Catecheses of St Cyril 162 | 20-11-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still, my beloved, in Saint Cyril’s book of Catechetical Lectures, in the eighteenth Catechesis, which deals with the great and important subject of the Resurrection of the Dead. We are at paragraph eighteen. Those of you who have the book, we are on page 240, line six. As you know, the margin is numbered every five lines—five, ten, fifteen, twenty—and that makes it very easy to find the passage we want. When we say line five, the next line is six, the one after that seven, and so on. Saint Cyril says to his catechumens: “This body, then, is raised, but it does not remain as it is; rather, it remains eternal.” This body is raised, therefore, but it does not remain as it is—that is, subject to dying again, to corruption and death. Instead, he says, it remains eternal. “It no longer needs food of this kind in order to live, nor ladders in order to ascend.” It no longer needs the food familiar to us in order to remain alive, nor does it need stairs in order to go up.

Remember, we said that we had stopped at the phrase “ladders in order to ascend,” and that this was what we would discuss, because we had already covered and examined what came before. I mentioned it again simply to connect the subject naturally. Before making that connection, however, and before continuing beyond the phrase “ladders in order to ascend,” let us recall that our body will, of course, have no need of food. A little further on, the Apostle Paul calls this body spiritual, and Saint Cyril naturally calls it spiritual as well. But when the Apostle Paul says “spiritual,” he does not mean immaterial. This is where people can fall into error. The risen body of Christ is likewise not immaterial. It is a spiritual body, but not an immaterial one.

What does “spiritual” mean? Please listen carefully and pay attention, so that you will remember it. It means that the body is no longer subject to biological laws but is directly subject to the Holy Spirit. That is what a spiritual body means. Today our body is subject to its biological needs. It must eat, drink, rest, and sleep. These are called biological needs. If these needs are not met, the body dies. Because it bears corruption within itself, it inevitably also undergoes death. We said last time that corruption is one thing and death another. It will do no harm to repeat this briefly. Corruption means, first, that you need these needs to be met. It also means this: when we say, “I am growing older; I am aging,” what does that mean? It means that corruption is at work. Even when we say, “My child has grown,” we are speaking of change. The commandment said, “Be fruitful and multiply,” yet growth itself is actually subject to the law of corruption. For there to be no corruption, a thing would have to remain unchanging. This, then, is corruption. Death comes after corruption and means the separation of soul and body. That is what we said last time. It does no harm to repeat certain things again and again. So then, what is the spiritual body?

A little further on—in fact, immediately afterward—Saint Cyril tells us that the body has no need of “ladders in order to ascend,” for “it becomes spiritual”; that is, it is no longer subject to biological needs. Our life now depends upon matter. In order to live, I must eat, and so forth. I am dependent—dependent on water, on bread, on food, and so on. My human life depends upon these biological elements. We call them biological because they are found in nature and sustain life. All these needs will be abolished and will exist no longer. When we speak of a spiritual body, we mean that my body becomes independent of the things upon which it now depends and comes directly under the governance of the Holy Spirit. Why does he say the Holy Spirit rather than Jesus Christ? If you ask, I will answer: because all three Persons of the Holy Trinity take part in our Resurrection. The Son created us and came into the world, and this is called the dispensation of the Son. At Pentecost we have the dispensation of the Holy Spirit, and the Holy Spirit abides in the Church. Did not the Lord say, “I am going away, and it is to your advantage that I go away, so that the Comforter may come”—that is, the Holy Spirit?

The Holy Spirit, then, is the One who abides in the Church, sanctifies the faithful, and will bring about the Resurrection of the dead. And Holy Scripture quite rightly presents the Father as raising the dead in some places, the Son as raising them in others, and the Holy Spirit as raising them elsewhere. This is simply because God is one—the one God in the Holy Trinity—so that no one Person may appear inferior to another. The Holy Spirit, then, abides in the Church, and it is the Holy Spirit who helps us in the spiritual life—and by “spiritual life” I mean life in Christ. This is why it is called spiritual life: because the believer comes

to receive what the Holy Spirit gives him. And once he has received it, the Holy Spirit in turn brings about within him those qualities that will make him incorruptible and immortal. This is why the body is called a spiritual body: it is ordered, governed, directed, and sustained by the Holy Spirit. Now you can understand the following saying from the Gospel. When the devil said to the Lord in the wilderness, during those first temptations, “Command these stones to become loaves of bread,” the Lord replied, among other things, that

man shall not live by bread alone, but also by the Word of God. Pay close attention to this point. If I remember correctly, this passage is from Deuteronomy. God says through Moses, “Man shall not live by bread alone.” In other words, humanity now—notice this carefully—is living in the age in which it lives by bread. But when another age comes, namely the Kingdom of God made manifest, people will live without bread. How will they live? By the word of God. And what will this word of God be? A “word” means an utterance or command.

The first command, if you will, was this: “Eat from all that is set before you upon the earth. I have given you everything on earth for food,” said God. The second command will be: “You shall live without eating anything.” This is what it means for

man to live by the word of God. It means that God will command that man no longer eat anything. There is also a relative meaning here, as distinct from the absolute meaning I have just given you. The relative meaning is this: when you come here to hear the Word of God, you will, of course, afterward go home and eat. I will go and eat, and you will go and eat. What does this mean? It means that we must not be nourished by food alone, but also by the Word of God. That is the relative meaning. The absolute meaning is this: that day will come when we shall be nourished solely by the Word of God. And what is this Word of God? It is God’s command: “I will that you remain alive, that you neither die nor suffer corruption, without ever eating anything again.” That is the Word of God. This will be fulfilled after the Resurrection of the dead. Such a body is called a spiritual body. Why, then, does Saint Cyril say here that this body no longer needs “ladders in order to ascend”? It is a very striking expression. I have certainly not read all the Fathers of our Church, but in everything I have read on this subject, I have never encountered this little phrase, “ladders in order to ascend”—that is, stairs by which to go up.

It is remarkable. Take note: he did not write it by chance. When the Apostle Paul writes to the Thessalonians about the Resurrection of the dead, he says, “I do not want you, my brethren, to be ignorant concerning the Resurrection, concerning those who have fallen asleep.”

“They will rise, and you must not grieve as those grieve who have no hope of the Resurrection.” The pagans had no hope of the Resurrection—that is, in this case, those who were not Christians. “I do not want you to grieve, therefore, but I will tell you a Mystery.” And he begins to unfold it

and says that the Resurrection of the dead will take place “by the word of the Lord.” What does “by the word of the Lord” mean? It does not mean merely that the Lord will speak a command—although that too is true. That, however, is not how the expression is interpreted at this point. For what is that last trumpet? At the Resurrection of the dead, the Lord will speak, and the dead will rise. This is also why God said to the Prophet Ezekiel, in the passage we read at the beginning of this Catechesis: “Son of man, speak the word.” You see that the prophet here is, as it were, a type of Jesus Christ, who will raise us. “Speak the word.” Here in Thessalonians, however, “by the word of the Lord” means this: listen to what the Lord said.

This “word of the Lord” is not found in the four Gospels. The Apostle Paul preserves for us certain sayings of the Lord that are not preserved in the Gospels, since the Gospels plainly did not record everything Christ said. “By the word of the Lord,” therefore, means according to what the Lord Himself said. And what did He say? The Apostle now unfolds the Mystery: when the Lord comes, those who have died will rise, while those who are still alive will not die but will be changed. What is this change? Let us put it vividly, my beloved, and consider those whom the Second Coming of Christ will find still alive. We ourselves are alive now.

The Second Coming of Christ will, of course, find each person wherever he may be. Let us suppose that at that moment we are proclaiming the Word of God, as we are now. May the Second Coming of Christ find us so occupied—and may death itself find us in the same way. Those who are in the cemeteries, the dead, will rise. But what will happen to us? They will receive their renewed bodies, incorruptible and immortal. We, however, “in the twinkling of an eye, in an indivisible instant,” will be changed. We shall pass from corruption to incorruption and from mortality to immortality. This is what the Apostle Paul means when he says, “We shall be changed.” We shall pass from one state to another, from the biological state to the spiritual.

We shall pass from the natural state—“natural” here means biological; take note, for “soul” also means life—from being natural man into the spiritual state. We shall be changed; those of us still living will not die. But how quickly will these things happen? The Apostle uses two expressions to show that the change will be instantaneous. One is theoretical and the other practical. The theoretical expression is “in an indivisible instant.” The Greek word atomon, as you probably already know, means “indivisible.” It means something that cannot be cut any further—something that cannot be divided into pieces. You take an object and cut it in two,

then cut each part in two again, and again, and again. How long can this continue? Indefinitely? Eventually we reach what we call atoms, the atoms of matter. An atom cannot be divided. Of course, physics has now divided even the atom, so strictly speaking it is no longer an atom; we continue to call it that only by convention. The word means uncut or indivisible—that which is extremely small. It means the fundamental element that constitutes matter. This idea is then applied to time. We speak of a minute, a second, half a second. You divide it again and again. But how long can you go on dividing time? Indefinitely? Certainly not. It therefore means a span of time so brief that it cannot be divided any further.

That is what “in an indivisible instant” means. But Holy Scripture, as we know, always speaks through images—practical, familiar images drawn from everyday life—so that it may be understood. Besides, in those days people did not have the more developed concepts or knowledge that would enable them to express these things as we do now. So the Apostle Paul gives an image to illustrate the phrase “in an indivisible instant”: “in the twinkling of an eye,” because the time it takes to blink was considered exceedingly brief. That is what “in the twinkling of an eye” means. Yet we know that, in fact, this is an enormously long span of time by comparison. Correct me if I am mistaken, but I believe it is one-sixteenth of a second, because that interval of time

is the basis of cinema, if I am not mistaken. As I said, correct me if I am wrong on this point. When a change takes place in less than one-sixteenth of a second, the eye retains the image and cannot follow the change. The same thing happens with neon lamps. They light up fifty times and go dark fifty times each second. That is why, if you wave a pencil beneath such a light, you will see it in bands. This corresponds to the frequency of the electrical current: fifty cycles. What does this mean? The eye cannot follow these changes and consequently sees a continuous light. The same is true of a film: the eye cannot distinguish each separate image because the speed is greater and the interval of time is shorter.

The eye cannot follow anything faster, and so in the end it sees the phenomenon we call cinema—that is, continuous motion. Yet even this is a very long span of time. The Apostle Paul had no other image available to people of his age than the blinking of the eyes. The conclusion, then, is that this will happen in zero time. We would be more precise if we put it that way. And what will happen in zero time? The transformation of the universe, the Resurrection of the dead in their renewed bodies, and the transformation of the bodies of those who have not died. All of it will happen in zero time. It is astounding. God is mighty.

There is also an interpretation according to which the universe itself came into being in zero time—that is, out of nothing and in zero time. “Out of nothing” means that no matter existed beforehand; matter came into being in zero time. Time then began to unfold, allowing matter and the world to unfold as well. Thus we can now say that the universe has a certain age. But its beginning was out of nothing. Is that understandable? Out of nothing, yes—but also in zero time. In the same way, the Resurrection of the Dead and the new creation will occur in zero time. Pay careful attention to what this means. The Apostle Paul then continues: “Then we”—that is, we ourselves. For the moment, you see, he is not concerned with the ungodly. He is speaking to the devout about the devout. This is why the fate of the ungodly is absent from what he writes in his epistle to the Thessalonians. It is absent because, at that moment, it is not his subject; he does not take up the other side. “We who remain,” he says—we who are still alive. He includes himself, just as I included myself while speaking to you now, because the Second Coming could take place at this very moment. We who remain—together with whom? Together with those who will have risen, namely the devout. Then we

“We shall be caught up in the clouds, into the air, to meet the Lord.” What does this mean? We shall be caught up into the air, into the heights, upon the clouds, to welcome the Lord as He descends. Listen to this image. When Christ ascended into Heaven, we know that “a cloud received Him,” as Luke the Evangelist tells us both at the end of his Gospel and at the beginning of Acts, which was written by the same Evangelist. This cloud is a symbol of a divine vehicle, for God “rides upon the clouds.” But these clouds are certainly not clouds made of droplets of water. Likewise, the cloud that overshadowed the Lord—that is, which in a certain sense separated Him from the disciples on Mount Tabor—was a luminous cloud, symbolizing the presence of the Holy Spirit. You know that at the Transfiguration we have the presence of the one Triune God: the voice of the Father, the Son transfigured in His human nature, and the Holy Spirit as the cloud. The same happened at the Jordan River. Notice: it is the same. This cloud is a symbol of the Holy Spirit.

It was not that some rain cloud descended and cast its shadow over the Lord. No, that was not what happened. It was a divine uncreated energy. Here, then, we have a cloud that is not material, but is that vehicle which received the Lord at the Ascension. And He will come upon the clouds, as the Prophet Daniel tells us. We know that when a foreign dignitary comes to Athens, for example, he arrives at the airport. If, for some reason, the President of the Republic is unable to go there to receive him, he sends his presidential car.

I was saying, my dear ones: Oh, woe to us! The cloud, which symbolizes the divine presence—God sends His own vehicle to receive us. Can you imagine that? This is what it means: they will be received by a cloud and taken into the air, somewhere in the universe—where, God alone knows. The ungodly will remain here on earth; they will not be moved. What this earth will then be, and what will happen afterward, we do not know. We know only that they will go to Hell. Beyond that, we know nothing more. But here it is revealed to us “by the word of the Lord”: the Lord Himself said these things, though they are not written in the Gospel, and the Apostle Paul has preserved them for us. This means that it will be an ascension.

It will happen in the same manner as the Lord’s Ascension into Heaven. But I ask you: when the Lord ascended into Heaven, was not His Ascension contrary to the law of gravity? His human body had ceased to be a biological body, though before this the Lord ate and drank. The Lord now has the very same body, for the tomb was empty; the former body was not left inside. It was the same body. Yet now it is a spiritual body—another kind of body, the same and yet not the same. This body is now taken up into Heaven. Why? Because it is no longer subject either to biological laws or to natural laws, one of which is the law of gravity. Today, if we wish to go upward, we climb a ladder or board an airplane. In any case, we need some means of ascending. But then, as Saint Cyril says here, we shall have no need of ladders or steps in order to ascend. A cloud will receive us so that we may go to meet the Lord. Everything I have told you was simply to explain why we shall have no need of ladders—“nor of ladders for ascending.” I had already interpreted this passage for you, my dear ones. Now we move on: “It will be something wondrous, beyond anything of corresponding worth that we now possess.”

This body will be a wondrous body, and we possess nothing of comparable worth by which to measure it. My dear ones, we cannot conceive what this new body of ours will be. We cannot. Can you imagine, then, the glory that awaits us and the greatness of God’s love? We often ask whether people die before their time. At catechism school yesterday someone raised a question—I did not answer it then—and said, “But is God not unjust? Why do little children die?” No, my dear ones, He is not unjust, for the simple reason that we shall all be present at the universal Resurrection of all.

Is it not a sorrow and a tragedy to lose this present life? And what if God judged it better that we should not add further sins? This, of course, does not drive us toward suicide or despair. But I want to tell you, as I have told you before, that in the Kingdom of God, at the Resurrection of the dead, we shall all be present—murderers and those they murdered. Everyone will be present. There will no longer be any saying, “You wronged me; I wronged you,” “You took my field; I took yours,” or “You owe me money and never paid me,” and so forth. We shall all be present. Therefore, my dear ones, let us understand this: God wrongs no one, because there is the Resurrection of the dead. And now we continue.

Saint Cyril says:

“The righteous,” he says, “will shine like the sun and the moon and like the brightness of the firmament.” Then the righteous will shine like the sun, like the moon, and like the brightness of the firmament. The words “like the sun,” of course, were spoken by the Lord. They are found in the Gospel according to Matthew, chapter 13, verse 43. The second phrase, concerning the moon and the brightness of the firmament, is from Daniel, if my memory does not deceive me. Saint Cyril brings them together and says that they will shine in just this way. For the moment, let us consider only the sun. The Lord Himself said this. And what does it mean?

He says, “They will shine forth like the sun in the Kingdom of their Father.” What does it mean that “they will shine forth like the sun”? He said only “like the sun,” because at the Transfiguration the Lord’s face was like the sun and His garments were like light. The word “like” means by way of comparison: like the light, like the sun. Since Holy Scripture has nothing brighter with which to compare it, it says “like the sun.” Yet the Lord’s face shone more brightly than the sun. Why? Because the glory Christ possessed at the Transfiguration—

the glory revealed through His human nature—was divine glory, the divine uncreated energy of the divine light. John the Evangelist says in one of his epistles, “God is light.” This “light” does not express the essence of God, but one of His divine uncreated energies. When he says, “God is love,” this does not express the essence of God either, but a divine uncreated energy. Nowhere does Holy Scripture express the essence of God. Nowhere. For Holy Scripture itself bears witness that the essence of God is incomprehensible, intangible, and unknown to everything created. God alone knows Himself. God alone—no one else, no created being: neither angels nor archangels, neither cherubim nor seraphim. What, then, do created beings know? All created beings receive only the divine uncreated energies of God. No one knows the essence of God. So, when Scripture says, “God is light,” what does this mean? When God made light, the first element of creation—not the sun, but light, for the sun is not light but a bearer of light; do you forget this? Do not forget it. This is why the sun appears on the fourth day of creation, while light was made on the first day. The sun...

appears on the fourth day because it is the bearer of light; the sun itself is not light. Light is simply energy, nothing more. God, then, made light as an image of the divine uncreated energy that is light, in accordance with the words, “God is light.” And He made a world which, in a certain sense, reflects what God is—not in His essence, but in the divine uncreated energy of the divine light. Therefore, when Christ was transfigured, what appeared was the uncreated light.

The uncreated light is the prototype, while sunlight, or cosmic light—the created energy that forms creation—is the antitype, the image. I hardly need to tell you how vast the distance is between the prototype and the antitype. Therefore, when the Gospel says that His face was like the sun, it means that the Evangelist had nothing else with which to compare it. But the divine uncreated energy revealed in the face of Christ was incomparably above created light, that first element which God made and which forms the world. Pay attention: matter itself is constituted from the energy of light. Do you forget this?

Matter comes from created light. Do you forget this? For energy and matter are equivalent: energy plus matter equals energy. Of course, I am not giving the complete formula; that is not necessary here. What does this mean? It means that when the righteous shine like the sun, they will receive the same divine uncreated energy that Christ possessed, which was revealed in His human face on Mount Tabor. What glory! Do you understand? What glory! My dear ones, if we knew the goal of Christianity, we would be astounded. This is the goal of Christianity.

Christianity did not come to make us wretched, but to make us glorious children of God. Christianity has a purpose; it is not without a goal. Some people say, “It is enough simply to live as a good person. All these other things you are telling me about—the Resurrection of the dead and the Kingdom of God—do not concern me.” But then Christianity is headless. Do you remember what I told you recently? If we say that Christianity does not culminate in the Kingdom of God, in the Resurrection of humanity, and in the glory of humanity, then what is its purpose? Does not the Apostle Paul say in chapter 15 of First Corinthians that we are the most pitiable of all people if this end does not exist? Therefore—

God does nothing without purpose, nothing that does not lead toward a goal or final end. The end—and “end” here means purpose—the purpose of Christianity is this: that we should become glorious children of God, possessing the divine glory and beholding the glory of Jesus Christ, in whom we shall have theoria, the divine vision of the Father and the Holy Spirit. When the Lord said to Philip, “He who has seen Me has seen the Father,” and, “He who sees Me sees the Father,” this was mysterious. For the disciple had said, “Show us the Father, and that is enough for us.” At that time this could not yet be brought to fulfillment. But then it will be fulfilled. How shall we behold the Father through the Spirit of God?

We do not know. Yet we know one thing, as John the Evangelist assures us in the third chapter, the third verse of his first catholic epistle: “It has not yet been revealed,” he says. What we shall become has not yet been revealed, but we know this:

when He is revealed, “we shall be like Him.” We shall be like Him. How? As He was transfigured on Mount Tabor. Ultimately, the Transfiguration was not merely to show the disciples who Christ is. Do you know the ultimate meaning of the Transfiguration? It is to show us what we shall become.

The events of Christ’s life are nothing other than the opening of the way—

the opening of the road toward what we ourselves shall become. Do you hear this? Therefore, if we endure a cross, the Resurrection follows, and the Ascension follows. Did not the Lord say through the Apostle Paul, “We shall be taken up into the air”? Glory follows. Everything through which the Lord passed, we too shall pass through. Thus we begin with the Cross, with ascesis, ascetic discipline, with tribulation and affliction. But beside them stands the Resurrection; beside it stands the Ascension; and beyond them stands divine glory. You see, then, how these things rise step by step and how important they all are. The righteous, he says, will shine like the sun, like the moon, and like the brightness of the firmament. And now, in order to demonstrate this—

Saint Cyril is practical, as you can see. And is it not necessary to be practical? Pastoral teaching is practical; the audience must understand. You saw that his examples at the beginning of the Catechetical Lecture were taken from nature. Now he will use another image. It is a very apt and beautiful image. I shall read it to you and then explain it in my own words: “God, foreknowing the unbelief of mankind, has granted to a tiny worm in summer rays of light that shine from its body, so that through what is visible, what is awaited may be believed.”

“For He who has provided the part can also provide the whole; and He who made a worm shine with light will much more make a righteous man radiant with light.” These are the fireflies we all know.

There are fireflies in Attica—not the flying kind, but those found in the orchards, especially in summer. When we watered the gardens and so forth, you could see fireflies among the grass: the familiar firefly that gives off light. My dear friends, one summer when I arrived at Mount Kissavos, for the first time in my life I saw these fireflies flying.

It was an astonishing sight. I believe you have seen it too. They light up and go dark, light up and go dark. It has to do with their breathing. Perhaps they take in oxygen and light up, and then go dark when they breathe out. It must be something like that. I do not know any more about it; you may correct me on this. As they fly through the forest, you see a spectacle: tiny lights turning on and off as they fly through the night. This is called cold light. I once read—though it was many years ago—that man had not succeeded in producing what is called cold light. I do not know whether he has achieved it now. Perhaps you follow modern science; I do not know. But the firefly produces this cold light.

They do not kindle a fire; this light gives off no heat. For everything that is luminous is also warm. Heat is one of the properties of light. Light is known to have many properties, but one of its basic properties is heat. So how can we have light that gives off no heat? How can that be? Saint Cyril says that God placed such light in a tiny worm. They truly are worms. At some point one emerges and grows wings—unless the one in Attica that does not fly is different from the one that flies here. I do not know; I have not investigated it further. The point, he says, is that God placed this sign before those who do not believe that human bodies will acquire this light. What light? The uncreated light!

He made these worms shine with created light, and cold light at that, to show you that if God creates the part—that is, if He makes worms shine—then how much more can He illumine the whole, namely, the bodies of the Saints. How will this glory appear in our bodies? We have seen it, as I told you, in the Transfiguration of Christ. We have seen it—not you or I personally, but humanity has seen it. We have also seen it in many Saints, who at certain moments shine with light. At certain moments, they shine.

This, my dear friends, is a testimony. All the Saints possess the uncreated light; if you do not possess the uncreated light, you are not a Saint. But it is not visible in all of them. God grants that some Saints may shine visibly. In the same way, objects belonging to Saints, including icons, also partake of the uncreated light. Let me tell you something, without referring to one particular case. Many times people have seen a light shining at some place on a mountain. They would see this light often, but it was not fire. It was a white light, not red. What I am telling you is significant, though I will not analyze it further. The light would show them that an icon lay at that spot; they would dig there and find it.

How could this be? The person who painted—who depicted, who wrote—the icon was sanctified and communicated the divine uncreated energy, so to speak, even to the object upon which he was depicting the sacred image. This is also how we have wonderworking icons. Would you like another example—one close to us both in time and place?

When Saint Gideon was martyred in Tyrnavos, they buried him. You know that one of his tortures...

No, no, forgive me—Saint George, Saint George of Rapsani. One of his tortures was that they placed him in that heated bathhouse, which still stands today. It is opposite the... artillery grounds, if they are still there; I do not know. It is that Turkish building. Now, Saint Gideon—the same thing happened to Saint George as well. When they buried them, each in his own time, they dug somewhere near the Xerias stream, a tributary of the Peneios, and buried them there. That night many people saw a pillar of light reaching up to heaven. “Reaching up to heaven” means that it extended all the way to the sky. That is what a heaven-high light means. The people were frightened, terribly frightened, and to prevent any further disturbance, Ali Pasha gave orders...

Thank you. Who was it? Was it not his son, Veli Pasha, who was in Tyrnavos? Veli Pasha—forgive me. How can I remember everything? Fortunately, I have you here to fill in what I forget. So, take note: he ordered that the Saint be exhumed and removed from that place. It is astonishing. Saint George, in particular, had greatly frightened all who saw the light. He was then taken to Rapsani and buried there. The sign was not given again, because it is not always given. Pay attention to this: a miracle is a testimony, but if a miracle continues without end, it leaves no room for faith. So one can see very clearly what this uncreated light is.

The divine uncreated energy that completely envelops the Saints and remains with them is the presence of the Holy Spirit, who is Himself God, the third person of the Holy Trinity. He gives this light. Thus, he says, the righteous will receive such a light. “Therefore we are raised”—we now come to the nineteenth paragraph—“Therefore we are raised, all possessing eternal bodies, though not all bodies alike.” We shall rise, then, and the bodies we possess will be eternal.

They will not all be alike. Eternal, but not alike. Saint Cyril will go on to speak about the righteous and the ungodly. Before we enter into that passage, allow me to point out a distinction that Saint Cyril does not mention here. Even among the Saints there will be differing degrees of glory. The Apostle says this clearly. All will indeed possess divine glory, and all will have theoria, the divine vision of our glorified Lord Jesus Christ; but they will not all possess the same glory, the same degree of theoria, or the same knowledge—a knowledge that will continue throughout eternity.

In the Kingdom of God, throughout eternity and unto the ages of ages, this knowledge will continually become more fully revealed. Why? How does the Apostle Paul put it? “One star differs from another star in glory.” If I am saved and you are saved, shall we possess the same glory as Paul? Have we labored as Paul did? Of course not. I pray that we may all be saved, but we cannot possess the glory of a Paul. Thus, everyone will share in glory, but its measure will differ according to each Saint’s holiness and offering.

Saint Cyril does not write this here. I have told it to you because it is known from our dogmatic teaching, as you yourselves know. But what does Saint Cyril say now? “All of us,” he says, “will have eternal bodies, but the bodies will not be alike.” Why? “The righteous man receives a heavenly body, so that he may worthily dwell with the angels; but the sinner receives an eternal body capable of enduring the punishment of sins, so that, though burning eternally in fire, he may never be consumed.” In other words, he says, both the righteous man and the sinner will possess an eternal body. But the righteous man will have a radiant and glorious body...

This is what we were saying earlier about divine glory: he will dwell with the Holy Angels and abide in the Kingdom of God in glory. The ungodly will also possess an eternal body, but it will be dark. It will be eternal because, he says, it will be capable of enduring the punishment of sins. “Capable of enduring” does not mean that they will possess patient endurance; it means that they will undergo the eternal fire without being destroyed, used up, or consumed. Let me read it again: “So that the ungodly man, though burning eternally in fire, may never be consumed.” This is the eternal fire of which the Lord spoke. In what sense is it eternal fire?

It does not consume or destroy. And so a person remains within that fire, which is dreadful. What else can one say, except that it is dreadful? I have spoken to you about this several times in the past. But since it is relevant to our subject here, allow me, in the few minutes remaining, to say this as well. This eternal fire is uncreated—uncreated—just as the eternal light is uncreated. The eternal light and the eternal fire proceed from the divine essence. The essence of God is, of course, uncreated, and the divine uncreated energies that proceed from the divine...

essence are likewise uncreated. Thus, as Basil the Great says—and other Fathers say the same, for this is a Patristic interpretation; Basil the Great says it in his Hexaemeron, in a passage whose particular homily I do not recall—just as sunlight departs from the sun, that is, as light travels in the form of the sun’s rays, as you know—listen carefully: light travels and does not return; created light does not return—as it travels, it carries with it what we call luminosity and what we call heat, or burning power. If you take a magnifying glass, you will see this very clearly. Focus...

a ray of sunlight, or a beam of the sun’s rays, and it will immediately burn your hand. We see, then, that light—a ray of light—is the bearer both of luminosity and of heat, which burns. The uncreated light proceeds from the divine essence. It passes through the righteous as light, without burning them, and reaches the condemned in Hell as fire without luminosity. That is how it is. In this way the Lord’s words are reconciled: He spoke both of “eternal fire” and of “outer darkness.” “Outer”...

means utter and far-removed darkness—darkness, darkness, darkness raised to the highest degree. This is the outer darkness. How can there be darkness when there is fire? Quite simply, the burning power of the uncreated light reaches Hell without its luminosity. As you see, my dear friends, these things are realities. Would you like me to tell you of such a reality? Listen. I told you earlier that the Saints receive the divine light, the uncreated light. But when... I also spoke to you of Saint George and Saint Gideon. Now pay attention. People possessed by demons are taken to Saint Spyridon...

to Saint Dionysios, and to Saint Gerasimos, and there the Saint casts out the demons. Do you know what the demons cry out through the mouth of the possessed person? They say that they are burning. This is the meaning of that popular expression: “Saint Nektarios,” they say, “is a burner. Does he not burn them? Saint Spyridon is a burner; Saint Dionysios and Saint Gerasimos are burners.” What does it mean? When the demons say—and people hear this in our own times—“You are burning me! You are burning me! You are burning me!” what is happening? It is the presence of the divine uncreated energy of the light, without its luminosity and with only its burning power.

These things, my dear friends, are realities encountered in everyday life, in the lives of saints and sinners. There are many accounts of someone receiving Holy Communion unworthily and presumptuously, then falling to the ground and crying, “I am burning! I am burning! I am burning!” Of course, God does not permit this to happen to everyone, because if He did, we would all have been burned. You have heard such accounts. This burning shows that all bodies will be eternal, but their condition and order will not be the same. And just as the Kingdom of God will be eternal, so too will Hell be eternal. God willing, we shall continue next Monday.

Πάντοτε ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις το βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, εις την 18η Κατήχηση, που αναφέρεται εις το μεγάλο και σπουδαίο θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών. Ευρισκόμεθα εις την 18η παράγραφον, γιώτα ήτα. Όσοι έχετε βιβλίο, είμαστε στη σελίδα 240, στον στίχο 6. Όπως ξέρετε, δίπλα έχει ανά 5 στίχους μια αρίθμηση, 5, 10, 15, 20, και έτσι βρίσκουμε πολύ εύκολα ποιο είναι το σημείο που θέλουμε. Όταν πούμε 5 και είναι ο επόμενος στίχος, λέμε 6, ο μεθεπόμενος 7 και καθεξής. Και λέγει ο Άγιος Κύριλλος εις τους κατηχουμένους του: «Ἐγείρεται μὲν οὖν τοῦτο τὸ σῶμα, ἀλλ’ οὐ μένει τοιοῦτον, ἀλλὰ μένει αἰώνιον». Εγείρεται, λοιπόν, αυτό το σώμα, αλλά δεν μένει τέτοιο, αλλά, λέει, να ξαναπεθάνει, να υφίσταται την φθοράν και τον θάνατον, αλλά μένει αιώνιον. «Οὐκέτι τροφῶν τοιούτων χρείαν ἔχει πρὸς ζωήν, οὐδὲ κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν». Δεν έχει πια ανάγκη των τροφών, των γνωστών, για να συντηρείται εις την ζωήν, ούτε έχει ανάγκη να ανεβαίνει σκάλες.

Θυμηθείτε, είχαμε πει ότι μείναμε στο σημείο «κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν», ότι αυτό θα λέγαμε, γιατί τα προηγούμενα τα είπαμε, τα αναλύσαμε, αλλά τα ανέφερα για να συνδέσω φυσικά το θέμα μου. Πριν όμως το συνδέσω, πριν πω παρακάτω των κλιμάκων, αυτό που λέει «κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν», βέβαια το σώμα μας δεν έχει ανάγκη τροφής. Θα δούμε λίγο πιο κάτω να αποκαλεί το σώμα αυτό πνευματικόν ο Απόστολος Παύλος και φυσικά και ο Άγιος Κύριλλος το λέει πνευματικόν. Μα όταν λέγει πνευματικόν ο Απόστολος Παύλος, δεν εννοεί άυλον. Εδώ είναι μία πλάνη. Όπως και το σώμα του Χριστού που ανεστήθη δεν είναι άυλον. Είναι πνευματικόν σώμα, αλλά όχι άυλον.

Τι θα πει πνευματικόν; Ακούστε, παρακαλώ, και προσέξατε, ώστε να το θυμόσαστε. Θα πει μη υποκείμενον εις τους βιολογικούς νόμους, αλλά υποκείμενον άμεσα εις το Πνεύμα το Άγιο. Αυτό θα πει πνευματικόν σώμα. Δηλαδή, σήμερα το σώμα μας υπόκειται εις τις βιολογικές του ανάγκες. Πρέπει να φάει, πρέπει να πιει, να ξεκουραστεί, να κοιμηθεί. Αυτές λέγονται βιολογικές ανάγκες. Αν υποτεθεί ότι δεν καλύπτονται οι βιολογικές του ανάγκες, το σώμα αυτό πεθαίνει. Δηλαδή, επειδή φέρει την φθοράν, αναμφισβήτητα δέχεται και τον θάνατο. Είπαμε την περασμένη φορά: άλλο πράγμα η φθορά, άλλο πράγμα ο θάνατος. Δεν πειράζει να κάνω μια σύντομη επανάληψη. Φθορά είναι το να έχεις ανάγκη καλύψεως των αναγκών αυτών, αφενός· αφετέρου δε, όταν λέμε «γηράσκω, μεγαλώνω, γερνάω», τι θα πει αυτό; Υπάρχει μία φθορά. Όταν λέμε «το παιδί μου μεγάλωσε», «αὐξάνεσθε», είπε η εντολή, «καὶ πληθύνεσθε», αφού το «αὐξάνεσθε» στην πραγματικότητα υπόκειται εις τον νόμο της φθοράς. Διότι, για να μην έχω φθορά, πρέπει να έχω το αμετάβλητο του πράγματος. Άρα, αυτό είναι φθορά. Ο θάνατος είναι το μετά από τη φθορά μου, που θα πει χωρισμός ψυχής και σώματος. Αυτό λέγαμε την περασμένη φορά. Δεν πειράζει να επαναλαμβάνω μερικά πράγματα ξανά και ξανά. Λοιπόν, τι είναι το πνευματικό σώμα;

Μας λέει λίγο πιο κάτω, ευθύς πιο κάτω, ο Άγιος Κύριλλος, που λέει: «Κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν» δεν έχει ανάγκη, «γίνεται γὰρ πνευματικόν», δηλαδή μη υποκείμενον εις τις βιολογικές του ανάγκες. Η ζωή μας εξαρτάται από την ύλη. Για να ζήσω, πρέπει να φάω κτλ. Εξαρτώμαι. Εξαρτώμαι από το νερό, εξαρτώμαι από το ψωμί, τις τροφές κτλ. Η ανθρωπίνη ζωή μου είναι εξαρτημένη από τα βιολογικά στοιχεία αυτά. Τα λέμε βιολογικά γιατί τα συναντάμε στη φύση και συντηρούν τη ζωή. Αυτά θα καταργηθούν και δεν θα υπάρχουν πια. Και όταν λέμε πνευματικό σώμα, θα πει το σώμα μου ανεξαρτητοποιείται από εκείνα από τα οποία εξαρτάται και τώρα υπόκειται άμεσα εις τις επιταγές του Αγίου Πνεύματος. Γιατί λέγει του Αγίου Πνεύματος και δεν λέει του Ιησού Χριστού; Αν ερωτήσετε, σας απαντώ. Διότι και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος συντελούν στην Ανάστασή μας. Αλλά ο Υιός μάς εδημιούργησε και ήλθε εις τον κόσμο και είναι η οικονομία του Υιού, έτσι λέει, η οικονομία του Υιού. Με την Πεντηκοστή έχουμε την οικονομία του Αγίου Πνεύματος, το οποίον Πνεύμα Άγιον μένει στην Εκκλησία. Δεν είπε ο Κύριος ότι «εγώ θα απέλθω και συμφέρει να απέλθω, για να έλθει ο Παράκλητος», το Πνεύμα το Άγιον;

Το Πνεύμα το Άγιο, λοιπόν, είναι εκείνο το οποίο μένει στην Εκκλησία, αγιάζει τους πιστούς και αυτό θα συντελέσει στην Ανάσταση των νεκρών. Παρότι, και πολύ ορθά, μέσα στην Αγία Γραφή άλλοτε μεν φαίνεται ότι ο Πατήρ ανασταίνει, άλλοτε φαίνεται ότι ο Υιός ανασταίνει, άλλοτε φαίνεται ότι το Πνεύμα το Άγιον ανασταίνει. Απλούστατα, διότι είναι ο ένας Άγιος Τριαδικός Θεός, για να μην φανεί ότι το ένα πρόσωπο υστερεί έναντι του άλλου. Το Πνεύμα το Άγιον, λοιπόν, μένει στην Εκκλησία και εκείνο που μας βοηθάει στην πνευματική ζωή —το είπα πνευματική, δηλαδή στην εν Χριστώ ζωή— είναι το Πνεύμα το Άγιον. Γι’ αυτό λέγεται πνευματική ζωή, γιατί έρχεται ο πιστός

να αποδεχθεί εκείνα που του δίδει το Πνεύμα το Άγιον. Και, συνεπώς, αφού θα αποδεχθεί, εκείνο με τη σειρά του θα συντελέσει στο να σου δώσει εκείνα τα στοιχεία τα οποία θα σε κάνουν άφθαρτον και αθάνατον, δηλαδή το Πνεύμα το Άγιο. Γι’ αυτό το σώμα λέγεται πνευματικό σώμα, διεπόμενον, κυβερνώμενον, διοικούμενον, συντηρούμενον από το Πνεύμα το Άγιο. Τώρα μπορείτε να καταλάβετε την εξής φράση του Ευαγγελίου, που λέει το εξής: Όταν ο διάβολος είπε στον Κύριον, στην έρημο, στον πειρασμό εκείνο, των πρώτων πειρασμών, «Πες οι πέτρες να γίνουν ψωμιά», ο Κύριος, μεταξύ των άλλων, είπε το εξής: ότι

δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με ψωμί, αλλά και με τον Λόγο του Θεού. Προσέξτε αυτό το σημείο. Αυτή η θέση, αν θυμάμαι καλά, είναι από το Δευτερονόμιον. Τη λέγει ο Θεός διά του Μωυσέως: «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος». Δηλαδή, δεν θα ζήσει με ψωμί μόνο. Ότι, δηλαδή, τώρα η ανθρωπότητα —προσέξατέ το— είναι στην περίοδο να ζει με ψωμί. Όταν όμως θα έρθει μια άλλη περίοδος, δηλαδή η Βασιλεία του Θεού, με εμφανή τρόπο, τότε θα ζήσουν οι άνθρωποι χωρίς ψωμί. Πώς θα ζήσουν; Με το ρήμα του Θεού. Ποιο θα είναι αυτό το ρήμα του Θεού; Ρήμα θα πει λόγος.

Ο λόγος είναι ο εξής, αν θέλετε: ο πρώτος λόγος ήταν ότι «φάτε από όλα τα παρατιθέμενα στη γη. Σας έδωκα όλα της γης προς τροφήν σας», είπε ο Θεός. Ο δεύτερος λόγος θα είναι: «Θα ζείτε χωρίς να τρώτε τίποτα». Αυτό θα πει, ζει

ο άνθρωπος με τον λόγο του Θεού. Θα πει, δηλαδή, ο λόγος του Θεού: τώρα δεν θα τρώει τίποτα. Σχετικό είναι αυτό· είναι το απόλυτο που σας είπα. Το σχετικό είναι το εξής: ότι, όταν εσείς έρχεστε να ακούσετε Λόγο Θεού εδώ, βέβαια μετά από εδώ θα πάτε να φάτε σπίτι σας. Κι εγώ θα πάω να φάω και εσείς θα πάτε να φάτε. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει: δεν πρέπει να τρεφόμεθα μόνο με το φαγητό, αλλά και με τον Λόγο του Θεού. Αυτό είναι το σχετικό. Το απόλυτο είναι: θα έρθει εκείνη η μέρα, τότε θα τρεφόμεθα μόνο με τον Λόγο του Θεού. Δηλαδή, ποιος είναι αυτός ο Λόγος του Θεού; «Θέλω να μένετε και να μην πεθαίνετε και να μη φθείρεστε, χωρίς να τρώτε απολύτως τίποτε πια». Αυτός είναι ο Λόγος του Θεού. Αυτό θα πραγματοποιηθεί μετά την Ανάσταση των νεκρών. Αυτό το σώμα λέγεται πνευματικόν σώμα. Γιατί λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι δεν έχει πλέον το σώμα αυτό ανάγκη «κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν»; Είναι πολύ χαρακτηριστικό. Βέβαια, δεν διαβάζω όλους τους Πατέρες της Εκκλησίας μας, αναμφισβήτητα, αλλά δεν έχω βρει, ό,τι έχω διαβάσει, ό,τι σχετικό, δεν έχω βρει αυτή τη φρασούλα «πρὸς ἀνάβασιν κλιμάκων», δηλαδή για να ανεβαίνεις σκάλες.

Κάνει εντύπωση αυτό. Προσέξατε, δεν γράφει και τυχαία. Όταν ο Απόστολος Παύλος γράφει στους Θεσσαλονικείς ότι θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, «δεν θέλω», λέγει, «αδελφοί μου, να αγνοείτε για την Ανάσταση, περὶ τῶν κεκοιμημένων»,

«θα αναστηθούν, και να μη λυπόσαστε όπως λυπούνται εκείνοι που δεν έχουν την ελπίδα της Αναστάσεως». Και την ελπίδα της Αναστάσεως δεν την είχαν οι ειδωλολάτραι, δηλαδή εκείνοι που δεν ήσαν Χριστιανοί εν αυτή τη περιπτώσει. «Δεν θέλω, λοιπόν, να λυπείσθε, αλλά θα σας πω μυστήριον». Και αρχίζει να ξεδιπλώνει

και λέγει: «Ἐν λόγῳ Κυρίου» θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών. Δηλαδή «ἐν λόγῳ Κυρίου». «Ἐν λόγῳ» θα πει, όχι γιατί θα πει λόγο ο Κύριος —είναι και αυτό· όχι, σε αυτό το σημείο δεν ερμηνεύεται αυτό— γιατί ποια είναι αυτή η εσχάτη σάλπιγγα; Η Ανάσταση των νεκρών: θα πει ο Κύριος και θα αναστηθούν οι νεκροί. Αλλά γι’ αυτό και είπε στον προφήτη Ιεζεκιήλ, που διαβάσαμε στην αρχή αυτής της Κατηχήσεως: «Άνθρωπε», του λέει ο Θεός, «πες λόγον». Βλέπετε ότι ο προφήτης εδώ, τρόπον τινά, είναι εις τύπον του Ιησού Χριστού που θα μας αναστήσει. «Πες λόγον». Εδώ όμως, «ἐν λόγῳ Κυρίου», στους Θεσσαλονικείς, σημαίνει το εξής: Ακούστε αυτό που είπε ο Κύριος.

Αυτό το «ἐν λόγῳ Κυρίου» δεν βρίσκεται μέσα στα τέσσερα Ευαγγέλια, γιατί ο Απόστολος Παύλος μάς διασώζει κάποιους λόγους του Κυρίου που δεν διασώζονται μέσα στα Ευαγγέλια, γιατί προφανώς τα Ευαγγέλια δεν κατέγραψαν ό,τι είπε ο Χριστός. «Ἐν λόγῳ Κυρίου», λοιπόν, θα πει αυτό που είπε ο Κύριος. Τι είπε; Και ξεδιπλώνει τώρα το μυστήριο και λέει ότι εκείνοι που, όταν θα έρθει ο Κύριος, εκείνοι που πέθαναν, αυτοί θα αναστηθούν. Και εκείνοι που θα ζουν τότε δεν θα πεθάνουν, αλλά θα αλλάξουν. Τι είναι αυτή η αλλαγή; Ας πούμε, αυτούς που θα βρει, αγαπητοί μου, η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, να το πάρω κάπως έτσι πιο ζωντανά. Εμείς ζούμε.

Θα μας βρει, βέβαια, η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία όπου θα βρει τον καθέναν. Ας πούμε ότι εμείς αυτή τη στιγμή λέμε τον Λόγο του Θεού. Μακάρι να μας βρει έτσι η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία και ο θάνατος ακόμα να μας βρει έτσι. Λοιπόν, θα αναστηθούν αυτοί που είναι στα νεκροταφεία, οι νεκροί. Εμείς τι θα κάνουμε; Αυτοί θα πάρουν τα καινούργια τους σώματα, άφθαρτα και αθάνατα. Εμείς, εμείς, «ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ, ἐν ἀτόμῳ», θα αλλάξουμε. Θα περάσουμε από τη φθορά στην αφθαρσία και από τη θνητότητα στην αθανασία. Αυτό θα πει «ἀλλαγησόμεθα», που λέγει ο Απόστολος Παύλος. Θα αλλάξουμε. Θα περάσουμε από τη μία κατάσταση στην άλλη, από τη βιολογική στην πνευματική.

Από την ψυχική —ψυχικός θα πει βιολογικός, προσέξτε, γιατί ψυχή θα πει ζωή—, από την ψυχική, ψυχικός άνθρωπος, εις την πνευματική κατάσταση. Θα αλλάξουμε, δεν θα πεθάνουμε εμείς. Αλλά αυτά πότε θα γίνουν; Παίρνει δύο εκφράσεις για να δείξει το ακαριαίον. Και οι δύο εκφράσεις του είναι, η μία πρακτική και η άλλη θεωρητική. Η πρακτική, ή καλύτερα η θεωρητική, είναι «ἐν ἀτόμῳ». Άτομον, όπως θα ξέρετε κιόλας αυτό που θα πω, θα πει άτμητον. Αυτό που δεν κόβεται πιο περισσότερο, αυτό θα πει άτομον, άτμητον, δηλαδή ακομμάτιαστον, δεν κομματιάζεται. Παίρνετε ένα αντικείμενο, το κόβετε στα δύο,

μετά πάλι στα δύο, αυτό πάλι στα δύο, αυτό πάλι στα δύο. Έως πότε; Απεριορίστως; Φτάνουμε κάποτε σε ένα σημείο, αυτό που λέμε άτομα, άτομα της ύλης. Το άτομο δεν κόβεται. Το κόψαμε και αυτό, τέλος πάντων· η φυσική το έκοψε και αυτό. Δεν είναι πια άτομο· καταχρηστικά το λέμε άτομο. Θα πει άκοφτο, άκοφτο, δηλαδή το πολύ πολύ μικρό. Θα πει το θεμελιώδες στοιχείο που συνιστά την ύλη. Αυτό μεταφέρεται εις τον χρόνο. Χρόνος, λέμε: ένα λεπτό, ένα δευτερόλεπτο, μισό δευτερόλεπτο. Το κόβετε, το κόβετε, το κόβετε. Πόσο μπορείτε να κόβετε τον χρόνο; Απεριορίστως; Αναμφισβήτητα όχι. Συνεπώς, θα πει ένας χρόνος τόσο μικρός που δεν κόβεται περισσότερο.

Αυτό θα πει «ἐν ἀτόμῳ». Αλλά είναι γνωστό ότι η Αγία Γραφή πάντα μιλάει με εικόνες, πάντοτε πρακτικές, πάντοτε λαϊκές, δημώδεις δηλαδή, πάντοτε για να είναι κατανοητή. Εξάλλου, στην εποχή εκείνη δεν υπήρχε περισσότερη προσπάθεια, δεν είχαν γνώσεις πιο πολλές, να πουν αυτά που τώρα εμείς λέμε εδώ. Και βάζει μια εικόνα ο Απόστολος Παύλος στην έκφραση «ἐν ἀτόμῳ»: «ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ», γιατί θεωρείτο πάρα πολύ μικρός ο χρόνος του ανοιγοκλεισίματος των ματιών. Αυτό θα πει «ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ». Και είναι γνωστό ότι δεν είναι· αυτός είναι παμμέγιστος χρόνος. Διορθώστε με αν κάνω λάθος: πως είναι το ένα δέκατο έκτο του δευτερολέπτου, αν δεν κάνω λάθος, γιατί πάνω σε αυτόν τον χρόνο

στηρίζεται ο κινηματογράφος, αν δεν κάνω λάθος. Διορθώσατέ με, σας είπα, εάν κάνω κάπου λάθος εκεί. Διότι το μάτι, σε έναν χρόνο που είναι μεγαλύτερος από το ένα —συγγνώμη— πιο μικρός από το ένα δέκατο έκτο του δευτερολέπτου, το μάτι έχει μια αδράνεια και δεν καταφέρνει να παρακολουθήσει την αλλαγή. Όπως και στις λυχνίες νέον. Αυτή 50 φορές ανάβει και 50 φορές σβήνει. Γι’ αυτό, άμα κουνήσετε ένα μολύβι, θα το δείτε σε ραβδώσεις. Όση είναι η συχνότητα του ρεύματος του βιομηχανικού, 50 περίοδοι. Λοιπόν, τι σημαίνει αυτό; Το μάτι δεν έχει την ικανότητα να παρακολουθήσει αυτό και, συνεπώς, βλέπει μια συνέχεια φωτός. Έτσι και εδώ, η ταινία: δεν έχει το μάτι την ικανότητα να διακρίνει, γιατί είναι πιο μεγάλη —είναι πιο μικρή η ταχύτητα— είναι πιο μεγάλη η ταχύτητα, πιο μικρός ο χρόνος.

Δεν έχει, λοιπόν, τη δυνατότητα για κάτι περισσότερο να παρακολουθήσει και, στο τέλος, βλέπει το φαινόμενο κινηματογράφος, δηλαδή την κίνηση. Αλλά αυτός είναι ένας πολύ μεγάλος χρόνος. Δεν είχε τίποτε άλλο να πει ο Απόστολος Παύλος για την εποχή του παρά το ανοιγοκλείσιμο των ματιών. Αποτέλεσμα, συμπέρασμα: σε χρόνο μηδέν θα γίνει αυτό. Θα είστε ακριβέστεροι αν το λέγαμε έτσι. Σε χρόνο μηδέν θα γίνει τι; Η αλλαγή του σύμπαντος, η Ανάσταση των νεκρών με τα νέα τους σώματα και η αλλαγή των σωμάτων εκείνων που δεν πέθαναν. Σε χρόνο μηδέν. Είναι καταπληκτικό. Δυνατός ο Θεός.

Υπάρχει δε μία άποψη ερμηνευτική ότι και το σύμπαν έγινε σε χρόνο μηδέν. Δηλαδή, εκ του μηδενός σε χρόνο μηδέν. Εκ του μηδενός: δεν προϋπήρξε ύλη, αλλά έγινε ύλη μέσα σε χρόνο μηδέν. Ο χρόνος μετά ξεδιπλώνει, για να ξεδιπλωθεί και η ύλη, ο κόσμος. Και μπορούμε να λέμε τώρα ότι το σύμπαν έχει αυτή την ηλικία. Αλλά η αρχή ήταν εκ του μηδενός. Κατανοητό πράγμα; Εκ του μηδενός, κατανοητό, σε χρόνο μηδέν. Έτσι και η Ανάσταση των Νεκρών και η νέα δημιουργία θα είναι σε χρόνο μηδέν. Δηλαδή, στο πράγμα, προσέξτε τα. Λέει στη συνέχεια ο Απόστολος Παύλος: Τότε εμείς, εμείς δηλαδή. Ξέρετε, για μια στιγμή δεν ενδιαφέρεται για τους ασεβείς. Γι’ αυτό μιλάει προς ευσεβείς για τους ευσεβείς. Γι’ αυτό απουσιάζει, από αυτά που γράφει μέσα στην επιστολή του στους Θεσσαλονικείς, η τύχη των ασεβών. Λοιπόν, απουσιάζει, γιατί δεν ενδιαφέρει για μια στιγμή, δεν παίρνει την άλλη πλευρά. «Εμείς», λέει, «οι περιλειπόμενοι», εμείς που θα έχουμε μείνει. Βάζει και τον εαυτό του, όπως έβαλα και εγώ τον εαυτό μου τώρα που σας μιλάω, γιατί μπορεί να γίνει αυτή τη στιγμή η Δευτέρα Παρουσία. Εμείς οι περιλειπόμενοι, μαζί με ποιους; Μαζί με εκείνους που θα έχουν αναστηθεί, αλλά οι ευσεβείς. Τότε εμείς

«ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀέρα, εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου». Τι θα πει αυτό; Θα αρπαχτούμε εις αέρα, εις ύψος, επί νεφελών, να προϋπαντήσουμε τον κατερχόμενον Κύριον. Ακούσατε την εικόνα. Όταν ο Χριστός ανελήφθη εις τον Ουρανόν, είναι γνωστό ότι «νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτόν», μας λέγει ο Λουκάς ο Ευαγγελιστής, και στο Ευαγγέλιό του, στο τέλος του Ευαγγελίου του, και στην αρχή των Πράξεων, που γράφει ο ίδιος Ευαγγελιστής. Αυτή η νεφέλη είναι σύμβολο θείου οχήματος, γιατί ο Θεός «ἐπιβαίνει ἐπὶ νεφελῶν». Αλλά αυτές οι νεφέλες δεν είναι οι νεφέλες οι αποτελούμενες από σταγονίδια νερού, βεβαίως. Όπως και η νεφέλη που εσκίασε τον Κύριον, δηλαδή χώρισε τρόπον τινά τον Κύριο από τους μαθητάς, εις το όρος Θαβώρ, φωτεινή νεφέλη, ήταν το σύμβολο της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Ξέρετε, εκεί έχουμε παρουσία του Αγίου Τριαδικού Θεού στη Μεταμόρφωση: Πατρός φωνή, ο Υιός μεταμορφούμενος με την ανθρωπίνη του φύση και το Πνεύμα το Άγιον ως νεφέλη. Το ίδιο και εις τον Ιορδάνη ποταμό. Το ίδιο, προσέξτε. Αυτή η νεφέλη, σύμβολον του Αγίου Πνεύματος.

Δεν ήταν γιατί κατέβηκε κάποιο βρόχινο σύννεφο να σκιάσει τον Κύριο. Όχι, δεν υπήρχε τέτοιο θέμα, αλλά ήταν άκτιστος ενέργεια. Εδώ, λοιπόν, έχουμε νεφέλη, όχι υλική, αλλά είναι το όχημα εκείνο που παρέλαβε τον Κύριο κατά την Ανάληψη. Όπως και επί νεφελών θα έρθει, όπως μας λέγει ο προφήτης Δανιήλ. Είναι γνωστό ότι, όταν έρχεται ένας ξένος, ας πούμε στην Αθήνα, στο αεροδρόμιο θα φτάσει. Για κάποιο λόγο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν έχει τη δυνατότητα να πάει να τον υποδεχθεί εκεί· του στέλνει το προεδρικό του αυτοκίνητο.

Έλεγα, αγαπητοί μου, πω πω, αλίμονό μας, πω πω, αλίμονο. Η νεφέλη, που είναι το σύμβολο της Θείας Παρουσίας, στέλνει ο Θεός το όχημά Του να μας παραλάβει. Το φανταστήκατε αυτό; Αυτό θα πει: θα παραληφθούν υπό νεφέλης εις αέρα, που κάπου, στο σύμπαν, πού, ο Θεός ξέρει. Οι ασεβείς θα μείνουν εδώ στη γη, δεν θα κινηθούν. Ποια θα είναι αυτή η γη, τι θα γίνει παρακάτω, ξέρουμε μόνο ότι θα πάνε στην κόλαση. Τι θα είναι, δεν ξέρουμε τίποτα περισσότερο. Αλλά εδώ που μας αποκαλύπτει «ἐν λόγῳ Κυρίου», ότι αυτά τα είπε ο Κύριος, αλλά δεν είναι γραμμένα στο Ευαγγέλιο, τα διασώζει ο Απόστολος Παύλος, σημαίνει ότι αυτή θα είναι μια ανάληψη.

Κατά τον ίδιο τρόπο που ανελήφθη και ο Κύριος εις τον Ουρανόν. Αλλά ερωτώ: όταν ο Κύριος ανελήφθη εις τον Ουρανόν, η ανάληψή Του δεν ήταν εναντίον του νόμου της βαρύτητος; Μα εφόσον το ανθρώπινο σώμα Του έπαψε να είναι πια το βιολογικό σώμα, γιατί ο Κύριος έτρωγε, έπινε. Τώρα ο Κύριος έχει το ίδιο σώμα, γιατί ο τάφος ήταν άδειος. Δεν υπήρχε το παλιό μέσα. Το ίδιο σώμα ήταν. Αλλά τώρα είναι αυτό το πνευματικό σώμα, το άλλο σώμα, το ίδιο αλλά όχι το ίδιο. Αυτό το σώμα τώρα αναλαμβάνεται στον Ουρανό. Γιατί; Διότι δεν υπόκειται ούτε εις τους βιολογικούς, εις τους φυσικούς νόμους, ένας εκ των οποίων είναι ο νόμος της βαρύτητος. Σήμερα εμείς, άμα θέλουμε να ανεβούμε, ανεβαίνουμε με σκάλα ή μπαίνουμε σε ένα αεροπλάνο. Εν πάση περιπτώσει, έχουμε έναν τρόπο να ανεβούμε. Αλλά τότε, όπως λέει εδώ, δεν θα έχουμε ανάγκη κλιμάκων, δηλαδή σκαλοπατιών, για να ανεβούμε. Νεφέλη θα μας παραλάβει στο να προϋπαντήσουμε τον Κύριον. Όλα αυτά που σας είπα ήταν για να σας πω ότι δεν έχουμε ανάγκη κλιμάκων, «οὐδὲ κλιμάκων πρὸς ἀνάβασιν». Αυτό το σημείο σας είχα, αγαπητοί μου, ερμηνεύσει. Και πηγαίνουμε πιο κάτω. «Θαυμάσιόν τι καὶ οἷον ὑπὲρ ἀξίαν οὔτε ἔχομεν».

Θα είναι αυτό το σώμα, αυτό το θαυμάσιον σώμα, που δεν έχουμε ένα αντίστοιχό του κατ’ αξίαν για να το συγκρίνουμε. Δεν μπορούμε να συλλάβουμε, αγαπητοί μου, ποιο θα είναι αυτό το καινούριο μας σώμα. Δεν μπορούμε. Φαντάζεστε, λοιπόν, ποια δόξα μας αναμένει και ποια είναι η αγάπη του Θεού; Που πολλές φορές λέμε: οι άνθρωποι πεθαίνουν πρόωρα ή όχι; Να, μια απορία του κατηχητικού σχολείου χθες, έλεγε — δεν απήντησα — λέγει: «Μα δεν είναι άδικος ο Θεός; Γιατί να πεθαίνουν τα μικρά παιδιά;» Όχι, αγαπητοί μου, δεν είναι άδικος, γιατί απλούστατα όλοι θα βρεθούμε κατά την κοινή των πάντων Ανάσταση.

Δεν είναι αμαρτία, κρίμα να χάνουμε τη ζωή την παρούσα; Και αν ο Θεός έκρινε να μην βάλουμε πιο πολλές αμαρτίες; Αυτό, βέβαια, δεν σπρώχνει στην αυτοκτονία ούτε στην απελπισία. Αλλά θα ήθελα να σας πω, και σας το έχω ξαναπεί, ότι εις την Βασιλεία του Θεού, αγαπητοί μου, εις την Βασιλεία, εις την Ανάσταση των νεκρών, θα είμεθα όλοι παρόντες. Και φονείς και φονευμένοι. Όλοι παρόντες. Εκεί δεν θα υπάρχει «με αδίκησες, σε αδίκησα», «σου πήρα το χωράφι, μου πήρες το χωράφι», «μου χρωστάς και δεν με πλήρωσες» κτλ. Όλοι θα είμεθα παρόντες. Γι’ αυτό, λοιπόν, αγαπητοί, ας το ξέρουμε: ο Θεός ουδένα αδικεί, εφόσον έχουμε την Ανάσταση των νεκρών. Και συνεχίζουμε.

Ο Άγιος Κύριλος:

«Οἱ δίκαιοι», φησίν, «λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καὶ ὡς ἡ λαμπρότης τοῦ στερεώματος». Τότε οι δίκαιοι, λέει, θα λάμψουν όπως ο ήλιος, όπως η σελήνη, όπως η λαμπρότητα του στερεώματος. Και βέβαια «ὡς ὁ ἥλιος», είναι γνωστό, το είπε ο Κύριος. Είναι στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον, στο 13ο κεφάλαιο, 43ος στίχος. Το δεύτερο, η σελήνη και η λαμπρότης του στερεώματος, αν δεν με απατάει η μνήμη, είναι εις τον Δανιήλ. Τα συνενώνει ο Άγιος Κύριλος, ότι θα λάμψουν όπως ακριβώς — ας πάρουμε μόνο τον ήλιο για μια στιγμή. Αυτό το είπε ο Κύριος. Και τι σημαίνει;

Και λέει: «ἐκλάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς αὐτῶν». Τι είναι αυτό το «ἐκλάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος»; Δεν είπε παρά «ὡς ὁ ἥλιος», σαν τον ήλιο, διότι και στη Μεταμόρφωση ο Κύριος είχε το πρόσωπο ως ο ήλιος, τα ιμάτιά Του ως το φως. Αυτό το «ως» σημαίνει το «σαν». Έτσι θα το ερμηνεύσουμε: σαν το φως, σαν τον ήλιο. Επειδή δεν έχει η Γραφή κάτι πιο λαμπρό για να συγκρίνει, είπε «σαν τον ήλιο», διότι το πρόσωπο του Κυρίου έλαμψε υπέρ τον ήλιον. Γιατί; Γιατί απλούστατα εκείνη η δόξα που είχε ο Χριστός στη Μεταμόρφωση,

που φάνηκε διά της ανθρωπίνης φύσεως, ήταν η Θεία Δόξα, είναι η άκτιστος ενέργεια του Θείου Φωτός. Λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης σε μια του επιστολή: «Ὁ Θεὸς φῶς ἐστιν». Αυτό το «φως» δεν εκφράζει την ουσία του Θεού, αλλά εκφράζει μια άκτιστον ενέργεια. Όταν λέγει «ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί», αυτό δεν εκφράζει την ουσία του Θεού, αλλά μια άκτιστον ενέργεια. Πουθενά η Γραφή δεν εκφράζει την ουσία του Θεού. Πουθενά. Γιατί πάλι η Γραφή μάς δίνει τη μαρτυρία ότι η ουσία του Θεού είναι ακατανόητος, είναι αψηλάφητος, είναι άγνωστη σε κάθε τι που είναι κτίσμα. Μόνος ο Θεός γνωρίζει τον εαυτόν Του. Μόνος ο Θεός. Κανείς άλλος. Ουδέν κτίσμα. Ούτε οι άγγελοι, ούτε οι αρχάγγελοι, ούτε τα χερουβίμ, ούτε τα σεραφίμ. Τι; Αλλά όλα τα κτίσματα δέχονται μόνο την ενέργεια του Θεού. Ουδείς γνωρίζει την ουσία του Θεού. Έτσι έχουμε το εξής: όταν λέγει «ὁ Θεὸς φῶς ἐστιν», τι σημαίνει; Όταν ο Θεός έκανε το φως, το πρώτο στοιχείο της δημιουργίας, όχι τον ήλιο, το φως — ο ήλιος δεν είναι το φως, ο ήλιος είναι φορέας του φωτός. Το ξεχνάτε; Μην το ξεχνάτε. Γι’ αυτό και αναφαίνεται την τετάρτην ημέρα της δημιουργίας, ενώ το φως έγινε την πρώτη ημέρα. Ο ήλιος...

αναφαίνεται την τετάρτην ημέρα, γιατί είναι φορέας του φωτός και δεν είναι φως ο ήλιος. Το φως είναι απλή ενέργεια, τίποτα άλλο. Λοιπόν, ο Θεός έκανε το φως σαν μία εικόνα της ακτίστου ενεργείας, που είναι το φως, κατά το «Ὁ Θεὸς φῶς ἐστιν», και κάνει έναν κόσμο που τρόπον τινά ανακλά αυτό που είναι ο Θεός, όχι στην ουσία Του, αλλά στην άκτιστον ενέργεια του Θείου Φωτός. Συνεπώς, όταν ο Χριστός μετεμορφώθηκε, αυτό ήταν το άκτιστον φως.

Το άκτιστο φως είναι το πρωτότυπο και το ηλιακό φως ή το κοσμικό φως, αυτό που συνιστά τη δημιουργία, που λέμε ενέργεια, αυτό είναι αντίτυπον, είναι εικόνα. Και πόσο απέχει το πρωτότυπον από το αντίτυπον, μόλις και ανάγκη να σας το πω. Έτσι, συνεπώς, όταν λέγει το Ευαγγέλιο ότι ήταν το πρόσωπό Του ως ο ήλιος, σημαίνει ότι δεν έχει ο Ευαγγελιστής κάποιο άλλο στοιχείο για να συγκρίνει. Αλλά η άκτιστος ενέργεια που ανεφάνη στο πρόσωπο του Χριστού ήταν ασυγκρίτως πιο πάνω από το φως, το κτιστόν, που είναι το πρώτο στοιχείο που ο Θεός έκανε και συνιστά τον κόσμο. Προσέξτε: εκ της ενεργείας του φωτός συνίσταται και η ύλη. Το ξεχνάτε αυτό.

Η ύλη προέρχεται εκ του κτιστού φωτός. Το ξεχνάτε αυτό; Γιατί ενέργεια και ύλη είναι ίσον, ενέργεια συν ύλη ίσον ενέργεια. Βέβαια, δεν λέω πλήρη τον τύπο, δεν χρειάζεται αυτό το πράγμα. Τι σημαίνει αυτό; Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει: όταν οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, θα πάρουν την άκτιστον ενέργεια που είχε ο Χριστός, όπως φάνηκε στο πρόσωπό Του το ανθρώπινον επί του Θαβώρ. Ποια η δόξα! Το αντιλαμβάνεσθε; Ποια η δόξα! Αν ξέραμε, αγαπητοί, ποιο είναι το τέρμα του Χριστιανισμού, θα μέναμε έκπληκτοι. Αυτό είναι το τέρμα του Χριστιανισμού.

Ο Χριστιανισμός δεν ήρθε να κάνει κακομοίρηδες, αλλά ένδοξα παιδιά του Θεού. Ο Χριστιανισμός έχει σκοπόν. Δεν είναι άνευ σκοπού. Μερικοί λένε: «Απλώς να ζήσεις σαν καλός άνθρωπος. Όλα τα άλλα που μου λες τώρα, την Ανάσταση νεκρών, τη Βασιλεία του Θεού, δεν με νοιάζουν». Τότε ο Χριστιανισμός είναι ακέφαλος. Σας έλεγα μια περασμένη φορά, το ενθυμείσθε, πρόσφατη είναι, που σας έλεγα: αν πούμε ότι ο Χριστιανισμός δεν καταλήγει στη Βασιλεία του Θεού ή στην Ανάσταση των ανθρώπων και στη Δόξα των ανθρώπων, τότε ως προς τι; Δεν το λέει στο 15ο κεφάλαιο, στην 1η προς Κορινθίους, ο Απόστολος Παύλος, ότι είμεθα οι αθλιώτεροι πάντων των ανθρώπων αν δεν υπάρχει αυτό το τέλος; Συνεπώς,

ο Θεός δεν κάνει άσκοπα πράγματα, δηλαδή πράγματα που δεν οδηγούν σε κάποιο σκοπό, σε κάποιο τέλος. Το τέλος — τέλος θα πει σκοπός — ο σκοπός του Χριστιανισμού είναι αυτός: να γίνουμε ένδοξα παιδιά του Θεού, έχοντες την Θείαν Δόξαν και ορώντες, βλέποντες τη Δόξα του Ιησού Χριστού, εις τον οποίον θα υπάρχει η θεωρία του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος. Όταν είπε ο Κύριος εις τον Φίλιππον «εκείνος που με είδε, είδε τον Πατέρα», «εκείνος που με βλέπει, βλέπει τον Πατέρα», αυτό ήταν μυστηριώδες. Γιατί είπε ο μαθητής: «Δείξε μας τον Πατέρα και είναι αρκετό για μας». Τότε δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί το πράγμα. Τότε αυτό θα πραγματοποιηθεί. Πώς θα βλέπουμε τον Πατέρα κατά το πνεύμα του Θεού;

Δεν το ξέρουμε αυτό. Πάντως ένα ξέρουμε, όπως μας βεβαιώνει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο τρίτο κεφάλαιο, τρίτο χωρίο της πρώτης του καθολικής επιστολής, ότι «οὔπω ἐφανερώθη», λέει. Δεν φανερώθηκε ακόμα τι θα γίνουμε, αλλά το ξέρουμε:

όταν θα φανερωθεί, «ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα». Θα είμεθα όμοιοι με Εκείνον. Πώς; Όπως Εκείνος μετεμορφώθη στο όρος Θαβώρ. Σε τελευταία ανάλυση, δεν ήταν για να δείξει ποιος είναι ο Χριστός στους μαθητάς Του. Σε τελευταία ανάλυση, ξέρετε ποια είναι η έννοια της Μεταμορφώσεως; Είναι για να δείξει ποιοι θα είμαστε εμείς.

Τα γεγονότα της ζωής του Χριστού δεν είναι παρά η προοδοποίησις,

άνοιγμα του δρόμου σε αυτό που θα γίνουμε εμείς. Το ακούτε; Γι’ αυτό, αν περνάμε σταυρό, έρχεται η Ανάσταση, έρχεται η Ανάληψη. Δεν είπε ο Κύριος διά του Αποστόλου Παύλου «θα αναληφθούμε μες στον αέρα»; Έρχεται η Δόξα. Όλα εκείνα που ο Κύριος διήλθε θα τα περάσουμε και εμείς. Έτσι ξεκινάμε από τον σταυρό, την άσκηση, τη θλίψη, την πίεση. Αλλά πλάι είναι η Ανάστασις, πλάι είναι η Ανάληψις, πιο πλάι είναι η Θεία Δόξα. Βλέπετε, λοιπόν, πώς τα πράγματα κλιμακώνονται και πόσο σημαντικά είναι όλα αυτά; Ο δίκαιος, λοιπόν, λέει, θα λάμψει ως ο ήλιος και ως η σελήνη και ως η λαμπρότης του στερεώματος. Και τώρα, για να δείξει αυτό,

είναι πρακτικός, όπως βλέπετε, ο Άγιος Κύριλος. Εξάλλου, μήπως είναι τόσο ανάγκη να είναι κανείς πρακτικός; Η ποιμαντική είναι πρακτική, πρέπει το ακροατήριο να καταλάβει. Είδατε ότι τα παραδείγματά του στην αρχή της κατηχήσεως ήταν από τη φύση. Θα πάρει πάλι μια εικόνα. Είναι όμως πολύ εύστοχη αυτή η εικόνα και πολύ ωραία. Θα σας τη διαβάσω και θα σας την πω με δικά μου λόγια. «Καὶ προειδὼς τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀπιστίαν ὁ Θεός, σκώληκι μικροτάτῳ ἐν τῷ θέρει φωτοειδεῖς δέδωκεν αὐγὰς λάμπειν ἐκ τοῦ σώματος, ἵν ἐκ τῶν φαινομένων πιστευθῇ τὸ προσδοκώμενον». Εκ του σώματος, ἵν ἐκ...

«Ὁ γὰρ τὸ μέρος παρασχὼν δύναται καὶ τὸ ὅλον παρασχεῖν, καὶ ὁ σκώληκα φωτὶ ἐκλάμπειν ποιήσας πολλῷ μᾶλλον φωτοποιήσει δίκαιον ἄνθρωπον». Είναι οι γνωστές μας πυγολαμπίδες.

Στην Αττική υπάρχουν οι πυγολαμπίδες, όχι οι ιπτάμενες, αλλά απλώς είναι στα περιβόλια, το καλοκαίρι μάλιστα. Όταν ποτίζαμε τους κήπους και τα λοιπά, έβλεπες πυγολαμπίδες μέσα στα χόρτα. Η γνωστή πυγολαμπίδα, αυτή που φωτίζει. Αγαπητοί μου, όταν κάποτε έφτασα καλοκαίρι στον Κίσσαβο, για πρώτη φορά στη ζωή μου είδα αυτές τις πυγολαμπίδες να πετούν.

Ένα καταπληκτικό θέαμα. Πιστεύω το έχετε δει και εσείς. Ανάβουν και σβήνουν, ανάβουν και σβήνουν. Είναι με την αναπνοή. Ίσως παίρνουν οξυγόνο, ανάβουν και μετά σβήνουν στην εκπνοή. Κάπως έτσι πρέπει να είναι. Δεν ξέρω πιο πολλά. Μπορείτε να με διορθώσετε σε αυτό. Αυτό, έτσι όπως πετούν, βλέπετε μέσα στο δάσος ένα θέαμα: να βλέπετε φωτίτσες να ανάβουν και να σβήνουν και να πετούν μέσα στη νύχτα. Αυτό λέγεται ψυχρόν φως. Κάποτε διάβαζα ότι ο άνθρωπος — είναι πολλά χρόνια, όμως, που το διάβαζα αυτό — δεν κατάφερε να πραγματοποιήσει το λεγόμενο ψυχρόν φως. Δεν ξέρω αν το έχει πραγματοποιήσει τώρα, αν εσείς παρακολουθείτε τη σύγχρονη επιστήμη, δεν ξέρω. Αλλά αυτό το ψυχρό φως το πραγματοποιεί η πυγολαμπίδα.

Δεν ανάβουνε φωτιά, δεν είναι θερμή αυτή η φωτιά. Γιατί κάθε τι που είναι φως, φωτεινό, είναι και θερμό. Μία ιδιότητα του φωτός είναι η θερμότητα. Είναι γνωστό, έχει πολλές ιδιότητες το φως. Αλλά μια βασική του ιδιότητα είναι η θερμότητα. Πώς μπορούμε να έχουμε τώρα ένα φως που δεν είναι θερμό; Πώς μπορούμε να το έχουμε; Αυτό, λέγει ο Άγιος Κύριλος, το έβαλε σε ένα σκουληκάκι. Είναι κόλληκες πραγματικά. Κάποια φορά βγαίνει και βγάζει φτερά, εκτός αν είναι άλλο εκείνο στην Αττική που δεν πετάει και άλλο είναι αυτό που πετάει εδώ. Δεν ξέρω, δεν το έχω ερευνήσει περισσότερο. Το θέμα είναι ότι ο Θεός, λέει, έβαλε, για εκείνους που απιστούν, πως τα ανθρώπινα σώματα θα αποκτήσουν αυτό το φως. Ποιο φως; Το άκτιστο φως!

Έκανε αυτά τα σκουλήκια με κτιστό φως, ψυχρόν δε, ώστε να σου πει ότι, εάν το μέρος ο Θεός δημιουργεί, δηλαδή τα σκουλήκια τα κάνει να φωτίζουν, το όλον πολύ περισσότερο, που θα αναφέρεται εις τα σώματα των Αγίων. Πώς αυτή η δόξα στα σώματά μας; Το είδαμε, σας είπα, στη Μεταμόρφωση του Χριστού. Το έχουμε δει, όχι εγώ ούτε εσείς, αλλά οι άνθρωποι. Το έχουμε δει και σε πολλούς Αγίους, οι οποίοι λάμπουν κάποια στιγμή. Λάμπουν κάποια στιγμή.

Αυτό. Αυτό, αγαπητοί μου, είναι μια μαρτυρία. Και σε μερικούς Αγίους, δηλαδή όλοι οι Άγιοι έχουν το άκτιστο φως. Εάν δεν έχεις το άκτιστο φως, δεν είσαι Άγιος. Αλλά δεν φαίνεται σε όλους. Ο Θεός επιτρέπει σε μερικούς Αγίους να λάμψουν. Όπως ομοίως και αντικείμενα Αγίων, οι εικόνες, οι εικόνες κι αυτές παίρνουν μερίδιον εις το άκτιστον φως. Να σας πω, ακούστε, χωρίς συγκεκριμένη περίπτωση: πολλές φορές είδαν άνθρωποι κάποιο φως να λάμπει σε κάποιο σημείο του βουνού. Να το βλέπουν συχνά αυτό το φως, αλλά να μην είναι φωτιά, να είναι άσπρο φως, λευκόν, όχι κόκκινον. Έχει σημασία αυτό που σας λέω, χωρίς να αναλύσω πιο πολύ. Και τότε αυτό να τους δείχνει ότι σε εκείνο το σημείο υπάρχει μια εικόνα και να σκάφουν και να βρίσκουν την εικόνα.

Πώς; Έτσι, εκείνος που ζωγράφισε, ιστόρησε, αγιογράφησε την εικόνα ήταν αγιασμένος και μετέδωκε την άκτιστον ενέργεια, ούτως ειπείν, μετέδωκε και στο αντικείμενο που ιστορούσε, λέει, την εικόνα. Έτσι έχουμε και τις θαυματουργές εικόνες. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Δικό μας, κοντινό μας και χρονικά και τοπικά.

ο Όταν εμαρτύρησε ο Άγιος Γεδεών στον Τύρναβο, τον έθαψαν. Ξέρετε ότι ένα από τα μαρτύριά του...

Όχι, όχι, συγγνώμη, ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Γεώργιος ο Ραψάνης. Ένα από τα μαρτύριά του ήταν να τον βάλουν σε εκείνο το θερμό λουτρό, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα, είναι απέναντι από τα... πυροβολικά, αν ακόμη, δεν ξέρω, εκείνο το κτίσμα το τουρκικό. Λοιπόν, ο Άγιος Γεδεών. Το ίδιο συνέβη και με τον Άγιο Γεώργιο. Όταν τον έθαψαν, και τον ένα και τον άλλο, κάπου εκεί στον Ξηριά, στο ποταμάκι, στο παραπόταμο αυτό του Πηνειού, εκεί κάπου έσκαψαν, τον έθαψαν. Το βράδυ είδαν πολλοί ουρανομήκες φως. Ουρανομήκες θα πει να έχει ένα μήκος, να είναι έως τον ουρανό. Αυτό θα πει ουρανομήκες φως. Οι άνθρωποι τρόμαξαν, τρόμαξαν, και για να μην μπερδευτούν περισσότερο, έδωσε ο Αλή Πασάς...

Ευχαριστώ. Ποιος ήταν αυτός; Δεν είναι γιος του ο Βελή Πασάς, αυτός που ήταν στον Τύρναβο; Ο Βελή Πασάς, με συγχωρείτε. Ε, πού να τα θυμάμαι όλα; Ευτυχώς που έχω εσάς και με συμπληρώνετε. Λοιπόν, προσέξτε, έδωσε εντολή να τον ξεθάψουν και να τον πάρουν από εκεί. Είναι καταπληκτικό. Ο Άγιος Γεώργιος, μάλιστα, είχε τρομάξει πολύ όλους που τον είδαν, και τότε μετεφέρθη εις τη Ραψάνη και τον έθαψαν. Πλέον δεν δόθηκε η μαρτυρία, γιατί δεν δίνεται πάντοτε, διότι αν το θαύμα είναι διαρκές, προσέξτε αυτό, είναι μια μαρτυρία, αλλά αν το θαύμα είναι διαρκές, τότε δεν δίδει περιθώρια εις την πίστη. Ώστε βλέπει κανένας πολύ καθαρά τι είναι αυτό το άκτιστο φως.

Η άκτιστος ενέργεια που κατακαλύπτει τους Αγίους και μένει μαζί τους είναι η παρουσία του Αγίου Πνεύματος, το οποίο και αυτό Θεός είναι, το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Δίδει αυτό το φως. Έτσι, λοιπόν, οι δίκαιοι, λέγει, οι δίκαιοι θα πάρουν ένα τέτοιο φως. Εγειρόμεθα τοίνυν — μπαίνουμε στη 19η παράγραφο — «Εγειρόμεθα τοίνυν, αιώνια μεν πάντες έχοντες τα σώματα, ου πάντες δε όμοια». Αναστηνόμεθα, λοιπόν, εγειρόμεθα, λοιπόν, και τα σώματα που θα έχουμε θα είναι αιώνια.

Δεν θα είναι όλα όμοια. Αιώνια. Αλλά όχι όμοια. Εδώ παρακάτω θα πει για τον δίκαιο και για τον ασεβή. Πριν μπούμε σε αυτό το σημείο, επιτρέψατέ μου να σας πω μία διαφοροποίηση, την οποία δεν αναφέρει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Είναι η εξής: και ανάμεσα στους Αγίους θα υπάρχει διαφοροποίηση δόξης. Το λέγει σαφώς ο Απόστολος. Πάντως, όλοι μεν θα έχουν την Θεία Δόξα και όλοι θα έχουν την θεωρία του δοξασμένου Κυρίου μας Ιησού Χριστού, αλλά όλοι δεν θα έχουν την ιδίαν δόξα και την ιδίαν θεωρία και την ιδίαν γνώση, η οποία θα είναι στο διηνεκές.

Στην Βασιλεία του Θεού, εις το διηνεκές, εις τους αιώνας των αιώνων, θα είναι αυτή η γνώση, η οποία διαρκώς θα γίνεται αποκαλυπτικοτέρα. Γιατί; Πώς το λέει ο Απόστολος Παύλος; «Αστήρ αστέρος», λέγει, «διαφέρει εν δόξη». Αν εγώ σωθώ και εσείς σωθείτε, θα έχουμε την ίδια δόξα που έχει ένας Παύλος; Κουραστήκαμε σαν τον Παύλο; Βέβαια όχι. Εύχομαι να σωθούμε όλοι, αλλά δεν μπορούμε να έχουμε τη δόξα ενός Παύλου. Συνεπώς, όλοι θα έχουν τη δόξα, αλλά διαφοροποιείται από την αγιότητα και από την προσφορά που έχει ο κάθε Άγιος.

Δεν το γράφει ο Άγιος Κύριλος, σας το είπα εγώ, είναι γνωστό από τη δογματική μας, το ξέρετε. Αλλά τώρα τι λέει ο Άγιος Κύριλος; «Όλοι», λέει, «θα έχουμε αιώνια σώματα, αλλά δεν θα είναι όμοια τα σώματα». Γιατί; «Αλλ' ο μεν δίκαιος λαμβάνει σώμα επουράνιον, ίνα δύνηται μετά των αγγέλων αναστρέφεσθαι επαξίως· ο δε της αμαρτωλός λαμβάνει σώμα αιώνιον, υπομονητικόν της των αμαρτιών τιμωρίας, ίνα εν πυρί αιωνίως καιόμενος μηδέποτε αναλωθεί». Δηλαδή, ο δίκαιος, λέγει, αιώνιο σώμα θα έχει και ο αμαρτωλός θα έχει αιώνιο σώμα. Αλλά ο δίκαιος θα έχει φωτεινόν, ένδοξον...

ό,τι λέγαμε προηγουμένως για τη Θεία Δόξα, διότι θα αναστρέφεται με τους Αγίους Αγγέλους και θα είναι στον χώρο της Βασιλείας του Θεού εν δόξει. Οι ασεβείς θα έχουν και αυτοί αιώνιο σώμα, αλλά σκοτεινόν. Και θα είναι αιώνιον, διότι θα είναι, λέγει, υπομονητικόν, υπομονητικόν τιμωρίας αμαρτιών. Υπομονητικόν θα πει όχι ότι θα έχουν υπομονή, αλλά ότι θα υφίστανται το αιώνιον πυρ χωρίς άλωση, ανάλωση, χωρίς κατανάλωση. Να, να το ξαναδιαβάσω: «Ίνα εν πυρί αιωνίως καιόμενος, ασεβής, μηδέποτε αναλωθεί». Είναι το πυρ το αιώνιο που είπε ο Κύριος. Πώς είναι αιώνιον πυρ;

Χωρίς να αναλώνει, χωρίς να καταστρέφει. Και έτσι μένει κανείς μέσα σε αυτό το πυρ, που είναι φοβερό. Τι άλλο να πει κανείς παρά μόνο ότι είναι φοβερό; Σας έχω πει κάποιες φορές στο παρελθόν, αλλά μια που τώρα εδώ το θέμα είναι συναφές, επιτρέψατε, στα πολύ λίγα λεπτά που μας μένουν, να σας πω και τούτο. Αυτό το πυρ το αιώνιο είναι άκτιστον, άκτιστον, όπως και το αιώνιον φως είναι άκτιστον. Το αιώνιον φως και το αιώνιον πυρ απορρέουν από την Θεία Ουσία. Η ουσία του Θεού είναι άκτιστος, βεβαίως, αλλά και οι ενέργειες που απορρέουν από την Θεία...

Ουσία είναι άκτιστες και αυτές. Συνεπώς, όπως το λέει ο Μέγας Βασίλειος — το λένε κι άλλοι Πατέρες αυτό, είναι δηλαδή πατερικό, πατερική ερμηνεία — το λέει, μάλιστα, στην Εξαήμερο ο Μέγας Βασίλειος αυτό. Το λέει σε μια παράγραφο, δεν θυμάμαι σε ποια του ομιλία, ότι όπως το ηλιακό φως φεύγει από τον ήλιο, δηλαδή το φως ταξιδεύει, όπως ξέρετε, είναι ηλιακές ακτίνες — ακούστε, το φως ταξιδεύει και δεν γυρίζει πίσω, όπως θα ξέρετε, το κτιστό φως δεν γυρίζει πίσω — όπως, λοιπόν, ταξιδεύει, κουβαλάει μαζί του αυτό που λέμε φωτεινότητα και αυτό που λέμε θερμότητα ή καυστικότητα. Αν πάρετε έναν φακό, θα το δείτε πάρα πολύ καλά. Εστιάσετε...

ηλιακή ακτίνα ή μια δέσμη ηλιακών ακτίνων, αμέσως θα σας κάψει το χέρι. Βλέπαμε, λοιπόν, εδώ ότι το φως είναι φορέας και φωτεινότητος, δηλαδή μια ακτίνα, και φωτεινότητος και θερμότητος, που καίει τώρα. Φεύγει το άκτιστο φως από τη Θεία Ουσία. Περνάει από τους δικαίους ως φως, χωρίς να υπάρχει καυστικότητα, και φτάνει εις τους κολασμένους, εις την κόλαση, ως πυρ χωρίς φωτεινότητα. Αυτό είναι. Έτσι συμβιβάζεται ο λόγος του Κυρίου, που είπε «πυρ αιώνιον», αλλά και «σκότος εξώτερον». Εξώτερον...

θα πει απομεμακρυσμένο σκοτάδι, δηλαδή σκοτάδι, σκοτάδι, σκοτάδι, σκοτάδι στην νιοστή δύναμη. Αυτό είναι το εξώτερον σκότος. Πώς έχουμε σκότος όταν έχουμε πυρ; Απλούστατα, φτάνει η καυστικότητα του ακτίστου φωτός στην κόλαση χωρίς φωτεινότητα. Όπως βλέπετε, αγαπητοί μου, τα πράγματα είναι πραγματικότητα. Θέλετε να σας πω μια πραγματικότητα; Ακούστε. Σας είπα προηγουμένως ότι οι Άγιοι δέχονται το Θείο Φως, το Άκτιστον Φως, οι Άγιοι. Όταν όμως... Σας είπα και τον Άγιο Γεώργιο, σας είπα και τον Άγιο Γεδεών. Τώρα προσέξτε. Πάνε δαιμονισμένοι, πάνε δαιμονισμένοι στον Άγιο Σπυρίδωνα...

στον Άγιο Διονύσιο, στον Άγιο Γεράσιμο, και εκεί ο Άγιος βγάζει τους δαίμονες. Ξέρετε τι φωνάζουν οι δαίμονες διά στόματος δαιμονιζομένου; Ότι καίονται. Γι' αυτό και εκείνη η λαϊκή έκφραση: «Ο Άγιος Νεκτάριος είναι», λέει, «καψάλης. Δεν καίει; Ο Άγιος Σπυρίδων καψάλης, ο Άγιος Διονύσιος και ο Άγιος Γεράσιμος, καψάληδες». Και η έννοια; Όταν, λοιπόν, λέγουν οι δαίμονες, και το ακούν οι άνθρωποι — σύγχρονα πράγματα — «Με καίς, με καίς, με καίς», τι είναι αυτό; Είναι η παρουσία της ακτίστου ενεργείας του φωτός, χωρίς το φως, αλλά μόνο με την καυστικότητα.

Ότι αυτά, αγαπητοί μου, είναι πραγματικότητες μέσα στην καθημερινότητα, στη ζωή των Αγίων και των αμαρτωλών. Έχουμε περίπτωση που σου λέει ο άλλος, κοινωνεί — έχουμε πολλά ίδια στις περιπτώσεις — κοινωνεί αναξίως, προπετώς. Δεν το κάνει, βέβαια, ο Θεός σε όλους, γιατί αν το έκανε σε όλους, θα είχαμε όλοι καεί, και να πέφτει χάμω και να σου λέει: «Καίωμαι, καίωμαι, καίωμαι». Είναι ιστορίες που τις έχετε ακούσει. Αυτό το κάψιμο είναι που τα σώματα θα είναι όλα αιώνια, αλλά η κατηγορία των, η τάξη των θα είναι ανόμοια. Και όπως αιωνία θα είναι η Βασιλεία του Θεού, αιωνία θα είναι και η κόλαση. Αλλά, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.