Catecheses of St Cyril 165 | 11-12-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are at paragraph 24 of Saint Cyril’s Eighteenth Catechetical Lecture. Those of you who have the book, we are on page 241, at line 31. Line 31. And I believe I have told you this as well: in the margin, the lines are numbered in groups of five—5, 10, 15. In this, his final catechetical lecture before the Baptism of the illuminandi—that is, those preparing for illumination, for Baptism, and therefore called the illuminandi—Saint Cyril...

...gives them this instruction. In this final catechetical lecture, he has also spoken to them about the Church. After the resurrection of the dead comes the subject of the Church, then eternal life, then a few final exhortations in view of their Baptism, and afterward the catechetical lecture ends. He is in a hurry because they had to be baptized at Pascha. More precisely, the Baptism takes place on the evening of Great and Holy Saturday. And he tells them—we shall not examine this today—that the catechetical lectures will begin again on Bright Monday. These, of course, will not be the same lectures already delivered, but the so-called Mystagogical Catecheses, which concern the Mysteries of the Church and into which they were to be instructed and initiated after their Baptism. It is striking that these lectures began on the second day of Pascha. Indeed, he told them that they would receive instruction every day. But for now he is in a hurry, and that explains it. What a pity that he is rushing! Ah, if only he were not! Saint Cyril could have told us so very much more. But he is in haste and must conclude these subjects very quickly, since the whole course of instruction followed the backbone of the Creed, though he could, of course, have said much more. Yet it seems he reserved those things for later—not merely that it seems so; he said as much—the...

...he had said in the Eighteenth Catechetical Lecture, as we have already seen, that after Baptism they would return to these matters, or hear them in sermons delivered within the Church, such as sermons on the Gospel and so forth. He has addressed the phrase “One, Holy, Catholic Church.” As I told you, he omits “Apostolic,” and I explained why last time. We shall examine it ourselves, God willing, though certainly not today. First he analyzed—and this is a slight reversal of the natural order, but never mind—perhaps because of his haste, because of the speed with which he wished to finish. First he analyzes the term “catholic,” and then the term “Church,” because the Church is one, holy, catholic, and apostolic. We might say that these other words are predicates: one, holy, catholic, and apostolic. To what do they refer? To a subject, we would say, and that subject is none other than the Church. So he first took up the catholicity of the Church and now takes up the Church itself. It does not matter. Such slips often occur. In fact, it is not really a mistake; it is simply a matter of ordering in spoken discourse. And, if you like, such slips can sometimes be rather charming, because they reveal the freshness of the spoken word.

Having seen in one paragraph what “catholic” means, we examined four points, and I explained that these points are original. We now come to consider what the Church is. Paragraph 24, then: “It is fittingly called the Church because it calls everyone forth and gathers them together. As the Lord says in Leviticus: ‘Gather the whole assembly at the entrance of the Tabernacle of Witness.’” What, he asks, is the Church? It is called the Church because everyone is called forth. The word comes from the verb meaning “to call out.” In other words, it means gathering together, everyone assembling in the same place, just as the Evangelist Luke tells us in Acts that those who believed were together in one place—all gathered in the same place. What, then, is the Church? The Church is the assembly of the People of God. Of course, I am anticipating Saint Cyril by saying “the People of God,” because he will tell us this further on. But first he will consider how the term “Church” is used in the Old Testament and what it means there. For now, however, I want you to understand this: gathering together means that everyone assembles in the same place.

At this very moment, we are the Church, because we are all gathered here. Saint Cyril will, of course, refer to the Old Testament; he will not refer to pagan Greek literature. Allow me, however, to tell you—no, forgive me, he will refer to it, he will; but now he cites the Book of Acts. Forgive me. Still, let me point out that when the people were summoned by the rulers of a city, their gathering was called an ekklesia, an assembly. Thus we have the Assembly of the Athenians: those who gathered to make certain decisions or to hear announcements from the rulers of the people. It was therefore called the Assembly of the...

...Athenians. This is a very familiar word, frequently used by the ancient writers who lived before Christ. Saint Cyril’s first testimony here from the Old Testament is Leviticus 8:3. What does it say? “Gather the whole assembly,” God says to Moses. You shall gather the entire congregation. And what congregation does this mean? A congregation, from the verb “to gather together,” means the people: the whole congregation, all the people. “Gather them,” that is, assemble all the people at the entrance of the Tabernacle of Witness, outside the entrance of the Tabernacle, within which the testimonies were kept.

The testimonies of God were kept in the Tabernacle—the tablets within the Ark of the Covenant, and so forth. The people, then, were to gather there at the entrance of the Tabernacle of Witness. This is what the word means: “Gather them”—assemble them all.

“It should be noted that the word ‘Gather’ is found here for the first time in the Scriptures, when the Lord appointed Aaron to the high priesthood.” He says that the term is used for the first time when Aaron, the brother of Moses, was about to be appointed high priest of the people. Until then, he had simply been Moses’ brother—and indeed Moses’ elder brother. But when God wills to make Aaron high priest, He commands Moses to make vestments. These vestments were to be fashioned in a particular way and adorned with twelve jewels, twelve precious stones...

...according to the order of the twelve tribes of Israel, and so forth. They were splendid high-priestly vestments. Then there was the anointing with oil, the oil with which high priests and, later, kings would be anointed. There had to be a rite of vesting, anointing, and proclamation—or better, proclamation, anointing, and vesting. Let us put it in that order. This had to take place before all the people, and Aaron’s high priesthood had to be accepted by the entire people. You may ask: Was this done hastily, out of the blue? Forgive me, but I shall make a digression.

What I am about to tell you is not our subject, because our purpose is simply to use this phrase in order to understand the verb meaning “to assemble as a Church.” But since Saint Cyril refers here to Aaron’s consecration as high priest, allow me to say a little more. Did Aaron’s appointment happen just like that? Was it done in haste, first thing in the morning: “Come, let us summon all the people, because God has told me this and that,” as Moses might have said? No, my dear friends. No, no, no. Do you know what preparation preceded it? God had, of course, said that Aaron was to be high priest. But when this was announced to the people, some of them—who were they? From the tribe of Levi, of course. Forgive me...

...from other tribes—said, “But why? What is the reason? What special privilege does Aaron possess? Because he is Moses’ brother, why should we not also have the privilege of the high priesthood? Why not some of us, or some others among us?” So certain people rose up and said, “No, we do not accept this.” Pay attention: an objection. An objection concerning the high priesthood. An objection. God acknowledges the objection, since it has been raised. Yet it is God who wills this, because God is the One who appoints to the high priesthood. And this is because...

...the high priesthood concerns the things of God. After all, it does not concern affairs of the people or of the state, but the things of God. Therefore God has every right to choose. If you wish to appoint a king, a president of the republic, or whatever you please, that is your affair—how you will govern yourselves within your state. “But what concerns Me, I shall choose Myself,” God says, “because this is the man I desire.” When the objection and protest arose, it preceded all these events—it preceded the assembling of the people. Then God said to Moses, “Take something from each tribe, so that no tribe may have a grievance...

...and so that no objection may ever arise again. From each tribe, let one man take a dry branch and plant it. All twelve branches shall be planted. Whichever one sprouts—that is the tribe I desire to serve Me in the high priesthood.” My dear friends, in a single night Aaron’s rod—the rod that budded, as it is called—put forth leaves and nuts. In a single night! It was a dry branch, do you hear? Dry. They had not cut it fresh from a tree—and even if it had been fresh, this would still have been extraordinary.

The other eleven branches remained dry. Thus, through a miracle, God showed that He had chosen Aaron. But you see that He acknowledged the objection, and only after the matter had been settled among the people were they assembled for Aaron’s appointment, anointing, and vesting. I placed the vesting last because first comes the ordination and then Aaron is vested as high priest. Do you see? This tells us a great deal—a very great deal. Let us continue. “When the Lord appointed Aaron to the high priesthood”—that is, when the Lord was establishing Aaron in the high priesthood. “And in Deuteronomy God also says to Moses: ‘Gather the people before Me, and let them hear My words, so that they may learn to fear Me.’” He now takes this passage from Deuteronomy 4:10: “You shall gather the people before Me”—that is, bring the people into My presence, assemble them—and then they shall hear My words. “Let them hear My words.”

The purpose, of course—again, I should not really proceed to analyze these things for you, but never mind. I told you long ago, for we have been studying Saint Cyril for years, that I offer a somewhat fuller explanation because the catechumens of that time knew Holy Scripture. We do not know it. Those catechumens knew it, so Saint Cyril merely makes a reference. We, however, must also offer a little explanation. There are, then, two purposes for this assembling of the people. Two. They are to hear My words and to learn to fear Me: “to fear Me.” That is the purpose. Just as we are gathered here now, my dear friends—what do we hear? The Word of God. And what is the purpose of hearing the Word of God? That the fear of the Lord may be planted within us.

For if the word of the Lord is not planted within us, then what becomes of us? We become fearless, with no fear of God. We become people with no fear of God. And there is no greater calamity than for the People of God to become a people with no fear of God. Therefore the purpose of hearing the Word of God is that we may become God-fearing, that the fear of God may enter into us. On an earlier occasion I told you that, because of the many things I see and experience within me and around me, I have come to say, “Lord, I fear You.” I say this to myself, but I say it aloud.

I want my ears to hear it. I am alone in my cell, and I say, “Lord, I fear You.” Because of this or that thing I have seen, I see how You intervene; I see how this happens and how that happens. I have been struck with fear, Lord. Lord, I fear You. I fear You. And you know, someone who fears God does not rejoice over what happens to another person. He says, “That person suffered this—but am I not also a sinner? Why could the same thing not happen to me?” Did you hear what I said? The same thing could happen to any of us. Therefore let us say, “Lord, I fear You.” This is where we must arrive. When the fear of God enters into us, we receive a great benefit. “The name of the Church is mentioned again in connection with the tablets...”

“...in connection with the tablets, on which were written all the words that the Lord spoke to us on the mountain, from the midst of the fire, on the day of the assembly.” This is Deuteronomy 9:10. In other words, the name “Church” is mentioned again when the Law was written on the tablets, and so forth: “from the midst of the fire on the mountain,” and so forth, “on the day of the assembly.” What was this day of the assembly? It was when the people had gathered—indeed, we might say, on two occasions. Was it twice or once? When Moses was about to receive the Law, the people underwent purification for three days. Purification.

It was an outward purification; I shall not dwell on it. When Moses was about to descend on the fortieth day, the people below had already begun to worship idols. They thought Moses had disappeared on the mountain. That fear vanished so quickly. What a strange thing! The mountain was ablaze, the mountain trembled, and the voice of God thundered. It was terrifying! They themselves said, “We cannot bear to hear the voice of God.” And yet, before the forty days were over, those very people began to worship idols. They made the golden calf and began to dance around it and worship it. And God said, “Go down quickly.”

Then Moses gathered the people—he assembled them as a Church—went back up the mountain, remained there for another forty days, and came down again. This time the tablets were not written by God, not inscribed by the finger of God, because the first tablets had been shattered; Moses had broken them. A people worshipping idols was not worthy of a Law written by God. The same words, the Ten Commandments, were written by the hand of Moses, as Deuteronomy preserves them for us. And so the people were assembled: they were gathered together to hear the Law of God.

“As if he were saying more plainly: on the day when, having been called by God, you gathered together.” And the Psalmist says: “I will praise You, O Lord, in the great assembly; among a heavy-hearted people I will sing Your praises.” In other words, those called by God gathered together; that is, they assembled as the Church. And the Psalmist says, “I will praise You, O Lord.” Here, “I will confess” means “I will praise and glorify.” I will confess You—or rather, I will acknowledge You; forgive me—I will glorify You, O Lord, in the great assembly, that is, in a great gathering of the people. And among a heavy-hearted people, a people whose hearts are weighed down and who are not ready to hear and receive You, I will sing Your praises and glorify You. And now we come to paragraph twenty-five.

Earlier, then, the Psalmist said: “In the assemblies bless God, the Lord, from the fountains of Israel.” Earlier, that is, the Psalmist sang this hymn: “Bless”—that is, glorify—“God the Lord in the assembly,” all together, all together, “from the fountains of Israel.”

We use the words “from the fountains of Israel” as a verse, if I am not mistaken, during the Paschal season, in Bright Week. It is a beautiful phrase with great depth. It means that the fountain of Israel is Jacob. Israel is also the people who came forth from Jacob, because God named Jacob Israel, which means “beloved.” “From the fountains of Israel” also means that Israel has God as its fountain. But this concerns not only Israel—that is, Jacob—but Isaac and Abraham as well. How can we express this? We are to praise the Lord, whom the prophet elsewhere describes by saying that God is not recent, but ancient. In other words, He is not a new God or a human invention, but the God who truly exists. He is therefore the One worshipped from the very beginning of the existence of the People of God. He is the God of old: “from the fountains of Israel.” It is as though we were saying: the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob. That phrase has the same meaning as “from the fountains of Israel.” “And after the Jews had been cast out from grace because of the plots they formed against the Savior...”

Now I want you to pay attention: “The Savior built a second Church from among the nations, our Holy Church of Christians, concerning which He said to Peter: ‘And upon this rock I will build My Church, and the gates of Hades shall not prevail against it.’” Because the Jews, he says, were cast out from grace, the Lord then builds a new Church—or, if you prefer, a second Church—because the first was cast out. It was cast out. The first Church, then, was the Church of Israel.

Israel is presented as a bride, and the Bridegroom of that bride is the Lord, Yahweh. Since the subject has come up, let me say this once again. Today a lady told me, “My sister’s husband is a Jehovah.” That is a bad expression. I do not know how it became common, and I fear that even some Church figures may have helped it become established. It is not correct. We must not say, “He is a Jehovah.” Indeed, the millennialists themselves correct this expression, and they are right to do so. We are the ones making the mistake. Pay attention to this: never call them “Jehovahs.” Call them millennialists,

because “Jehovah” means “the Lord.” Your sister’s husband cannot be Jehovah—he cannot be the Lord. We ourselves use the name Jehovah, or Yahweh as it is pronounced, and therefore it is not right to speak this way. We cannot give this name of God, the name “Lord,” to heretics merely because they speak about Jehovah. We must not do so.

The Jews were cast out by the Lord. Now God creates a new Church. In other words, the former Bridegroom casts out His first bride, about whom much was written in the Old Testament—very much indeed. I would even tell you that, on a first level of meaning, the Song of Songs was written, my dear friends, about the ancient Church, the Church of Israel, which is the bride, while the Lord is the Bridegroom. It is another matter that, because this bride was cast out,

a new bride is brought forth. Do not imagine that the Bridegroom simply abandons the first and takes a second. No. He brings the second bride forth from the first, because He casts out the people who do not believe. But what is this second Church? It is the Church about which the Lord told the Apostle Peter that He would build it upon the rock of his confession. What confession? That Jesus is the Son of God. The gates of Hades, the dark powers of Hades, will never be able to prevail against or overthrow His Church. You see, then, where the second Church is built: upon the truth that Jesus Christ is perfect God and perfect man. He is the foundation of the Church. Never forget this. But concerning the ancient and the new Church, listen to how the Lord Himself speaks. In Isaiah, as we know, God calls His Church a vine, which He brought out of Egypt and planted in the land of Canaan.

It says, “Your right hand planted the vine.” These are words the bishop also says, as you will know, but they come from Isaiah. And the prophet laments, saying, “O Lord, this vine which Your right hand planted—wild boars,” that is, male wild swine, “entered and ravaged it.” He means the surrounding nations, which harmed and destroyed the Lord’s vineyard. God permitted this, of course, because the people repeatedly flirted with idolatry. He permitted it.

The Church of Israel, then, is called a vine. This vine rejected her Bridegroom, or her Vinedresser. She rejected Him—that is, she rejected God, and specifically Jesus Christ. For Jesus Christ is Yahweh, the Lord. The form “Yahweh” is perhaps preferable to “Jehovah.” They are the same name, but “Yahweh” is perhaps the preferable written form. Jesus Christ is the Lord of the Old Testament. When He became man and came among His people, they rejected Him. Then He, in turn, rejected the old vine—or rather, the vine itself—

and created a new vineyard. The first is generally called the old and rejected vine—that is, the first Church of Israel. Where do we see this? On the evening of Great and Holy Thursday, at the Mystical Supper, Christ said, “I am the true vine.” Israel had formerly been the true vine, but it was cast out. Now another takes its place, because the former vine had grown old and produced grapes of Sodom and Gomorrah. Do you hear? God expresses His astonishment: “I planted you,” He says, “as a choice vine,” grown “from the choicest stock.”

“How did you turn into a vine of Sodom and Gomorrah?” And so the Lord now renews the Church and says, “I am the true vine.” We are the branches. A branch here means a shoot of the vine. But when He says this, to whom is He speaking? He is speaking to His disciples. His disciples were Jews. Therefore, as Jews, they belonged to the old vine. Now they are transplanted and become part of the new vine.

More precisely, they become the new branches, the new shoots that will bear clusters of grapes. The new vine, its trunk, is the Lord; He is the new vineyard. This is why He says, “I am the vine”—pay attention to His words—“the true vine,” because the others were rejected. Saint Cyril will tell us this immediately afterward: “Speaking prophetically and plainly about both of these, David said, concerning the first Church that was cast out”—concerning the one that was rejected, David says, and please note that both statements appear in the same psalm—“I have hated the assembly of evildoers.” This is in Psalm 25. “I have hated the assembly.” Which assembly? The gathering

of those who are evil. More precisely, it does not simply say “evil people,” but “those who persist in evildoing.” What is the difference? These people continually desire to do evil. They continually choose to remain in a state of wickedness. This is the assembly I have hated. In the Apocalypse, though I do not remember to which church the words are addressed, the Lord speaks about a synagogue that He hates. He is speaking of Jews who would turn against the Christians; He describes them as persistent evildoers and calls them “a synagogue of Satan.”

A synagogue is an assembly, a gathering of people. You see how the New Testament speaks of “a synagogue of Satan”? Satan also has his own church. Of course he does. And in modern terms, not only in America but no less in Europe and even in Greece, Satan has his church—the church of Satan. Perhaps you have often read about it in the newspapers. It is the church of Satan. Rituals and orgies take place there. Many times there are even murders, with living human beings sacrificed to the devil. May God have mercy. This is the church of Satan: people who persist in evildoing, people who think with the nous—the spiritual intellect—of Satan.

Naturally, they wage war against the Church of Christ. Or, in a broader sense, all who worship the Antichrist will constitute the church of the Antichrist, an assembly of persistent evildoers, the church of Satan.

“In the same psalm, concerning the second Church, which is being built”—“I will build My Church,” says the Lord—“in that same psalm,” Psalm 25, he says: “O Lord, I have loved the beauty of Your house.” This verse has two aspects, two levels of meaning; it has a double face, as it were. Here, the house is the temple. “O Lord,” he says, “I have loved the beauty of Your house.” In this sense, referring to the temple, we ask in the prayer behind the ambo that the Lord bless and sanctify

those who love the beauty of His house. What does “beauty” mean here? Its loveliness and adornment. O Lord, sanctify and bless those who care for the adornment of Your Church: that it may have a good floor, that icons may be painted in the temple. Iconography does not serve particular persons or individuals; it serves the Church. A beautiful chandelier may be installed, along with fine furnishings, icon stands, and so forth. All this is good. Speaking of this, I was impressed by an exhibition of mosaics discovered in Thessaly. Some came from basilicas—that is, Christian churches, including churches from the early Christian period—and others from what we might call secular art, from homes. Some date from before Christ and others from after Christ, though most are from after Christ. The exhibition is here at the Technical Chamber. I recommend that you go and see it. Admission is free. Go and see it. I went, and it is very beautiful. Anyone with a special sensitivity understands what one feels there. It is beautiful. Notice one photograph in particular: as you enter, it is on the right-hand side. It shows a basilica called the Basilica of the High Priest Peter, from Anchialos. As I told you, the exhibits come from the region of Thessaly, there around Thessalian Thebes.

Now, that inscription is in mosaic. I shall go again, because there is something I want to see once more. I did not write the inscription down, but I will. The whole inscription ends by saying that the entire mosaic was beautifully made, as befits the Temple of God. Yes, as befits the Temple of God. Somewhere in Ezra, or around there—I do not remember exactly—in the Old Testament, God complains and says: “When you returned from Babylon, you made your own houses beautiful, but you left My house neglected.” Do you hear? I remember many, many years ago, when a bishop and I were here together in Larissa. We would visit the villages and sometimes find the church unclean, with the oil lamps low and oil spilling everywhere, along with many other things. This was not so in every village, of course, but it was so in some. Then we would go to the home of a parish warden or priest and find it clean, beautiful, well cared for, and finely furnished. The bishop made the reasonable observation: “You keep your own homes clean and beautiful. Why do you not keep the Temple of God the same way?” I have spoken to you about this before. Would you want papers scattered across the floor of your home? Imagine opening your door to visitors and having papers lying all over the floor. Would you want that? Would you tolerate it?

If I came to your home this very moment, would I find it like that? No, certainly not, because you are good homemakers—I am speaking to the ladies. Then why, when you leave here, do you sit on papers, throw them down, and leave them inside the church? After you go, I see them and say, “Look at all these papers scattered on the floor.” What is your home, and what is the Temple of God? Is there no difference? Do you hear what I am saying? Have you ever seen guests eating sunflower seeds in your home and throwing the shells on the floor? Yet here we find sunflower-seed shells. Why, I ask you? Is the house of God someone else’s house? Is it not ours? Should we not care for the beauty and dignity of the temple? On another occasion I told you how you may see an oil lamp filled to the brim—filled, filled, filled with oil.

You want to add some of your own oil. Very well—give me the bottle, and let me add it when the lamp runs low. “No, I will add it myself right now.” And then you pour oil into the vigil lamp—glug, glug, glug, glug. The lamp fills up, overflows, and spills all over the floor. My dear lady, who is going to wash the church floor for you? You made the mess. If I dirtied the floor in your home, what would you do? And if you had parquet flooring, what would you do then? Of course, I know that those of you listening to me do not do such things, but tell those who do. Yes, because could anyone who hears the word of God ever behave this way? It is impossible. And when I mentioned the sunflower-seed shells—oh, those are in some other church. Yes, and the scraps of paper are in some other church too, not here.

My beloved. So, my beloved, he says: Sanctify those who love the beauty of Your house. The beauty of Your house is not only a matter of donating an icon stand, an icon, or a chandelier. It also means taking care that the church is clean and beautiful. Do not walk inside with mud on your shoes. Who will sweep it up? Why should there be mud there? Wipe your feet outside, and so on and so forth. What can I tell you? When someone has the Spirit of God and possesses a spirit of good stewardship and care, it is impossible for such things to escape his notice. So what does the Psalmist say here? “O Lord, I have loved the beauty of Your house.”

This refers to the second Church, that is, the Christian Church. And likewise, there are real flowers. You see, we have artificial flowers here as well. I do not know how pleasing that is—we put out artificial flowers. What are we to do? Are we saying to God, “Here, take artificial flowers”? But notice: we offer flowers, and rightly so. For among creation, among the plant kingdom, the flower is the choicest thing, and we offer it to God, the Creator of flowers and blossoms. How beautifully some of the troparia of Holy Week put it: “You who adorned the earth with flowers and blossoms.” What beautiful troparia they are! Yet the true flowers are the faithful; they are human beings.

Grace-filled children are flowers. Ladies and gentlemen, men and women who possess spiritual life are flowers; they are fragrant. They are the hidden little lilies I was telling you about last time. No, I did not tell you; I said it in a talk at the monastery. They are the hidden lilies, those little lilies concealed from sight and shepherded by the Lord. “He who shepherds among the lilies,” says the Song of Songs. You who are the shepherd—the shepherd of the lilies; listen to how beautiful that is! But we know that the Shepherd of the Church is the Shepherd of rational sheep, of human beings. Therefore, human beings are the lilies. They are the flowers; they are the lilies. And I was saying this in a talk I gave the other day, on the feast of Saint Nicholas.

On my father’s island in the Cyclades, when I was very young—I had just finished first grade—we once went to a beautiful, very long beach called Platys Gialos. There is also a church there that stands a little way out in the sea. You walk toward it along a narrow strip of dry land extending into the water. Beyond the beach, at least in one part of that area, there are great thornbushes. And I remember that among them were some tiny flowers, little lilies. I was only a child. I bent down and saw those little lilies hidden there among the thorns. That is faith. Amid the thorns of this world are God’s little lilies. They are the faithful Christians. These, then, are the lilies; these are the flowers, the true flowers.

They are true, living, and beautiful. This is how the Church is adorned. She is adorned not only with beautiful objects, but also with beautiful souls. This is how we too must be, so that we may say, as it says here, “O Lord, I have loved the beauty of Your house.” I have loved, he says, the beauty of Your house—the beauty of Your Church, of Your temple. Every believer can say this. A priest can also say it when he has formed his congregation, his parish, into an exemplary community: beautiful, holy, and fragrant, carrying the scent of incense and sweet fragrance within the church. Then he too could say, “O Lord, I have loved such a church, one that is beautiful and becoming.”

Immediately afterward, in the very same Psalm, it says: “In the churches”—notice the plural—“I will bless You, O Lord.” In the churches; it does not say “in the Church” here. Take note of that. I will bless You, O Lord; that is, I will glorify You. “For when the one assembly in Judea was rejected, the Churches of Christ multiplied throughout the whole inhabited world. Concerning them, sing also what is written in the Psalms: ‘Sing to the Lord a new song; His praise is in the Church of the saints.’ Then the prophet said to the Jews: ‘I have no pleasure in you,’ says the Lord Almighty; and immediately afterward: ‘For from the rising of the sun even to its setting…’”

“My name has been glorified among the nations.” Let me put this in my own words. He says that after the first Church was rejected, the second came. But the text says, “in the churches.” Yes, says Saint Cyril, because the Church has now spread throughout the whole earth. The Church is one—“in one Holy Church”—but she is spread throughout the whole earth, and therefore we speak of local Churches.

The Church is one because the Body of Christ is one. Pay attention! Among the Hebrews, this was not even a matter of having local places of worship, because the Hebrews were required to have a single altar. It was strictly and categorically forbidden, under penalty of death, for anyone to set up an altar apart from the one and only altar in the Temple of Solomon in Jerusalem.

Remember the Lord’s conversation with the Samaritan woman. “Where must we worship the Lord?” she asks. And do not forget that the Northern Kingdom had broken away from the other kingdom, the first kingdom, Judah. For this reason, they did as they pleased and became virtually idolaters, and so on. There had to be one place. Why? Because this formed part of God’s plan. Israel had to be gathered around the one altar—the altar the Jews will build again, though this time the Antichrist will build it. These, then, were some of the reasons. Pentecost was also foreseen. The people had to be there so that they might hear and witness the miracle of Pentecost. This is important.

After Pentecost, however, the Church would be divided into many places—not divided in her essential character, but present in every place—and altars could be established everywhere, because God would now be glorified in every place. That is why he says “the Churches.” And do you know what is so important? It is this prophecy of Malachi. It is in the first chapter, verse eleven. The reference is not written here, but I have copied the passage from Malachi and will read it to you. God says that what they had offered Him had become an abomination: “And in every place incense is offered to My name, and a pure sacrifice.”

I abolish your sacrifice. You know that Israel’s ceremonial law was abolished; it came to an end. The prototype has come, so the antitype—the typological foreshadowing—is no longer needed. Those things were types. Now an altar may be established anywhere. And what does the Prophet Malachi say? “In every place,” everywhere, “incense is offered to My name.” A sacrifice is brought and offered in My name, says the Lord, “and a pure sacrifice, because My name is great among the nations.” Look: altars among the nations, no longer only in Israel.

“Says the Lord Almighty.” This now signifies the second Church, the Church that will be present in every part of the earth. Indeed, there is a beautiful prayer concerning the Holy Eucharist found in the Didache of the Twelve Apostles. It speaks of this breaking and scattering—not a division in the Church’s essential character, but her extension throughout the world. Listen to it. There the people give thanks and say: Just as, O Lord, this broken piece—forgive me, forgive me—this bread, which will be offered to God and through which we shall receive the Mystery of the Eucharist, was once scattered over the mountains—the mountains of Palestine, of course. Those mountains are low.

They are sown, just as certain semi-mountainous areas here in Thessaly are sown. They are raised areas, little hills, called mountains, though they are not truly high mountains. People sow crops there. This bread, this loaf, he says, was first scattered like wheat across the fields. Now it has been gathered together. In the same way, gather Your Church: just as the wheat was gathered and became this loaf, so may Your faithful be gathered from the ends of the earth and form Your Church. Thus the Church of Christ is now spread throughout the whole earth. She is this second Church. The first was rejected; it is finished. It is no longer needed. It is passing into oblivion.

The Antichrist, however, will attempt to reconstitute that assembly. For when, according to the Apostle Paul in his Epistle to the Thessalonians, he sits in the temple of God, he will demand that the people come to honor and worship him. What will the Antichrist do? He will gather a people—that is, an assembly, a church. But that assembly in the temple of God will be the assembly of those who persist in wickedness, the synagogue of the Antichrist, the assembly already rejected by God. Meanwhile, the Church of Christ will be at the ends of the inhabited world. What will preserve her unity and essential character will be the Mystery of the Holy Eucharist.

It is the expression of the one Church. Wherever it is celebrated, there in essence is the one Church. And according to the assurance of the Apostle Paul, the Mystery of the Holy Eucharist will be celebrated “until He comes,” until the day when the Lord comes. On the day when the Lord comes—that is, at His Second Coming—the last Divine Liturgy in history will have been celebrated: the Body and Blood of Christ, the Church. Thank you for listening.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την 24η παράγραφον της 18ης Κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου. Όσοι κρατάτε βιβλίο, είμεθα στη σελίδα 241 και εις το στίχο 31. Στίχος 31. Και άλλο θα σας έχω πει: πλάι στο περιθώριο γίνεται αρίθμησις των στίχων ανά 5, 5-10-15. Ο Άγιος Κύριλος, στην τελευταία του αυτή κατήχηση προ του βαπτίσματος των φωτιζομένων, αυτοί που ετοιμάζοντο δια το φώτισμα, δηλαδή δια το βάπτισμα, και λέγοντο φωτιζόμενοι,

τους κάνει αυτή την κατήχηση. Τους μίλησε, στην τελευταία πια αυτή κατήχηση, τους μίλησε και διά την Εκκλησία. Μετά την Ανάσταση των Νεκρών έχουμε το περί Εκκλησίας θέμα, κατόπιν το περί της αιωνίου ζωής, κατόπιν μερικές τελευταίες προτροπές εν όψει του βαπτίσματός των και κατόπιν τελειώνει η κατήχησις. Βιάζεται, διότι έπρεπε να βαπτιστούν το Πάσχα. Συγκεκριμένα, το Μεγάλο Σάββατο το βράδυ γίνεται η βάπτιση. Και τους λέγει, θα το δούμε όχι σήμερα αυτό, τους λέγει ότι τη Δευτέρα του Πάσχα αρχίζουν πάλι οι κατηχήσεις, αλλά όχι οι κατηχήσεις βεβαίως αυτές που ήδη ελέχθησαν, αλλά οι λεγόμενες μυσταγωγικές, εκείνες που αναφέρονται εις τα μυστήρια της Εκκλησίας και που τότε, μετά το βάπτισμά των, έπρεπε να μάθουν και να μυηθούν. Και μάλιστα κάνει εντύπωση ότι από τη δεύτερη μέρα του Πάσχα ξεκινάνε οι κατηχήσεις αυτές. Και μάλιστα τους είπε ότι θα έκαναν κατήχηση κάθε ημέρα. Τώρα όμως βιάζεται και έτσι δικαιολογείται. Τι κρίμα, βιάζεται! Αχ, να μην εβιάζετο! Να μας έλεγε κι άλλα πολλά πολλά ο Άγιος Κύριλος. Όμως βιάζεται και έπρεπε πάρα πολύ γρήγορα να τελειώσει και αυτά τα θέματα, αφού η όλη κατήχησις ήταν στηριγμένη στη ραχοκοκαλιά που έλεγε το Σύμβολο της Πίστεως και μπορούσε να πει βέβαια πολύ περισσότερα. Αυτά όμως φαίνεται ότι επεφυλάσσετο να τα πει — όχι φαίνεται, το έχει πει — το

είχε πει στη 18η Κατήχηση, το περάσαμε, ότι και μετά το βάπτισμα πάλι θα επανήρχοντο, ή ακόμη σε κηρύγματα που θα γίνονται μέσα στην Εκκλησία, σαν και αυτά τα κηρύγματα που γίνονται επί του Ευαγγελίου κλπ. Ανεφέρθη στο θέμα «Μίας Αγίας Καθολικής Εκκλησίας». Σας είπα, παραλείπει το «Αποστολικής» και το εξήγησα την περασμένη φορά. Θα το δούμε όμως εμείς, πρώτα ο Θεός, όχι σήμερα βέβαια. Και πρώτα έκανε μία ανάλυση — λίγο προθύστερο είναι αυτό, δεν πειράζει. Ίσως αιτιολογείται από τη γρηγοράδα του, δηλαδή από την ταχύτητα με την οποία ήθελε να τελειώσει. Πρώτα κάνει ανάλυση του όρου «καθολική», μετά του όρου «Εκκλησία», διότι η Εκκλησία είναι μία, αγία, καθολική και αποστολική. Δηλαδή θα λέγαμε ότι τα άλλα είναι κατηγορούμενα: μία, αγία, καθολική, αποστολική. Πού αναφέρονται αυτά; Θα λέγαμε σε ένα υποκείμενο, και αυτό το υποκείμενο δεν θα ήταν παρά η Εκκλησία. Έπιασε λοιπόν πρώτα το περί καθολικής Εκκλησίας και τώρα το περί Εκκλησίας. Δεν πειράζει. Είναι αυτά όλα κάποια λάθη πολλές φορές. Εξάλλου δεν είναι λάθος, απλώς θέμα της σειράς είναι, του προφορικού λόγου. Και, αν το θέλετε, καμιά φορά είναι και λίγο χαριτωμένα αυτά τα λάθη, γιατί δείχνουν τη δροσερότητα του προφορικού λόγου.

Αφού είδαμε σε μία παράγραφο τι σημαίνει «καθολική», είδαμε τέσσερις θέσεις και σας εξήγησα ότι είναι πρωτότυπες αυτές οι θέσεις. Ερχόμαστε να δούμε τώρα το τι είναι Εκκλησία. Παράγραφος λοιπόν 24η, ΚΔ΄: «Εκκλησία δε καλείται φερωνύμως, διά το πάντας εκκαλείσθαι και ομού συνάγειν. Καθώς εν τω Λευιτικώ φησίν ο Κύριος· “Και πάσαν την συναγωγήν εκκλησίασον επί την θύραν της σκηνής του μαρτυρίου”». Τι είναι, λέγει, Εκκλησία; Εκκλησία, λέγει, καλείται διά το πάντας εκκαλείσθαι. Είναι από το ρήμα εκ- και καλώ. Δηλαδή το ομού συνάγειν, δηλαδή το να μαζεύονται όλοι επί το αυτό, όπως μας λέγει ο Ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις, ότι ήσαν εκείνοι που είχαν πιστεύσει επί το αυτό, δηλαδή όλοι συγκεντρωμένοι στον ίδιο τόπο. Τι είναι λοιπόν Εκκλησία; Εκκλησία είναι η σύναξη του λαού του Θεού. Βέβαια προτρέχω να πω «του λαού του Θεού», γιατί θα μας το πει πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος, αλλά προηγουμένως θα δει και τον όρον «Εκκλησία» πώς αναφέρεται και με ποια σημασία στην Παλαιά Διαθήκη. Πάντως, εκείνο που τώρα θα ήθελα να καταλάβετε είναι αυτό: το ομού συνάγειν, δηλαδή να συναχθούν όλοι στον ίδιο τόπο.

Τη στιγμή αυτή έχουμε Εκκλησία, δηλαδή είμεθα όλοι συναγμένοι εδώ. Βέβαια θα αναφερθεί στην Παλαιά, δεν θα αναφερθεί φυσικά εις τη θύραθεν φιλολογία ο Άγιος Κύριλος. Επιτρέψατέ μου όμως να σας πω — όχι, συγγνώμη, θα αναφερθεί, θα αναφερθεί, αλλά τώρα φέρει το βιβλίο των Πράξεων. Συγγνώμη. Όμως σας σημειώνω ότι ο λαός, όταν συνεκεντρούτο από τους άρχοντες της πόλεως, ο λαός αυτός στη συγκέντρωσή του ελέγετο «Εκκλησία». Και έτσι έχουμε την Εκκλησία των Αθηναίων, δηλαδή εκείνοι που μαζεύτηκαν για να πάρουν κάποιες αποφάσεις ή να ακούσουν κάποια μηνύματα από τους άρχοντες του λαού. Ελέγετο λοιπόν η Εκκλησία των

Αθηναίων. Πασίγνωστη η λέξις, που χρησιμοποιείται πολύ συχνά από τους αρχαίους συγγραφείς, τους προ Χριστού συγγραφείς. Ο Άγιος Κύριλος, πρώτη εδώ μαρτυρία από την Παλαιά, είναι εκείνη που αναφέρεται στο Λευιτικό 8,3. Τι λέγει; «Και πάση τη συναγωγή εκκλησίασον», το λέγει ο Θεός, λέει στον Μωυσέα. Και θα μαζέψεις όλη τη συναγωγή. Δηλαδή ποια συναγωγή; Συναγωγή, από το συνάγω και τα λοιπά, είναι ο λαός. Όλη η συναγωγή, όλος ο λαός. «Εκκλησίασον», δηλαδή θα συγκεντρώσεις όλο το λαό επί της θύρας της σκηνής του μαρτυρίου, δηλαδή έξω από την πόρτα της σκηνής, που εφυλάσσετο μέσα.

Στη σκηνή εφυλάσσοντο τα μαρτύρια του Θεού, οι πλάκες μέσα στην Κιβωτό κτλ. Ώστε λοιπόν ο λαός θα συνεκεντρούτο εκεί, επί της θύρας της σκηνής του μαρτυρίου. Αυτό, όπως το λέγει, «εκκλησίασον», δηλαδή μάζεψέ τους όλους.

«Σημειωτέον δε ότι το “Εκκλησίασον” πρώτον εν ταις Γραφαίς εύρηται νυν, ηνίκα τον Ααρών εις την αρχιερωσύνην ο Κύριος καθίστη». Πρώτη φορά, λέγει, χρησιμοποιείται ο όρος «Εκκλησίασον» όταν επρόκειτο να αναδειχθεί αρχιερεύς του λαού ο Ααρών, ο αδελφός του Μωυσέως. Διότι μέχρι τότε ήταν απλώς ο αδελφός του Μωυσέως και μάλιστα πρεσβύτερος αδελφός του Μωυσέως. Όταν ο Θεός όμως θέλει να κάνει τον Ααρών αρχιερέα, δίδει εντολή στον Μωυσέα και του λέγει ότι θα φτιάξει μια στολή. Η στολή θα είναι έτσι κατασκευασμένη, θα έχει κάποια πετράδια επάνω, πολυτίμους λίθους, δώδεκα,

κατά την τάξη των 12 φυλών του Ισραήλ, και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Ήταν μια λαμπρή αρχιερατική στολή. Εεε... Περί χρίσεως ο λόγος, με το έλαιον, το λάδι εκείνο που θα χρίοντο με αυτό αρχιερείς και βασιλείς αργότερα. Και έπρεπε να γίνει μια τελετή ενδύσεως, χρίσεως, ανακηρύξεως. Καλύτερα, ανακηρύξεως, χρίσεως, ενδύσεως, να το πούμε έτσι καλύτερα. Αυτό έπρεπε να γίνει ενώπιον όλου του λαού και έπρεπε να γίνει αποδεκτή η αρχιεροσύνη του Ααρών από όλο το λαό. Θα μου πείτε, ήταν έτσι στα γρήγορα, στα ξεκάρφωτα; Παρότι, με συγχωρέστε, θα κάνω μια παρέκβαση.

Δεν είναι το θέμα μας αυτό που θα σας πω τώρα, γιατί το θέμα μας είναι απλώς να χρησιμοποιηθεί η φράσις για να δούμε τη λέξη «εκκλησιάζω». Αλλά, μια που ανεφέρθη και αναφέρεται στην αρχιερώση του Ααρών που λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος, επιτρέψτε μου να σας πω κάτι περισσότερο. Η ανάδειξις του Ααρών ήταν έτσι; Ή στα γρήγορα, πρωί πρωί, άντε να φωνάξουμε όλο το λαό να έρθει, γιατί ο Θεός μού είπε, θα έλεγε ο Μωυσής, το και το; Όχι, αγαπητοί μου. Όχι, όχι, όχι. Ξέρετε ποια προεργασία έγινε για το θέμα αυτό; Ο Θεός βέβαια είπε ότι αρχιερεύς έστω ο Ααρών. Όταν όμως το ανακοίνωσε αυτό εις τον λαόν, κάποιοι — ποιοι; Από τη φυλή του Λευί βέβαια. Συγγνώμη,

άλλες φυλές — είπαν: «Και γιατί; Ο λόγος ποιος; Δηλαδή τι προνόμιο έχει ο Ααρών; Επειδή είναι ο αδελφός του Μωυσέως, γιατί να μην έχουμε εμείς το προνόμιο της αρχιερωσύνης; Και εμείς, κάποιοι άλλοι, και εμείς, κάποιοι άλλοι». Κάποιοι λοιπόν ξεσηκώθηκαν και είπαν: «Όχι, δεν το δεχόμαστε αυτό». Προσέξτε, ένστασις. Προσέξτε, ένστασις δια την αρχιερωσύνη. Ένστασις. Ο Θεός δέχεται την ένσταση, διότι, αφού υπήρξε. Αλλά ο Θεός όμως θέλει, γιατί ο Θεός αναδεικνύει την αρχιερωσύνη. Και τούτο διότι...

η αρχιερωσύνη θα είναι εκείνη η οποία θα είναι τα προς τον Θεόν, διότι επιτέλους δεν έχουμε τα προς τον λαόν ούτε τα προς την πολιτεία, αλλά τα προς τον Θεόν. Άρα λοιπόν ο Θεός έχει όλο το δικαίωμα να εκλέξει. Αν θες να κάνεις εσύ βασιλιά ή πρόεδρο Δημοκρατίας ή ό,τι θέλεις, είναι δικό σου θέμα πώς να κυβερνηθείς μέσα στην πολιτεία σου. Εκείνο όμως που έχει σχέση με εμένα θα το εκλέξω εγώ, λέει ο Θεός, γιατί εγώ αυτόν θέλω. Όταν υπήρξε η αντίρρησις, η ένστασις, τότε προηγήθηκε όλων αυτών, λέγω, του εκκλησιασμού, προηγήθηκε η ένστασις. Τότε ο Θεός είπε στον Μωυσέα: «Πάρε από κάθε φυλή, για να μην υπάρχει παράπονο από καμία,

ούτε ποτέ εις τον αιώνα να συμβεί ένστασις. Από κάθε φυλή θα πάρετε ο καθένας από ένα ξερό κλαδί και θα το φυτέψετε. Θα φυτευτούν και τα δώδεκα κλαδιά. Εκείνο που θα βλαστήσει, εκείνη τη φυλή θέλω να με υπηρετήσει στην αρχιερωσύνη». Αγαπητοί μου, μέσα σε μία νύχτα η ράβδος του Ααρών, η βλαστήσασα όπως λέγεται, μέσα σε μία νύχτα — ξερό ήταν το κλαδί, ακούσατε, ξερό, δεν το κόψαν από ένα δέντρο για να είναι φρέσκο, αλλά και φρέσκο να ήταν — μέσα σε μία νύχτα έβγαλε φύλλα και καρύδια.

Τα άλλα ένδεκα κλαδιά έμειναν ξερά. Και τότε με θαύμα κατέδειξε ο Θεός ότι προτιμάει τον Ααρών. Είδατε όμως ότι εδέχθηκε την ένσταση και, αφού το πράγμα τακτοποιήθηκε εις τον λαόν, τότε γίνεται ο εκκλησιασμός του λαού για να γίνει η ανάδειξις, η χρίσις και η ένδυσις. Είπα τελευταίο την ένδυση, γιατί πρώτα γίνεται η χειροτονία, μετά γίνεται η ένδυση του Ααρών εις αρχιερέα. Είδατε, παρακαλώ; Αυτό λέει πολλά, λέει πάρα πολλά. Ας έρθουμε παρακάτω. «Ηνίκα τον Ααρών» «εις την αρχιερωσύνην ο Κύριος καθίστη», καθιστούσε δηλαδή τον Ααρών εις την αρχιερωσύνη ο Κύριος. «Και εν Δευτερονομίω δε λέγει ο Θεός τω Μωυσή· “Εκκλησίασον προς με τον λαόν, και ακουσάτωσαν τα ρήματά μου, όπως αν μάθωσι φοβείσθαί με”». Παίρνει τώρα από το Δευτερονόμιο, είναι 4,10, ότι θα εκκλησιάσεις σε μένα το λαό, δηλαδή θα μου τον φέρεις μπροστά μου το λαό, θα τον μαζέψεις, και τότε θα ακούσουν τα λόγια μου. Ας ακούσουν τα λόγια μου, «ακουσάτωσαν τα ρήματά μου».

Ο σκοπός βέβαια — πάλι δεν θα έπρεπε να προχωρήσω να σας αναλύω αυτά, αλλά δεν πειράζει. Σας το έχω πει από πολύ καιρό, από χρόνια κάνουμε τον Άγιο Κύριλο, ότι κάνω μία λιγάκι ευρυτέρα ανάλυση, γιατί οι κατηχούμενοι εγνώριζαν την Αγία Γραφή. Εμείς δεν τη γνωρίζουμε. Οι τότε κατηχούμενοι, και απλώς κάνει μια αναφορά ο Άγιος Κύριλος. Εμείς πρέπει να κάνουμε και μία μικρή ανάλυση. Λοιπόν, δύο είναι οι σκοποί αυτού του εκκλησιασμού. Δύο. Να ακούσουν τα λόγια μου και να μάθουν να φοβούνται, να με φοβούνται, «φοβείσθαί με». Ο σκοπός είναι αυτός. Όπως ακριβώς εδώ τώρα είμαστε μαζεμένοι, αγαπητοί μου, έτσι; Τι ακούμε; Το Λόγο του Θεού. Ποιος ο σκοπός που ακούμε το Λόγο του Θεού; Να φυτευτεί μέσα μας

φόβος του Κυρίου. Διότι, αν μέσα μας δεν φυτευτεί ο λόγος του Κυρίου, τότε τι κάνουμε; Τότε είμεθα άφοβοι, αθεόφοβοι. Είμαστε αθεόφοβοι. Και δεν υπάρχει πιο μεγάλη συμφορά από το λαό του Θεού να φτάσει να γίνει λαός αθεόφοβος. Γι’ αυτό λοιπόν ο σκοπός που ακούμε το Λόγο του Θεού είναι να γινόμαστε θεοφοβούμενοι, να μπει ο φόβος του Θεού μέσα μας. Σας έλεγα μια περασμένη φορά, από πολλά περιστατικά τα οποία βλέπω, τα βλέπω, τα ζω μέσα μου και γύρω μου, έφτασα να λέγω: «Κύριε, σε φοβούμαι». Το λέγω καθ’ εαυτόν. Το λέγω όμως δυνατά.

Θέλω να το ακούν τα αυτιά μου. Είμαι μόνος μου, στο κελί μου, και λέγω: «Κύριε, σε φοβούμαι». Διότι αυτό το Α ή Β πράγμα που είδα, βλέπω πώς επεμβαίνεις, βλέπω πώς γίνεται αυτό και πώς γίνεται εκείνο. Τρόμαξα, Κύριε. Κύριε, σε φοβούμαι. Σε φοβούμαι. Και ξέρετε, ένας ο οποίος φοβείται δεν χαίρεται τι παθαίνει ο άλλος, διότι λέει ότι αυτός που έπαθε αυτό, εγώ δεν είμαι αμαρτωλός; Γιατί εγώ δεν μπορώ να πάθω το ίδιο; Με ακούσατε τι σας είπα; Ότι όλοι μπορούμε να πάθουμε το ίδιο. Γι’ αυτό λοιπόν να λέμε: «Κύριε, σε φοβούμαι». Εκεί πρέπει να φτάσουμε. Όταν λοιπόν ο φόβος του Θεού μπαίνει μέσα μας, τότε έχουμε ένα μεγάλο κέρδος. «Του δε της Εκκλησίας ονόματος μνημονεύει πάλιν, ότε περί των πλακών»

«περί των πλακών, και επ’ αυταίς επεγέγραπτο πάντες οι λόγοι, ους ελάλησε Κύριος προς ημάς εν τω όρει εκ μέσου του πυρός εν ημέρα Εκκλησίας». Στο Δευτερονόμιο 9,10. Δηλαδή η ονομασία «Εκκλησία» πάλι μνημονεύεται όταν ήταν η περίπτωση που είχε γραφεί ο νόμος στις πλάκες και λοιπά και λοιπά, «εκ μέσου του πυρός εν τω όρει» και τα λοιπά και τα λοιπά, «εν ημέρα Εκκλησίας». Τι ήταν αυτή η ημέρα της Εκκλησίας; Όταν ο λαός είχε συγκεντρωθεί, μάλιστα θα λέγαμε δύο φορές. Δύο φορές ή μία φορά; Όταν επρόκειτο ο Μωυσής να πάρει τον νόμο, τρεις μέρες ο λαός έκανε κάθαρσιν. Κάθαρσιν.

Εξωτερική είναι η κάθαρσις, να μην μείνω πιο πολύ. Όταν ο Μωυσής επρόκειτο να κατέβει την τεσσαρακοστή ημέρα, ο λαός ήδη άρχισε κάτω να ειδωλολατρεί. Νόμισαν ότι ο Μωυσής χάθηκε στο βουνό. Έφυγε εκείνος ο φόβος τόσο γρήγορα. Περίεργο πράγμα! Εφλέγετο το βουνό, έτρεμε το βουνό, η φωνή του Θεού εβρόντα. Φοβερό! Οι ίδιοι είπαν: «Δεν μπορούμε να ακούσουμε τη φωνή του Θεού». Και όμως αυτός ο λαός, πριν φτάσουν οι 40 ημέρες, άρχισε να ειδωλολατρεί. Έκαναν το χρυσό μοσχάρι και άρχισαν να χορεύουν και να το λατρεύουν. Και λέει ο Θεός: «Τρέχα γρήγορα κάτω».

Και τότε ο Μωυσής εμάζεψε τον λαό, εκκλησίασε τον λαό, ξανανέβηκε επάνω στο βουνό, έμεινε άλλες 40 ημέρες και ξανακατέβηκε κάτω. Τώρα τις πλάκες όχι θεόγραπτες, όχι δακτύλω Θεού, διότι οι πρώτες πλάκες έσπασαν, τις έσπασε ο Μωυσής. Σε ένα λαό που ειδωλολατρεί δεν του αρμόζουν, δεν του αρμόζει νόμος γραμμένος από το Θεό. Γράφτηκαν από το χέρι του Μωυσή τα ίδια λόγια, οι δέκα λόγοι, όπως μας διασώζει το Δευτερονόμιο. Και έτσι εκκλησιάστηκε ο λαός, δηλαδή μαζεύθηκε ο λαός για να ακούσει το νόμο του Θεού.

«Ως ει έλεγε σαφέστερον· εν ημέρα η κληθέντες υπό του Θεού συνήχθητε». Και ο Ψαλμωδός φησίν: «Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, εν εκκλησία μεγάλη, εν λαώ βαρεί αινέσω σε». Ως να έλεγε με σαφήνεια ότι αυτοί που εκλήθηκαν από το Θεό να μαζευτούν, δηλαδή να εκκλησιαστούν. Και ο Ψαλμωδός λέγει: «Θα σε υμνήσω, Κύριε». Εξομολογούμαι θα πει υμνώ, δοξολογώ. Το εξομολογούμαι θα πει δοξολογώ. Θα σε εξομολογήσω, θα σε ομολογήσω, συγγνώμη, θα σε δοξολογήσω, Κύριε, εν εκκλησία μεγάλη, δηλαδή σε μεγάλη συγκέντρωση λαού, αλλά εν λαώ βαρεί, εν Αἰνέσω σε, και θα σε υμνήσω και θα σε δοξολογήσω, αλλά σε ένα λαό ο οποίος είναι βαρυκάρδιος, έχει βαριά καρδιά, δεν είναι έτοιμος να σε ακούσει και να σε δεχθεί. Και πηγαίνουμε εις την 25η παράγραφο.

Πρότερον μεν οὖν, είπεν ο ψαλμωδός, «Εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν, τον Κύριον εκ πηγών Ισραήλ». Και πιο μπροστά, είπεν, ήτοι ύμνησε, άδω. Ο ψαλμωδός, τι; Ευλογείτε, δηλαδή δοξολογείτε. Ευλογείτε τον Θεόν, τον Κύριον, εν εκκλησία, όλοι μαζί, όλοι μαζί, εκ πηγών Ισραήλ.

Το «εκ πηγών Ισραήλ» το λέμε σαν στίχο στην, αν δεν κάνω λάθος, κατά την περίοδο του Πάσχα, τη Διακαινήσιμο, «εκ πηγών Ισραήλ». Είναι μια πολύ ωραία φράση, έχει αρκετό βάθος. Θα πει ότι η πηγή Ισραήλ είναι ο Ιακώβ. Ισραήλ είναι και ο λαός που ήλθε, προήλθε από τον Ιακώβ, γιατί ο Θεός ονόμασε τον Ιακώβ Ισραήλ και θα πει ηγαπημένος. «Εκ πηγών Ισραήλ» θα πει ότι ο Ισραήλ έχει πηγή του το Θεό. Αλλά δεν είναι μόνο ο Ισραήλ, δηλαδή ο Ιακώβ, είναι και ο Ισαάκ, είναι και ο Αβραάμ. Πώς να λέγεται το εξής; Ότι να υμνήσουμε τον Κύριον, Αυτός ο οποίος αλλού το λέγει ο προφήτης, ότι ο Θεός δεν είναι πρόσφατος, είναι παλαιός. Δηλαδή δεν είναι καινούριος Θεός, δεν είναι κατ' επινόηση, αλλά είναι ο υπάρχων Θεός. Συνεπώς είναι εκείνος που λατρεύεται από τον καιρό που αρχίζει την ύπαρξή του ο λαός του Θεού. Είναι παλιός ο Θεός, «εκ πηγών Ισραήλ». Όπως θα λέγαμε ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ. Αυτό που είπα σαν φράση είναι ταυτόσημο με το «εκ πηγών Ισραήλ». Αφού δε δια τας γενομένας κατά του Σωτήρος επιβουλάς απεβλήθησαν οι Ιουδαίοι της χάριτος,

τώρα θέλω να προσέξετε, δευτέραν οικοδόμησεν εξ εθνών ο Σωτήρ την των Χριστιανών ημών Αγίαν Εκκλησίαν, περί ης είπεν τω Πέτρω· «Και επί ταύτη τη πέτρα οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν και πύλαι Άδου ου κατισχύσουσιν αυτής». Όμως, λέγει, επειδή οι Ιουδαίοι απεβλήθησαν της χάριτος, τότε ο Κύριος οικοδομεί νέαν Εκκλησία ή, αν θέλετε, δευτέραν Εκκλησία, διότι η πρώτη απεβλήθη. Απεβλήθη. Η Εκκλησία λοιπόν ήταν η Εκκλησία του Ισραήλ.

Ο Ισραήλ φέρεται ως νύμφη και ο νυμφίος της νύμφης είναι ο Κύριος, ο Γιαχβέ. Μια που έγινε κουβέντα, να σας το πω άλλη μια φορά, γιατί σήμερα κάποια κυρία μού είπε ότι ο άνδρας της αδελφής μου, λέει, είναι Ιεχωβάς. Ιεχωβάς. Είναι κακή η έκφραση σε αυτό το πράγμα. Δεν ξέρω, επεκράτησε και φοβάμαι ότι μπορεί να οφείλεται και εις εκκλησιαστικούς παράγοντες που επεκράτησε αυτό. Δεν είναι σωστό. Δεν πρέπει να λέμε «αυτός είναι Ιεχωβάς». Μάλιστα οι ίδιοι οι χιλιαστές το διορθώνουν αυτό και ορθώς το διορθώνουν. Εμείς κάνουμε λάθος. Προσέξατέ το. Ποτέ να μην τους λέμε Ιεχωβάδες. Να τους λέμε χιλιαστές,

διότι Ιεχωβά θα πει Κύριος. Δεν μπορεί λοιπόν ο γαμπρός της αδελφής σου να είναι Ιεχωβάς, να είναι ο Κύριος, διότι θα πούμε και εμείς τη λέξη Ιεχωβά ή Γιαχβέ, όπως λέγεται, και συνεπώς δεν είναι σωστό να λέμε έτσι τα πράγματα. Αυτό το όνομα του Θεού, που είναι το όνομα Κύριος, δεν μπορούμε να το λέμε στους αιρετικούς, δεν πρέπει, επειδή δηλαδή αυτοί μιλάνε περί Ιεχωβά.

Οι Ιουδαίοι απεβλήθησαν από τον Κύριο. Τώρα ο Θεός δημιουργεί νέα Εκκλησία. Δηλαδή ο παλαιός Νυμφίος αποβάλλει την πρώτη του νύμφη, δια την οποία πολλά έγραψαν στην Παλαιά Διαθήκη. Πολλά! Θα σας έλεγα ακόμη ότι, σε ένα πρώτο πλάνο, σε ένα πρώτο επίπεδο, το βιβλίο Άσμα Ασμάτων εγράφη, αγαπητοί μου, εγράφη δια την παλαιά Εκκλησία, δηλαδή την Εκκλησία του Ισραήλ, που είναι η νύμφη και ο Κύριος είναι ο Νυμφίος. Άλλο τώρα ότι, επειδή απεβλήθη αυτή η νύμφη,

νέα νύμφη αναδεικνύεται. Για να μην πείτε ότι, μπα, αφήνει την πρώτη και παίρνει δευτέρα ο Νυμφίος. Όχι. Εκ της πρώτης νύμφης εξάγει τη δευτέρα νύμφη, διότι αποβάλλει το λαό που δεν πιστεύει. Αλλά ποια είναι αυτή η Δευτέρα Εκκλησία; Είναι αυτή για την οποία είπε ο Κύριος στον Απόστολο Πέτρο ότι θα οικοδομήσει επάνω στην πέτρα της ομολογίας. Ποιας ομολογίας; Ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού. Την Εκκλησία Του και οι πύλες του Άδου, οι σκοτεινές δυνάμεις του Άδου, δεν θα μπορέσουν ποτέ να κατισχύσουν, να εκπορθήσουν. Βλέπετε λοιπόν ότι η Εκκλησία, η Δευτέρα, είναι χτισμένη πού; Επάνω εις το γεγονός ότι ο Ιησούς Χριστός είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Αυτός είναι ο θεμέλιος της Εκκλησίας. Μην το ξεχνάτε ποτέ. Όμως, ό,τι πρόκειται περί παλαιάς και νέας Εκκλησίας, θα ακούσετε πώς το λέγει αυτό ο ίδιος ο Κύριος. Είναι γνωστό στον Ησαΐα ότι ο Θεός την Εκκλησία Του την αποκαλεί άμπελον, την οποίαν άμπελον έφερε από την Αίγυπτον και την εφύτευσε εις τη γη Χαναάν.

Λέγει «Την άμπελον εφύτευσεν η δεξιά σου». Είναι εκείνο που λέγει και ο επίσκοπος, θα το ξέρετε, αλλά αυτό είναι στον Ησαΐα. Και παραπονείται ο προφήτης και λέγει: «Κύριε, αυτή την άμπελον που εφύτευσεν η δεξιά σου, μονιοί», δηλαδή αγριογούρουνα αρσενικά, μπήκαν μέσα και την κατέσκαψαν. Εννοεί τους γύρω λαούς, οι οποίοι έφθειραν και κατέστρεφαν τον αμπελώνα του Κυρίου. Το επέτρεπε βέβαια αυτό ο Θεός, γιατί ο λαός πολλές φορές ερωτοτροπούσε με την ειδωλολατρία. Το επέτρεπε.

Ονομάζεται όμως η Εκκλησία του Ισραήλ άμπελος. Η άμπελος αυτή, επειδή απέρριψε τον νυμφίο της ή τον γεωργό της, τον απέρριψε, γι' αυτό λέει τον Θεό, συγκεκριμένα τον Ιησού Χριστόν, τον απέρριψε. Διότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Γιαχβέ, ο Κύριος. Και η λέξη Γιαχβέ είναι ίσως προτιμοτέρα από τη λέξη Ιεχωβά. Ίδια είναι, αλλά ίσως προτιμοτέρα γραφή η λέξη Γιαχβέ. Είναι ο Ιησούς Χριστός ο Κύριος της Παλαιάς Διαθήκης. Αυτόν, όταν ενηνθρώπησε και ήλθε, ο λαός Του Τον απέρριψε. Και τότε και Εκείνος απέρριψε την παλαιά ή μάλλον την άμπελον,

δημιουργεί νέον αμπελώνα και συνήθως η πρώτη λέγεται παλαιά και απορριφθείσα. Δηλαδή η πρώτη Εκκλησία του Ισραήλ. Πού το βλέπουμε αυτό; Όταν ο Χριστός είπε, ακριβώς το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, στον Μυστικό Δείπνο, είπε: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Η άμπελος η αληθινή ήτανε πρώτα ο Ισραήλ. Απεβλήθη. Τώρα στη θέση της, διότι εκείνη πάλιωσε, έδωσε σταφύλια Σοδόμων και Γομόρρας. Ακούτε; Ο Θεός απορεί: «Εγώ σε φύτεψα», λέγει, «εκλεκτό αμπέλι» και λέει «εξ εκλεκτού σταφυλιού».

«Πώς μετεβλήθης εις άμπελον Σοδόμων και Γομόρρας;» Έτσι τώρα ο Κύριος ανανεώνει την Εκκλησία και λέγει: «Εγώ είμαι το αμπέλι το αληθινό». Εμείς τα κλήματα. Κλήμα θα πει κληματόβεργα. Όταν όμως μιλάει, πού απευθύνεται; Απευθύνεται στους μαθητάς Του. Οι μαθηταί Του ήσαν Εβραίοι. Συνεπώς αυτοί, ως Εβραίοι, ανήκουν εις την παλαιάν άμπελον. Αυτοί τώρα μεταφυτεύονται και αποτελούν τη νέα άμπελον.

Ακριβέστερα, τα νέα κλήματα, δηλαδή τις νέες κληματόβεργες που θα αποφέρουν τους βότρυς. Η νέα άμπελος, ο κορμός, είναι ο Κύριος, το νέο, το νέο αμπέλι. Γι' αυτό λέγει: «Εγώ είμαι η άμπελος», προσέξτε τι λέγει, «η αληθινή». Γιατί οι άλλοι απεδοκιμάστηκαν. Θα μας το πει ευθύς παρακάτω ο Άγιος Κύριλλος. «Περί δε αμφοτέρων τούτων προφητεύων σαφώς έλεγεν ο Δαβίδ. Περί μεν της πρώτης αποβληθείσης», για εκείνη η οποία απεβλήθη, ο Δαβίδ λέγει, στον αυτόν ψαλμόν παρακαλώ, είναι και τα δύο αυτά που θα πει ο Δαβίδ: «Εμίσησα εκκλησίαν πονηρευομένων». Είναι εις τον 25ο ψαλμόν. «Εμίσησα την εκκλησία». Ποια εκκλησία; Τη σύναξη

ανθρώπων εκείνων οι οποίοι είναι πονηροί. Ακριβέστερα, δεν λέει πονηρών, αλλά πονηρευομένων. Ποια είναι η διαφορά; Ότι διαρκώς θέλουν να πονηρεύονται οι άνθρωποι αυτοί. Διαρκώς θέλουν να μένουν στην κατάσταση της πονηρίας. Αυτή την εκκλησία εγώ την έχω μισήσει. Στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, δεν θυμάμαι σε ποια εκκλησία, ο Κύριος λέγει για τη συναγωγή αυτή την οποία έχει μισήσει. Ομιλεί για Εβραίους, οι οποίοι θα εστρέφοντο εναντίον των Χριστιανών, και τους λέγει πονηρευομένους και τους αποκαλεί συναγωγή του σατανά.

Συναγωγή είναι η Εκκλησία. Σύναξη, συνάζω. Είδατε πώς εκεί, στην Καινή Διαθήκη, «συναγωγή του σατανά»; Έχει και ο σατανάς την εκκλησία του. Βέβαια. Για να μην πω ότι στη σύγχρονη έκφραση, μιλάμε στην Αμερική, είναι όχι ολιγότερο και στην Ευρώπη και ακόμη όχι ολιγότερο και στην Ελλάδα, έχει ο σατανάς την εκκλησία του. Η εκκλησία του σατανά. Το έχετε διαβάσει πολλές φορές ίσως στις εφημερίδες. Είναι η εκκλησία του Σατανά. Εκεί γίνονται τελετές, γίνονται όργια. Πολλές φορές γίνονται και φόνοι, θυσίες στον διάβολο ζωντανών ανθρώπων. Είναι να ελεήσει ο Θεός. Αυτή είναι η εκκλησία του Σατανά. Οι άνθρωποι οι πονηρευόμενοι. Οι άνθρωποι οι οποίοι σκέπτονται με τον νουν του Σατανά.

Βέβαια αντιστρατεύονται στην Εκκλησία του Χριστού. Ή, αν το θέλετε, σε μια ευρεία έκταση, όσοι θα προσκυνούν τον Αντίχριστο θα είναι Εκκλησία Αντιχρίστου, εκκλησία πονηρευομένων, εκκλησία του Σατανά.

«Εν τω αυτώ ψαλμώ, περί δε της Δευτέρας Εκκλησίας, της οικοδομουμένης» —«οικοδομήσω μου την Εκκλησία», λέει ο Κύριος— «εν τω αυτώ ψαλμώ», στον 25ο ψαλμό, φησίν, λέγει: «Κύριε, ηγάπησα ευπρέπειαν οίκου σου». Εδώ έχει δύο πλάνα ο στίχος αυτός, δύο επίπεδα. Είναι double face, διπλής όψεως. Εδώ ο οίκος είναι ο ναός. «Κύριε», λέει, «αγάπησα την ευπρέπειαν του οίκου σου». Με αυτήν την έννοια, ναός, λέμε στην οπισθάμβωνο ευχή εμείς να ευλογήσει και να αγιάσει ο Κύριος

εκείνους που αγαπούν την ευπρέπεια του οίκου Του. Τι θα πει ευπρέπεια; Η ομορφιά, το στόλισμα. Κύριε, να αγιάσεις και να ευλογήσεις εκείνους οι οποίοι φροντίζουν για το στολισμό της Εκκλησίας Σου. Να μπει καλό πάτωμα, να γίνουν αγιογραφίες στο ναό. Δεν υπηρετούν πρόσωπα οι αγιογραφίες, άτομα· υπηρετούν την Εκκλησία. Να μπει ένας ωραίος πολυέλαιος, ωραία έπιπλα λέγονται όλα αυτά, ωραία έπιπλα, προσκυνητάρια κλπ., κλπ. Ωραία. Μάλιστα, με την ευκαιρία, μου έκανε εντύπωση μια έκθεση ψηφιδωτών που βρέθηκαν στο χώρο της Θεσσαλίας, από βασιλικές, δηλαδή ναούς χριστιανικούς και ακόμη μάλιστα και πρωτοχριστιανικές, και από κοσμική, θα λέγαμε, τέχνη, από σπίτια, και προ Χριστού υπάρχουν και μετά Χριστόν. Πιο πολλές είναι μετά Χριστόν. Είναι εδώ στο Τεχνικό Επιμελητήριο. Σας συνιστώ να πάτε να τη δείτε την έκθεση αυτή. Δεν έχει εισιτήριο, δωρεάν είναι. Πηγαίνετε να τη δείτε. Εγώ πήγα, είναι πάρα πολύ ωραία. Και αν κανείς έχει μια αίσθηση ιδιαίτερη, καταλαβαίνει τι νιώθει. Είναι όμορφο. Προσέξτε, υπάρχει μία φωτογραφία, όπως μπαίναμε μέσα, δεξιά, στην πλευρά τη δεξιά. Είναι μία φωτογραφία η οποία είναι από μία βασιλική που λέγεται του Αρχιερέως Πέτρου. Του Αρχιερέως Πέτρου. Είναι από την Αγχίαλο. Σας είπα, από το θεσσαλικό χώρο, εκεί στις Θεσσαλικές Θήβες.

Λοιπόν, η επιγραφή αυτή είναι μωσαϊκή. Θα ξαναπάω, θα ξαναπάω πάλι, γιατί θέλω να ξαναδώ πάλι κάτι. Και δεν την έγραψα, θα την γράψω όμως. Ολόκληρη αυτή η επιγραφή τελειώνει δια του εξής: ότι όλο αυτό το μωσαϊκό είναι ωραία φτιαγμένο, καθώς πρέπει στο Ναό του Θεού. Ναι, καθώς πρέπει στο Ναό του Θεού. Κάπου στον Έσδρα, κάπου εκεί, δεν θυμάμαι, στην Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός παραπονείται και λέγει: «Όταν ήρθατε από τη Βαβυλώνα, φτιάξατε ωραία τα σπίτια σας. Το δικό μου τον οίκο τον αφήσατε». Ακούτε; Θυμούμαι κάποτε, προ πολλών, πολλών ετών, ένας επίσκοπος, μαζί είμαστε εδώ στην Λάρισα, πηγαίναμε στα χωριά, βλέπαμε να είναι ακάθαρτος ο ναός, τα καντήλια χάμω, να τρέχουν τα λάδια και άλλα πολλά, πολλά, πολλά. Όχι βέβαια σε όλα τα χωριά, σε κάποια χωριά. Μετά πηγαίναμε σε κάποιο σπίτι του επιτρόπου, του ιερέως. Καθαρά, ωραία, περιποιημένα, με ωραία επίπλωση. Και έκανε την εύλογη παρατήρηση ο επίσκοπος: «Καλά, τα σπίτια σας τα έχετε καθαρά και ωραία. Το Ναό του Θεού γιατί δεν τον έχετε έτσι;» Κι άλλοτε εγώ σας είχα κάνει ένα σχόλιο πάνω σ' αυτό. Στο σπίτι σας θα θέλατε να υπάρχουν χαρτιά χάμω; Σκεφτείτε να ανοίξετε την πόρτα σας, να μπουν επισκέπτες και να υπάρχουν κάτω στο πάτωμα χαρτιά πεταμένα χάμω. Θα το θέλατε; Θα το ανεχόσαστε;

Αυτή τη στιγμή να έρθω σπίτι σας, θα είναι έτσι; Όχι, σίγουρα όχι. Γιατί είσαστε νοικοκυρές, απευθύνομαι στις κυρίες. Γιατί, όταν φεύγετε από εδώ, από το ναό, κάθεστε πάνω σε χαρτιά και τα πετάτε και τα αφήνετε μέσα στο ναό; Και όταν φύγετε, τα βλέπω εγώ και λέω: «Κοίταξε, χαρτιά πεταμένα χάμω». Τι είναι το σπίτι σας; Τι είναι ο ναός του Θεού; Δεν υπάρχει διαφορά; Τα ακούτε, παρακαλώ; Είδατε ποτέ επισκέπτες σας να τρώνε πασατέμπο στο σπίτι σας και να πετάνε χάμω τα φλούδια του πασατέμπου; Εδώ βλέπουμε φλούδια πασατέμπου. Γιατί, παρακαλώ; Είναι ξένος ο οίκος του Θεού; Δεν είναι δικός μας; Δεν πρέπει λοιπόν να προσέχουμε για την ευπρέπειαν του ναού; Ω, πάλι κάποτε σας έλεγα, βλέπετε το καντήλι και είναι γεμάτο, γεμάτο, γεμάτο λάδι.

Εσείς θέλετε να βάλετε και από το δικό σας λάδι. Καλώς, δώστε το μπουκαλάκι, αφήστε το να το βάλω όταν θα αδειάσει. Όχι, θα βάλω εγώ τώρα. Και πάτε κάτι κλουκ, κλουκ, κλουκ, κλουκ το λάδι στο καντήλι. Το καντήλι γεμίζει, ξεχειλίζει και τα έχει χάμω. Κυρία μου, ποιος θα σου πλύνει το πάτωμα του ναού; Εσύ λέρωσες κάτω. Αν σου λέρωνα το πάτωμα του σπιτιού σου, τι θα έκανες; Και είχες και παρκέ στο σπίτι σου, τι θα έκανες; Βέβαια ξέρω ότι εσείς που με ακούτε δεν τα κάνετε αυτά, αλλά να τα πείτε σε εκείνους που τα κάνουν. Ναι, γιατί ένας που ακούει το λόγο του Θεού είναι δυνατόν ποτέ να κάνει αυτό; Είναι αδύνατον. Και όταν σας είπα για τον πασατέμπο, α, είναι σε κάποια άλλη εκκλησία. Ναι, και για τα χαρτιά είναι σε κάποια άλλη εκκλησία, δεν είναι εδώ.

Αγαπητοί. Λοιπόν, αγαπητοί, εκείνοι που αγαπούν, λέγει, να τους αγιάζεις. Ευπρέπεια του οίκου σου δεν είναι μόνο όταν κάνεις αφιέρωμα ένα προσκυνητάρι ή μια εικόνα ή ένα πολυέλαιο, αλλά και όταν φροντίζεις να είναι καθαρός και ευπρεπής ο ναός. Μην μπαίνεις μέσα με λάσπες στα πόδια σου. Ποιος θα σκουπίσει; Γιατί να υπάρχουν λάσπες; Σκούπισε τα πόδια σου απ' έξω. Και λοιπά, και λοιπά, και λοιπά. Τι να σας πω; Όταν ο άνθρωπος έχει το Πνεύμα του Θεού και έχει εκείνο το νοικοκυρεμένο πνεύμα, το νοικοκυρικό πνεύμα, το νοικοκυρικό, όχι νοικοκυρεμένο, το νοικοκυρικό πνεύμα, να του ξεφεύγουν αυτά είναι αδύνατο. Λοιπόν, τι λέει εδώ ο Ψαλμωδός; «Κύριε, ηγάπησα ευπρέπειαν οίκου σου».

Στη Δευτέρα Εκκλησία, δηλαδή τη Χριστιανική Εκκλησία. Όπως ομοίως, αληθινά λουλούδια. Βλέπετε, εδώ έχουμε και ψεύτικα λουλούδια. Δεν ξέρω κατά πόσο ευαρεστεί, βάζουμε και ψεύτικα λουλούδια. Τι να κάνουμε; Λέμε στον Θεό: «Πάρε ψεύτικα λουλούδια»; Αλλά προσέξτε, βάζουμε λουλούδια. Καλώς, ορθώς, ορθώς. Διότι είναι από την κτίση, από το φυτικό βασίλειο, ό,τι εκλεκτότερο, το λουλούδι, και το προσφέρουμε στον Θεό, τον δημιουργόν των λουλουδιών, των ανθέων. Πόσο ωραία το λέγουν κάποια τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας: «Συ, ο στολίσας την γην με λουλούδια, με άνθη». Τι ωραία τροπάρια εκείνα! Όμως αληθινά λουλούδια είναι οι πιστοί, είναι οι άνθρωποι.

Χαριτωμένα παιδιά, λουλούδια, κυρίες, κύριοι, άνδρες, γυναίκες που έχουν πνευματική ζωή είναι λουλούδια, είναι εύοσμα, είναι τα μυστικά κρινάκια που σας έλεγα την περασμένη φορά. Όχι, δεν σας το είπα εσάς, το είπα σε ομιλία μου στο μοναστήρι. Είναι τα κρυμμένα κρινάκια. Είναι εκείνα τα κρινάκια που είναι κρυμμένα, δηλαδή δεν φαίνονται, και τα ποιμαίνει ο Κύριος. «Ο ποιμαίνων εν τοις κρίνοις», λέει το Άσμα Ασμάτων. Συ, ο οποίος είσαι ο ποιμένας, ο τσομπάνης, ακούστε τι ωραίο, των κρίνων. Αλλά εμείς ξέρουμε ότι ο ποιμήν της Εκκλησίας είναι ο ποιμήν λογικών προβάτων, των ανθρώπων. Συνεπώς οι άνθρωποι είναι τα κρίνα. Είναι τα λουλούδια, είναι τα κρίνα. Και έλεγα σε μια προχθεσινή, του Αγίου Νικολάου, ομιλία μου.

Στο νησί του πατέρα μου, από τις Κυκλάδες, κάποτε, πολύ μικρός ήμουνα, είχα τελειώσει την πρώτη δημοτικού, και είχαμε πάει σε μια παραλία, πολύ μεγάλη παραλία, ωραία, που λέγεται Πλατύς Γιαλός. Εκεί είναι και μια εκκλησία, η οποία είναι λίγο μέσα στη θάλασσα. Με έναν διάδρομο ξηράς προχωράει κανείς μέσα στη θάλασσα. Μετά την παραλία είναι κάτι αγκαθιές, κάτι μεγάλες αγκαθιές, σε ένα τμήμα τουλάχιστον εκεί του τόπου, και θυμάμαι υπήρχαν κάτι λουλουδάκια, κάτι κρινάκια, λουλουδάκια. Εγώ παιδάκι ήμουν, έσκυψα και είδα μέσα εκεί αυτά τα κρινάκια, τα κρυμμένα μέσα στις αγκαθιές. Αυτή είναι η πίστη. Μέσα στις αγκαθιές αυτού του κόσμου είναι τα κρινάκια του Θεού. Είναι οι πιστοί Χριστιανοί. Αυτά λοιπόν είναι τα κρίνα, αυτά είναι τα λουλούδια, τα αληθινά λουλούδια.

Αληθινά, τα ζωντανά, τα ωραία. Λοιπόν, έτσι στολίζεται η Εκκλησία. Έτσι στολίζεται, όχι μόνο με ωραία αντικείμενα, αλλά και με ωραίες ψυχές. Και έτσι πρέπει να είμεθα και να λέμε: «Κύριε», λέει εδώ, «ηγάπησα ευπρέπειαν οίκου σου». Αγάπησα, λέγει, την ευπρέπειαν του οίκου σου, την ομορφιά της Εκκλησίας σου, του Ναού σου. Αυτό μπορεί να το πει ο κάθε πιστός. Μπορεί να το πει και ο ιερεύς, ο οποίος έχει κάνει ένα εκκλησίασμα, μία ενορία πρότυπον, ωραία, αγία, ευώδη, που μυρίζει όπως το λιβάνι μέσα και το άρωμα μέσα στον ναό. Και τότε θα μπορούσε να λέγει: «Κύριε, έχω αγαπήσει μια τέτοια εκκλησία, η οποία είναι ευπρεπής».

Εξής ευθύς, και αμέσως μετά, στον ίδιο πάλι ψαλμό: «Εν εκκλησίαις», προσέξτε το πληθυντικό, «ευλογήσω σε, Κύριε». Σε εκκλησίες, δεν λέει εδώ εκκλησία, προσέξτε το. Θα σε ευλογήσω, Κύριε, δηλαδή θα σε δοξάσω. «Της γαρ εν τη Ιουδαία μιας αποβληθείσης, κατά πάσαν την οικουμένην αι του Χριστού πληθύνονται Εκκλησίαι, περί ων εν Ψαλμοίς άσαι και το “Κυρίω άσατε άσμα καινόν, η αίνεσις αυτού εν Εκκλησία οσίων”. Είτα ακολούθως και ο προφήτης προς Ιουδαίους είπεν· “Ουκ έστι μοι θέλημα εν υμίν”, λέγει Κύριος Παντοκράτωρ, και εξής ευθύς, “διότι από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών…”»

«Όνομά μου δεδόξασται εν τοις έθνεσιν». Θα σας το πω με δικά μου λόγια. Λέει ότι, αφού απεβλήθη η Εκκλησία η πρώτη, έρχεται η Δευτέρα. Αλλά λέει «εν εκκλησίαις». Ναι, λέει ο Άγιος Κύριλλος, διότι πια η Εκκλησία είναι απλωμένη σε όλη τη γη. Μία είναι η Εκκλησία, «εις μίαν Αγίαν», αλλά είναι απλωμένη σε όλη τη γη και, συνεπώς, θα τις πούμε τοπικές Εκκλησίες.

Μία είναι η Εκκλησία, γιατί ένα το Σώμα του Χριστού. Προσέξτε! Προσέξτε, αυτό στους Εβραίους δεν ήταν ούτε καν τοπικό, διότι έπρεπε οι Εβραίοι να έχουν ένα θυσιαστήριον. Απηγορεύετο ρητώς και κατηγορηματικώς, επί ποινή θανάτου, εάν έστηνε κανείς θυσιαστήριον έξω από το ένα και μοναδικό, στον Ναό του Σολομώντος, στα Ιεροσόλυμα.

Θυμηθείτε τον διάλογο του Κυρίου με τη Σαμαρείτιδα. «Πού πρέπει να προσκυνούμε», λέει, «τον Κύριο;» Μην ξεχνάτε δε, το Βόρειο Βασίλειο είχε αποσχιστεί από το δεύτερο, το πρώτο του Ιούδα. Γι' αυτό και κάνανε του κεφαλιού τους και ήταν περίπου ειδωλολάτρες κλπ., κλπ. Ένας τόπος. Γιατί; Διότι έπρεπε, στο σχέδιο του Θεού ήταν αυτό. Έπρεπε ο Ισραήλ να είναι συγκεντρωμένος περί το ένα θυσιαστήριον, αυτό που θα ξαναχτίσουν πάλι οι Εβραίοι, αλλά αυτή τη φορά θα το χτίσει ο Αντίχριστος. Ήταν λοιπόν λόγοι τέτοιοι. Ακόμη προεβλέπετο η Πεντηκοστή. Έπρεπε ο λαός να είναι εκεί, για να ακούσει και να δει το θαύμα της Πεντηκοστής. Σπουδαίο αυτό.

Όμως μετά την Πεντηκοστή η Εκκλησία θα είναι κομματιασμένη, όχι με την έννοια της ποιότητός της, αλλά ότι θα μπορούσε να είναι σε κάθε τόπο και θα μπορούσαν να στηθούν θυσιαστήρια σε κάθε τόπο, γιατί πια ο Θεός θα δοξάζεται σε κάθε τόπο. Γι' αυτό λέει «οι Εκκλησίες». Και το σπουδαίο ξέρετε ποιο είναι; Είναι η προφητεία αυτή του Μαλαχίου. Είναι στο πρώτο κεφάλαιο, στον 11ο στίχο. Δεν το γράφει εδώ, τον έχω αντιγράψει από τον Μαλαχία, σας το διαβάζω. Λέγει ότι ό,τι μου προσφέρατε για μένα στάθηκε βδέλυγμα, λέει ο Θεός. «Και εν παντί τόπω θυμίαμα προσάγεται τω ονόματί μου και θυσία καθαρά».

Εγώ καταργώ τη δική σας θυσία. Ξέρετε ότι ο νόμος ο τελετουργικός κατηργήθη, του Ισραήλ, κατηργήθη. Ήρθε το πρωτότυπον, το αντίτυπον δεν χρειάζεται πια. Ήτανε τύποι αυτά. Τώρα, οπουδήποτε μπορεί να στηθεί θυσιαστήριον. Και τι λέγει τώρα ο Μαλαχίας ο Προφήτης; «Εν παντί τόπω», σε κάθε τόπο, «θυμίαμα προσάγεται τω ονόματί μου». Προσάγεται, προσφέρεται θυσία στο όνομά μου, λέει ο Κύριος, «και θυσία καθαρά, διότι μέγα το όνομά μου εν τοις έθνεσι», διότι το όνομά μου είναι μεγάλο εις τα έθνη. Κοιτάξτε, θυσιαστήρια εις τα έθνη, όχι πια στον Ισραήλ.

«Λέγει Κύριος Παντοκράτωρ», που σημαίνει πια εδώ τη Δευτέρα Εκκλησία, εκείνη η οποία Εκκλησία θα είναι σε όλα τα σημεία της γης. Μάλιστα, μια ωραία ευχή που αναφέρεται στη Θεία Ευχαριστία, που τη συναντούμε μέσα στο βιβλίο της Διδαχής των Δώδεκα Αποστόλων, λέγεται έτσι γι' αυτό το σπάσιμο, το σκόρπισμα, όχι το ποιοτικό, αλλά που σημαίνει το άπλωμα. Ακούσατέ το. Ευχαριστεί εκεί ο λαός και λέγει ότι, όπως, Κύριε, τούτο το κλάσμα —συγγνώμη, συγγνώμη— τούτος ο άρτος, που θα γίνει να προσφερθεί στον Θεό, από τον οποίο θα έχουμε το μυστήριο της Ευχαριστίας, ήταν, λέγει, απλωμένο στα βουνά, στα όρη. Εννοείται, ποια όρη; Της Παλαιστίνης. Τα όρη είναι χαμηλά.

Σπέρνονται, όπως και κάποιες ημιορεινές περιοχές εδώ στη Θεσσαλία, κάτι εξάρσεις, λοφίσκοι, λέγονται όρη, δεν είναι βουνά όμως. Και εκεί σπέρνουν. Τούτο, λέγει, αυτό το ψωμί, αυτός ο άρτος, ήταν πρώτα σκορπισμένος, όπως το σιτάρι στα χωράφια. Τώρα επισυνήχθη. Για την Εκκλησία σου, μάζεψέ την, όπως μαζεύτηκε και απετέλεσε αυτό το ψωμί, έτσι να μαζευτούν από περάτων της γης οι πιστοί σου, να αποτελέσουν την Εκκλησία σου. Έτσι η Εκκλησία του Χριστού τώρα πια είναι απλωμένη σε όλη τη γη. Είναι αυτή η Δευτέρα Εκκλησία. Η πρώτη απεδοκιμάσθη, τελείωσε. Δεν χρειάζεται πια. Είναι εις αφανισμόν.

Θα προσπαθήσει όμως να την ανασυστήσει, αυτήν την εκκλησία, ο Αντίχριστος, διότι, όταν θα καθίσει, κατά τον Απόστολον Παύλον, προς Θεσσαλονικείς, εις τον Ναόν του Θεού, θα ζητήσει να έρθει ο λαός να τον τιμήσει, να τον προσκυνήσει. Τι θα κάνει ο Αντίχριστος; Θα συνάξει λαόν, δηλαδή εκκλησία. Αλλά η εκκλησία αυτή, εις τον Ναόν του Θεού, θα είναι η εκκλησία πονηρευομένων, η συναγωγή του Αντιχρίστου, η εκκλησία που έχει ήδη αποδοκιμαστεί από τον Θεό. Και η Εκκλησία του Χριστού στα πέρατα της οικουμένης. Εκείνο που θα τη συνέχει στην ποιότητά της θα είναι το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας.

Έκφρασις της μιας Εκκλησίας. Όπου κι αν τελείται, ουσιαστικά είναι η μία Εκκλησία. Και, κατά τη βεβαίωση του Αποστόλου Παύλου, το μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας θα τελείται άχρις ου αν έλθει, έως την ημέρα που ο Κύριος θα έλθει. Την ημέρα που ο Κύριος θα έλθει, κατά τη Δευτέρα του δηλαδή Παρουσία, και εκείνη την ημέρα θα έχει τελεστεί η τελευταία στην ιστορία Θεία Λειτουργία, το Σώμα και το Αίμα του Χριστού, η Εκκλησία. Ευχαριστώ που με ακούσατε.