Catecheses of St Cyril 161 | 13-11-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in Saint Cyril of Jerusalem’s book of catechetical lectures, in the eighteenth lecture, which deals with this great, truly great subject: the Resurrection of the dead. This is, of course, a doctrine of faith, because it gives Christianity its meaning. It gives Christianity its meaning. What does that mean? It means that if you remove this doctrine of the Resurrection of the dead, Christianity becomes pointless and headless. For, as the Apostle Paul quite rightly says, by the simplest logic: Why should I be a Christian? For what reason?

Why should I fast? Why should I not enjoy all the good things of the earth? Why should I not wrong others, if there is no Resurrection of the dead? If I refrain from wrongdoing, if I exercise self-restraint and cultivate virtue, I do all this because there is a Resurrection of the dead. And he quotes a fine saying, taken from the ancient Greeks: if there is no Resurrection of the dead, then “let us eat and drink, for tomorrow we die.” Let us eat and drink, because tomorrow we shall die. And as the Wisdom of Solomon says, “and we shall exist no more.” We shall never exist again. Why, then, should I endure all this, if we suppose that there is no Resurrection of the dead?

And not only that. If you regarded Christianity as an ethical or philosophical system—though it is neither philosophy nor merely an ethical system—it would be the most foolish system ever to appear on earth. Why? Because it would subject its followers to conditions that deprived them of the good things of this world. For what reason? And now the Apostle Paul says in

the fifteenth chapter of his First Epistle to the Corinthians that we would then be the most pitiable of all people. Why? Because

we would gain no life to come if there were no Resurrection of the dead, and we would lose this present life as well, while others eat, drink, enjoy themselves, laugh, and so forth. Meanwhile, we remain restrained and watchful. Would we not truly be the most pitiable of all people? Through these very simple and logical conclusions, he wants to show that Christianity without the Resurrection of the dead simply falls into a void. It is pointless and useless. This is true despite the splendor of Christ’s teaching. If Christ had not risen—for the risen Jesus Christ is the forerunner of the Resurrection of the dead—

then even His teaching would ultimately be something foolish, despite the splendor of its moral teaching. For He says, “He who loves father or mother more than Me is not worthy of Me.” He says that whoever does not take up his cross and follow Him cannot be His disciple, and so on. “Blessed are the poor.” “Blessed are you who weep now, for you shall laugh.” Those who do nothing but weep—why are they blessed? These are conditions that appear negative. Why would they be blessed if there were no Kingdom of God and no Resurrection of the dead? You see, then, what a vast subject this is, and why

it was included in the Creed, where we say, “I look for the resurrection of the dead.” And now, my dear ones, we have reached paragraph seventeen. In the first five or six lines, Saint Cyril says that he would have much more to say. But it appears that there had been some kind of vigil. It was the Friday fast, and a vigil had taken place beforehand. In the meantime, his catechumens must also have heard a talk there, probably related to the subject of the catechesis. So he says that he does not wish to burden them any further.

“Because of the weariness caused by what has already taken place among you,” and so forth. Weariness—you have grown tired. So he does not wish to burden them further. For this reason, he confines himself to presenting rather briefly, and only by way of reference, his final arguments concerning the Resurrection of the dead. For beginning with paragraph twenty-three—we are now at paragraph seventeen—he will take up another subject: the immense subject of the Church, which he calls “One, Holy, Catholic, and Apostolic Church.” We are therefore approaching the end, God willing—not the end of the catechetical lecture,

but the end of the subject of the Resurrection of the dead, since the subject of the Church is also included in the same lecture. Let us continue. “Let it also be remembered that the Apostles raised the dead: Peter raised Tabitha in Joppa, Paul raised Eutychus in Troas, and so did all the other Apostles, even though all the miracles worked by each of them were not recorded.” He refers to the Apostle Peter, who raised Tabitha, as you will remember from our study of Acts. The Apostle Paul raised Eutychus, a young man.

He had fallen from the third story to the ground. He had fallen asleep while sitting in the window. The windows were open because it was warm. Paul had been speaking to them all night after celebrating the Liturgy, and there were many lamps burning—not for worship, but simply to provide light. He was a young man, it was nighttime, and he fell asleep and dropped from the third story to the ground. Paul went down, raised him, and returned him to them not only alive again but also in good health. And it says that the people’s joy at the raising of Eutychus was no small thing. But

all the other Apostles also performed miracles and raised the dead, even though their deeds were not recorded, because the Lord had given them this command and power. Such miracles were not confined to Peter and Paul. As you know—and as I told you a very, very long time ago—the Acts of the Apostles deals chiefly, in its opening chapters, with the work of Peter, and in its remaining chapters with the work of Paul. This is because Luke’s sources were these two Apostles, and chiefly the Apostle Paul, since Luke was Paul’s fellow worker. Luke was therefore an eyewitness and an earwitness, because he accompanied

Paul, and so he was able to write history. A historian who respects himself writes about things of which he has direct knowledge. In those days there were no libraries, as we might say today, where someone could look up what happened, where it happened, and how. For the reason I have given you, Luke did not write about the other disciples. But could it possibly be that the other disciples did not also raise the dead, when they had received from the Lord the power to do so? “Let everything said in the First Epistle to the Corinthians also be remembered: what Paul wrote to those who asked, ‘How are the dead raised? And with what kind of body do they come?’ And that if the

dead are not raised, then neither has Christ been raised; and that he called those who did not believe foolish; and all the teaching found there concerning the Resurrection of the dead; and what he wrote to the Thessalonians,” and so forth. In what I have just read to you, Saint Cyril sums up three or four central points from the whole of chapter fifteen of Paul’s First Epistle to the Corinthians, because he regards them as already familiar. Perhaps they were discussed during the vigil or on some other occasion. That is why he treats them as known and says, “Remember.” He does not say, “Learn,” but “Remember.”

This means that the catechumens already knew these things. That is why he gives only a simple reference to them. If we were to analyze chapter fifteen, my dear ones, we would need to devote quite a number of lessons to it—many hours, indeed several weeks. Allow me, then, to remain only with the main points Saint Cyril mentions here. The first point is: “How are the dead raised?” The second is: “And with what kind of body do they come?” With what body do they come? The third point is that if the dead are not raised, then Christ has not been raised either. The fourth point is this:

He called those who do not believe in the Resurrection of the dead foolish—mindless and without understanding. That is, they know nothing and understand nothing. He also refers to all the teachings found there, all the teachings contained in that chapter. Now pay attention. “How are the dead raised?” This is a Mystery that we shall know only when it actually happens—the manner in which the dead are raised. Yet a little further on—I do not know whether we shall have time to discuss it tonight; forgive me, yes, God willing, we shall speak of it tonight—you will see something truly astonishing: what kind of body we shall receive. “And with what kind of body do they come?” Will it be a different body, one belonging to another, something alien or foreign? No. It will be our own body. Paul gives the example of wheat. He says, “You sow it, and it decays”—I believe it decays—but within it is the germ of life, and the ear of wheat springs forth. What you sow does not resemble the ear that grows from it. As a plant, it truly does not look like the seed you sowed. This is not a proof; it is an image. I shall say it once again, as I told you at the beginning of the catechetical lecture.

This is not a proof; it is an image. It helps you understand that your new body will be something transformed: it will fall into the corruption of death and dissolve, but it will rise renewed. This is what the Lord said, again using the image of the grain of wheat: “Unless a grain of wheat falls into the ground, it remains alone.” That is, if the grain of wheat does not fall into the earth, it remains by itself. If you keep the wheat in a sack, it remains simply wheat, alone as it is. Nothing further happens to it; it does not send forth an ear. It remains alone. So even if you keep it in your sack for a hundred years, what will it remain?

Wheat. It must fall into the earth, decay, and bring forth the ear. In this way, the Lord means to say that after death comes the Resurrection of the dead. This is why we use wheat at memorial services. For us who perceive things through our senses, the wheat is a visible symbol of the Resurrection of the dead. We can also hold a memorial service without kollyva—that is, without wheat.

But when we do have wheat, it means that the image of the Resurrection of the dead is set before us. I tell you this, and please pay attention: when you prepare kollyva—that is, wheat—do not turn it into mush. Here in Thessaly they make it into mush, and, forgive me, I cannot bear to eat it. It reminds me of food that a grandmother has chewed with her teeth before giving it to her grandchild. I find it repulsive. I have never eaten kollyva like that. The grains of wheat should retain their recognizable form. It should be wheat, and people should be able to see that it is wheat. They should see the wheat. As for that mush they make... The same thing happens when we offer the hypsoma: you make that mush again and distribute it with a spoon. No, no, my dear ones. Even the hypsoma should consist of wheat. After all, we say it in the prayer. It refers to

the many kinds of fruits that the earth brings forth. Do you see? The many kinds of fruits. That is why some people include legumes. They put various things on a plate, cooked because we are going to eat them: some chickpeas, roasted chickpeas, and raisins. These represent the many and varied fruits of the earth. And there we make our petition to God. You should know that the hypsoma has nothing whatever to do with a memorial service. Pay attention: the hypsoma has absolutely no connection with a memorial service. It is simply offered so that the fruits of the earth may be blessed, so that we may place them in our storehouse and have what we need to live. That is why we make what is called the hypsoma. In the same way, the feeding of the five thousand gave us the beautiful theme of

the Artoklasia, the blessing of the loaves. There too, we ask God to bless the fruits of the earth so that we may have food to eat. “The rich have become poor and gone hungry, but those who seek the Lord shall not lack any good thing.” We should never forget this when we say these words. I would say that they express a central point of moral teaching: do not squander material things or spend them needlessly. People speak of an austerity that is coming. May it come, so that we may leave behind the mentality of prosperity and turn back somewhat toward God, because prosperity draws us away. You can possess good things and still be devout. If you are devout, these good things are of great value—very great value. After all, we ask God for them. And so

Thus the devout have bread in abundance, but “the rich have become poor” when they turned away from God. Through their apostasy they became poor. “But those who seek the Lord”—those who continually seek the Lord—“shall lack no good thing.” And indeed, do we not also say in the service of Holy Matrimony, “the storehouses of eternal blessings are full”? Does God not say in Deuteronomy, “If you obey Me, you will eat the produce from last year, from the year before, and from the year before that, and your storehouses will not be able to contain the good things from your fields”? When will this happen? When we are devout—devout. These good things are a blessing from God, on one condition:

that we do not turn away from God. If we do, then famine comes to bring us to our senses, so that we will throw nothing into our rubbish bins. So the ypsoma offering and the Artoklasia, in which we also place fruits of the earth, have nothing whatsoever to do with a memorial service. The wheat used at a memorial service is a visible reminder: because we know the teaching, we look at the wheat and remember the Resurrection of the dead. For both the Apostle Paul and the Lord used the image of wheat. And the Apostle Paul says, “Come here, foolish man, and see. You ask, ‘With what kind of body do they come?’ Look at the wheat.”

Wheat is wheat, yet it becomes something else. But the image is not a proof—I repeat—because these things belong to the realm of faith. He also calls those who do not accept the Resurrection of the dead foolish. He then speaks of the bad company kept by some of the Corinthians—not all of them, of course—who could not forget their former companions. Please listen carefully at this point. As you sit here now, you are surely people who have practiced metanoia, repentance, who go to Holy Confession, and whose hearts are beginning to soften. You gladly listen to the Word of God. But all this has come only recently. Once you had your own circles, your companions, your friends.

If you continue spending time with them, they will begin saying things intended to undermine the spiritual life you have begun. They will say, “Oh, come on! Where is all this leading? Who has seen it? Who knows? Who has gone to the other world and returned to tell you about the Resurrection of the dead and all that nonsense?” Through such words they will lead you astray, and you will return to a state of unbelief. Concerning this, the Apostle Paul says, “Bad company corrupts good character.” Good character. This saying is well known and is taken from the ancient Greeks.

He is saying that if you keep bad company, you will lose what you have acquired. In this connection, remember also the matter of ignorance—ignorance of God, I mean. At the same point the Apostle Paul says, “Some have no knowledge of God. I say this to your shame.” What is this ignorance of God? It is ignorance of the power of God. Some say, “But how can this happen? Can a body that has completely decayed really rise again? Is that possible?” And the Apostle says that some are ignorant of the power of God; they do not know who God is. But

I will refer you to chapter 15 of the First Epistle to the Corinthians, and I ask those of you who can to use a commentary—those well-known commentaries by the late Trembelas. The first volume on the epistles of the Apostle Paul contains Romans and both epistles to the Corinthians. Go and obtain such a volume. You will find many other subjects from Holy Scripture there. It includes the text, a paraphrase, and beneath them comments drawn mainly from the Fathers. There you will truly savor every last word of the sacred text. It will help you very greatly. So I too refer you there. Saint Cyril then mentions briefly,

another epistle of the Apostle Paul in which the subject of the Resurrection of the dead is also discussed—or rather, mentioned. It is the First Epistle to the Thessalonians. Here too Saint Cyril speaks briefly of what Paul wrote to the Thessalonians about the Resurrection of the dead: “But we do not want you to be ignorant, brethren, concerning those who have fallen asleep.” He means, “We do not want you, brethren, to be ignorant concerning those who have died.”

He writes to the Thessalonians: “That you may not grieve as the others do, who have no hope,” and everything that follows—that you may not grieve like those who have no hope in the Resurrection of the dead.

And then all that follows, especially the words, “And the dead in Christ will rise first,” and so forth. For there, truly, we find what we might call the greatest consolation a person could receive from Holy Scripture. The other day there was a woman—not from Larissa, but from Epirus—who was unexpectedly overcome with grief, as we were saying. One of her children, already fully grown, somewhere in his thirties, had been killed. She told me that her child had been killed some time ago, not just recently, though it was only recently that she told me about it. I asked her, “Do you go to Church?” She replied, “During the first year, I did not go.”

I know; that is why I asked. Has someone dear to you died? Do not stop going to Church. Why would you deprive yourself of Church attendance because one of your loved ones has died? I understand that this is how you express your mourning. She then told me, “After the first year, I began going to Church. Of course, sometimes I only stop by during Matins (Orthros) to light a candle.” You know how women in mourning go very early in the morning so that others will not see them, as though the Church were a dance school or a concert and dance hall. They go very, very early, light a candle, and slip away like thieves, lest those arriving later for the Divine Liturgy should see them. Strange things. Strange things.

Or else—and this happens particularly here in Larissa—they do not enter the Church at all. They go to the graves and walk around the cemetery, lighting a candle, washing the grave, placing flowers, and lighting the vigil lamp, but they do not enter the Church. Do you hear this, please? Tell these things to others as well, so that at last we may acquire a correct understanding of the dead and the Resurrection of the dead. This woman told me that she now goes to Church, except on Palm Sunday and Pascha. Now listen to this: she stays away because Palm Sunday is considered a joyful day, while Pascha is the supremely joyful day. Do you know what I say? Why is it a joyful day?

Palm Sunday is joyful because it is the prelude to the Resurrection of the dead. The apolytikion of the day says so. And Pascha is the proclamation of the Resurrection of the dead. I would say that this is precisely when widows and all who mourn should go to Church. On that very day they should go and hear that the dead will rise. Yet they do not go, because their understanding of the Resurrection of the dead is worldly. How the devil has distorted all these things within us, my dear friends! We now come to paragraph 18. It says the following. Here you must pay very special attention.

Saint Cyril emphasizes this and says that it deserves “very special attention”: “Mark this in particular: Paul speaks almost as though pointing with his finger when he says, ‘For this corruptible body must put on incorruption, and this mortal body must put on immortality.’” He says that this must be emphasized above all, as though Paul were pointing with his finger. And what does Paul say? From chapter 15 of First Corinthians: “For it is necessary”—it must happen—“that this corruptible body put on incorruption, and that this mortal body put on”

“immortality.” Indeed, you have often heard me, when speaking about the Resurrection of the dead, point with my own finger to my body and tug at it like this, saying to you, “This, this, this—this very body.” Do you see what Saint Cyril says here? It is as though Paul were pointing to it with his finger. That is what the word “this” means: this here. What does he mean? That this body is the one that will rise. First, this corruptible body will put on incorruption, and this mortal body will put on immortality. Pay attention. We have said these things before, but repetition does no harm, because we must learn.

What is the difference between being corruptible and being mortal? Corruptibility consists in the changes the body undergoes. First of all, there is age: I am a little child, I grow up, I grow old. This is called corruptibility. The change between health and sickness is called corruptibility. The change between sleeping and waking is called corruptibility. The change between being full and being hungry is called corruptibility. Every change that occurs in my existence belongs to the realm of corruptibility. What does immortality mean? The absence of death. That is it.

Corruptibility is one thing, and mortality is another. They are two different things. That is precisely why the Apostle Paul distinguishes them here and says, “For this corruptible body must,” and so forth. It must—this corruptible body must put on incorruption, and so on. What does “must” mean? It means that this is necessary. Why is it necessary? Because the whole plan of God, through which He brought salvation to earth, must be brought to completion. What does salvation mean? As I have said so many times, it means being safe and sound, being whole. That is salvation. I will receive back my

body—or better, the wholeness of my existence—exactly as God created me, but now without loss, corruptibility, or mortality. And this whole existence of mine will dwell in the Kingdom of God. This is called salvation. I have told you before, and I think quite recently, that when we say “the salvation of my soul,” the expression is certainly not wrong; the Fathers themselves use it. The Fathers of our Church speak of “the salvation of the soul.” But the expression is not complete. We might put it this way: salvation means the salvation of my entire existence. The salvation of my soul is the salvation of my whole existence, because I will regain my lost body. For death is the price I pay for my sin—both ancestral sin and my own personal sin. Thus, for the great work of salvation to be completed, the Resurrection of the dead must take place. It must. This corruptible body must become incorruptible, and this mortal body must become immortal. But notice the word Paul uses: “to put on.” I put on clothing; I clothe myself. The verb is in the middle voice, meaning that I clothe myself, not that I clothe someone else.

Why does he use the words “to put on”? It is an infinitive. Why does he use this particular expression? He says that this corruptible body must put on incorruption, and this mortal body must put on immortality. “To put on” indicates that the body was not originally destined to die, but that it stripped itself of incorruption and immortality. Having stripped off what would have been incorruptible and immortal, what did it put on instead? Death and corruption. Indeed, Saint Theophilus of Antioch says in his First Epistle to Autolycus:

Did God make man mortal or immortal? Neither mortal nor immortal. If he advanced in virtue and obedience, he would become immortal. If he advanced in transgression, he would become mortal. Thus, in a manner of speaking, man stripped himself of the incorruption and immortality we have described. Now he must put them on again. This is why Paul says “to put on”: the body will once again be clothed with these two qualities. Since we have mentioned the verb “to put on,” I will point out another passage from Holy Scripture. The same Apostle Paul says, “Put on Christ.”

In the Mystery of Baptism we say, “As many of you as have been baptized into Christ have put on Christ.” Why does it say, “You have put on Christ”? It means that we had first been stripped bare. And of what had we been stripped? We had been stripped of Christ. This happened when we lost that garment mentioned in the blessing of water, in the Lesser Agiasmos. It is described with a long word—I cannot quite remember it—something like “angel...” and then... “snow-bright.” Thank you. “Snow-bright,” meaning white like snow.

The light. For Adam and Eve were not naked in Paradise. They wore the garment called Christ—the divine glory, the divine glory. And then Christ speaks—the Word (Logos) speaks, Christ speaks in Paradise: “Who told you, Adam, that you were naked?” Naked. He saw that he was naked because, indeed, as soon as he sinned, he lost that radiant, snow-white garment, which is the divine uncreated energy of the divine glory—the divine glory that flows from Christ.

Therefore, because we were stripped bare in Paradise, the Apostle Paul now says, “As many of you as were baptized in the name of Christ have put on Christ.” In other words, you return to the state of Adam and Eve before they sinned. Do you understand? So you see what it means to be clothed and to be stripped. This imagery is very striking. In the same way, my body—or rather, my whole being—was stripped of immortality and incorruption, and now it must put on immortality and incorruption. Furthermore, he says, this word “this”—and I shall return to that word, “this”—was also used by Christ the Lord. He spoke to the martyrs, to those who would become martyrs: both to His disciples and to the martyrs of all

the ages.

He says: “Do not fear those who kill the body but are unable to harm the soul.” Do not be afraid of those who kill the body. I assure you that not one hair of your head will be lost. Not one hair. You may say that this is merely a figure of speech. We could take it that way, but it is not merely a figure of speech. It is literal: do not fear that you will lose your body. Not only will you not lose your body; you will not lose even a single hair from it. And what is a hair? Nothing.

We get haircuts; we cut off our hair. When have we ever cared that hairs were falling from our heads? When? Or when have we ever sat down to count them—unless, perhaps, we have so little hair that we have nothing better to do than count it? My beloved, as you can see, when the Lord said that not one hair of your head would be lost, He meant the Resurrection of the body: nothing will be lost. It is astonishing—truly astonishing, my beloved. Many, many years ago, when everything I read, while I was still young... For, of course, all this knowledge is continually being enriched; that is why we read and listen to the word of God.

When I understood that the dead bodies would rise, I was deeply shaken, and I remain deeply shaken even now. Yes, for me it has never become commonplace; I have never grown accustomed to it. I still stand in wonder that we shall rise bodily. The same thing happened with another point later on, while I was still a layman: that creation itself will be made new. How deeply that shook me! I tell you this because I would wish and pray that the Lord would help you, when you hear these truths, not to let them become a matter of habit and routine. They should shake you to the depths.

Only if that sense of awe endures will we be able to preserve a vigorous spiritual life. Only then. So he continues...

“For this body is raised—not remaining weak as it is now, but this very same body is raised; and after putting on incorruption, it is transformed, just as iron, when brought into contact with fire, becomes fire—or rather, in whatever way the Lord who raises it knows.” Pay attention: this body is raised; it rises from the dead. “Not remaining weak as it is now.” It will not remain in a state of sickness, helplessness, and weakness.

“This very same body is raised.” Yes, this one—not another, not something alien, not a foreign body, as though another body were placed in its stead. And do not tell me here—since Lossky says in one of his books on mysticism, The Mystical Theology of the Eastern Church—that one human being circulates within another.

Of course. Of course, because matter is recycled, if you will pardon the expression. When a person dies, grass grows from the ground; I go, cut it, and eat it. But the grass grew because it drew matter from the dead body buried there.

It draws from what has now become what we call compost. You see, matter is continually deposited in the earth. It is taken up and deposited, taken up and deposited. Look at a tree: it sheds its leaves, its fruit falls and becomes compost, and in the spring it puts forth leaves again. But where will it obtain its matter? From what fell to the ground, from what we call compost. Those things have decomposed; they have been digested. How does this happen? Fungi contribute to the process, and so on and so forth. The point is that we take up again the matter that was deposited in the earth. So one human being truly does circulate within another. Have you ever imagined that? Do not tell me, then, that we can possibly unravel all of this.

How can we say that this very same body will rise? Saint Cyril will tell us. He says:

“Having put on incorruption, it is transformed.” It becomes new. Just as iron, he says, when it comes into contact with fire, becomes fire. “Or rather”—because he has offered an example, an image—“in whatever way the Lord who raises it knows.” The Lord knows how He will bring about the Resurrection of the dead. You may ask: why this insistence that it is the former body and not some new one? We shall see a little later—unfortunately, not tonight, because our time has already run out—that the body which will rise

—as I told you when we previously discussed this same passage from Saint Cyril—will bear the imprint either of holiness or of sin, including, specifically, sins of the flesh. The former body will bear this imprint if the person did not repent. Pay attention, so that we do not become anxious: if the person did not repent, the body will bear the scars—Saint Cyril uses the word “scar,” meaning a mark—of its former condition. For this reason, such a body can no longer be fit for the Kingdom of God. How do we know this? The word of God tells us. We shall see it when we reach that passage.

The Apostle Paul says that we must give an account to God even for what we have done through our body. Therefore, it cannot be some foreign body; it must be our own body. This is a profound Mystery, a profound Mystery, to which no one can give an answer. Do you remember when I spoke to you about DNA? Do you remember? Last year or the year before—I do not recall. It is like an enormous ribbon within us, so to speak, on which all the events of human existence are recorded; and only one tenth of its unwritten capacity is occupied. Do you remember? The other nine tenths remain unoccupied. At the time I suggested an explanation.

The question is this: scientists wonder why only one tenth is occupied by the coded record of events, while the rest remains unwritten. Everything—absolutely everything—is recorded in code. Every emotion, everything. And I offered this possible explanation. I hope it is correct. Adam lived nearly a thousand years—930 years. His whole life therefore had to be recorded in code; Noah lived six hundred years, and so on. Today, however, if we live within our first century, the remainder stays unwritten. Our cells have not changed; we have the cells of Adam. But since death entered the world and human life grew shorter, the other portions remain

unwritten. This too is astonishing. My beloved, even when science today discovers things about human nature and the cell, we stand amazed—do you understand?—amazed. I am not someone else; I am myself. I am myself, and I must be myself again. That is the astonishing thing. How can this be, when the human being is scattered and dissolved, when one person circulates within another, and when so many other things occur? This is why Saint Cyril says: the Lord knows. And at this point John the Evangelist says—although Saint Cyril does not mention it—

I wrote it down; it is from chapter 20 of the Apocalypse, between verses 12 and 13. It says: “And I saw the dead, great and small”—that is, everyone—“standing before the throne”; and “the sea gave up the dead who were in it.” Why does he mention the sea? Because when you die, your soul goes to Hades—I shall return to this—and then there are death, which he personifies, and Hades. Thus, he names three: the sea, Hades, and death. The sea, death, and Hades. In essence, they are one.

For the soul went to Hades. Where did death take place? Not in Hades, but here on earth. And where is the sea? Here on earth. What happens there, here, to the corpse? What became of the body? The fish ate it. The fish ate it, and those fish were eaten by other fish. In the end, you—a human being—ate the fish that had eaten the human being. That is why I told you: one person circulates within another. What does this mean here, my beloved? Something astonishing, truly astonishing: the sea gave up the dead—that is, the elements that had constituted their human bodies—and death and Hades gave up the dead who were in them.

“And each was judged according to his works.” This means that whatever the manner of death may have been—fire, drowning, or a bomb that reduced you to nothing so that no trace remained; the Hiroshima bomb fell, the first and the last, and may another never fall, and reduced people to nothing—none of this prevents God from bringing about the Resurrection of the bodies. That is the astonishing thing. My beloved, “This body, then, is raised, but it does not remain as it was.” This body rises from the dead, he says, but it does not remain as it was. “It does not remain as it was,” but becomes eternal. “It no longer needs such food in order to live, nor ladders in order to ascend; for it becomes spiritual—something wondrous, which we cannot describe worthily.” It is raised, yet it is not what it was; it is what it was, yet it is not. It is something new. It is the former body, but made new. We might say: this is our old house. Yet we have made it new, though it is still the old house. This is why John Chrysostom uses that most beautiful expression—and you should always remember it. What will rise? This!

“Yet not this.” It will be this body, and yet it will not be as it is now. That is to say, it will be this body, but made new—not new in the sense that another body has taken its place, but because this body itself has been completely renewed. It is new. My beloved, these are fundamental truths. Pay close attention to them, pay close attention. They are extremely important. And such a body, he says, remains forever; death no longer exists. “It no longer needs such food in order to live”; it has no need to eat. Please remember what the Lord said: there is no marriage either—no marriage, nothing of the sort. Food and marriage belong to the former order of things, an order that existed because death was going to enter the world. Therefore...

when the Sadducees questioned the Lord with that familiar tale of theirs—about a woman who married a man, and when he died childless, his second brother took her as his wife according to the Law—it was a philosophical, or if you prefer, theological fiction. It is not written in the Old Testament; they invented it to support their argument that there is no Resurrection of the Dead. So, fools like Cain! I mentioned this to you on a previous occasion; do you remember? What, then, did the Lord say? You are foolish, “not knowing the Scriptures.” You do not know the Scriptures. And yet you are theologians and chief priests! Are you not ashamed that you do not know them? Even today the Lord could say this to many bishops and

priests. Do you know that there are bishops and priests—especially priests—who know nothing about the Resurrection of the Dead? If you wish, put your parish priest or your village priest to the test, and you will remember what I told you. And because they do not know it, they do not believe it. Did you hear that? It is dreadful, astonishing—truly astonishing. They do not know. In the same way, the Sadducees of that time were chief priests; they did not know it, they did not believe it, and they did not accept it. And the Lord tells them that in the Kingdom of God they neither marry nor are given in marriage, but are “like angels in heaven.” When He said “like angels,” He did not mean that they would become different beings. He meant that, just as the angels do not reproduce—that is, there is no marriage

among the angels—so there will be no marriage among those who have received their new bodies. But he says something else here as well: “nor will they need ladders in order to ascend.” They will not even need stairs to go up. This is a very beautiful point, my beloved, but our time has come to an end. God willing, we shall speak about it next Monday.

Βρισκόμεθα πάντοτε στο βιβλίο του Αγίου Κυρίλου Ιεροσολύμων, της κατήχησής του, στην 18η κατήχηση, που αναφέρεται στο μεγάλο, μεγάλο αυτό θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών, που αποτελεί βεβαίως δόγμα πίστεως, διότι δίδει νόημα εις τον Χριστιανισμό. Δίδει νόημα εις τον Χριστιανισμό. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι, αν βγάλετε το δόγμα αυτό της Αναστάσεως των νεκρών, τότε είναι ο Χριστιανισμός ανώφελος και ακέφαλος. Διότι, γιατί, όπως πολύ ορθά λέει ο Απόστολος Παύλος, με μια απλή λογική, ότι προς τι να είμαι χριστιανός; Για ποιον λόγο;

Να νηστεύω, γιατί να μην τρώω όλα τα αγαθά της γης, να μην αδικώ, και γιατί να μην αδικώ, όταν δεν υπάρχει η Ανάσταση των Νεκρών; Αν δεν αδικώ, αν ασκώ την εγκράτεια, την αρετή, όλα αυτά είναι γιατί υπάρχει η Ανάσταση των Νεκρών. Και λέει ένα ωραίο ρητό, το παίρνει από τους αρχαίους Έλληνες, που λέγει: τότε, αν δεν υπάρχει Ανάσταση των νεκρών, «φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν», τότε ας φάμε και ας πιούμε, γιατί αύριο θα πεθάνουμε. Και όπως λέει εκεί η Σοφία Σολομώντος, «και ουκέτι υπάρξομεν», και δεν θα υπάρξουμε πια ποτέ. Άρα γιατί να υποστώ αυτήν την κατάσταση, αν υποτεθεί ότι δεν υπάρχει η Ανάσταση των

Όχι μόνο αυτό, αλλά θα ήταν το πιο κουτό σύστημα, αν το πάρετε σύστημα ηθικό ή φιλοσοφικό, αν δεχτούμε τον Χριστιανισμό φιλοσοφία και ηθικό σύστημα, που δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Θα ήταν το πιο κουτό σύστημα που ποτέ θα είχε εμφανιστεί επάνω στη γη. Γιατί; Διότι θα υπέβαλλε τους οπαδούς του σε καταστάσεις τέτοιες, που θα τους έκανε να στερούνται τα αγαθά της γης. Για ποιο λόγο; Και λέει τώρα ο Απόστολος Παύλος στο

15ο κεφάλαιο, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, ότι τότε θα ήμεθα οι αθλιότεροι πάντων των ανθρώπων. Γιατί; Διότι.

Μέλλουσα ζωή θα κερδίζαμε, αν δεν υπήρχε η Ανάσταση των νεκρών, αλλά και την παρούσα ζωή θα χάναμε, αφού οι άλλοι τρώνε, πίνουν, διασκεδάζουν, γελούν κτλ. Λοιπόν, ενώ εμείς είμαστε μαζεμένοι, προσέχουμε, είμεθα πράγματι ή δεν θα είμεθα οι αθλιότεροι πάντων των ανθρώπων; Με αυτά τα πολύ, πολύ απλά λογικά συμπεράσματα θέλει να καταδείξει ότι ο Χριστιανισμός χωρίς την Ανάσταση των νεκρών είναι κάτι που πέφτει στο κενό. Είναι ανώφελος, είναι άχρηστος, τέλος πάντων. Όπως και ο Χριστιανισμός, παρά τη λαμπρότητα της διδασκαλίας του Χριστού. Όμως, αν ο Χριστός δεν είχε αναστηθεί, γιατί πρόδρομος της Αναστάσεως των Νεκρών

ο αναστηθείς Ιησούς Χριστός, θα ήτο και εκείνος κάτι που, στο τέλος τέλος, κάτι κουτό. Κάτι κουτό, παρά τη λαμπρότητα της ηθικής. Γιατί, όταν λέγει «ο φιλών πατέρα ή μητέρα υπέρ εμέ ουκ έστι μου άξιος», όταν λέγει «εκείνος που δεν σηκώνει τον σταυρό του να με ακολουθήσει δεν μπορεί να είναι μαθητής μου» και λοιπά και λοιπά, «μακάριοι οι πτωχοί», «μακάριοι οι κλαίοντες νυν, ότι γελάσετε». Κλαίοντες μόνο. Γιατί ευτυχισμένοι; Ευτυχισμένοι, δηλαδή, αρνητικές καταστάσεις. Γιατί, αν δεν υπάρχει η Βασιλεία του Θεού και η Ανάσταση των Νεκρών; Βλέπετε, λοιπόν, πόσο μεγάλο κεφάλαιο είναι γι’

αυτό και συμπεριελήφθη εις το Σύμβολο της Πίστεως και λέμε «προσδοκώ ανάστασιν νεκρών». Και τώρα, αγαπητοί μου, βρισκόμεθα εις την 17η, γιώτα ζήτα, παράγραφο. Στους πρώτους στίχους, τους 5-6, λέγει ότι πολλά θα είχε να πει. Αλλά φαίνεται ότι είχε γίνει κάποια αγρυπνία. Ήταν η νηστεία της Παρασκευής και κάποια αγρυπνία που είχε προηγηθεί. Και οι κατηχούμενοί του, εν τω μεταξύ πρέπει να έγινε κάποια ομιλία εκεί, πιθανώς συναφής με το θέμα της κατηχήσεως, και λέγει ότι δεν θα ήθελα να σας φορτώσω περισσότερο.

«Διά δε τον κάματον των προγεγονότων υμίν» κλπ. Κάματος· έχετε κουραστεί, κουραστήκατε. Δεν θα ήθελα, λοιπόν, να σας φορτώσω. Γι’ αυτόν τον λόγο περιορίζεται να πει κάπως σύντομα, μόνο κατ’ αναφορικόν τρόπον, τα τελευταία του επιχειρήματα για την Ανάσταση των Νεκρών. Διότι από την 23η παράγραφο —ήμεθα τώρα στην 17η— θα πιάσει άλλο θέμα, το πελώριο θέμα της Εκκλησίας, την οποία λέει «Μίαν, Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν». Συνεπώς, ήμεθα κοντά στο τέλος, αν θέλει ο Θεός, όχι της κατηχήσεως.

Του θέματος περί της Αναστάσεως των νεκρών, διότι και το περί της Εκκλησίας είναι εις την ιδίαν κατήχηση. Και προχωρούμε. «Μνημονευέσθω δε ότι και οι Απόστολοι νεκρούς ήγειραν. Πέτρος μεν εν Ιόππη Ταβιθάν, Παύλος δε Εύτυχον εν Τρωάδι, και οι λοιποί πάντες Απόστολοι, ει και μη πάντα γέγραπται τα υφ’ εκάστου θαυματουργηθέντα». Αναφέρεται στον Απόστολο Πέτρο, που είχε αναστήσει την Ταβιθά, όπως θα το ενθυμείσθε από τις Πράξεις που κάνουμε κι εμείς. Ο Απόστολος Παύλος είχε αναστήσει τον Εύτυχον, ένα νεαρό παιδί.

Είχε πέσει από το τρίστεγον, από το τριώροφο πάτωμα, κάτω. Τον πήρε ο ύπνος· είχε καθίσει στο παράθυρο, είχαν τα παράθυρα ανοιχτά, ήταν ζέστη. Όλη νύχτα τους μιλούσε ο Παύλος, μετά τη λειτουργία που έκανε, και είχαν πολλές λαμπάδες για να φωτίζουν οι λαμπάδες, όχι με λατρευτικό σκοπό αλλά με φωτιστικό σκοπό. Νεαρό παιδί, τον πήρε ο ύπνος, νύχτα ήταν, έπεσε από κάτω, από το τριώροφο κάτω, και κατέβηκε τότε ο Παύλος και τον ανέστησε και τον παρέδωσε όχι μόνο αναστημένον αλλά και υγιή. Και δεν ήταν, λέγει, μετρία η χαρά των ανθρώπων που ο Εύτυχος ανέστη. Αλλά

όλοι οι άλλοι Απόστολοι, αν και δεν γράφτηκαν τα έργα τους, όλοι αυτοί έκαναν θαύματα και αναστάσεις νεκρών, γιατί τους το είχε πει ο Κύριος. Δεν περιορίζονται, λοιπόν, μόνο στον Πέτρο και τον Παύλο, γιατί, όπως ξέρετε, σας το έχω πει πολύ, πολύ, πολύ παλιά αυτό, ότι οι Πράξεις των Αποστόλων κυρίως αναφέρονται στα πρώτα μεν κεφάλαια στο έργο του Πέτρου, στα υπόλοιπα δε κεφάλαια στο έργο του Παύλου. Και τούτο διότι οι πηγές του Λουκά ήσαν αυτοί οι δύο Απόστολοι. Και κυρίως ο Απόστολος Παύλος, διότι ο Λουκάς ήταν ο συνεργάτης του Παύλου. Συνεπώς, ήτο αυτόπτης και αυτήκοος, γιατί τον ακολουθούσε.

Παύλου, και συνεπώς μπορούσε να γράψει ιστορία, γιατί ένας ιστορικός που σέβεται τον εαυτόν του θα γράψει πράγματα που έχει μια άμεση αντίληψη. Δεν υπήρχαν τότε, όπως σήμερα θα λέγαμε, βιβλιοθήκες να ανατρέξει κανείς, πού, πώς και τι. Έτσι δεν έγραψε για τους άλλους μαθητές, για τον λόγο που σας ανέφερα. Αλλ’ είναι δυνατόν ποτέ και οι άλλοι μαθηταί να μην έκαναν αναστάσεις νεκρών, αφού πήραν από τον Κύριο τη δύναμη να ανασταίνουν νεκρούς; «Μνημονευέσθω δε το εν τη πρώτη προς Κορινθίους ειρημένον άπαν, ο έγραψεν ο Παύλος προς τους λέγοντας· Πώς εγείρονται οι νεκροί; Ποίω δε σώματι έρχονται; Και ότι εάν οι...

νεκροί ουκ εγείρονται, ουδέ Χριστός εγήγερται, και ότι άφρονας εκάλεσε τους μη πιστεύοντας, και πάσης της αυτόθι διδασκαλίας της περί νεκρών Αναστάσεως, και ό,τι προς Θεσσαλονικείς» κλπ. Μόλις σας διάβασα, κλείνει τρία-τέσσερα βασικά σημεία ολοκλήρου κεφαλαίου, του 15ου κεφαλαίου της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του Παύλου, διότι τα θεωρεί γνωστά. Ίσως αυτά ειπώθηκαν κατά τη διάρκεια της αγρυπνίας ή κάποια άλλη φορά. Γι’ αυτό τα θεωρεί γνωστά, όταν λέει «μνημονεύετε», να θυμόσαστε. Δεν λέει «μάθετε», αλλά λέει «μνημονεύετε».

Σημαίνει τα εγνώριζαν οι κατηχούμενοι. Γι’ αυτό κάνει μία μόνο απλή αναφορά του πράγματος. Αν θέλετε, τι αν θέλετε, αν έπρεπε να αναλύσουμε το 15ο κεφάλαιο, αγαπητοί μου, θα έπρεπε να φάμε κάμποσα μαθήματά μας, δηλαδή κάμποσες ώρες. Ναι, δηλαδή κάποιες εβδομάδες, για να αναλύσουμε το 15ο κεφάλαιο. Επιτρέψτε μου να μείνω μόνο στα βασικά σημεία που λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Το πρώτο σημείο: «Πώς εγείρονται οι νεκροί;» Το δεύτερο σημείο: «Ποίω δε σώματι έρχονται;» Με τι σώμα έρχονται; Και ότι, εάν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, τρίτο σημείο, τότε ούτε ο Χριστός ανεστήθη. Τέταρτο σημείο:

Εκάλεσε εκείνους που δεν πιστεύουν στην Ανάσταση των νεκρών άφρονες, αμυαλούς, ασύνετους, δηλαδή δεν ξέρουν τίποτα, δεν καταλαβαίνουν τίποτε, και όλες τις αυτόθι διδασκαλίες, όλες εκείνες τις διδασκαλίες που είναι στο κεφάλαιο αυτό. Λοιπόν, προσέξτε. «Πώς εγείρονται οι νεκροί;» Αυτό αποτελεί ένα μυστήριο, το οποίον τότε μόνο θα γνωρίσουμε, όταν αυτό θα συμβεί. Το πώς ανασταίνονται οι νεκροί. Επειδή όμως λίγο πιο κάτω, δεν ξέρω αν απόψε προλάβουμε να το πούμε —συγγνώμη, ναι, να το πούμε απόψε, πρώτα ο Θεός— θα δείτε κάτι πολύ καταπληκτικό: το τι σώμα θα πάρουμε. «Ποίω δε σώματι έρχονται;» Έτερο, αλλότριο, άλλο, ξένο; Όχι, το δικό μας το σώμα. Το παράδειγμα δε του Παύλου είναι με το σιτάρι, το οποίον λέει: «Σπέρνεις, αυτό σαπίζει», νομίζω ότι σαπίζει, αλλά μέσα έχει το φύτρο της ζωής και πετάει το στάχυ. Εκείνο που έσπειρες δεν μοιάζει με το στάχυ που πέταξε. Γιατί πράγματι, σαν φυτό, δεν μοιάζει αυτό με εκείνο που έσπειρες. Το πράγμα δεν είναι απόδειξη, είναι εικόνα. Θα το ξαναπώ άλλη μια φορά, σας το είχα πει και στην αρχή της κατηχήσεως.

Το πράγμα δεν είναι απόδειξη, είναι εικόνα. Δηλαδή, για να καταλάβεις ότι το καινούργιο σου σώμα θα είναι κάτι διαφορετικό και ότι θα πέσει στη φθορά του θανάτου, θα λιώσει, αλλά θα αναστηθεί καινούργιο. Είναι εκείνο που είπε ο Κύριος, πάλι την εικόνα του σίτου χρησιμοποιήσας, ότι «εάν μη ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην, αυτός μόνος μένει». Δηλαδή, το σιτάρι αν δεν πέσει στη γη, αυτός μόνος μένει. Θα πει ότι, αν το έχεις το σιτάρι στο σακί, μένει αυτός καθεαυτόν ο σίτος, αυτός μόνος μένει. Είναι. Δεν έχει μια παρακάτω διεργασία, δεν πετάει στάχυ, αυτός μόνος μένει. Έτσι, λοιπόν, έναν αιώνα να έχεις μέσα στο σακί σου, τι θέλει;

Σιτάρι. Πρέπει να πέσει στη γη, να σαπίσει και να βγει το στάχυ. Έτσι θέλει να πει ότι μετά τον θάνατο έρχεται η Ανάσταση των νεκρών. Γι’ αυτόν τον λόγο χρησιμοποιούμε στα μνημόσυνα το σιτάρι. Το σιτάρι είναι για εμάς, που το βλέπουμε κατά έναν αισθητό τρόπο, ότι ο σίτος είναι το σύμβολο της Αναστάσεως των νεκρών. Μπορούμε να κάνουμε μνημόσυνο και χωρίς κόλλυβα, δηλαδή χωρίς σιτάρι.

Εφόσον έχουμε το σιτάρι, σημαίνει έχουμε μπροστά μας την εικόνα της Αναστάσεως των νεκρών. Σας το λέγω, προσέξατέ το, όταν κάνετε κόλλυβα, δηλαδή σιτάρι, μην το κάνετε λαπά. Εδώ στη Θεσσαλία το κάνουν λαπά. Εκείνο που, συγχωρέσατέ με, εγώ σιχαίνομαι να το φάω. Θυμίζει εκείνο που μασάει η γιαγιά με τα δόντια της και το δίνει στο εγγονάκι. Το σιχαίνομαι. Δεν έχω φάει ποτέ μου τέτοια κόλλυβα. Να έχει το σιτάρι υπόσταση. Να είναι σιτάρι, να το βλέπει σιτάρι. Να το βλέπει σιτάρι. Γιατί εκείνος ο λαπάς που γίνεται... Και όταν σηκώνουμε και ύψωμα, σηκώνετε ύψωμα και κάνετε πάλι εκείνο τον λαπά, που με ένα κουτάλι το μοιράζετε. Ναι, όχι, όχι, αγαπητοί μου. Και το ύψωμα ακόμη να είναι σιτάρι. Εξάλλου το λέμε στην ευχή. Αναφέρεται εις τους

παντοδαπούς καρπούς που εκφύει η γη. Είδατε; Στους παντοδαπούς καρπούς. Γι’ αυτό βάζουν μερικοί όσπρια. Βάζουν σε ένα πιάτο μερικά αυτά, επειδή θα τα φάμε, γι’ αυτό είναι και ψημένα, μερικά ρεβίθια, δηλαδή στραγάλια, σταφίδες βάζουν. Είναι οι παντοδαποί, οι ποικίλοι δηλαδή, καρποί της γης. Και ζητούμε εκεί τον Θεό. Δεν έχει καμία σχέση το ύψωμα, ξέρετε, με το μνημόσυνο. Προσέξτε, προσέξτε, δεν έχει καμία, καμία, καμία σχέση το ύψωμα με το μνημόσυνο. Είναι απλώς να ευλογηθούν οι καρποί της γης, να τους βάλουμε στην αποθήκη μας, να έχουμε να ζήσουμε. Γι’ αυτό κάνουμε το λεγόμενο ύψωμα. Έτσι, όπως και ο χορτασμός των πεντακισχιλίων, που μας έδωσε αυτό το...

ωραίο θέμα της αρτοκλασίας, και εκεί ζητάμε από τον Θεό την ευλογία των καρπών της γης, για να έχουμε να φάμε. «Πλούσιοι επτώχευσαν και επείνασαν· οι δε εκζητούντες τον Κύριον ουκ ελαττωθήσονται παντός αγαθού». Να μην το ξεχνάμε ποτέ, εκεί που το λέμε αυτό. Θα έλεγα ότι αποτελεί ένα κεντρικό σημείο ηθικής διδασκαλίας. Μη σκορπάς τα υλικά πράγματα, μην τα εξοδεύεις άσκοπα. Μιλάμε για μια λιτότητα που έρχεται, μακάρι να έρθει, για να φύγουμε από την ψυχολογία της ευημερίας και να γυρίσουμε λίγο πίσω στον Θεό. Γιατί η ευημερία απομακρύνει. Μπορείς να έχεις αγαθά και να είσαι ευσεβής. Αν είσαι ευσεβής, τα αγαθά είναι πολύ σπουδαία. Πολύ σπουδαία· εξάλλου τα ζητάμε από τον Θεό. Έτσι

οι ευσεβείς χορταίνουν ψωμί, αλλά «πλούσιοι επτώχευσαν» όταν απεμακρύνθησαν από τον Θεό. Με την αποστασία τους αυτοί φτώχυναν. «Οι δε εκζητούντες τον Κύριον», εκείνοι οι οποίοι αναζητούν διαρκώς τον Κύριο, «ουκ ελαττωθήσονται», δεν θα ελαττωθούν από κανένα αγαθό. Και πράγματι, και στον γάμο δεν λέμε «οι αποθήκες των αιωνίων αγαθών είναι γεμάτες»; Δεν λέει ο Θεός στο Δευτερονόμιο, αν με ακούσετε, θα φάτε τους καρπούς τους περσινούς και τους προπέρσινους και τους προπροπέρσινους και δεν θα χωρούν οι αποθήκες σας τα αγαθά των χωραφιών σας; Πότε; Όταν είμαστε ευσεβείς, ευσεβείς. Τα αγαθά αυτά είναι μια ευλογία από τον Θεό, με έναν όρο:

μην αποστατήσουμε από τον Θεό. Εάν αποστατήσουμε, τότε έρχεται η πείνα να έλθει να μας βάλει μυαλό, να μην πετάμε στους σκουπιδοτενεκέδες μας τίποτε. Λοιπόν, το ύψωμα και η αρτοκλασία, που βάζουμε και καρπούς, δεν έχουν καμία σχέση με το μνημόσυνο. Το σιτάρι του μνημοσύνου, λοιπόν, είναι ένας εποπτικός τρόπος να θυμόμαστε, αφού ξέρουμε τη διδασκαλία, να βλέπουμε το σιτάρι και να θυμόμαστε την Ανάσταση των νεκρών. Διότι την εικόνα του σίτου τη χρησιμοποίησε τόσο ο Απόστολος Παύλος όσο και ο Κύριος. Και λέγει ο Απόστολος Παύλος ότι, έλα εδώ, λέει, άφρονα άνθρωπε, να ιδείς. Λες, με ποιο σώμα έρχονται; Το σιτάρι

σιτάρι, γίνεται τι άλλο. Η εικόνα όμως δεν είναι απόδειξη, το ξαναλέω, διότι αυτά ανήκουν στον χώρο της πίστεως. Και ακόμη αποκαλεί άφρονες εκείνους οι οποίοι δεν δέχονται την Ανάσταση των νεκρών. Λέγει μάλιστα από μια κακή συναναστροφή που είχαν οι Κορίνθιοι, όχι όλοι βέβαια, που δεν μπορούσαν να ξεχάσουν τις παλιές τους παρέες. Ακούστε, παρακαλώ, στο σημείο αυτό. Εδώ που κάθεστε αυτή την ώρα, σίγουρα είσαστε οι άνθρωποι που έχετε μετανοήσει, εξομολογείσθε, αρχίζει να λιώνει η καρδιά σας. Ακούτε ευχάριστα τον Λόγο του Θεού. Αλλά αυτά τώρα τελευταία. Είχατε κάποτε τις παρέες, τις παρέες σας, τους φίλους σας.

Συνεχίσετε να κάνετε παρέα με αυτούς, τότε αυτοί θα αρχίσουν να σας λένε πράγματα που θα προσπαθούν να σας ανατρέψουν την πνευματική ζωή την οποία έχετε ξεκινήσει. Θα σας πουν: «Άντε, και πού; Ποιος είδε και ποιος ξέρει; Ποιος πήγε στον άλλο κόσμο και γύρισε και σου λέει περί Αναστάσεως των νεκρών και κολοκύθια;» Οπότε, με τα λόγια τους αυτά θα σας παρασύρουν και θα ξαναγυρίσετε πίσω σε μια κατάσταση απιστίας. Επάνω σ’ αυτό λέει το εξής ο Απόστολος Παύλος: «Φθείρουσιν ήθη χρηστά ομιλίαι κακαί». Τα χρηστά ήθη. Αυτό δε το ρητό είναι γνωστό. Είναι παρμένο από τους αρχαίους Έλληνες.

Αναφέρεται τώρα στο ότι, αν κάνεις κακές συναναστροφές, θα χάσεις εκείνο το οποίο έχεις αποκτήσει. Και εν προκειμένω να θυμηθείς, όπως ομοίως και το θέμα της αγνοίας, της αγνοίας, δηλαδή με όμικρον γιώτα, δηλαδή της άγνοιας, θα το πω έτσι. «Αγνωσίαν Θεού τινες έχουσιν», στο ίδιο σημείο το λέει ο Απόστολος Παύλος, «προς εντροπήν υμίν λέγω». Ποια είναι αυτή η αγνωσία του Θεού; Η αγνωσία της δυνάμεως του Θεού. Λένε μερικοί: «Και πώς θα γίνει αυτό; Είναι δυνατόν το σώμα που έχει λιώσει, είναι δυνατόν τώρα αυτό να αναστηθεί; Μα είναι δυνατόν;» Και λέει ο Απόστολος: έχουν μερικοί άγνοια της δυνάμεως του Θεού, δεν ξέρουν ποιος είναι ο Θεός. Αλλά

εγώ θα σας παραπέμψω στο 15ο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής και θα σας παρακαλέσω, όσοι μπορείτε, να χρησιμοποιήσετε ένα υπόμνημα, αυτά τα γνωστά του μακαριστού Τρεμπέλα, τα υπομνήματα, που είναι ο πρώτος τόμος από τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, που περιέχει την προς Ρωμαίους και τις δύο προς Κορινθίους. Πηγαίνετε, πάρτε έναν τέτοιο τόμο. Θα βρείτε τόσα άλλα θέματα από την Αγία Γραφή, που έχει κείμενο, παράφραση, και από κάτω έχει σχόλια Πατέρων κυρίως. Και εκεί πραγματικά θα απολαύσετε και την τελευταία λέξη του Ιερού Κειμένου. Θα σας βοηθήσει πάρα πολύ. Παραπέμπω, λοιπόν, κι εγώ εκεί. Μετά αναφέρεται, επιτροχάδην βέβαια,

μια άλλη επιστολή του Αποστόλου Παύλου, που και εκεί γίνεται χρήση του θέματος, αναφορά, συγγνώμη, του θέματος περί της Αναστάσεως των Νεκρών. Είναι η πρώτη προς Θεσσαλονικείς επιστολή. Και εδώ επιτροχάδην λέει ο Άγιος Κύριλος, όπως έγραψε στους περί της Αναστάσεως των Νεκρών, Θεσσαλονικείς, «Ου θέλομεν δε υμάς αγνοείν, αδελφοί, περί των κεκοιμημένων». Δεν θέλουμε, λέγει, να αγνοείτε, αδελφοί, για εκείνους οι οποίοι έχουν πεθάνει.

Στους Θεσσαλονικείς. «Ίνα μη λυπήσθε καθώς και οι λοιποί, οι μη έχοντες ελπίδα» και τα εξής όλα, για να μην λυπόσαστε όπως και εκείνοι που δεν έχουν την ελπίδα της Αναστάσεως των νεκρών.

Τα εξής όλα και όλα τα παρακάτω. Μάλιστα δε το «και οι νεκροί εν Χριστώ αναστήσονται πρώτον» κλπ. Διότι πράγματι εκεί είναι, θα λέγαμε, η μεγαλύτερη παρηγορία που θα μπορούσε να πάρει ένας άνθρωπος από την Αγία Γραφή. Ήταν μια κυρία, όχι από τη Λάρισα, από την Ήπειρο, προχθές, εκτάκτως χαροκαμένη, όπως τα λέγαμε. Ένα της παιδί, σε μεγάλη ηλικία, κάπου τριάντα τόσο χρονών, σκοτώθηκε. Μου λέει λοιπόν, προ καιρού, όχι τώρα πρόσφατα, προ καιρού, λέει, σκοτώθηκε το παιδί της. Πρόσφατα αυτό που σας λέω. Της λέγω: «Πηγαίνετε στην εκκλησία;» Μου λέει: «Τον πρώτο χρόνο δεν πήγαινα».

Ξέρω, γι' αυτό ρώτησα. Πέθανε κάποιος άνθρωπός σου; Δεν θα κόψεις την εκκλησία. Την εκκλησία κόπτεις, αφαιρείς από τον εαυτό σου, από τον εκκλησιασμό δηλαδή, γιατί πέθανε ένας δικός σου; Και με τον τρόπο να τον εκφράζεις το πένθος σου, τα κατανοώ. Επιπλέον, μου λέει: «Μετά τον έναν χρόνο πηγαίνω στην εκκλησία. Βέβαια, καμιά φορά περνάω μόνο να ανάψω κάνα κεράκι στον όρθρο». Ξέρετε, εκείνες οι γυναίκες που πενθούν πάνε πρωί-πρωί, να μην τις δουν οι άλλοι. Γιατί θεωρείται ότι είναι χοροδιδασκαλείον, αίθουσα μουσικής και χορού η εκκλησία. Πάνε πρωί, πρωί, πρωί να ανάψουν ένα κεράκι και σαν κλέφτες θα φύγουν, μπας και τις δουν εκείνοι που έρχονται μετά για τη λειτουργία. Περίεργα πράγματα. Περίεργα πράγματα.

Ή πάνε, εδώ στη Λάρισα συγκεκριμένα, δεν μπαίνουν στην εκκλησία. Πάνε στα μνήματα και γυρίζουν στα μνήματα για να ανάβουν κεράκι, να πλύνουν τον τάφο, να βάλουν λουλούδια, να ανάψουν το καντήλι, και δεν μπαίνουν μέσα στην εκκλησία. Τ' ακούτε, σας παρακαλώ; Αυτά τα πράγματα πείτε τα και λίγο πιο πέρα, για να αποκτήσουμε επιτέλους μία ορθή αντίληψη περί νεκρών και Αναστάσεως των νεκρών. Και μου λέει αυτή η κυρία ότι τώρα πηγαίνω στην εκκλησία, εκτός από των Βαΐων και το Πάσχα. Και όχι, να ακούσετε αυτό, επειδή θεωρείται των Βαΐων ότι είναι χαρούμενη ημέρα και το Πάσχα είναι η κατεξοχήν χαρούμενη ημέρα. Ξέρετε τι λέω; Γιατί είναι χαρούμενη ημέρα;

Των Βαΐων γιατί είναι προανάκρουσμα της Αναστάσεως των Νεκρών. Το λέει το απολυτίκιο της ημέρας. Το δε Πάσχα είναι το ανάκρουσμα της Αναστάσεως των Νεκρών. Θα έλεγα ότι τότε πρέπει να πάνε οι χήρες γυναίκες, οι χαροκαμένοι άνθρωποι. Την ημέρα εκείνη ακριβώς πρέπει να πάνε, για να ακούσουν ότι θα αναστηθούν οι νεκροί. Και όμως δεν πάνε, γιατί έχουν κοσμική αντίληψη περί της Αναστάσεως των νεκρών. Πώς τα διέστρεψε, κατάφερε να τα διαστρέψει ο διάβολος όλα αυτά, αγαπητοί μου, μέσα μας. Και πηγαίνουμε στην 18η παράγραφο, Ιώτα Ήτα. Λέει τα εξής. Εδώ τώρα θα προσέξετε όλως ιδιαιτέρως.

Το τονίζει και το λέγει αυτό το «όλως ιδιαιτέρως». «Εξαιρέτως δε τούτο επισημήνασθε, ότι μόνον ουχί δακτυλοδεικτών ο Παύλος λέγει· δει γαρ το φθαρτόν τούτο ενδύσασθαι αφθαρσίαν και το θνητόν τούτο ενδύσασθαι αθανασίαν». Όλως εξαιρετικά, λέγει, ότι αυτό πρέπει να επισημανθεί, σαν ο Παύλος να δακτυλοδεικτεί. Και τι λέγει; Από το κείμενο τώρα, από την 1η προς Κορινθίους, 15ο κεφάλαιο: «Δει γαρ», διότι πρέπει, «το φθαρτόν τούτο» να ντυθεί, «ενδύσασθαι αφθαρσίαν», και το θνητόν τούτο να ντυθεί.

Αθανασία. Πράγματι, θα με έχετε ακούσει πολλές φορές και εμένα, όταν αναφέρομαι στο θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών, να δείχνω με το δικό μου δάχτυλο το σώμα μου και έτσι να το τραβώ εδώ, έτσι. «Αυτό, αυτό, αυτό», να σας λέω, «αυτό, αυτό το σώμα». Είδατε τι λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος; Ως να δακτυλοδεικτεί, να το δείχνει με το δάκτυλό του. Αυτή η λέξη, «τούτο», «αυτό» σημαίνει. Τούτο, λέμε τούτο. Τι θέλει να πει; Ότι αυτό το σώμα θα είναι εκείνο το οποίον θα αναστηθεί. Πρώτον, ότι αυτό το φθαρτό θα ντυθεί την αφθαρσία, αυτό το θνητό θα ντυθεί την αθανασία. Προσέξτε, τα έχουμε πει κι άλλοτε. Δεν πειράζει αν γίνονται επαναλήψεις, γιατί πρέπει να μαθαίνουμε.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του φθαρτού και του θνητού; Φθαρτότης είναι οι μεταβολές που υφίσταται το σώμα. Δηλαδή, καταρχάς η ηλικία. Είμαι παιδάκι, μεγάλωσα, γέρασα. Αυτό λέγεται φθαρτότης. Μεταξύ υγείας και ασθενείας, αυτό λέγεται φθαρτότης. Μεταξύ ύπνου και ξύπνιου λέγεται φθαρτότης. Μεταξύ κορεσμού φαγητού και πείνας, αυτό λέγεται φθαρτότης. Κάθε μεταβολή που υπάρχει στην ύπαρξή μου είναι στον χώρο της φθαρτότητος. Αθανασία τι σημαίνει; Απουσία του θανάτου. Έτσι.

Άλλο είναι η φθαρτότητα και άλλο είναι η αθανασία. Είναι δυο διαφορετικά πράγματα. Γι' αυτό ακριβώς εδώ τώρα ο Απόστολος Παύλος τα αντιδιαστέλλει και λέγει: «Δει, δει γαρ το φθαρτόν τούτο» κλπ. Δει, διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία κλπ. Τι θα πει «δει»; Θα πει «πρέπει». Γιατί πρέπει; Γιατί πρέπει να ολοκληρωθεί το όλο σχέδιο του Θεού, όταν έφερε τη σωτηρία επάνω εις την γην. Τι θα πει σωτηρία; Σωτηρία θα πει, πόσες φορές το έχω πει, σώος, ολόκληρος. Αυτό θα πει σωτηρία. Θα ξαναπάρω το

σώμα μου, καλύτερα την ύπαρξή μου ολόκληρη, όπως ακριβώς με δημιούργησε ο Θεός, χωρίς πια την απώλεια, χωρίς φθαρτότητα και θνητότητα. Και αυτή η ύπαρξή μου θα είναι εις τον χώρο της Βασιλείας του Θεού. Αυτό λέγεται σωτηρία. Και σας έχω πει άλλοτε, και νομίζω πρόσφατα, ότι όταν λέμε «σωτηρία της ψυχής μου», δεν είναι βέβαια κολάσιμη η έκφραση, και πατέρες το λένε αυτό. Οι πατέρες της Εκκλησίας μας λένε «σωτηρία της ψυχής». Δεν είναι πλήρης η έκφραση. Θα μπορούσαμε να το πούμε έτσι. Θα πει ολοκλήρου της υπάρξεως σωτηρία. Σωτηρία της ψυχής μου, σωτηρία της υπάρξεώς μου, διότι θα επανακτήσω το χαμένο μου σώμα. Γιατί ο θάνατος είναι ο φόρος που πληρώνω για την αμαρτία μου, και την προπατορική αλλά και την προσωπική μου αμαρτία. Έτσι, για να ολοκληρωθεί το μέγα θέμα της σωτηρίας, πρέπει να γίνει η Ανάσταση των νεκρών. Δει. Πρέπει. Αυτό το φθαρτό να γίνει άφθαρτο, το θνητό να γίνει αθάνατο. Προσέξτε όμως τι λέγει. Λέγει το ρήμα «ενδύσασθαι». Ενδύομαι, ντύνομαι. Είναι το μέσο ρήμα, που θα πει ντύνομαι, όχι ντύνω, ντύνομαι.

Γιατί βάζει το «ενδύσασθαι»; Είναι απαρέμφατο. Γιατί βάζει αυτό το «ενδύσασθαι»; Δηλαδή ότι πρέπει να ντυθεί το φθαρτό αυτό σώμα την αφθαρσία και το θνητό την αθανασία. Το «ενδύομαι» σημαίνει ότι το σώμα αρχικά δεν είχε προορισμό να πεθάνει, αλλά εξεδύθη την αφθαρσία και την αθανασία. Και έτσι, αφού εξεδύθη, ξεντύθηκε δηλαδή αυτό που θα ήταν άφθαρτο και αυτό που θα ήταν αθάνατο, και ενδύθηκε τι; Τον θάνατο και τη φθορά. Συνεπώς, μάλιστα λέει ο Άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας στην πρώτη

προς Αυτόλυκον επιστολήν του, ο Θεός έκανε, λέγει, τον άνθρωπο θνητόν ή αθάνατον; Ούτε θνητόν ούτε αθάνατον. Εάν προέκοπτε στην αρετή και στην υπακοή, θα γινόταν αθάνατος. Εάν προέκοπτε στην παράβαση, θα γινόταν θνητός. Συνεπώς, ξεντύθηκε, τρόπον τινά, αυτό που είπαμε, αφθαρσία και αθανασία. Τώρα πρέπει να ξαναντυθεί. Γι' αυτό λέγει το «ενδύσασθαι», ότι θα ντυθεί ξανά το σώμα αυτά τα δυο στοιχεία. Μια που είπαμε το ρήμα «ενδύομαι», θα σας πω και ένα άλλο σημείο της Αγίας Γραφής. Λέει ο ίδιος ο Απόστολος Παύλος: «Ενδύσασθε τον Χριστόν».

Λέμε στο μυστήριον του βαπτίσματος: «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε». Γιατί λέει «ντυθήκατε τον Χριστόν»; Σημαίνει ότι είχαμε γύμνωση. Και τη γύμνωση πού την είχαμε; Γύμνωση Χριστού. Τότε, όταν χάσαμε εκείνον τον χιτώνα που λέμε στον Αγιασμό, τον μικρόν Αγιασμό, που είναι φτιαγμένος, είναι «άγγελ...», όπως το λέει εκεί, είναι μια μεγάλη λέξη, «άγγελο...», καλή σειρά, δεν θυμάμαι, τέλος πάντων, «χιονοφεγγόφωτον». Ευχαριστώ. Χιονοφεγγόφωτον, δηλαδή σαν το χιόνι άσπρος.

Το φως. Διότι οι πρωτόπλαστοι δεν ήσαν γυμνοί στον Παράδεισο. Είχαν τον χιτώνα που λέγεται Χριστός, Θεία Δόξα, Θεία Δόξα. Και λέγει τότε ο Χριστός, ο Λόγος μιλάει, ο Χριστός μιλάει στον Παράδεισο: «Ποιος σου είπε, Αδάμ, ότι είσαι γυμνός;» Γυμνός. Είδε τον εαυτό του ότι ήταν γυμνός, γιατί πράγματι, μόλις αμάρτησε, έχασε αυτόν τον χιτώνα, τον χιονοφεγγόφωτον, που είναι η άκτιστος ενέργεια της Θείας Δόξης, η οποία Θεία Δόξα απορρέει από τον Χριστό.

Γι' αυτό τώρα, επειδή ξεντυθήκαμε στον Παράδεισον, λέμε τώρα, λέει ο Απόστολος Παύλος, «Όσοι βαπτιστήκατε στο όνομα του Χριστού, τον Χριστόν ντυθήκατε». Δηλαδή επανέρχεστε σε εκείνο που ήσαν οι πρωτόπλαστοι πριν αμαρτήσουν. Το αντιλαμβάνεστε; Καταλαβαίνετε λοιπόν τι θα πει ντύνομαι, ξεντύνομαι. Είναι πάρα πολύ χαρακτηριστικό. Γι' αυτό λοιπόν και το σώμα μου, ή καλύτερα η ύπαρξή μου, ξεντύθηκε αθανασία-αφθαρσία και τώρα πρέπει να ενδυθεί την αθανασία, την αφθαρσία. Ακόμη, λέει, αυτό το «τούτο» —θα επανέλθω σε αυτό το «τούτο», αυτό— ο Χριστός ο Κύριος το είπε ως εξής. Είπε στους μάρτυρες, στους μέλλοντες μάρτυρες, τόσο στους μαθητάς του όσο και στους μάρτυρες όλων

νεόνα

Λέγει: «Μη φοβηθείτε από των αποκτεννόντων το σώμα, την δε ψυχήν μη δυναμένων βλάψαι». Μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα. Σας βεβαιώνω ότι μία τρίχα από την κεφαλή σας δεν πρόκειται να χαθεί. Μία τρίχα. Θα μου πείτε, έκφραση είναι αυτό. Μπορούμε να το πάρουμε και ως έκφραση. Δεν είναι έκφραση. Είναι κυριολεξία. Ότι μη φοβηθείς ότι θα χάσεις το σώμα σου. Όχι μόνο δεν θα χάσεις το σώμα σου, αλλά ούτε μία τρίχα από το σώμα σου. Και τι είναι μια τρίχα; Τίποτα.

Κουρευόμαστε, κόβουμε τα μαλλιά μας. Πότε ενδιαφερθήκαμε αν φεύγουν τρίχες κεφαλής μας; Πότε; Ή πότε ενδιαφερθήκαμε να καθίσουμε να τις μετρήσουμε, εκτός πια αν έχουμε τόσο λίγα μαλλιά και βαρεθήκαμε να τα μετρήσουμε. Αγαπητοί μου, όπως βλέπετε, όταν ο Κύριος μίλησε ότι δεν θα χαθεί ούτε μια τρίχα από την κεφαλή σας, εννοούσε την Ανάσταση του Σώματος, ότι ουδέν θα χαθεί. Είναι καταπληκτικό, μα είναι καταπληκτικό, αγαπητοί. Προ πολλών, πολλών ετών, όταν καθετί που διάβαζα, νέος εγώ... Γιατί φυσικά οι γνώσεις όλες αυτές διαρκώς πλουτίζονται, γι' αυτό και διαβάζουμε και ακούμε λόγο Θεού.

Αντελήφθηκα ότι θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών σωμάτων, είχα συγκλονιστεί και μέχρι τώρα είμαι ακόμη συγκλονισμένος. Ναι, δεν έγινε για μένα κοινός τόπος, δεν έγινε συνήθεια. Ακόμη μένω με την έκπληξη ότι θα αναστηθούμε σωματικά. Όπως ένα άλλο σημείο, παρακάτω από αυτό, λαϊκός ήμουν ακόμη, ότι η κτίσις θα γίνει καινούρια. Πόσο με είχε συγκλονίσει αυτό! Σας το λέγω γιατί θα ήθελα και θα επιθυμούσα να σας βοηθάει ο Κύριος, όταν ακούτε αυτά τα οποία δεν πρέπει να μπαίνουν μέσα σε συνήθεια και ρουτίνα. Θα πρέπει να συγκλονίζεστε.

Μόνο αν αυτός ο συγκλονισμός είναι διαρκείας, μόνο τότε θα μπορούμε να διατηρούμε μία πνευματικότητα ακμαία. Μόνο αυτό. Λοιπόν, λέει στη συνέχεια...

«Εγείρεται γαρ σώμα τούτο, ουχί τοιούτον μένον ασθενές, αλλά αυτό μεν τούτο εγείρεται, ενδυσάμενον δε την αφθαρσίαν μεταποιείται, ως ο σίδηρος πυρί προσομιλήσας γίνεται πυρ· μάλλον δε ως οίδεν ο ανιστών Κύριος». Προσέξτε, διότι το σώμα αυτό εγείρεται, ανασταίνεται. «Ουχί τοιούτον μένον ασθενές». Δεν θα μείνει σε κατάσταση ασθενείας, ανημποριάς, αδυναμίας.

«Αυτό μεν τούτο εγείρεται». Ναι, αυτό, όχι άλλο, όχι αλλότριον, όχι ξένο, όχι στη θέση του ότι θα μπει ένα άλλο σώμα. Εγώ, μη μου πείτε εδώ, όπως λέει ο Λόσκι σε ένα του βιβλίο περί του μυστικισμού, της Μυστικής Θεολογίας της Ανατολικής Εκκλησίας, ότι ο ένας άνθρωπος κυκλοφορεί μέσα στον άλλον.

Βέβαια. Βέβαια, διότι θα πάρω την ομοιοκαταληξία, δεν πειράζει, σε αυτήν την ανακύκλωση της ύλης. Όταν πέθανε ένας άνθρωπος, βγήκανε χόρτα, πήγα εγώ, τα έκοψα, τα έφαγα. Αλλά τα χόρτα μεγάλωσαν γιατί πήραν ύλη από το νεκρό σώμα, εκεί που πέθανε.

Έτσι, δηλαδή από αυτό που λέμε κοπριά πλέον. Γιατί, βλέπετε, η ύλη εναποτίθεται διαρκώς στη γη. Λαμβάνεται και εναποτίθεται, λαμβάνεται και εναποτίθεται. Βλέπετε ένα δένδρο, εναποθέτει τα φύλλα του, οι καρποί του θα πέσουν, θα γίνουν κοπριά, και την άνοιξη θα ξαναβγάλει πάλι φύλλα. Από πού θα πάρει όμως την ύλη; Από εκείνη που έπεσε κάτω, αυτό που λέμε κοπριά. Χώνεψαν αυτά, χώνεψαν. Τώρα πώς χωνεύουν; Κάτι μύκητες συντελούν και τα λοιπά και τα λοιπά και τα λοιπά. Το θέμα είναι ότι επαναπροσλαμβάνουμε την ύλη που κατετέθη στη γη. Πράγματι λοιπόν ο ένας άνθρωπος κυκλοφορεί μέσα στ' άλλο. Το φανταστήκατε αυτό; Μην μου πείτε λοιπόν ότι θα βρεθεί τώρα άκρη από όλα αυτά.

Πώς μπορεί να μιλάμε ότι αυτό το ίδιο το σώμα θα αναστηθεί; Θα μας το πει ο Άγιος Κύριλλος. Λέγει:

«Ενδυσάμενον δε την αφθαρσίαν, μεταποιείται». Γίνεται καινούργιο. Όπως ο σίδηρος, όταν, λέγει, προσομιλήσας, έρθει σε συνάφεια με τη φωτιά, γίνεται φωτιά. «Αλλά μάλλον δε», γιατί είπε ένα παράδειγμα, μια εικόνα, «ως οίδεν ο ανιστών Κύριος», όπως ξέρει εκείνος που θα ενεργήσει την Ανάσταση των Νεκρών. Θα μου πείτε, γιατί αυτή η επιμονή ότι είναι το παλαιό σώμα και δεν είναι κάποιο καινούριο; Θα δούμε λίγο πιο κάτω, όχι, δυστυχώς, απόψε, γιατί ήδη η ώρα μας πέρασε, ότι το σώμα που θα αναστηθεί

—σας το είχα πει, γιατί πάλι είχαμε αναφερθεί στο ίδιο σημείο, στον Άγιο Κύριλλο— θα φέρει τη σφραγίδα ή της αγιότητας ή της αμαρτίας, όπως συγκεκριμένα τα σαρκικά αμαρτήματα. Θα φέρει το σώμα το παλιό, εφόσον δεν μετενόησε ο άνθρωπος. Προσέξτε, για να μην ανησυχούμε: εφόσον δεν μετενόησε, θα φέρει τις ουλές —βάζει τη λέξη «ουλή», σημάδι δηλαδή— της παλιάς καταστάσεως. Γι' αυτό ένα τέτοιο σώμα δεν είναι δυνατό να είναι κατάλληλο πια για τη Βασιλεία του Θεού. Από πού είναι αυτό γνωστό; Το λέγει πάλι ο λόγος του Θεού. Θα το δούμε όταν θα φτάσουμε στο σημείο εκείνο.

Ο Απόστολος Παύλος λέγει ότι θα πρέπει να δώσουμε λόγο στον Θεό και για εκείνα που εργαστήκαμε με το σώμα μας. Δεν μπορεί, λοιπόν, να είναι κάποιο ξένο σώμα· θα πρέπει να είναι το δικό μας το σώμα. Αυτό είναι ένα βαθύ μυστήριο, βαθύ μυστήριο, που δεν μπορεί κανείς καμία απάντηση να δώσει. Θυμόσαστε κάποτε που σας είχα πει για το DNA; Το θυμόσαστε; Πέρυσι, πρόπερσι, δεν θυμάμαι. Αυτό το πράγμα, που είναι μέσα μια πελώρια ταινία, ούτως ειπείν, που καταγράφονται εκεί όλα τα συμβεβηκότα της ανθρωπίνης υπάρξεως και ότι καταλαμβάνει μόνο το ένα δέκατο της άγραφης ύλης, το θυμόσαστε; Και τα εννέα δέκατα δεν καταλαμβάνονται. Και τότε σας είχα πει μια ερμηνεία.

Ότι η απορία... οι επιστήμονες απορούν: γιατί μόνο το ένα δέκατο καταλαμβάνεται ως άγραφη ύλη των συμβεβηκότων; Κατά έναν κωδικό τρόπο, όλα, τα πάντα καταγράφονται. Πάσα συγκίνηση, τα πάντα. Και είχα πει έτσι μια ερμηνεία, ίσως. Ελπίζω να είναι σωστή. Ο Αδάμ έζησε χίλια χρόνια, 930 χρόνια. Έπρεπε, λοιπόν, να γραφεί κωδικά όλη η ζωή του· ο Νώε 600 χρόνων, ούτω καθεξής και λοιπά και λοιπά. Οπότε σήμερα, αν ζούμε στην πρώτη εκατονταετία, σημαίνει ότι τα υπόλοιπα —γιατί δεν άλλαξαν τα κύτταρά μας, έχουμε τα κύτταρα του Αδάμ— σημαίνει ότι πια, αφού μπήκε ο θάνατος, ελαττώνεται η ανθρώπινη ζωή, μένουν

τα άλλα άγραφα. Είναι και αυτό καταπληκτικό. Αγαπητοί μου, εάν και από την επιστήμη ακόμη σήμερα ανακαλύπτουμε πράγματα από την ανθρώπινη φύση, από το κύτταρο, μένουμε εκπληκτοί, καταλαβαίνετε, εκπληκτοί. Δεν είμαι εγώ κάποιος άλλος, είμαι εγώ. Είμαι εγώ και θα πρέπει πάλι να είμαι εγώ. Αυτό είναι το καταπληκτικό. Πώς μπορεί να είναι αυτό, αφού ο άνθρωπος σκορπάει και διαλύεται, αφού, αφού, αφού ο ένας κυκλοφορεί μέσα στον άλλον, αφού και τόσα άλλα; Αυτό είναι που λέει: ο Κύριος γνωρίζει. Και μάλιστα στο σημείο αυτό λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης —επειδή δεν το αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος—

έγραψα, είναι από την Αποκάλυψη, στο 20ό κεφάλαιο, ανάμεσα στους στίχους 12 και 13, λέει το εξής: «Και είδον τους νεκρούς, τους μεγάλους και τους μικρούς», συνεπώς οι πάντες, «εστώτας ενώπιον του θρόνου», να στέκονται μπροστά στον θρόνο, «και έδωκεν η θάλασσα τους νεκρούς τους εν αυτή». Γιατί λέει η θάλασσα; Διότι, όταν πεθάνεις, η ψυχή σου πάει στον Άδη —θα επανέλθω— και ο θάνατος, τον οποίο προσωποποιεί, και ο Άδης. Τρία, λοιπόν, βάζει: θάλασσα, Άδης, θάνατος. Θάλασσα, θάνατος, Άδης. Ουσιαστικά είναι ένα.

Διότι η ψυχή επήγε στον Άδη. Ο θάνατος πού στάθηκε; Όχι στον Άδη, εδώ στη γη. Η θάλασσα πού είναι; Εδώ στη γη. Τι συμβαίνει; Συμβαίνει εκεί, εδώ, στο πτώμα. Το σώμα του τι έγινε; Το φάγαν τα ψάρια. Το φάγαν τα ψάρια. Τα ψάρια αυτά φαγώθηκαν από άλλα ψάρια. Στο τέλος έφαγες εσύ, ο άνθρωπος, τα ψάρια που έφαγαν τον άνθρωπο. Γι' αυτό σας είπα: ο ένας κυκλοφορεί μέσα στον άλλον. Τι θέλει εδώ να πει, αγαπητοί; Αυτό το καταπληκτικό, καταπληκτικό: ότι η θάλασσα έδωκε τους νεκρούς, δηλαδή εκείνα που απήρτιζαν το ανθρώπινο σώμα, και ο θάνατος και ο Άδης έδωκαν τους νεκρούς, τους εν αυτοίς, αυτούς που υπήρχαν εκεί.

«Και εκρίθησαν έκαστος κατά τα έργα αυτών», που σημαίνει ότι οποιοσδήποτε τρόπος θανάτου κι αν υπήρξε —η φωτιά, ο πνιγμός, έπεσε μια βόμβα και σε έκανε λιώμα, δεν βρέθηκε τίποτα, λιώμα! Έπεσε η βόμβα της Χιροσίμα και ήταν η πρώτη και η τελευταία, και να μην ξαναπέσει, και τους έκανε λιώμα— δεν εμποδίζεται ο Θεός να δημιουργήσει την Ανάσταση των Σωμάτων. Αυτό είναι το καταπληκτικό. Αγαπητοί μου, «εγείρεται μεν ούν τούτο το σώμα, αλλ' ου μένει τοιούτον». Αναστήνεται, λέγει, αυτό το σώμα, αλλά δεν μένει όπως ήταν. «Αλλ' ου μένει τοιούτον», δεν μένει τέτοιο, αλλά μένει αιώνιο. «Ουκέτι τροφών τοιούτων χρείαν έχει προς ζωήν, ουδέ κλιμάκων προς ανάβασιν· γίνεται γαρ πνευματικόν, θαυμάσιόν τι και οίον ειπείν κατ' αξίαν ουκ έχομεν». Δηλαδή εγείρεται, αλλά δεν είναι· είναι, αλλά δεν είναι· είναι κάτι καινούριο. Είναι το παλιό, αλλά κάτι καινούριο, όπως θα λέγαμε: το παλιό μας σπίτι είναι αυτό. Το κάναμε όμως καινούριο, αλλά είναι το παλιό. Γι' αυτό λέγει την ωραιοτάτη εκείνη έκφραση ο Ιερός Χρυσόστομος, και να τη θυμόσαστε πάντοτε. Τι θα αναστηθεί; Αυτό!

Αλλ' ουκ αυτό. Αυτό θα είναι, αλλά δεν θα είναι αυτό. Θα πει: αυτό θα είναι, αλλά θα είναι καινούριο. Καινούριο όχι με την έννοια ότι μπήκε ένα άλλο σώμα στη θέση του, αλλά ξεκαινουργώθηκε. Είναι καινούριο. Αγαπητοί μου, είναι θεμελιώδη αυτά. Προσέξατέ τα, προσέξατέ τα. Είναι πάρα πολύ σημαντικά. Και ότι ένα τέτοιο σώμα, λέγει, μένει αιώνιο, δεν υπάρχει θάνατος. «Ουκέτι τροφών τοιούτων χρείαν έχει προς ζωήν», δεν έχει ανάγκη να φάει. Θυμηθείτε, παρακαλώ, τι είπε ο Κύριος: ούτε γάμος υπάρχει, ούτε γάμος, τίποτα. Από τα παλαιά σχήματα, τα οποία σχήματα ήταν επειδή θα εισήρχετο ο θάνατος, είναι η τροφή και ο γάμος. Γι' αυτό...

ο Κύριος, όταν τον ερώτησαν οι Σαδδουκαίοι με εκείνο το γνωστό παραμύθι τους, με κάποια γυναίκα που την πήρε κάποιος, δεν άφησε παιδιά, την πήρε ο δεύτερος αδελφός κατά τον νόμον... Ήταν ένας φιλοσοφικός ή, αν θέλετε, θεολογικός μύθος. Δεν είναι γραμμένο στην Παλαιά Διαθήκη· αυτοί τον έφτιαξαν για να λένε το επιχείρημά τους ότι δεν υπάρχει Ανάσταση των Νεκρών. Λοιπόν, οι ανόητοι σαν του Καΐν. Σας το είχα πει μια περασμένη φορά αυτό, το ενθυμείσθε. Λοιπόν, ο Κύριος τι είπε; Είσαστε ανόητοι, «μη ειδότες τας γραφάς». Δεν ξέρετε τις Γραφές. Και είσαστε και θεολόγοι και είσαστε και αρχιερείς και δεν ντρέπεστε και δεν ξέρετε. και σήμερα θα μπορούσε αυτό να το πει σε πολλούς επισκόπους και

πρεσβυτέρους ο Κύριος. Ξέρετε ότι υπάρχουν επίσκοποι και πρεσβύτεροι, προπάντων πρεσβύτεροι, που δεν ξέρουν για την Ανάσταση των Νεκρών; Αν θέλετε, κάνετε πείραμα στον παπά της ενορίας σας ή του χωριού σας και θα με θυμηθείτε. Και αφού δεν το ξέρουν, δεν το πιστεύουν. Το ακούσατε; Είναι φοβερό, καταπληκτικό, καταπληκτικό. Δεν το ξέρουν. Έτσι, λοιπόν, και τότε οι Σαδδουκαίοι αρχιερείς ήσαν, δεν το ήξεραν, δεν το πίστευαν, δεν το εδέχοντο. Και ο Κύριος τους λέγει ότι στη Βασιλεία του Θεού ούτε παντρεύονται ούτε νυμφεύονται, αλλά «ως άγγελοι εν ουρανώ». Και όταν είπε «ως άγγελοι», δεν εννοούσε ότι θα είναι άλλοι, αλλά εννοούσε ότι, όπως οι άγγελοι δεν πολλαπλασιάζονται, δεν υπάρχει δηλαδή γάμος

στους αγγέλους, έτσι δεν θα υπάρχει και γάμος εις εκείνους οι οποίοι πια θα έχουν πάρει τα καινούργια τους σώματα. Αλλά λέγει και κάτι ακόμη εδώ: ότι «ουδέ κλιμάκων προς ανάβασιν», ούτε θα έχουν ανάγκη από σκάλες για να ανεβούν. Επειδή είναι πολύ ωραίο αυτό και επειδή, αγαπητοί μου, η ώρα μας τελείωσε, πρώτα ο Θεός θα το πούμε την ερχομένη Δευτέρα.