμείς. Αλλά το Σώμα του Χριστού, δηλαδή οι πιστοί ως σώμα, ας μου επιτραπεί να πω μια λέξη...

Δεν είναι καθόλου όμορφη η λέξη «μάζα». Η μάζα στερείται προσώπου. Λέμε ότι μια οχλοκρατική περίπτωση είναι μια μάζα, δεν έχει πρόσωπο. Αλλά πώς μπορεί όμως η Εκκλησία να έχει πρόσωπο; Ξέρετε δε ο όρος «μάζα», τι κατάχρηση έγινε στον όρο αυτόν. Κάποια, ξέρω εγώ, συστήματα, ό,τι, ό,τι, ό,τι, πάντοτε κάνανε τους ανθρώπους μάζες. Η Εκκλησία είναι μάζα; Εάν ήταν μόνον Σώμα Χριστού, δεν θα είχαμε ανάδειξη προσώπων και, συνεπώς, θα ήταν μάζα. Αλλά όταν έρχεται το Πνεύμα το Άγιον και μερίζεται

αμερίστως — το Πνεύμα το Άγιο δεν μερίζεται, τα χαρίσματα μερίζει — και τότε έρχεται και επικάθηται το Πνεύμα το Άγιο σαν φλόγα πυρός, σαν στο κεφάλι του καθενός εκ των υπαρχόντων. Και δεν ήσαν οι δώδεκα, που εν τω μεταξύ είχε εκλεγεί ο Ματθίας· ήσαν 120 ψυχές, το ακούσατε; 120 ψυχές, το ακούσατε; Όλη η Εκκλησία, και οι Απόστολοι και οι πιστοί. Οι πρώτοι πιστεύσαντες ήσαν 120. Δέχονται όλοι το Πνεύμα το Άγιον επί των κεφαλών των. Αλλά όταν το Πνεύμα το Άγιον δείχνει ότι αμερίστως μερίζεται τα χαρίσματα, σημαίνει αυτό ανάδειξη προσώπων. Διότι θα μπορούσε σε εκείνη τη μάζα των εκατόν είκοσι να έρθει το Πνεύμα ως φλόγα επάνω σε όλους. Αλλά δεν το κάνει αυτό, αλλά επικάθεται στο κεφάλι του καθενός, που σημαίνει ότι τώρα έχουμε ανάδειξη των προσώπων. Ώστε το χριστολογικόν θεμέλιον αναδεικνύει το σώμα και το πνευματολογικόν θεμέλιον αναδεικνύει το πρόσωπο ή τα πρόσωπα, και τούτο εις τύπον της Αγίας Τριάδος, διότι η Αγία Τριάς είναι μία ουσία, μία ουσία, ας το πούμε, μάζα.

Μου συγχωρεθεί η λέξη, έτσι, εντός εισαγωγικών τη βάζω. Μία ουσία, έχουμε όμως τρία πρόσωπα. Οπότε δεν έχουμε, θα λέγαμε, ισοπέδωση των προσώπων, αλλά έχουμε ανάδειξη των προσώπων μέσα εις αυτόν τον χώρον της θεότητος. Έτσι και στην Εκκλησία. Συνεπώς, έχουμε σώμα, αλλά διασώζονται τα πρόσωπα. Και, συνεπώς, η Εκκλησία δεν είναι μάζα. Δεν είναι μάζα. Οι άνθρωποι έκαναν τους ανθρώπους μάζες, αλλά ο Χριστός την Εκκλησία Του δεν την έκανε μάζα. Νομίζω ήταν αναγκαίο να ειπωθεί αυτό, το έχω πει παλιά, ίσως πέρυσι, αλλά ήταν ανάγκη να ειπωθεί, για να καταλάβουμε ότι η Εκκλησία είναι Μία.

Λόγω της ενότητός της με την κεφαλή, που είναι ο Χριστός, όσο και με τη ζωοποίησή της, ζωοποίηση του σώματος, από το ένα — ένα είναι — το Άγιον Πνεύμα. Ακόμη η Εκκλησία είναι Μία, διότι η πίστις είναι μία. Ακόμη και η ελπίδα είναι μία. Και το βάπτισμα είναι ένα. Και η ομολογία είναι μία. Όταν λέγει, φερ' ειπείν, ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο περί της καλής ομολογίας, μία είναι η ομολογία. Αλλά και ένας είναι ο οίκος, ο οίκος του Θεού, και μία είναι η Βασιλεία του Θεού, ένας είναι ο Κύριος.

Ένας είναι ο Θεός, μία είναι η ποίμνη. Γι' αυτό λέγει στους Εφεσίους ο Απόστολος Παύλος — η οποία επιστολή του αυτή προς Εφεσίους είναι βαθιά, βαθιά εκκλησιολογική. Μια που το είπα αυτό, επιτρέψατέ μου, σε σχέση με τα προηγούμενα που είπαμε, των πνευματολογικών και των χριστολογικών θεμελίων της Εκκλησίας, ακούστε πώς το λέει ο Απόστολος Παύλος σε πάρα πολλά σημεία στις επιστολές του, που αν κάποιος θα έπρεπε να κάνει μια μετάφραση, θα βρισκόταν σίγουρα σε μια δυσκολία, εάν δεν είχε θεολογική γνώση. Λέει: «Εν Χριστώ Ιησού, εν Πνεύματι Αγίω». Αυτή είναι η φράση. «Εν Χριστώ Ιησού, εν Πνεύματι Αγίω». Μεταφράσατέ το.

Θα το μεταφράσουμε αυτό; Πώς θα το μεταφράσουμε; Είναι δύσκολο να το μεταφράσουμε. Αυτό εννοεί ό,τι σας έλεγα τόσην ώρα, το διπλούν θεμέλιον της Εκκλησίας. Δεν λέει «εν Χριστώ Ιησού», «εν Χριστώ Ιησού, εν Πνεύματι Αγίω». Πολύ σπουδαίο αυτό. Ακούστε, λοιπόν, τώρα σε αυτή την επιστολή του ένα μικρό κομματάκι, να δείτε τι συμπεριλαμβάνει, γιατί βέβαια αυτά που σας είπαμε είναι και από άλλες επιστολές. Εδώ τι περιέχει αυτό το μικρό κομματάκι, στο τέταρτο κεφάλαιο, ανάμεσα στους στίχους 4 και 6; Λέει: «Ένα σώμα και ένα Πνεύμα». Να και εδώ πάλι, ένα σώμα και ένα Πνεύμα. Ποιο είναι το Σώμα; Του Χριστού. Ποιο είναι το Πνεύμα; Η παρουσία του Αγίου Πνεύματος που ζωοποιεί το σώμα. Ένα σώμα και ένα Πνεύμα. Είναι ταυτόσημα αυτά.

«Εν Χριστώ Ιησού, εν Πνεύματι Αγίω», είναι ταυτόσημα. «Καθώς και εκλήθητε», όπως και κληθήκατε, «εν μιᾷ ελπίδι της κλήσεως υμών». Σε μία ελπίδα. Μία κλήσις, μία ελπίδα. «Εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα, εἷς Θεός και Πατήρ πάντων, ο επί πάντων και διά πάντων και εν πάσιν ημίν». Αυτό το «ο επί πάντων και διά πάντων και εν πάσιν ημίν» είναι σαν να ανοίγουμε μια ομπρέλα παγκόσμια, που να έχει το όνομα «Μία» και να καλύπτει όλα.

Θα πει ότι η Εκκλησία είναι Μία. Ακόμα, η Εκκλησία είναι Μία γιατί ο Κύριος είπε: «Και γενήσεται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν». Θα γίνει, λέει, μία ποίμνη, ένας ποιμένας. Αφού, λοιπόν, θα γίνει μία ποίμνη, εἷς ποιμήν, πώς μπορούμε να μιλάμε για πολλές Εκκλησίες; Βέβαια, εδώ να κάνω μια διευκρίνηση, γιατί ίσως, ίσως πει κανένας: εδώ μες στην πόλη δεν είναι, ξέρω εγώ, 10-15 ενορίες; Πόσες είναι; 20 ενορίες; Και ρωτώ, πόσες είμαστε; Ύστερα δεν μιλάμε και λέμε η Εκκλησία της Λάρισας, η Εκκλησία των Αθηνών, η Εκκλησία της Θεσσαλονίκης; Ύστερα δεν λέμε η Εκκλησία της Ελλάδος, η Εκκλησία της Ρωσίας, η Εκκλησία της Βουλγαρίας, Σερβίας; Αυτές είναι οι τοπικές Εκκλησίες.

Είναι, να πώς το λέει ο Απόστολος Παύλος, «μέλη εκ μέρους». Μέλη εκ μέρους. Δηλαδή το «εκ μέρους», δηλαδή θα πει το μερικό, δεν είναι παρά οι τοπικές Εκκλησίες. Αλλά ουσιαστικά μία είναι η Εκκλησία. Γιατί; Διότι, αφού τελούμε μία Θεία Ευχαριστία, όπου γίνεται εδώ, γίνεται λειτουργία στην παραπέρα Εκκλησία, στην παραπέρα, μία λειτουργία γίνεται. Δηλαδή, ουσιαστικά μία. Και έχουμε μία Θεία Κοινωνία: Σώμα και Αίμα του Χριστού. Δεν παίρνουν διαφορετικό Σώμα Χριστού και Αίμα Χριστού οι πιστοί σε αυτή την Εκκλησία και κάτι άλλο από αλλού. Αφού, λοιπόν, είναι παντού πάντοτε το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, και τούτο όταν πάντοτε ορθοδόξως προσφέρεται, ορθοδόξως, το ξαναλέγω αυτό, δηλαδή όπως είπε ο Χριστός.

Που λέμε «κατά πάντα και διά πάντα». «Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα». Μερικοί δεν καταλαβαίνουν αυτή τη φρασούλα, την ημιφρασούλα. Το «κατά πάντα και διά πάντα» θα πει: «κατά πάντα» θα πει «όπως μας είπες». Κατά πάντα, όπως μας είπες. Μας είπες να κάνουμε αυτό: «Τούτο, εκείνο να πείτε», λέει, «τούτο...». Είναι μία ανάμνηση και λοιπά. «Αυτό είναι το σώμα μου». Ό,τι είπες το κάνουμε. Κατά πάντα. Και «διά πάντα» είναι το χρονικόν. Δηλαδή, παντοτινά. Όπως μας είπες, παντοτινά. Αυτό θα πει το «κατά πάντα και διά πάντα».

Ε... Έτσι, παλιότερα, όταν δεν ήταν πολύ απλωμένη η Εκκλησία, τότε προσπαθούσαν να διασώσουν με μία εξωτερική μορφή αυτήν την ενότητα, την ενότητα, δηλαδή τη Μία Εκκλησία, ως εξής. Όταν λέω αυτό που σας είπα, είναι μέσα στον πρώτο αιώνα και αρχές του δευτέρου αιώνος. Ήδη κάτι μας διασώζει ο Άγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος, στη Δευτέρα του, αν θυμάμαι καλά, Απολογία. Το εξής, προσέξτε να δείτε, προσέξτε.

Εεεε... Την ημέρα της Κυριακής, «την του Ηλίου ημέραν», λέει ο Άγιος Ιουστίνος. Η ημέρα του Ηλίου ήταν η Κυριακή. Έχει διασωθεί. Ξέρετε ότι «ημέρα Ηλίου» έλεγαν στους Λατίνους. και λοιπά, διασώθηκε στις ευρωπαϊκές γλώσσες αυτό ως Sunday, αγγλικά. Sunday θα πει η μέρα του ηλίου. Είναι ακριβεστάτη μετάφραση αυτού που υπήρχε τότε, η μέρα του ηλίου. Monday, αγγλικά, είναι η ημέρα της Σελήνης. Συνεπώς, ήταν λέξεις, όροι του αρχαίου ειδωλολατρικού κόσμου. Για να είναι κατανοητός ο Άγιος Ιουστίνος, γιατί κάνει την απολογία του και στη Σύγκλητο και στον Αυτοκράτορα της Ρώμης, λέει «την του ηλίου ημέρα». Αυτή η ημέρα καθ' εμάς είναι η Κυριακή, έτσι, δηλαδή η ημέρα του Κυρίου.

Ε... Κάνουμε, μαζευόμαστε, έρχονται και από τα γύρω χωριά στην πόλη και υπήρχε μόνο μία εκκλησία. Οπότε, με το να υπάρχει σε μια πόλη μόνο μία εκκλησία, ο Επίσκοπος παρών, και έρχονται και από τα χωριά, έδιναν μία αισθητή εικόνα ότι η Εκκλησία είναι μία, βέβαια. Σε άλλη πόλη γινόταν κάτι παρόμοιο, σε άλλη πόλη κάτι παρόμοιο. Αυτό δεν μπορούσε βεβαίως να κρατήσει πολύ, εφόσον πλήθαιναν οι άνθρωποι. Θα πρέπει να έχουμε ένα κτίριο που να χωράει μέσα πάρα πολλούς ανθρώπους. Τι κτίριο θα γινόταν; Και ακόμη, αν θα γίνονταν πολλά κτίρια, ο Επίσκοπος πού θα πήγαινε; Θα ήταν μια εδώ και μια εκεί. Πώς θα γινόταν; Ακούστε, λοιπόν.

Εεε...

Υπάρχει ένα ύφασμα τόσο περίπου, ας το δείχνω με τα χέρια μου, μισό μέτρο περίπου οι διαστάσεις του, παραλληλόγραμμο κάπως, όχι τετράγωνο, το οποίο λέμε αντιμήνσιον. Αντί είναι ελληνική λέξη, mensa λατινικά θα πει τράπεζα, αντιμήνσιον θα πει αντιτραπέζιον, δηλαδή αντί της Αγίας Τραπέζης, ώστε μπορούμε να τελέσουμε τη Θεία Λειτουργία οπουδήποτε. Αυτό, μάλιστα, το ύφασμα ήταν κάποτε κολλημένο επάνω σε μια σανίδα. Κατηργήθη η σανίδα και έμεινε το ύφασμα. Στο ύφασμα αυτό επάνω

υπάρχουν ίχνη εγκαινιασμού κάποιας εκκλησίας, την οποία εκκλησία έχει εγκαινιάσει ο οικείος Επίσκοπος. Κατόπιν θα πάρει αυτά τα πολλά αντιμήνσια και θα βάλει τις σφραγίδες της Ιεράς Μητροπόλεως και την υπογραφή του ο Επίσκοπος. Αυτό είναι ένα είδος πιστοποιητικού, certificate, με συγχωρείτε που χρησιμοποιώ αυτές τις λέξεις, ένα είδος πιστοποιητικού ότι η ενορία που θα τελέσει τη Θεία Λειτουργία είναι κατ' εντολή του Επισκόπου και διασώζεται διά των αντιμηνσίων η ενότητα της τοπικής Εκκλησίας.

Βέβαια, και αυτό είναι κάπως ατονισμένο, διότι θα έπρεπε σε κάθε αλλαγή Επισκόπου να αλλάζουμε τα αντιμήνσια, αλλά δεν τα αλλάζουμε. Πολλές φορές στην Αγία Τράπεζα έχουμε του προηγουμένου, του προ-προηγουμένου, του προ-προ-προηγουμένου Επισκόπου έχουμε αντιμήνσια. Οπότε και αυτό κάπως είναι ατονισμένο. Σας το είπα για να σας τονίσω και να σας δείξω ότι η Εκκλησία είναι μία και προσπαθούν να τη διασώσουν, να διασώσουν την εικόνα της αισθητά. Ουσιαστικά όμως είναι, καλώς πάντων, μια υπερβολή. Η Εκκλησία είναι μία, γιατί εις ο Κύριος, ένα το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, είτε τελείται στην Αθήνα είτε τελείται στη Σόφια, είτε στο Βελιγράδι, είτε στην Αντιόχεια, είτε στη Μόσχα, είτε στην Αλεξάνδρεια, είτε στη Νέα Υόρκη, από τον Ορθόδοξον Αρχιεπίσκοπο, οπουδήποτε, είναι μία η Εκκλησία. Προχωρώ. Ακόμη, ο Κύριος είπε ότι είναι η άμπελος η αληθινή. Αλλά δεν μπορούν να υπάρχουν πολλές αληθινές άμπελοι. Μία πρέπει να είναι η άμπελος η αληθινή. Συνεπώς, μία, δεν σηκώνει. Στην αρχιερατική του προσευχή ο Κύριος είπε «ίνα πάντες εν ώσιν». Όλοι να είναι ένα.

Αυτό το ένα πώς θα το εννοήσουμε; Να υπάρχουν όλοι, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος σε μια του επιστολή, το αυτό φρονείν, να έχουν όλοι την ίδια πίστη και το ίδιο φρόνημα, να ζουν την ίδια πίστη, τον ίδιο τρόπο ζωής και να έχουν το ίδιο φρόνημα. Αυτό θα πει όλοι να είναι ένα. Σας είπα προηγουμένως ότι η Εκκλησία, αλλά θα το ξαναπώ πάλι, γιατί με την ευκαιρία του «ίνα πάντες εν ώσιν, καθώς ημείς εν εσμέν». Ακούστε αυτό το «καθώς». Αυτό το «καθώς» έχει όλο το βάρος. Να είναι όλοι ένα, όπως, καθώς, όπως εμείς. Ποιοι εμείς; Εγώ, ο Υιός, ο Πατήρ και το Πνεύμα το Άγιον είμεθα ένα. «Ίνα πάντες εν ώσιν, καθώς ημείς εν εσμέν», είμεθα ένα. Άρα, λοιπόν, η ενότητα της Εκκλησίας απεικονίζει ταυτόχρονα, σε αυτό υπάρχει η αρχή, αυτό ξαναλέω όμως,

απεικονίζει. Απεικονίζει πιστά την ενότητα της Αγίας Τριάδος, που έχουμε μία ουσία εκεί, τρία τα πρόσωπα, μία ουσία εδώ, ένα σώμα, πολλά τα πρόσωπα. Είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό. Κάποτε σας έλεγα, και είναι, μου φαίνεται, ίσως και λίγο επίκαιρο να το πει κανείς, το εξής. Σας έλεγα κάποτε, και είναι ίσως επίκαιρο να το ξαναπεί κανείς, ότι στο Σύνταγμα

υπήρχε, το ελληνικό Σύνταγμα, τώρα γύρω από τα νομικά έχω μεσάνυχτα και αν κάνω κανένα λάθος εδώ, όσοι είναι νομικοί ας με συγχωρούν, υπήρχε, μου φαίνεται, στο πρώτον άρθρο ότι «εις το όνομα της Αγίας Τριάδος» κτλ. Έτσι ξεκινούσε το Σύνταγμα το ελληνικό. Αυτό, «εις το όνομα της Αγίας Τριάδος», αυτό σήμερα δεν είναι πρώτο, είναι τρίτο, είναι κάτι άλλο, το έχουν βάλει σε πιο κάτω σειρά και δεν είναι αυτό σήμερα πρώτο. Αυτό, όπως συνηθίζεται, ξέρετε τι κάνουν οι νομικοί. Οι νομικοί ερμηνεύουν το Σύνταγμα, ερμηνεύουν τους νόμους. Ίσως δεν θα μπορούσαν να φανταστούν οι νομικοί ότι...

είχε μπει αυτό στα παλαιά Συντάγματα, τώρα δεν υπάρχει, τώρα τελευταία δηλαδή έχει βγει, εδώ δέκα-είκοσι χρόνια, δεν ξέρω πόσο έχει βγει, ότι αποτελεί την κλείδα, την κλείδα του νοήματος του Συντάγματος του ελληνικού. Ξέρετε γιατί αποτελεί την κλείδα; Διότι όταν λέγει «εις το όνομα της Αγίας Τριάδος», επικαλείται την Αγία Τριάδα. Όχι απλώς λέει τον Άγιο Τριαδικό Θεό, όχι απλώς για να ευλογηθεί το Σύνταγμα και η εφαρμογή του, και αυτό αναμφισβήτητα, αλλά κυρίως σας είπα ότι είναι η κλείδα. Δεν είναι ευχετική η θέση εκεί, αλλά αποτελεί κλείδα, ότι όπως η Αγία Τριάς

—ερμηνεία κάνουμε— όπως η Αγία Τριάς είναι μία ουσία, τρία πρόσωπα, έτσι πρέπει να είναι ο ελληνικός λαός. Μία ουσία, πολλά πρόσωπα. Τι σημαίνει αυτό; Ότι πρέπει ο ελληνικός λαός να έχει ενότητα μέσα στην πολλαπλότητα των προσώπων. Να γιατί αποτελεί κλείδα. Αλλά μεταθέτοντας από εκεί αυτό, τότε χάσαμε την κλείδα. Αγαπητοί μου, όχι μόνο γιατί θα έπρεπε να είναι τύποις πρώτον, αλλά και έπρεπε και να ερμηνεύεται αυτό και θα έπρεπε τότε όλη η αγωγή, η παιδεία, τα πάντα, αγωγή η κοινωνική, αγωγή οικογενειακή, τα πάντα να βοηθούσαν σε αυτό το σημείο, να είναι ο ελληνικός λαός ενωμένος, να είναι ένα και ενωμένος μέσα σε μια πολλαπλότητα των προσώπων, δηλαδή χωρίς να καταστρέφονται τα πρόσωπα, η ανθρωπίνη προσωπική πρωτοβουλία. Όχι, έχουμε ανάδειξη των προσώπων. Γι' αυτό εδώ, «ίνα πάντες εν ώσιν, καθώς ημείς εν εσμέν». Όλοι να είναι ένα, όπως εμείς είμεθα ένα. Συνεπώς, το δόγμα της Αγίας Τριάδος είναι το πρότυπον της Εκκλησίας και ενός λαού Ορθοδόξου,

που έχει αποδεχθεί την πίστην εις τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Είναι πάρα πολύ σπουδαίο αυτό, είναι παμμέγιστο αυτό, αλλά φοβάμαι, σε εποχές που πλησιάζουμε πια να υποδεχθούμε έναν Αντίχριστον, φοβάμαι ότι αυτά δεν ξέρω αν ποτέ ξαναγυρίσουν πίσω και η κλείδα αυτή μήπως θεωρείται οριστικώς χαμένη, απολεσθείσα οριστικώς. Το φοβάμαι. Μακάρι να μην ήταν έτσι, αλλά το φοβούμαι. Ακόμη, ο Απόστολος Παύλος εκφράζει την ενότητα της Εκκλησίας σαν Σώμα Χριστού. Ακόμη και ως Παρθένον Αγνήν, η οποία είναι ηρμοσμένη τω Χριστό

Ηρμοσμένη τω Χριστώ. Να τα εξηγήσω. Ηρμοσμένη είναι δική του λέξη, στον Απόστολο Παύλο. Είναι από το αρμόζω. Θα πει ταιριάζω. Αν ερωτήσετε σε ποιο σημείο έχουμε το κέντρο του μυστηρίου του γάμου, γιατί είναι γνωστό ότι δεν είναι ολόκληρο το μυστήριο του γάμου, ολόκληρο είναι, αλλά είναι το πλαίσιο και η καρδία. Όπως και η Θεία Λειτουργία ολόκληρη είναι, αλλά η καρδία της Θείας Λειτουργίας είναι η ευχή της Αγίας Αναφοράς. Το υπόλοιπο της Λειτουργίας αποτελεί το πλαίσιο, πολύ φυσικό. Έτσι και εδώ, ο γάμος έχει την καρδία του και το πλαίσιό του. Ποια είναι η καρδία του μυστηρίου του γάμου;

Ο ιερεύς παίρνει το χέρι του ανδρός και το χέρι της γυναικός και τα αρμόζει. Τα παίρνει και τα αρμόζει, δηλαδή τα ενώνει. Και καθ' όλο το μήκος της ιερολογήσεως του μυστηρίου μένουν τα χέρια των νεονύμφων ηρμοσμένα, δηλαδή ενωμένα. Προσέξτε τώρα εδώ. Λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι εγώ παίζω ένα ρόλο κουμπάρου. Δεν ξέρω αν ποτέ το ακούσατε αυτό. Ένα ρόλο κουμπάρου. Όπως και ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής έχει παίξει ένα ρόλο κουμπάρου. Εγώ, λέγει, ήρμοσα την Εκκλησία με τον Χριστό. Πώς;

Των Κορινθίων την Εκκλησία. Έτσι, όταν κηρύσσει τον Χριστό και πιστεύουν οι Κορίνθιοι, συνεπώς ήδη δημιουργεί τη νύμφη και την προσφέρει τώρα στον Νυμφίο. Άρα, λοιπόν, ο Παύλος είναι ο κουμπάρος, γιατί αυτός αρμόζει. Θέλετε ακόμη; Ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής. Εγώ, λέει, δεν είμαι ο Νυμφίος, εγώ είμαι ο φίλος του Νυμφίου. Ο οποίος τι έκανε, ο φίλος του Νυμφίου; Προετοίμασε τη νύμφη, εβάπτισε το λαό για να δεχθεί τώρα τη νύμφη αυτή ο Χριστός. Ώστε και ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής είναι ένα είδος κουμπάρου. Βλέπετε εδώ ότι έχουμε αυτήν τη συναρμολόγηση. Είναι κάτι πάρα πολύ σπουδαίο.

Η Εκκλησία με τον Χριστό. Ακόμα έχουμε μια άλλη εικόνα, την εικόνα της οικοδομής. Η εικόνα της οικοδομής λέγει «συναρμολογουμένη και αύξουσα», λέει ο Απόστολος, «εις ναόν Άγιον εν Κυρίω». Το θεμέλιό της είναι ο Χριστός. Έτσι βλέπει κανείς ότι είναι η μία πέτρα πάνω στην άλλη πέτρα. Δηλαδή εμείς είστε, λέει, λίθοι ζώντες, λίθοι, πέτρες ζωντανές, που κτίζεται η Εκκλησία. Ακόμη η Εκκλησία ονομάζεται Οίκος Θεού και Ναός του Θεού, εξού και οι λίθοι ζώντες που κτίζουν τον Οίκον του Θεού, το Ναό του Θεού.

Ακόμη είναι ένας ο Άρτος. Ήδη πρόλαβα και σας το είπα πιο μπροστά, το ξαναλέγω πάλι άλλη μια φορά. Το Μυστήριον της Ευχαριστίας είναι ο Άρτος της Ευχαριστίας, ο οποίος είναι ένας. Μη μου πείτε ότι όσοι ναοί, τόσα πρόσφορα. Ένας είναι ο Άρτος. Και λέει ο Απόστολος Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους 10,17: «Εις άρτος, εν σώμα, οι πολλοί εσμέν». «Οι πολλοί είμεθα», λέει, «ένας άρτος, ένα σώμα, οι γαρ πάντες εκ του ενός άρτου μετέχομεν». Γιατί, λέγει, όλοι μετέχομεν, οι πάντες, όλοι μετέχομεν από τον έναν αυτόν άρτον.

Όπου και να κοινωνήσουμε, είτε στη Νέα Υόρκη είτε στη Μόσχα, είτε στην Αθήνα είτε στη Λάρισα, Σώμα και Αίμα Χριστού κοινωνούμε. Ένας είναι ο άρτος. Υπάρχει μια πάρα πολύ ωραία ευχή στο βιβλίο της Διδαχής των Δώδεκα Αποστόλων, το πανάρχαιο βιβλίο που σας λέω, η οποία ευχή χρησιμοποιείται και, όπως μου φαίνεται, και στη Λειτουργία του Αγίου Κλήμεντος Ρώμης, μου φαίνεται. Ακούστε τι λέει: «Ώσπερ ην τούτο το κλάσμα διεσκορπισμένον επάνω των ορέων και συναχθέν εγένετο εν, ούτω συναχθήτω σου η Εκκλησία από των περάτων της γης εις την σην Βασιλείαν». Όπως λέει, αυτό το ψωμί, αυτό το κομμάτι, ο άρτος ήταν, τι ήταν; Θερίστηκε από στάχυα που ήταν στις πλαγιές των βουνών, που το έσπειραν, στις πεδιάδες όπου, δείτε, το έσπειραν, το θέρισαν, το μάζεψαν, έκαναν με τα πολλά σπυριά σιτάρι, το έκαναν ένα ψωμί και είναι εδώ. Όπως, λοιπόν, αυτό ήταν απλωμένο και τώρα μαζεύτηκε σε ένα ψωμί, σε έναν άρτον, έτσι, λέγει, να συναχθεί, να μαζευτεί η Εκκλησία σου από τα πέρατα της γης, της οικουμένης, της γης, στη δική σου τη Βασιλεία. Είναι πάρα πολύ ωραία ευχή αυτή που δείχνει την ενότητα της Εκκλησίας. Η Εκκλησία, λοιπόν, είναι μια ορατή πραγματικότητα. Προσέξτε, ορατή πραγματικότητα.

Ας προσέξουμε όμως το εξής, διότι εν ονόματι, εδώ τώρα θέλω να προσέξετε τα λίγα λεπτά που μας μένουν, εν ονόματι αυτής της μίας Εκκλησίας χαλκεύονται θεωρίες πονηρές. Και εξηγούμαι. Από την εποχή μας, βέβαια δεν είναι καινούριο, είναι παλιό, είναι από την εποχή λίγο προ της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως. Τώρα όμως έχει πάρει πολύ φοβερές διαστάσεις. Γίνεται μια προσπάθεια ενώσεως των Εκκλησιών. Το επιχείρημα: ο Χριστός είπε «και γενήσεται μία ποίμνη, εις ποιμήν». Ο Χριστός είπε ότι η Εκκλησία είναι μία.

Το επιχείρημα, συνεπώς, πρέπει να ενωθούμε μεταξύ μας. Αλλά πώς εννοούμε αυτή την ένωση όταν, επί παραδείγματι, προτείνει αυτή την ένωση στους Ορθοδόξους η λεγόμενη Παπική Εκκλησία; Πώς το εννοούμε αυτό;

Ακόμη προτείνει, τείνει χείρα ενώσεως ο προτεσταντικός κόσμος, ο κατακομματιασμένος προτεσταντικός κόσμος. Πώς θα το εννοήσουμε αυτό; Εεε... Εννοείται αυτή η ένωση ως εξής. Προσέξτε. Όπως έχουμε μία μηχανική ένωση.

Δώσε μου το χέρι σου, κυρία μου, δώσε μου το χέρι σου, κυρία μου, και τώρα κάναμε έναν ωραίο κύκλο. Χορεύουμε ένα καλαματιανό, μια που βρισκόμαστε με ενωμένα τα χέρια. Αυτή η ένωση είναι μηχανική, είναι εξωτερική. Δεν αποβάλλει τίποτα η κάθε Εκκλησία όταν ζητά την ένωση με την άλλη. Δεν αποβάλλει τίποτα, κρατάει αυτά που έχει. Όταν η Ρώμη μάς προτείνει να ενωθούμε, η ίδια δεν αποβάλλει τίποτε. Η ένωση, και μην το ξεχνάτε ποτέ, εννοείται ως εξής.

Όπως ένας καρπός προσλαμβάνει ουσίες διαμέσου του μίσχου και του κορμού του φυτού από τη γη διά των ριζών και μεγαλώνει εκ των έσω προς τα έξω. Βλέπετε, το καρπούζι μέσα στο λουλούδι είναι πολύ μικρό. Μετά αρχίζει να μεγαλώνει, πέφτει το λουλούδι, μεγαλώνει. Ο καρπός πώς μεγαλώνει; Το καρπούζι πώς μεγαλώνει; Μεγαλώνει γιατί του βάζουμε, δηλαδή, κάτι απ' έξω εμείς; Όχι. Αυτό παίρνει ουσίες και μεγαλώνει εκ των έσω προς τα έξω. Τις ουσίες δε που παίρνει τις μετασχηματίζει σε αυτό που χρειάζεται. Το έμβρυον μέσα στην κοιλιά της μάνας του τι παίρνει; Παίρνει τροφή και μεγαλώνει. Του δίνουμε τίποτε απ' έξω εμείς;

Παίρνει από τη μάνα την τροφή. Πώς την παίρνει; Διά του αίματός της κλπ., κλπ. Τι σημαίνει αυτό; Ή εμείς οι ίδιοι πώς τρεφόμαστε, να πάρουμε αυτό το παράδειγμα. Πώς τρεφόμαστε; Βάζουμε φαγητό μέσα στο στομάχι μας. Το στομάχι μας τώρα παίρνει το φαγητό και τι το κάνει; Το στέλνει στα κύτταρα; Δεν το στέλνει στα κύτταρα το φαγητό.

Ψωμί, τυρί, κρασί. Θα στείλει ψωμί, τυρί, κρασί στα κύτταρα; Θα μεταβληθεί σε αίμα. Θα πάρει την τροφή το συκώτι μας, θα το μεταβάλει σε αίμα και το αίμα, με τη βοήθεια της καρδιάς — τα λέω καλά, αγαπητοί κύριοι ιατροί; — θα το στείλει στα κύτταρα. Τα κύτταρα θα πάρουν το αίμα, τροφή που μετασχηματίστηκε. Διότι αν εγώ βάλω στα κύτταρά μου μέσα, βάλτε μέσα στην πλευρά, βάλτε μια ένεση με γάλα, με τυρί, κρασί, θα πεθάνουμε αμέσως. Αντέχομαι; Δεν πεθάνω; Λοιπόν, προσέξτε παρακαλώ. Σημαίνει ότι αυτό που θα προσληφθεί θα μεγαλώνει τον καρπόν εκ των έσω προς τα έξω. Δηλαδή...

Παίρνεις τον άνθρωπο τον άλλον, τον κοσμικό, τον όποιον, όποιον, όποιον, τον μουσουλμάνο, τον Ινδουιστή, τον Βουδιστή. Θα τον πάρεις, θα του κάνεις κατήχηση. Και αφού του κάνεις κατήχηση, θα τον βαπτίσεις με την ορθήν Ορθόδοξον Πίστη. Και τότε, και τότε θα ενωθεί με την Εκκλησία και τότε, αφού βαπτιστεί, θα κοινωνήσει το σώμα και το αίμα του Χριστού. Το ξέρετε, τα μωρά μας τα κοινωνούμε πριν τα βαπτίσουμε; Αυτό λέγεται αύξησις εκ των έσω. Έτσι μεγαλώνει η Εκκλησία. Έτσι μεγαλώνει. Έτσι προσλαμβάνει τον κόσμο, τον μεταστοιχειώνει, τον μεταποιεί και τον κάνει ζώντα στην Εκκλησία. Αν προσλάβει απ' έξω...

Λέγεται εκκοσμίκευση της Εκκλησίας. Ή έχετε αντίρρηση; Λέγεται. Όταν παίρνω εγώ τον άλλον έτσι, με τα τσαρούχια που λένε, τότε κάνω εκκοσμίκευση της Εκκλησίας. Ώστε πώς εννοούμε την ένωση των Εκκλησιών; Πώς την εννοούμε; Θέλετε να προχωρήσω; Προσέξτε ένα σημείο, παρακαλώ, εδώ. Εδώ.

Εεεε...

Υπάρχει μια θεωρία που λέγεται η θεωρία των κλάδων. Βραντς Θεωρή Θεωρία των κλάδων Αυτή είναι στην ημερησία διάταξη την εποχή μας. Σημαίνει ότι η κάθε Εκκλησία, η Ορθοδοξία, ο Προτεσταντισμός στα κατακερματίσματά του, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, η καθεμιά έχει διατηρήσει κάποια σημεία αλήθειας. Συνεπώς, η αλήθεια είναι κατακερματισμένη. Άρα, για να έχουμε πλήρη και ολόκληρη την αλήθεια, πρέπει να ενωθούν οι Εκκλησίες, για να έχουμε ολόκληρη την αλήθεια. Μα τότε θα λέγαμε, πώς εμείς λέμε στο Σύμβολο της Πίστεως «μίαν, Ἁγίαν, Καθολικήν και Ἀποστολικήν Ἐκκλησίαν»; Ιδίως το «Αποστολική» — θα το δούμε αυτό — είναι πάρα πολύ σπουδαίο, που σημαίνει την Αποστολική Παράδοση. Διότι, διότι, διότι τότε σημαίνει ότι η Εκκλησία μας δεν έχει ολόκληρη την αλήθεια. Και αφού δεν έχει ολόκληρη την αλήθεια, τότε δεν μπορεί να σώζει. Κατά τη θεωρία σώζει μόνο η ένωση των Εκκλησιών.

Θα ενώσουμε τα επιμέρους κομμάτια της αληθείας, για να έχουμε την αλήθεια. Μόλις και ανάγκη να σας πω, αγαπητοί μου, ότι αυτό είναι μια φοβερή βλασφημία. Δεν υπάρχει ίχνος αληθείας και πραγματικότητας σε αυτή τη θεωρία, και όμως αυτή η θεωρία αυτή τη στιγμή είναι στην ημερησία διάταξη. Δεν είναι πάρα πολύ καινούργια, είναι κάποιες δεκαετίες πίσω, αλλά είναι στην ημερησία διάταξη. Έχουμε κάτι άλλο. Έχουμε τον διαβόητο οικουμενισμό. Ο οικουμενισμός ομιλεί για μια ενότητα των Εκκλησιών, των χριστιανικών δυνάμεων. Αλλά αυτή η ενότητα είναι τελείως εξωτερική. Αυτό που σας είπα: ελάτε να πιάσουμε τα χέρια μας και να αρχίσουμε να χορεύουμε καλαματιανό. Λοιπόν, μετά όμως τελείωσε ο καλαματιανός και αφήναμε τα χέρια μας και πάλι είμαστε όχι ενωμένοι. Όταν...

Από τέτοια κεραμίδια μπορεί να είναι οι Ορθόδοξοι, οι Παπικοί ή οι Προτεστάντες, αλλά λένε ότι πρέπει να κάνουμε μία θρησκεία, όχι ενότητα Χριστιανισμού, αλλά μία θρησκεία. Και τότε θα μας προσθέσουν μέσα σε αυτά τα τρία κομμάτια του Χριστιανισμού — Ορθοδοξία, Προτεσταντισμός, Ρωμαιοκαθολικισμός, Παπισμός — θα μας προσθέσουν τις άλλες θρησκείες. Αν ενθυμείστε, πριν από είκοσι χρόνια, όσοι έχετε μια καλή μνήμη, κάποιος υπουργός τότε δημοσίευε σε κάποια εφημερίδα κάτι επιφυλλίδες και, ούτε λίγο ούτε πολύ, τα άρθρα του αυτά ευνοούσαν...

Την ένωση της Ορθοδοξίας με τον Μουσουλμανισμό.

Μάλιστα. Μάλιστα, τούτο διότι θέλαμε να έχουμε αγαθές σχέσεις με τους Άραβες, τους Μουσουλμάνους κλπ., ιδίως με τους Αιγυπτίους, που τότε οι Αιγύπτιοι, αν ενθυμείστε και αν ενθυμούμαι καλά, διώχναν τους Έλληνες από την Αίγυπτο. Ακούστε τώρα, μην πάτε μακριά. Ο νυν Πατριάρχης, λυπούμαι που το λέγω, είπε — δημοσιεύθη αυτό στην εφημερίδα, θα το διαβάσετε πολλοί από εσάς — ότι ο Μωάμεθ ήταν Απόστολος του Θεού. Εάν λοιπόν μιλάμε έτσι... Ποιος; Ορθόδοξος ο Πατριάρχης. Του λέγαμε: «Έλα εδώ, γιατί το λες αυτό;»

Θα απαντούσε ίσως ότι: «Μα πώς θα σταθούμε σε έναν κόσμο, φερ' ειπείν η Αίγυπτος, που είναι μουσουλμάνοι; Πρέπει κάποιους ελιγμούς να κάνουμε». Τι παραδοσάκια είδαστε! Και το μαρτύριο πού πήγε; Πού πάει το μαρτύριο; Αλλά σε ένα βαθύτερο, θα λέγαμε, σε ένα μεγαλύτερο βάθος, το πράγμα είναι ότι υπηρετούμε τον οικουμενισμό. Έτσι λοιπόν θα μπει ο μουσουλμανισμός, θα μπει ο βουδισμός και όλες οι ανατολικές θρησκείες. Θα το είδατε εξάλλου και σε φωτογραφία, που έγινε μια περίεργη συμπροσευχή, αυτό το κομφούζιο, αυτό το κράμα, αρχηγοί πολλών θρησκειών στον κόσμο. Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά...

Μία προπαιδεία. Είναι γυμνάσματα, είναι ασκήσεις πώς θα προχωρήσουμε εις τον οικουμενισμό. Και ο οικουμενισμός επικαλείται την ενότητα της Εκκλησίας και των ανθρώπων, ότι η Εκκλησία είναι μία, αλλά χωρίς ο βουδιστής να αποβάλει τον Βούδα, χωρίς ο μουσουλμάνος να αποβάλει τον Μωάμεθ και ούτω καθεξής. Είναι ακατανόητα πράγματα, για να δείτε σε ποια κατάσταση έχουμε φτάσει. Αλλά ο οικουμενισμός, όπως πολύ ορθά ελέγχθηκε, χαρακτηρίστηκε παναίρεσις, είναι ο δρόμος ο πλατύς που οδηγεί κατευθείαν στον Αντίχριστον. Σημειώσατε ότι, όπως κάποιος... Έχω ένα βιβλίο...

Εκδιηγείται εκείνους που άλλαξαν τη γλώσσα. «Δεν βάζουμε», λέει, «τόνους, δεν βάζουμε ορθογραφία, οπότε», λέγει, «δεν έχεις να πέσεις, όταν όλα γίνονται όπως τα ακούμε». Ε, βέβαια. Δηλαδή δεν κάνω λάθος πια, ορθογραφικά λάθη δεν κάνω, αφού δεν υπάρχει περίπτωση να πέσω. Όταν είμαι στο πάτωμα, είμαι χάμω, κάθομαι, έχω περίπτωση να πέσω; Όταν ισοπεδώσω τη γλώσσα, έχω περίπτωση να κάνω λάθος; Έτσι και εδώ πέρα. Φοβερό πράγμα αυτό, φοβερό. Είναι η τελευταία αίρεση, γιατί δεν υπάρχει άλλη αίρεσις. Δεν υπάρχει. Ό,τι θέλετε πείτε. Μα θα μου πείτε: «Πού το ξέρεις; Μπορεί να υπάρξουν άλλες αιρέσεις». Μα υπάρχει μεγαλύτερη περίπτωση από το να ενωθούν οι θρησκείες όπως είναι, χωρίς να αλλάξουν τίποτα, να κρατάει ο καθένας το δικό του;

Μεγαλύτερο πράγμα; Δεν υπάρχει. Συνεπώς, είναι η τελευταία αίρεση στην ιστορία και η λεωφόρος που οδηγεί, αγαπητοί μου, εις τον Αντίχριστον. Στο τέλος ο Αντίχριστος θα κάνει το εξής: αφού βέβαια θα οδηγηθεί όλη η ανθρωπότητα στον Αντίχριστο διά της λεωφόρου του οικουμενισμού, ώστε να μην υπάρχουν ομάδες αντιδράσεως — προσέξτε — να μην υπάρχουν ομάδες αντιδράσεως εις ολόκληρη την οικουμένη, τότε ο Αντίχριστος δεν θα δεχθεί αυτό να το κρατήσει. Αυτό θα το καταργήσει. Και τότε από το σχήμα του οικουμενισμού θα το καταργήσει και θα πει ότι...

Οι θρησκείες περίμεναν να φτάσουν να βρουν τον Μεσσία. Ο Μεσσίας είμαι εγώ. Και όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, τότε θα κτίσει τον Ναό του Σολομώντος και θα καθίσει στον Ναό του Θεού και θα αποδεικνύει ότι αυτός είναι Θεός. Το λέει στους Θεσσαλονικείς ο Απόστολος Παύλος. Βλέπετε λοιπόν ότι πάμε στον οικουμενισμό, αυτός θα καταργηθεί και θα αναδειχθεί ο Αντίχριστος ως Θεός. Αντιλαμβάνεστε ότι όλα αυτά, αγαπητοί μου, είναι πάρα πάρα πολύ σοβαρά. Μιλάμε για την ενότητα της Εκκλησίας, ότι η Εκκλησία είναι μία, αλλά δεν σημαίνει με αυτό ότι πρέπει να γίνει εκμετάλλευσις του πράγματος. Σας...

Φτάσαμε εις αυτό το φοβερό θέμα, σε αυτή τη φοβερή θεωρία, να μιλάμε περί της ενώσεως των Εκκλησιών με αυτόν τον τρόπο. Εγώ δεν ξέρω πώς να σας το πω, αλλά θα σας το πω. Θα δείξετε αντίσταση όσο υπάρχετε στη ζωή σας. Και εσείς να το πείτε στα παιδιά σας. Αντίσταση, αν αύριο αρχίσει να προπαγανδίζεται πιο φανερά. Προπαγανδίζεται. Ο οικουμενισμός έχει σχεδόν αλώσει την Εκκλησία της Αμερικής. Ναι, έχει σχεδόν αλώσει την Εκκλησία της Αμερικής, γιατί ο Αρχιεπίσκοπος είναι οικουμενιστής. Δεν θα λέω καινούργια πράγματα, ούτε υβρίζω,

συκοφαντώ. Είναι γνωστό. Καταλαβαίνετε λοιπόν ότι αύριο έρχεται ένας Αρχιεπίσκοπος ο οποίος είναι οικουμενιστής. Τότε από τη Σκύλλα πάμε στη Χάρυβδη. Γι' αυτό προσέξτε πάρα πολύ. Είναι θέματα εκτάκτως λεπτά και εκτάκτως σπουδαία. Ώστε εκείνα που έρχονται αύριο, τα σημερινά, όσο φοβερά και να είναι, θα ωχριούν. Θα ωχριούν. Γι' αυτό λοιπόν πρέπει ο λαός του Θεού να είναι σε μία διαρκή επιφυλακή στα θέματα της πίστεώς του και στα θέματα εκείνων που είναι φύλακες...

πίστεώς του, διότι Διότι ο κάθε εφημέριος στο χωριό δεν είναι ο φύλακας της πίστεως στον κλήρο που του έβαλε ο Θεός; Σε αυτό το μικρό κομματάκι που λέγεται χωριό, εκατό, διακόσιες, πεντακόσιες, χίλιες ψυχές, δεν είναι ο φύλακας αυτού του χωριού, της ορθής πίστεως ο φύλακας; Γι' αυτό προσέξατέ το. Επειδή οι μεν ποιμένες μεταβάλλονται σε λύκους, όπως λέει ο Κύριος, και οι φρουροί σε προδότας, καθώς λέει ο Κύριος, γι' αυτό ας προσέξουμε πάρα πολύ. Τα πράγματα είναι μακροπρόθεσμα.

Ο οικουμενισμός είναι μέγας, μέγας κίνδυνος. Ο τελευταίος κίνδυνος. Δεν υπάρχει πιο μεγάλος, όπως σας είπα, που λέει ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς ότι είναι η παναίρεσις. Τον οικουμενισμό πρέπει να προσέξουμε πολύ. Μην πείτε: «Καλά δεν είναι;» Ξέρετε τι επιχειρήματα χρησιμοποιούνται, τι λογικά, εντός εισαγωγικών, και ωραία επιχειρήματα υπέρ της ενώσεως των Εκκλησιών. Γιατί να μη θέλουμε ειρήνη; Γιατί να μην είμεθα ενωμένοι; Γιατί; Όλα αυτά είναι τόσο ωραία. Ο Θεός δεν θέλει να είμεθα ενωμένοι; Προσέξτε. Είναι και η ειρήνη των ληστών, είναι και η ειρήνη των δαιμόνων. Δεν είναι η ειρήνη του Θεού και δεν είναι η ενότητα του Θεού. Πρέπει λοιπόν να σταθούμε όρθιοι και ακέραιοι στην πίστη μας.

Πρέπει να καταλάβουμε ότι η Εκκλησία είναι μία, όπως ακριβώς την όρισαν οι Σύνοδοι και καταχωρήθηκε μέσα στο Σύμβολο της Πίστεως. «Πιστεύω εις μίαν Εκκλησία», όπως...