Catecheses of St Cyril 159 | 23-10-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in Saint Cyril’s book, his Catechetical Lectures, at paragraph eleven. Let me remind you that he is presenting arguments for the Resurrection of the dead: first against the Greeks, that is, the pagans; second against the Samaritans; and third, for the support of those who accept the Scriptures. Thus, his arguments in answer to the Greeks are drawn from nature, as I told you last time, and they are not proofs.

He regards them as proofs, but today we could not call them proofs. They are simply indications. Yet for the believer, even the things Saint Cyril mentions are proofs. And by “believer” I mean someone whose heart is pure, someone who has purified the heart from the passions. Such a person can discern, within nature itself, the realities written in the Word of God. He discerns them, while others do not. Let me remind you—let me remind you—of the logoi, the divine principles, of created beings.

We all see created beings. But only believers discern the logoi of created beings—and not believers in name only, but those who have attained some purification of the heart. You see, then, that nature itself bears witness alongside them and even takes part in the history of the children of God, the sons of God. Indeed, look at the Wisdom of Solomon, where it says that nature itself turns against the persecutors and comes to the aid of the godly. It gives an incomparable description there.

Truly incomparable. I am sorry; the thought has only just come to me, and I do not have the passage ready to read to you. It says that creation is armed, that it becomes a weapon against the ungodly, while the faithful—those whom God wills to shelter—are themselves sheltered through creation. Yes, that is why I told you that, for the pure in heart, what Saint Cyril says really is proof, not merely indication. But when we must answer the pagans, these things can only be indications for them, not proofs.

Now we come to the Samaritans, who used only one part of Holy Scripture and were, in many respects, a pagan people. They believed only in the Pentateuch of Moses and nothing else. Of the forty-nine books of the Old Testament, they accepted only five. We shall see this as we continue. Sadly, listen carefully, the Jews belonging to the party of the Sadducees held the same belief. Because of the population transfers and resettlements carried out by the Babylonians, the Assyrians, and others, the population of Samaria had been removed elsewhere and another population brought in to replace it.

The Turks are doing the same thing in Cyprus today: bringing in new inhabitants to settle there and alter the composition of the population. It is an old method, not a new one. For this reason, Samaria, which had been the northern kingdom, changed its character, so to speak. And therefore, if we may put it this way for a moment, they did have some grounds for their position. The Samaritan woman said to the Lord, “We say that God must be worshipped here. You Jews say that God must be worshipped on Zion, that is, in Jerusalem, on Mount Zion. Which is true?” First of all, the Lord told her that salvation is from the Jews, meaning that the Jews...

Yes, rightly so: those who also accept the prophets and the whole Old Testament. Pay attention to this: salvation is from the Jews. Christ came from the Jews, not from the Samaritans. But then He changes the whole framework: neither here, as you say, nor in Jerusalem will the true God be worshipped by the true worshippers, because God is worshipped everywhere. “God is Spirit, and those who worship Him must worship in spirit and truth.” Yet in the region of the southern kingdom, Judea, there was a group of people known as the Sadducees. They were Jews, but the terms “Sadducee” and “Pharisee” described their...

Position. In terms of ancestry, they belonged to the two tribes of Israel: the tribe of Judah and the tribe of Benjamin. Ethnically, they were the same; there was no difference. But there was a difference in their position—their position concerning faith, spiritual orientation, and what they accepted and acknowledged. That is why the Sadducees and Pharisees were called sects or parties. The Apostle Paul belonged to the Pharisees, as you will remember. In other words, he believed in the Resurrection of the dead, whereas the Sadducees did not. And you will remember the extraordinarily clever move the Apostle Paul made while defending himself.

He knew that some were Sadducees and others Pharisees. So he said, “I am on trial because I believe in the Resurrection of the dead.” The Pharisees then said, “Yes, perhaps this man has seen a vision,” because the Pharisees believed in the Resurrection of the dead. The Sadducees, however, did not. And so the Apostle Paul—this was his clever move—made his judges begin quarreling among themselves. You see, then, who the Sadducees were. We also find both Sadducees and Pharisees among the Levites, that is, within the priestly order. It was therefore quite natural that at times Pharisees would hold...

The high priesthood, because, as I told you, this was a matter of religious position. All those descended from the tribe of Levi were priests. At other times, Sadducees held it. When the Lord was judged, He was judged by a Sadducee high priest, Caiaphas. Caiaphas, his father-in-law Annas, and that whole wretched family were Sadducees. They did not believe in the Resurrection of the dead. Indeed, they believed only in the five books of the Old Testament. Can you imagine that the Sadducee high priests, Annas and Caiaphas, did not believe in the prophets?

I say this so that it will not surprise you, though it is a terrible state of affairs: a person may take up positions of authority even within the Church and yet not believe. It is incomprehensible to me, my dear ones, utterly incomprehensible. One might say to such a person, “My good man, go and do some other work. You are intelligent; you have hands, feet, eyes, and a mind. Go and do another job, since you do not believe, yet you are a clergyman and rise to high office. What account will you give?” Ah, forgive me—I was about to ask what account he would give to God, though he does not believe in God; he simply does not believe. For if he did believe, could such a thing ever happen?

Consider this situation carefully, so that you may see what dreadful things exist—and yet God tolerates them. I was telling you this in yesterday’s talk as well. What did Caiaphas say? Forgive me, no, it was Pilate who said it: “Do I not have the power to release You?” And what did the Lord answer? “It is not in your hands. It has been given to you by God.” This was permitted, my dear ones: the Lord was judged by Annas and Caiaphas, by Sadducees. The Sadducees, then, did not believe. Remember also another occasion, when some Sadducees went to test the Lord. It was shortly before His Passion.

They told Him that fabricated story—for it was indeed a story—about a woman whose husband died without children. According to the Law—and the requirement “according to the Law” is in the Law, though this particular incident is not written in the Old Testament—the second brother had to marry her. One brother married her, and eventually so did the seventh. Then the wretched Sadducees asked, “Whose wife will she be, since You, Jesus, uphold the Resurrection of the dead?” The Lord answered, “You are mistaken, not knowing the Scriptures.” You are utterly deceived because you do not know the Scriptures—not even those Scriptures that you yourselves accept.

You do not even interpret those correctly. And do you know what is important here? Perhaps you did not know this: in arguing for the Resurrection of the dead, Christ did not appeal to the prophets—to Ezekiel, for example, whom we read last time. He appealed instead to the books they accepted, namely the Pentateuch, and specifically to the book of Exodus, so as to silence them with arguments drawn from their own accepted texts. This is very significant. Following the example of our Lord, Saint Cyril of Jerusalem will now use the same approach, as we shall see in the points that follow, though we may not reach them at this moment.

We shall see it as we continue. “Let us turn, then”—paragraph eleven—“let us turn to the Samaritans, who accept only the Law and no longer acknowledge the prophets.” Now, he says, let us go to the Samaritans, having spoken about the Greeks. The Samaritans accept the Law, and “the Law” was the name given to the Pentateuch. It does no harm to expand a little on these matters, so that you may learn something more. In the parable of the Rich Man and Lazarus, Abraham speaks to the Rich Man in Hades. The Rich Man had asked Abraham to send Lazarus back into the world...

That is, to raise him from the dead.

So that Lazarus might warn his brothers not to come to that place of torment as well. And how did Abraham answer him in the parable? “My child,” he said, “they have Moses and the prophets.” Moses means the Law, the first five books, because he is the author of those books. They are called the Law, the books of Moses, or the Book, because all five books were contained in a single volume and called the Book. The Book of the Law consists of five books: Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, and Deuteronomy. Those are the five. Do you see how he refers to them? The Law.

And they also have the prophets. Christ Himself said, “I did not come to abolish the Law or the prophets.” So when we say “the Law and the prophets,” the whole Old Testament is included. Here, however, the Samaritans do not accept the prophets, but only the Law, the first five books, as I told you. “For them, it seems, the present reading from Ezekiel is of no effect.” At the beginning of his Catechetical Lecture, Saint Cyril read to his catechumens the same passage from Ezekiel that I read to you, the passage concerning the Resurrection of the dead, where the bones began to receive sinews and flesh and stood up as...

Human beings. This reading from Ezekiel remains ineffective as far as the Samaritans are concerned, since they do not accept the prophets. “For, as I have said, they do not accept the prophets. How, then, shall we persuade the Samaritans? Let us turn to what is written in the Law,” that is, in the first five books. “God, therefore, says to Moses: ‘I am the God of Abraham, Isaac, and Jacob’”—the God, surely, “of those who exist and have being.” When God said to Moses, “Moses, Moses, come no closer. Take off your footwear. Stop and remove your sandals,” Moses was terrified and asked, “Lord, who are You?” “I am the Lord God, the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” As I told you, this is the same argument Christ used against the Sadducees. Saint Cyril will use the same proof: “Surely, He is the God of those who exist and have being.” When God said, “I am the God of Abraham, Isaac, and Jacob,” He was plainly speaking as...

The God of those who already exist, of those who have being. “For if Abraham, Isaac, and Jacob have died and ceased to exist, is He then the God of those who do not exist?” You should know that the Sadducees believed neither in the soul, nor in angels, spirits, or demons. They believed only in God and in human beings as we see them now, and in nothing else. Therefore, Saint Cyril says, if Abraham, Isaac, and Jacob had died and ceased to exist, how could God say, “I am the God of Abraham, Isaac, and Jacob”? “Would He then be the God of those who do not exist?”

“Has any king ever claimed to reign over soldiers he does not have?” What king has ever said that he is king of soldiers who do not exist? “When has anyone ever displayed wealth he did not possess?” When, he asks, has anyone claimed to be rich because of wealth he did not have? “Therefore Abraham, Isaac, and Jacob must still exist.” They must be alive. “So that God may be the God of those who exist.” For God to be the God of the living. He could not say, “the God of Abraham.” He could have said...

Well... “I was the God of Abraham.” But He does not say, “I was the God of Abraham.” He says, “I am”—that is, “Now, as I speak to you, Moses, I am the God of Abraham.” This is precisely the argument that the Lord made in another way. Pay attention to this argument, which, as I told you, He addressed to the Sadducees. On another occasion He said this: they asked Him, “Did Abraham desire to see Your glory? What are You telling us? You are not yet fifty years old, while Abraham lived two thousand years ago, and yet he desired to see Your glory?” Now listen: by “glory” He meant the Incarnation—the Incarnation. Listen to His reply: “Abraham,” He says...

Very well! “Before Abraham was, I am.” Not “I was” or “I shall be,” but “I am.” “Before Abraham came into being, I am.” I exist before Abraham came into being. And Abraham desired to see My glory, and he saw it. Do you hear this mystery? “He saw it and rejoiced.” Therefore, when Christ came into the world—that is, when He became incarnate—Abraham rejoiced. Abraham therefore existed, for he rejoiced when he saw the Incarnation of the Son. So he was alive. Do you see how revealing this is? Yet one of Christ’s hearers at that time—this testimony is for us—could have objected...

Those hearers of Christ who did not believe, the Sadducees, could have said to Him, “That is what You say, but how are we to know? You are the one saying it.” Very well, then: take the Scriptures. And what do the Scriptures say? “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” And God is not the God of the dead, Christ says, but of the living. In other words, they exist.

They are alive.

“For He did not say to you, ‘I was.’” He did not say, “I was,” but “I am.” Saint Cyril now turns to another point. “And to show that there is a judgment, what does Abraham say to the Lord?” This is another argument made by Saint Cyril. “Shall not the Judge of all the earth execute judgment?” These are Abraham’s words, spoken to the Holy Trinity before the destruction of Sodom and Gomorrah. He says that there is a judgment. The One who judges the earth—all the earth—“shall He not execute judgment?” In other words, will He who is the Judge...

Of everyone not execute judgment? Will He not judge and establish His tribunal? What did Abraham say? “The Judge of all the earth.” And Abraham said this to God, as I repeat. But if He is to judge all the earth, this means that He will judge everyone who has ever lived and everyone now living. What kind of judgment would it be for God to judge all the earth otherwise? Someone might say that He will judge only those alive at the time. Let us suppose that the earth now has five billion people. Jesus Christ comes and becomes the Judge of mankind, of all the earth. I ask you: will He judge only those then living upon the earth, while all the others...

Lived sinful and ungodly lives, and so on? Will He not judge them as well? Would that not be strange? Therefore, when Scripture calls Him “the Judge of all the earth,” it means the Judge of the whole earth throughout every age and every generation. Thus, those who have died have not ceased to exist. What, then, are they awaiting? The Resurrection of the dead. But the foolish Samaritans object once again: “Let us grant that the souls of Abraham, Isaac, and Jacob exist apart from their bodies; nevertheless, their bodies cannot rise.” Thank you.

Let us concede that Abraham, Isaac, and Jacob still exist, they say, but that they exist only as souls. God, however, cannot raise their bodies. Pay attention: from this point onward, the entire force of the answer will fall upon these words: “cannot rise.” This is their argument against the Resurrection of the dead: that God cannot bring about the Resurrection of the dead. Did you notice? All the arguments will now be directed against this claim, “He cannot.” Saint Cyril therefore replies: “Was it possible for the staff of righteous Moses to become a serpent, yet impossible for the bodies of the righteous to live and rise?” God changed the staff of Moses into a serpent. You know this, do you not? Before Pharaoh, in order to persuade him, Moses performed two signs. Yet before Moses performed them before Pharaoh, God had shown them to Moses at the burning bush. He said to him, “Throw down your staff, your shepherd’s rod,” and at once the shepherd’s rod became a serpent. “Take hold of the serpent,” He said, “by its head.”

It became a staff once again. “You will do this before Pharaoh,” God told him. “Put your hand inside your garment, here against your breast.” Moses put it in. “Now take it out.” Moses drew it out, and his hand was white as snow—the white skin of a leper. His hand had become leprous. “Put your hand back inside,” God said. He put it in. “Now take it out.” He drew it out, and the natural color of his skin was restored.

By “color” we mean the natural complexion of the skin, whereas that whiteness was not its natural color. God told him, “You will go and do these things before Pharaoh,” and so he did, in order to persuade him. Saint Cyril now says here—not Moses, forgive me, but Saint Cyril—“God changed the staff of Moses into a serpent. Can He not, then, also raise Moses? Does He lack the power?” I remind you that the answer concerns the omnipotence of God, which the Samaritans call into question. “Yet can the bodies of the righteous not live and rise? What is contrary to nature came to pass, but what is according to nature cannot be restored?” What is contrary to nature? A piece of wood becoming a serpent. That is unnatural.

And what is according to nature? That the body which fell and died should rise again and stand upright. That is according to nature. Indeed, allow me, my God, to make one very brief comment here. When Christ raised the dead, the Lord may well have raised many more than the three known to us: the son of the widow of Nain, the daughter of Jairus, and Lazarus. Most likely He did, for John the Evangelist says that if everything were written down one by one, the books we would write could not be contained in all the libraries of the world. Yet here are three resurrections that Christ performed. Why did He perform them?

There were many reasons—many indeed. First, He gave assurance of the future Resurrection of the dead. There is a second reason, a third, a fourth—very many reasons contained within a single act. God said to our first-created parents, “On the day you eat of it, you shall surely die.”

Was Adam created to die? Therefore, what was according to nature was that he should not die. But when Adam ate and transgressed God’s commandment, that which is contrary to nature entered in—and what is contrary to nature is death. Death is unnatural and irrational. Listen: death is unnatural and irrational. Do you know why death is irrational? I was born; I grew up; I was educated; my nous, the spiritual intellect, developed, along with wisdom, and more wisdom, and still more wisdom—and of course I mean this of every human being; I use myself in the first person only to emphasize the point—and then I die. This is the great absurdity, an absurdity within creation. I ought to live. Why should I die? Indeed, why should I die? The question alone is enough: why should I die? For what reason? This is why death has been called the great caricature within creation. Death, therefore, is both irrational...

And unnatural. When Christ, our Creator, came into the world—the One who made us in Paradise—He desired to restore what was contrary to nature to what is according to nature. Therefore, the Resurrection of the dead is not, in its essence, the miracle. The miracle is the restoration from what is contrary to nature to what is according to nature. That is the miracle, because Christ restored humanity to its natural state. What is a miracle? We would say it is something supernatural. We call the supernatural a miracle. Christ did nothing contrary to the true nature He had created. He did what is natural. Thank you.

Truly, truly natural. He restored what is according to nature. From what did He restore it? From what is contrary to nature. Do you see, then, how matters stand here? Saint Cyril says, “And can what is according to nature”—the human person, soul and body together—“not be restored?” What is this restoration? It is the restoration from what is contrary to nature to what is according to nature. After all, it is not according to nature for wood to become a serpent, if you wish to put it that way; that is not restoration. “Aaron’s rod, though cut off and dead, sprouted without even the scent of water.” You know the account.

The question was who would receive the priesthood. This account is well known, for every tribe wanted the priesthood for itself. God willed it for the tribe of Aaron. So, to end their disputes and establish an everlasting memorial of God’s choice, He commanded every tribe to set down a dry branch. The tribe whose staff, whose branch, blossomed would possess the priesthood. Saint Cyril says, “without even the scent of water”—without being watered at all. Let me read and describe the text to you: “And although it was under a roof... it blossomed while lying in a dry place... and in a single night yielded the fruit produced by trees watered for many years.” In one night Aaron’s dry, utterly withered rod not only blossomed—do you hear?—but even produced almonds. The miracle was unmistakable and astonishing. Then every dispute among the tribes ceased. God had chosen the tribe of Levi. Saint Cyril now says, “Aaron’s rod rose, as it were, from the dead; and will Aaron himself not be raised?”

Astonishing! In one night a dry branch put forth leaves and almonds. Ordinarily it would need water, abundant life, and many years—a long time—to produce almonds. Yet this happened in one night! God, therefore, has the power. And since He has the power, Saint Cyril asks you—asks us: Aaron’s rod displayed this miracle in a single night. Will Aaron, who held the rod, not be raised? “In order to preserve the high priesthood for him, God worked a miracle in a piece of wood; yet will He not grant the Resurrection to Aaron himself?” God performed the miracle precisely to reveal the priesthood I spoke of earlier. Yet Aaron himself...

Will He not grant the Resurrection to Aaron himself? “A woman was changed, contrary to nature, into salt, and flesh was transformed into salt; yet can flesh not be restored to flesh?” This was Lot’s wife, who went from what was according to nature—a human being—to a pillar of salt, something unnatural. Does the human body ever become salt? It does not, and yet hers did. Something contrary to nature took place, and that is the more difficult thing. Is what is according to nature—flesh becoming flesh once again—impossible or difficult for God? “Lot’s wife became a pillar of salt; shall Abraham’s wife not rise?”

Will Abraham’s wife not be raised? “By what power was the hand of Moses transformed?” This is the hand I mentioned earlier, when God told him, “Put it inside your garment and take it out,” and it came out leprous, and so forth. “In a single hour it became white as snow and was restored again.” Here “in a single hour” means in an instant. It is an expression; his hand did not remain that way for a full hour. It means that within a brief moment he put in his hand and drew it out. In an instant, then, it went from healthy to leprous, and from leprous to healthy. “Clearly, this happened by divine command.” It happened because God commanded it. “Was the command then...”}]} thereby have met their needs. *

“Was His command powerful then, but no longer powerful now?” A fine argument. At that time, whatever God commanded had power and came to pass. Is God’s command that the dead should rise no longer powerful today? It is a very fine argument. As I told you, it concerns the omnipotence of God, because the Samaritans were attacking His omnipotence. Paragraph thirteen. “And from where, in the beginning, did man come to be at all, O most foolish of all men, Samaritan?” Where did man come from? What was the origin of man, O foolish Samaritan?

Foolish beyond every other man. “Come to the first book of Scripture”—the book that even you deign to accept. Come, he says, to the Book of Genesis, which you yourselves accept. As I explained, Saint Cyril confines his argument to the first five books. “And God formed man of dust from the earth.” God formed man from the earth, from dust. Notice how clear this is. God formed man “of dust from the earth.” Very well. Clay is changed into flesh, and yet flesh—the flesh that is to be restored once more—

Can flesh not be restored from flesh? “We must also ask: from where did the heavens, the earth, and the sea come into being?” How did the universe come to be—the seas, the heavens, the mountains, everything, all the stars? How did they come to be? “From where came the sun, the moon, and the stars? How did the birds and the swimming creatures come from the waters?” From where did they come? From the waters. How did birds and swimming creatures come from the waters? By “swimming creatures,” he means those that can swim, such as waterfowl, whose feet are adapted for swimming. “And how did all the animals come from the earth?”

How did all the animals come to be? From the earth—from what we might today call lifeless matter. “So many countless beings were brought from non-being into being.” Innumerable beings were brought forth and came into being from non-being—that is, as we might say, from lifeless matter. “And shall we human beings, who bear the image of God, not be raised?” We human beings were formed from dust and bear the image of God; can we not be raised? “Truly, this matter is filled with unbelief and brings great condemnation upon those who do not believe.” Truly, it reveals utter unbelief and leaves those who refuse to believe under grave condemnation.

When “Abraham says to the Lord, ‘He who judges all the earth,’” those who study the Law still do not believe. You accept the Law, you say that you accept it, and you learn and study it. Yet when Abraham says in the Book of Genesis, “He who judges all the earth,” you still claim, as I explained, that God does not raise the dead. You claim that the Lord will judge only the people living in a single generation, and no one else. You who study the Law, O Samaritans—and all the other Samaritans who have appeared throughout history—when it is written that man came from the earth—

“Those who read it do not believe.” Though it is written that man came from the earth, those who study and interpret Holy Scripture refuse to believe. Paragraph fourteen. “These words, then, are for those unbelievers; but for those who also believe the words of the prophets...” These arguments apply to those who do not believe. But for us who do believe, the prophets also belong to us—the Law and the Prophets together. Saint Cyril means that we therefore have abundant material by which to understand the Resurrection of the Dead. But now he turns aside again, because something else has come to mind.

“But since there are also some who make use of the prophets, yet bring before us that statement marked by an unbelief coming from outside...” and so forth. There are some who accept the prophets but do not believe what they said, or else interpret their words wrongly. Their first argument is: “The ungodly shall not rise in judgment.” In other words, the ungodly will not rise at the Judgment. This, as you know, comes from the first Psalm. The poor millennialists also use this argument from the first Psalm, because they do not accept the Resurrection of the Dead. They say that the hundred and—

Forty-four thousand—twelve times twelve, making 144,000—will not rise, but will live as spirits in heaven. They are supposed to be the chosen few. Speaking of the 144,000, twelve times twelve, one could object: You say that you belong to the 144,000. Very well. Tell me, how many millennialists are there in the world? At one time they might have answered fifty thousand or one hundred thousand; they had not yet reached 144,000. But now they are no longer 144,000. They are two hundred thousand, three hundred thousand, five hundred thousand, one million, two million, three million. I do not know how many millennialists there are throughout the world. So come now: you used to say that you belonged to the 144,000. What will happen to all the rest? What will become of them?

Let us tell you. You know, the millennialists always have an answer ready—always ready. They tell us that those beyond the 144,000 will be raised. But the Lord will ask them, “Have you repented?” If they answer yes, they will then live upon the earth, just as we know the earth now. That is why, they say, hearses will be turned into beautiful carriages for outings, and so on and so forth. What does this kind of argument resemble? Once, someone I know was asked a question. She was a young woman—not in Larissa or anywhere in Thessaly, but in Athens—who taught catechism. The children asked her, “How did they bake the manna in the desert? Did they have fire?”

She was completely stumped. What could she answer? So she said, “Children, they made little cakes, placed them in the sand, covered them, and the sand baked them.” In other words, she invented an argument on the spot and blurted it out. But that is no sound teaching. In the same way, the millennialists invent arguments when questioned and blurt them out. Their answer changes according to the circumstances. When the same subject appears elsewhere in Holy Scripture, they will have some other argument ready to offer you there. Now for the second objection. Some accept the prophets, yet point to certain passages which they claim testify that there will be no Resurrection of the Dead.

“For if a man descends into Hades, he shall never come up again.” Job said this. The man who descends into Hades, he says, does not come up again. So then, they ask, why do you speak to us about a Resurrection? Third: “The dead shall not praise You, O Lord.” This is from the thirteenth Psalm: the dead, O Lord, will not praise You. Since they are dead, how can they praise You? They conclude that the dead do not exist as conscious souls, since they cannot praise You—and they cannot do so because they are dead. Saint Cyril answers: “What has been rightly written, they wrongly understand in a confused manner. Let us, in passing and—”

“As something beyond our immediate subject, answer them.” What was rightly written, they interpret wrongly. Since Saint Cyril has remembered this matter in passing, he will answer those who used these three passages from the prophets as arguments. The Psalter belongs to the prophetic writings; it is not part of the Law. So, insofar as time and occasion permit, he says: “For if Scripture says that the ungodly shall not rise in judgment, this means that they shall rise not for judgment, but for condemnation.”

“For there is no need of a lengthy examination before God.” As soon as the ungodly rise, their punishment follows. There is another argument as well; I shall explain both. Saint Cyril’s argument is that they do not come for a judicial hearing, but for condemnation—that is, they are condemned. God will not conduct a legal process like the proceedings of an earthly court. We call witnesses and ask: What did you say? What did you do? None of that takes place, he says, because “as soon as the ungodly rise, their punishment follows.” No such process is needed. The moment they rise, their punishment follows. Why?

Because God knows all things; He has no need of witnesses or judicial proceedings. This is Saint Cyril’s argument. There is also another argument. As I told you, the first Psalm says that the ungodly “shall not rise in judgment.” This is the last or next-to-last verse. It says that the ungodly will not come forth, nor rise, at the Judgment. This means that when the hour of resurrection comes, they will certainly rise, but theirs will not be a resurrection of life; it will be a resurrection of judgment—that is, of condemnation. It is essentially the same argument, but I have expressed it differently. Other Fathers put it this way. No—the Scripture itself says it; Daniel says it, and we shall examine it, though not today. He says that some will rise to a resurrection of life, and others to a resurrection of judgment. Therefore, the ungodly will not rise to a resurrection of life, but to a resurrection of judgment. Let us continue.

“This shows that the appointed time for repentance and forgiveness is found only in this present life.” You know, it is very important for us to understand what this means. Forgive me—I am sorry. He has moved to the second argument, which I passed over. Concerning the words, “The dead shall not praise You, O Lord”—that is, the dead will not glorify You, O Lord—“this shows that the appointed time for repentance and forgiveness is found only in this present life, since those who have died will no longer praise You.” In other words, while you are in this present life, you have time to repent and to receive forgiveness of your sins,

and you can praise God. But after you die, you can no longer glorify God. If you ask why, the reason is very simple: your state of ungodliness will have become fixed. Then you cannot praise God—not because you lack vocal cords. David says somewhere, “Let me live and praise You, for who can praise You in Hades?” But in what sense is this true? Simply because when a person dies, the spiritual state in which he dies becomes fixed.

I ask you: Do the righteous in Paradise praise God? Certainly they do. Yet they have no vocal cords, because the body is absent. Thus, a person can praise God in the world to come, provided his state has not become fixed in ungodliness and sin. But when it has, he neither desires nor is able to praise God. Let me ask you this. Suppose a devil were to appear before you—do not be afraid. Some people tremble in such situations and go and put sealing wax over the keyhole to stop the devil from entering through it. Let us not be foolish, my beloved. The devil is beneath our feet. Holy Scripture says so.

We trample him beneath our feet, provided we do not obey his desires. Let us not be afraid. So, a devil, a Satan, appears before you, and you say to him, “Glorify God.” Will he glorify God? No. Why? He is unable. This is not because, as a spirit, he has no larynx—the angels praise God—but because he cannot. What is he unable to do? He is unable to praise, just as he is unable to love. He has become fixed in ungodliness. This means, my beloved, that when we depart from this present life, the moment we close our eyes, we will enter the other world as the very persons we have become in this life.

Pay close attention to this. I have told you this point time and again. But since I find it here, I must emphasize it once more. It is exceedingly important. We will not suddenly become fit for the Kingdom of God when we arrive there. Someone may say, “But will God not forgive me?” The point is that you yourself will be unable to say, “Forgive me, Lord.” Do the demons ask forgiveness from God? Why not? Because their state has become fixed—that is, settled and unchangeable. They cannot repent. So it will be with us, my beloved: if we depart from this present life, we will not be able to say, “Lord, forgive us.” What do you think would happen if the demons said, “My God and Lord, forgive us”?

Would the Lord forgive them? What do you think? Even then, if we asked God for forgiveness in Hades, would the Lord not forgive us? The truth is that we cannot repent. Our state becomes completely fixed. This teaches us many things. Saint Cyril adds: “After death, therefore, those who have died in their sins cannot praise God as those who have received His beneficence.” They cannot praise God, he says, because they died in their sins and remain in their sins. How could they praise God as those who have received His blessings? Quite simply, they remain in their sins. “They can only lament.” Nothing remains for them but to beat their breasts and mourn.

“For a hymn belongs to those who give thanks.” Praise and hymns belong only to those who glorify God and have learned to glorify Him. For in the life to come, the state of those who have been saved is also fixed. They can no longer sin again; you should know this. Just as sinners can no longer repent, so those who have been saved can no longer sin. “But lamentation belongs to those who are being scourged”—the lamentation of those who suffer the torments of Hell. “Therefore, the righteous will praise Him then; but those who have died in their sins no longer have any opportunity to offer praise.” They no longer have the opportunity to praise God. Here, “to confess” means to praise and glorify God. That is all for this evening, my beloved, and may the Lord bless you.

Πάντοτε στο βιβλίο του Αγίου Κυρίλλου, τις κατηχήσεις του, στην ενδεκάτη παράγραφον. Σας υπενθυμίζω ότι αναφέρεται σε επιχειρήματα υπέρ της Αναστάσεως των νεκρών, πρώτον κατά Ελλήνων, δηλαδή κατά ειδωλολατρών, δεύτερον κατά Σαμαριτών και τρίτον υπέρ εκείνων που δέχονται μεν τις Γραφές, για να τους στηρίξει. Έτσι, τα επιχειρήματα για να απαντήσει στους Έλληνας είναι από τη φύση, που σας είπα την περασμένη φορά, και που δεν είναι αποδείξεις.

Εκείνος τα θεωρεί αποδείξεις, αλλά σήμερα δεν θα μπορούσαμε να τις πούμε αποδείξεις. Αλλά είναι απλώς ενδείξεις. Όμως, για τον πιστόν και εκείνα που αναφέρει ο Άγιος Κύριλος είναι αποδείξεις. Διότι για τον πιστόν εννοώ αυτόν ο οποίος έχει καθαρή καρδιά, δηλαδή έχει κάνει κάθαρση της καρδιάς από τα πάθη. Τότε και μέσα εις αυτήν την φύση διακρίνει εκείνα τα οποία είναι στον λόγο του Θεού γραμμένα. Γιατί απλώς τα διακρίνει, ενώ οι άλλοι δεν τα διακρίνουν. Σας θυμίζω, σας θυμίζω, τους λόγους των όντων.

Όντα όλοι τα βλέπουμε. Τους λόγους των όντων διακρίνουν μόνο οι πιστοί, και όχι απλώς οι πιστοί, όχι απλώς οι πιστοί, εκείνοι οι οποίοι έχουν μια κάθαρση της καρδιάς των. Βλέπετε, λοιπόν, ότι και αυτή η φύση συνεπιμαρτυρεί και συμμετέχει η φύση ακόμη στην ιστορία των παιδιών του Θεού, των υιών του Θεού. Μάλιστα, δείτε στη Σοφία Σολομώντος να λέγει ότι έρχεται η ιδία η φύσις να στραφεί εναντίον των διωκτών και υπέρ των ευσεβών. Αναφέρει μια απαράμιλλη εκεί περιγραφή.

Απαράμιλλη, πραγματικά. Λυπούμαι, τώρα το σκέφτηκα και δεν το έχω έτοιμο να σας το έλεγα, που λέγει ότι οπλοποιείται η κτίσις, οπλοποιείται, γίνεται όπλον εναντίον των ασεβών και ακόμη να καλυφθούν οι πιστοί, εκείνοι τους οποίους ο Θεός θέλει να καλύψει, διά της κτίσεως. Ναι, γι’ αυτό σας είπα ότι διά τους καθαρούς στην καρδιά, εκείνα τα οποία λέγει ο Άγιος Κύριλος είναι πράγματι αποδείξεις, όχι ενδείξεις. Όμως, όταν πρέπει να αντιμετωπίσουμε τους ειδωλολάτρες, τότε για αυτούς θα ήταν μόνο ενδείξεις, όχι αποδείξεις.

Έχουμε τώρα τους Σαμαρείτας, οι οποίοι χρησιμοποιούν μόνον ένα μέρος της Αγίας Γραφής και ήσαν περίπου ειδωλολάτραι άνθρωποι αυτοί. Πίστευαν μόνο εις την Πεντάτευχον του Μωυσέως, τίποτε άλλο. Από τα 49 βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης εδέχοντο μόνο τα 5. Θα το δούμε στη συνέχεια. Την ίδια, δυστυχώς, πίστη, ακούσατέ το, είχαν και οι Ιουδαίοι που ήσαν στη μερίδα των Σαδδουκαίων. Οι Σαμαρείται, ένεκα μεταβολών και εποικισμών που είχαν κάνει οι Βαβυλώνιοι και τα λοιπά και οι Ασσύριοι, είχαν πάρει τον πληθυσμό, τον πήγαν αλλού, φέραν άλλον πληθυσμό, τον έφεραν εκεί.

Κάνουν τώρα οι Τούρκοι στην Κύπρο, να φέρουν νέους κατοίκους, να τους φέρουν εκεί να κατοικήσουν, να αλλάξουν την σύνθεση του πληθυσμού. Είναι παλιά μέθοδος αυτή, δεν είναι καινούργια. Γι’ αυτόν τον λόγο η Σαμάρεια, που ήταν το βόρειο βασίλειο, άλλαξε, θα λέγαμε, σχήμα, άλλαξε. Και έτσι, ας το πούμε για μια στιγμή, επιτέλους εδικαιολογούντο. Όταν είπε εκείνη η Σαμαρείτιδα εις τον Κύριον: «Εμείς λέμε ότι εδώ πρέπει να λατρεύεται ο Θεός. Εσείς οι Ιουδαίοι λέτε ότι πρέπει να λατρεύεται ο Θεός εις την Σιών, δηλαδή εις την Ιερουσαλήμ, εις τον λόφο Σιών. Ποιο είναι αληθινό;» Καταρχάς, ο Κύριος της είπε ότι η σωτηρία είναι από τους Ιουδαίους, που σημαίνει ότι οι Ιουδαίοι...

Σωστά, εκείνοι που δέχονται και τους προφήτες, όλη την Παλαιά Διαθήκη. Προσέξτε αυτό: η σωτηρία από τους Ιουδαίους. Ο Χριστός εξ Ιουδαίων, όχι εκ Σαμαριτών. Και αλλάζει τώρα το σχήμα, ότι ούτε εδώ που λέτε εσείς ούτε στην Ιερουσαλήμ θα προσκυνηθεί από τους αληθινούς προσκυνητάς ο αληθινός Θεός, διότι ο Θεός παντού προσκυνείται. «Πνεύμα ο Θεός, και τους προσκυνούντας αυτόν εν πνεύματι και αληθεία δει προσκυνείν». Όμως, στην περιοχή του Νοτίου Βασιλείου, της Ιουδαίας, ήταν μια τάξις ανθρώπων, οι γνωστοί των Σαδδουκαίων, οι οποίοι Σαδδουκαίοι Ιουδαίοι ήσαν, αλλά το «Σαδδουκαίος» και «Φαρισαίος» καθορίζει το...

Τοποθέτηση. Από πλευράς, δηλαδή, φυλετικής ήταν οι δύο φυλές του Ισραήλ. Ήταν η φυλή του Ιούδα και η φυλή του Βενιαμίν. Φυλετικώς ήταν το ίδιο πράγμα, δεν άλλαζαν. Αλλά σαν τοποθέτηση, τοποθέτηση πίστεως, πνευματικού προσανατολισμού, αποδοχής, παραδοχής, υπήρχε διαφορά. Γι’ αυτό ελέγοντο και αιρέσεις ή τάξεις των Σαδδουκαίων και των Φαρισαίων. Ο Απόστολος Παύλος ανήκε εις τους Φαρισαίους, θα το ενθυμείσθε αυτό. Δηλαδή πίστευε στην Ανάσταση των Νεκρών, ενώ δεν πίστευαν οι Σαδδουκαίοι στην Ανάσταση των Νεκρών. Και ενθυμείσθε εκείνο το πανέξυπνο τέχνασμα που έκανε ο Απόστολος Παύλος, το πανέξυπνο, όταν απελογείτο.

Ήξερε ότι ήταν Σαδδουκαίοι και Φαρισαίοι. Και τότε είπε: «Εγώ κρίνομαι γιατί πιστεύω στην Ανάσταση των Νεκρών». Και οι μεν Φαρισαίοι είπαν: «Ναι, μπορεί ο άνθρωπος να είδε όραμα», γιατί πίστευαν οι Φαρισαίοι στην Ανάσταση των Νεκρών. Οι Σαδδουκαίοι όμως δεν πίστευαν. Και τότε τους έκανε ο Απόστολος Παύλος —αυτό είναι το έξυπνο τέχνασμα— έκανε τους δικαστάς του να αρχίσουν να μαλώνουν μεταξύ τους. Βλέπετε, λοιπόν, οι Σαδδουκαίοι... Ακόμη, Σαδδουκαίους ή Φαρισαίους συναντάμε και εις τους Λευίτας, δηλαδή εις εκείνην την ιερατική τάξη. Έτσι, πολύ φυσικό ήταν να κατέχουν άλλοτε Φαρισαίοι...

Αρχιερωσύνη, γιατί σας είπα, ήταν τοποθέτηση αυτό. Όλοι οι καταγόμενοι από τη φυλή του Λευί ήσαν ιερείς. Κι άλλοτε Σαδδουκαίοι. Τον καιρό που ο Κύριος εδικάστηκε, εδικάστηκε από Σαδδουκαίον αρχιερέα, δηλαδή τον Καϊάφα. Ο Καϊάφας, ο πεθερός του ο Άννας, αυτοί, όλο το σόι εκείνο, το τρισάθλιο εκείνο σόι, ήταν Σαδδουκαίοι. Δεν πίστευαν στην Ανάσταση των Νεκρών. Κι αν το θέλετε, δεν πίστευαν παρά μόνο στα πέντε βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Το φαντάζεστε ότι οι αρχιερείς Σαδδουκαίοι, ο Άννας, ο Καϊάφας, δεν πίστευαν στους προφήτες;

Το λέγω, μη σας ξενίσει, αλλά είναι κατάντημα, ότι μπορεί κανείς να αναλάβει, είπα, τα αξιώματα και εις αυτήν την Εκκλησία και να μην πιστεύει. Ακατανόητο, αγαπητοί μου, μου είναι ακατανόητο. Θα έλεγε κανείς σ’ έναν τέτοιο άνθρωπο: «Άνθρωπέ μου, πήγαινε να κάνεις μια άλλη δουλειά. Έξυπνος είσαι, χέρια έχεις, πόδια έχεις, μάτια έχεις, μυαλό έχεις, άντε να κάνεις μια άλλη δουλειά, αφού δεν πιστεύεις και είσαι κληρικός και ανέρχεσαι επί αξιωμάτων υψηλών. Τι λόγο θα δώσεις;» Α, με συγχωρείτε, πήγα να πω τι λόγο θα δώσει στον Θεό, αφού δεν πιστεύει στον Θεό, αφού δεν πιστεύει. Διότι, αν πίστευε, θα ήταν δυνατόν ποτέ να υπάρξει;

Μετρήσατε αυτή την κατάσταση, για να δείτε τι φοβερά πράγματα υπάρχουν, και όμως ο Θεός ανέχεται. Σας το έλεγα και χθες στην ομιλία. Τι είπε ο Καϊάφας; Συγγνώμη, όχι, το είπε ο Πιλάτος, ότι «Μπορώ να σε απολύσω ή όχι;» Και τι είπε ο Κύριος; «Δεν είναι στο χέρι σου. Σου έχει δοθεί από τον Θεό». Αυτό παρεχωρήθη, αγαπητοί μου, να δικαστεί ο Κύριος από έναν Άννα και από έναν Καϊάφα, από τους Σαδδουκαίους. Οι Σαδδουκαίοι, λοιπόν, δεν επίστευαν. Θυμηθείτε ακόμη μια περίπτωση, όταν Σαδδουκαίοι πήγαν να πειράξουν τον Κύριον. Ήτανε λίγο πριν του Πάθους.

Του είπαν εκείνον τον μύθο, γιατί περί μύθου ο λόγος: κάποια γυναίκα που είχε έναν άντρα και δεν είχε παιδιά, και πέθανε αυτός, και σύμφωνα με τον νόμο —αυτό το «σύμφωνα με τον νόμο» είναι στον νόμο, αλλά το περιστατικό δεν είναι γραμμένο στην Παλαιά Διαθήκη— έπρεπε να την πάρει ο δεύτερος αδελφός. Αδελφός, την πήρε και ο έβδομος αδελφός. Και ρωτούν τώρα οι ταλαίπωροι Σαδδουκαίοι: «Τίνος γυναίκα θα είναι, αφού συ, ο Ιησούς, υποστηρίζεις την Ανάσταση των Νεκρών;» Ο Κύριος απήντησε: «Πλανάσθε, μη ειδότες τας γραφάς». Πλανιόσαστε, πλάνη νυχτά μου, γιατί δεν γνωρίζετε τις Γραφές, και αυτές ακόμα τις Γραφές που δέχεστε.

Αυτές ακόμα δεν τις ερμηνεύετε ορθά. Και το σημαντικό, ξέρετε ποιο είναι; Ίσως δεν το ξέρατε αυτό, ότι ο Χριστός, ως επιχείρημα υπέρ της Αναστάσεως των Νεκρών, δεν πήρε από τους προφήτες, ας πούμε από τον Ιεζεκιήλ που διαβάζαμε την περασμένη φορά, αλλά πήρε από τα βιβλία που εδέχοντο εκείνοι, δηλαδή από την Πεντάτευχο, και συγκεκριμένα από το βιβλίο της Εξόδου, ώστε να τους βουλώσει με επιχειρήματα που θα ήσαν από εκείνα που εδέχοντο. Είναι πολύ χαρακτηριστικό. Αυτό τώρα θα χρησιμοποιήσει, κατά το παράδειγμα του Κυρίου μας, και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων, όπως θα το δούμε στις θέσεις. Μπορεί να μην το δούμε αυτή τη στιγμή.

Θα το δούμε στη συνέχεια. «Μεταβῶμεν λοιπόν», παράγραφος ΙΑ΄, ενδεκάτη. «Μεταβῶμεν λοιπόν ἐπὶ Σαμαρείτας, οἳ νόμον δεχόμενοι μόνον, προφήτας οὐκέτι καταδέχονται». Ας πάμε τώρα, λέγει, «μεταβῶμεν», ας πάμε τώρα στους Σαμαρείτες, αφού μιλήσαμε για τους Έλληνες, οι οποίοι δέχονται τον νόμο. Και νόμος ελέγετο η Πεντάτευχος. Δεν πειράζει να απλώνουμε λίγο τα θέματα, να γνωρίζετε κάτι περισσότερο. Όταν εκεί, στην παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου, ο Αβραάμ λέει στον Πλούσιον που είναι στον Άδη, ο οποίος ζήτησε από τον Αβραάμ να στείλει τον Λάζαρο στον κόσμο...

Δηλαδή να αναστηθεί.

Να πει στα αδέλφια του να μην έρθουν και εκείνοι σε αυτόν τον τόπο της βασάνου. Και πώς απήντησε, παρακαλώ, ο Αβραάμ, στην παραβολή πάντοτε; «Παιδί μου», του λέγει, «έχουνε τον Μωυσέα και τους προφήτες». Ο Μωυσής είναι ο νόμος, είναι τα πέντε πρώτα βιβλία, γιατί αυτός είναι ο συγγραφέας των βιβλίων αυτών, και λέγεται νόμος ή του Μωυσέως τα βιβλία ή Βίβλος, διότι και τα πέντε βιβλία ήσαν σε έναν τόμο και λέγεται Βίβλος. Η Βίβλος του Νόμου είναι τα πέντε βιβλία: η Γένεσις, η Έξοδος, το Λευιτικόν, οι Αριθμοί και το Δευτερονόμιο. Είναι αυτά τα πέντε. Είδατε πώς το λέγει; Τον νόμο.

Και έχουν και τους προφήτες. Ο ίδιος ο Χριστός, όταν είπε «Δεν ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»... Όταν, λοιπόν, λέμε «νόμο ή προφήτες», συμπεριλαμβάνεται ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη. Εδώ όμως οι Σαμαρείται δεν εδέχονται τους προφήτες, παρά μόνο τον νόμο, τα πέντε πρώτα βιβλία, όπως σας είπα. «Εἰς οὓς ἀργὸν ὡς ἔοικε τὸ παρὸν ἀνάγνωσμα τοῦ Ἰεζεκιήλ». Διότι στην αρχή της κατηχήσεως διάβασε στους κατηχουμένους του ο Άγιος Κύριλλος εκείνη την περικοπή που σας διάβασα και εγώ από τον Ιεζεκιήλ, που ομιλεί διά την Ανάσταση των Νεκρών, που τα κόκαλα, λέγει, άρχισαν να αποκτούν νεύρα, σάρκες, στήθηκαν...

Άνθρωποι. Αργόν μένει αυτό το ανάγνωσμα του Ιεζεκιήλ, δηλαδή ανενέργητον όσον αφορά εις τους Σαμαρείτες, αφού δεν δέχονται τους προφήτες. «Προφήτας γάρ, ὡς ἔφην, οὐ δέχονται». Όπως είπα, τους προφήτες δεν τους δέχονται. «Πόθεν οὖν πείσωμεν τοὺς Σαμαρείτας;» Από πού, λοιπόν, θα πείσουμε τους Σαμαρείτες; «Ἔλθωμεν ἐπὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ νόμου». Ας έρθομε στα γραπτά του νόμου, δηλαδή στα πέντε πρώτα βιβλία. «Λέγει τοίνυν ὁ Θεὸς πρὸς τὸν Μωυσῆν· Ἐγὼ ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ». Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ. «Πάντως...» «Τῶν ὄντων καὶ ὑφεστηκότων». Όταν είπε στον Μωυσέα: «Μωυσή, Μωυσή, μη περπατάς. Λύσε το υπόδημά σου. Σταμάτα, λύσε τα παπούτσια σου». «Κύριε, ποιος είσαι;» Τρόμαξε ο Μωυσής. «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, ο Θεός Αβραάμ, ο Θεός Ισαάκ, ο Θεός Ιακώβ». Σας είπα, το ίδιο επιχείρημα που είπε ο Χριστός στους Σαδδουκαίους τότε. Την ίδια απόδειξη θα χρησιμοποιήσει και ο Άγιος Κύριλλος. «Πάντως τῶν ὄντων καὶ ὑφεστηκότων». Όταν ο Θεός είπε ότι είμαι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, προφανώς...

Θεός εκείνων που ήδη υπάρχουν, των υφεστηκότων, εκείνων που ήδη υπάρχουν. «Ἢ γὰρ Ἀβραὰμ τετελεύτηκε καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, Θεός ἐστιν ἄρα τῶν μὴ ὄντων;» Αν είχαν πεθάνει αυτοί οι τρεις Πατριάρχες και είχαν χαθεί... Δηλαδή, ξέρετε, ούτε ψυχή πίστευαν οι Σαδδουκαίοι, ούτε αγγέλους, ούτε πνεύματα, ούτε δαίμονες. Μόνο τον Θεό και τους ανθρώπους, όπως είναι στη μορφή που είμαστε, τίποτα άλλο. Εάν, λοιπόν, λέγει, είχε πεθάνει ο Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, τότε πώς θα μπορούσε να λέγει ο Θεός ότι «Είμαι Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ»; «Θεός ἐστιν ἄρα τῶν μὴ ὄντων;» Θα ήταν Θεός μη υπαρχόντων.

«Βασιλεὺς εἶπέ ποτε βασιλεύειν μὴ στρατιωτῶν, ὧν μὴ ἔχει;» Ποιος βασιλιάς ποτέ είπε ότι είναι βασιλιάς στρατιωτών, εκείνων των στρατιωτών που δεν έχει; «Πότε τις ἐνεδείξατο πλοῦτον, ὃν μὴ ἐκέκτητο;» Πότε, λέγει, είπε ότι είναι πλούσιος για πλούτο που δεν είχε; «Δεῖ τοίνυν ὑφεστάναι καὶ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ». Πρέπει να υπάρχουν. «Ἵνα τῶν ὄντων Θεὸς ᾖ ὁ Θεός». Για να είναι ο Θεός Θεός υπαρχόντων. Δεν μπορεί να πει «ο Θεός του Αβραάμ». Θα μπορούσε να πει...

Εεεε... «Ήμουνα ο Θεός του Αβραάμ». Αλλά δεν λέγει «Ήμουνα ο Θεός του Αβραάμ», αλλά «Είμαι», δηλαδή τώρα που σου μιλώ, Μωυσή, είμαι ο Θεός του Αβραάμ. Είναι ακριβώς εκείνο που, με άλλον τρόπον, ο Κύριος το είπε. Προσέξτε αυτό το επιχείρημα, σας είπα, στους Σαδδουκαίους. Άλλοτε είπε το εξής: όταν του είπαν ότι «Ζήτησε, λέγει, ο Αβραάμ να δει τη δόξα σου; Τι μας λες τώρα; Δεν είσαι πενήντα χρονών άνθρωπος, και ο Αβραάμ, που έζησε πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, εζήτησε να δει τη δόξα σου;» Ακούστε, λοιπόν, και δόξα εννοούσε την Ενανθρώπηση, την Ενανθρώπηση. Ακούστε, απήντησε: «Ο Αβραάμ», λέγει...

Ωραία! «Εγώ είμαι πριν από τον Αβραάμ». Όχι ήμουν ή θα είμαι· είμαι, εγώ είμαι. «Πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι». Υπάρχω πριν ο Αβραάμ γίνει. Και ο Αβραάμ ζήτησε να δει τη δόξα μου και την είδε. Ακούσατε αυτό το μυστήριο; «Καὶ εἶδεν καὶ ἐχάρη». Άρα, λοιπόν, όταν ήλθε ο Χριστός στον κόσμο, δηλαδή ενηνθρώπησε, ο Αβραάμ χάρηκε. Άρα, λοιπόν, υπήρχε ο Αβραάμ, διότι εχάρη όταν είδε την Ενανθρώπηση του Υιού. Άρα, λοιπόν, υπήρχε. Είδατε πόσο αποκαλυπτικό είναι αυτό; Αλλά αυτό θα μπορούσε κάποιος να πει από τους ακροατάς του Χριστού —αυτό είναι για μας—

Τους ακροατάς του Χριστού τότε, που δεν πίστευαν, οι Σαδδουκαίοι θα του λέγανε: «Το λες εσύ, και πού το ξέρουμε εμείς; Το λες εσύ». Μάλιστα. Ε, λοιπόν, πάρτε τη Γραφή. Και η Γραφή τι λέει; «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ». Και ο Θεός, λέει, δεν είναι Θεός νεκρών, λέει ο Χριστός, αλλά ζώντων. Δηλαδή υπάρχουν.

Υπάρχουν.

«Οὐ γὰρ εἶπεν ὑμῖν αὐτὸς ἤμην». Δεν είπε «ήμουνα», αλλά «είμαι». Πηγαίνει σε άλλο. «Καὶ ὅτι κρίσις ἐστί, τί λέγει πρὸς τὸν Κύριον ὁ Ἀβραάμ;» Τώρα είναι άλλο επιχείρημα αυτό, του Αγίου Κυρίλλου. «Ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν, οὐ ποιήσεις κρίσιν;» Είναι φράσις του Αβραάμ, την οποία είπε όταν μιλούσε εις τον Άγιο Τριαδικό Θεό προ της καταστροφής των Σοδόμων και Γομόρρας. Λέγει ότι είναι κρίσις. Εκείνος που κρίνει την γη, πάσαν την γη, «οὐ ποιήσεις κρίσιν;» Δεν θα κάνει την κρίση; Δηλαδή, αυτός που είναι κριτής...

Πάντων δεν θα κάνει κρίση, δεν θα κρίνει, δεν θα στήσει δικαστήριον; Τι είπε; «Ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν», λέει ο Αβραάμ. Και το είπε ο Αβραάμ στον Θεό, σας το ξαναλέγω. Αλλά για να κρίνει πάσαν την γη, πάει να πει ότι θα κρίνει όλους εκείνους οι οποίοι προϋπήρξαν και υπάρχουν. Τι είδους κρίσις θα ήτο να κρίνει ο Θεός πάσαν την γην; Γιατί μπορεί να πει κάποιος: εκείνοι που θα υπήρχαν μόνο. Ας πούμε ότι η γη αυτή τη στιγμή έχει πέντε δισεκατομμύρια ανθρώπους. Έρχεται ο Ιησούς Χριστός και γίνεται κριτής της ανθρωπότητας, πάσαν την γην. Σας ρωτώ: θα κρίνει αυτούς που υπάρχουν πάνω στην γην και οι άλλοι...

Έζησαν αμαρτωλή ζωή, ασεβείς κτλ. Τους άλλους δεν θα τους κρίνει; Περίεργο δεν είναι αυτό; Άρα λοιπόν, για να λέει «κριτής πάσης της γης», πάει να πει πάσης της γης, όλων των αιώνων και όλων των εποχών. Άρα όσοι πέθαναν δεν χάθηκαν. Αλλά τι αναμένουν; Την Ανάσταση των νεκρών. Αλλά αντιλέγουσι και προς τούτο πάλι οι ανόητοι Σαμαρείται, αντιλέγουν και λένε ότι «ἔστωσαν ψυχαὶ κεχωρισμέναι τοῦ Ἀβραὰμ καὶ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ τοῦ Ἰακώβ, τὰ δὲ σώματα αὐτῶν ἀναστῆναι οὐ δύναται». Ευχαριστώ.

Παραδεχθούμε ότι ο Ισάκ, ο Αβραάμ, ο Ισάκ και ο Ιακώβ υπάρχουν, υπάρχουν, αλλά υπάρχουν σαν ψυχές. Τα σώματα όμως δεν μπορεί ο Θεός να τα αναστήσει. Προσέξτε, όλο το βάρος της απαντήσεως θα πέσει από αυτό το σημείο. «Ἀναστῆναι οὐ δύναται»! Αυτό είναι το επιχείρημά τους, ότι δεν έχουμε Ανάσταση νεκρών, ότι ο Θεός δεν μπορεί να κάνει την Ανάσταση των νεκρών. Το προσέξατε; Διότι όλα τα επιχειρήματα θα στραφούν εκεί, στο «οὐ δύναται». Συνεπώς, απαντάει τώρα ο Άγιος Κύριλος και λέει: «Ἦ τὴν μὲν ῥάβδον Μωυσέως τοῦ δικαίου...» «...δράκοντα γενέσθαι δυνατόν, τὰ δὲ σώματα τῶν δικαίων ζῆσαι καὶ ἀναστῆναι οὐ δύναται;» Ο Θεός, λέγει, μετέβαλε την ράβδο του Μωυσέως σε φίδι, το ξέρετε αυτό, ε; Ευχαριστούμε. Όταν προ του Φαραώ, για να τον πείσει τον Φαραώ, έκανε αυτά τα δύο σημεία, τα οποία σημεία, πριν τα κάνει ο Μωυσής στον Φαραώ, τα έκανε ο Θεός στον Μωυσέα προ της βάτου. Του λέγει: «Πέταξε κάτω το μπαστούνι σου, την κλίτσα σου, την ποιμενική σου ράβδο», και αμέσως έγινε ένα φίδι η ποιμενική ράβδος. «Πιάσε», λέει, «την ράβδον», λέει, «το φίδι απ' το κεφάλι».

Έγινε πάλι μπαστούνι. «Αυτό θα κάνεις», του λέει, «στον Φαραώ μπροστά. Βάλε το χέρι σου», λέει, «στον κόλπον σου, εδώ μέσα έτσι». Το έβαλε ο Μωυσής. «Βγάλε το». Το έβγαλε ο Μωυσής. Ήταν το χέρι του, λέει, λευκό σαν το χιόνι, είναι το λευκό δέρμα του λεπρού. Δηλαδή βγήκε χέρι λεπρό. «Βάλε το χέρι σου», λέει, «πάλι εδώ μέσα». Το έβαλε. «Βγάλ' το». Το έβγαλε, αποκαταστάθηκε η χροιά του δέρματος.

Χροιά είναι το γνωστό αυτό που είναι το χρώμα του δέρματος, ενώ το άσπρο δεν είναι το χρώμα του δέρματος. Αφού «Αυτά θα πας να κάνεις εσύ στον Φαραώ», και αυτά και έγιναν, διά να τον πείσει. Λέει τώρα εδώ ο Μωυσής, συγγνώμη, ο Άγιος Κύριλος: «Ο Θεός μετέβαλε το ραβδί του Μωυσή σε δράκοντα, σε φίδι. Δεν μπορεί λοιπόν και τον Μωυσέα να τον αναστήσει; Δηλαδή δεν έχει τη δύναμη;» Υπενθυμίζω, η απάντηση πάντοτε στο θέμα της παντοδυναμίας του Θεού, την οποία παντοδυναμία αμφισβητούν οι Σαμαρείται. «Τὰ δὲ σώματα τῶν δικαίων ζῆσαι καὶ ἀναστῆναι οὐ δύναται; Καὶ τὸ μὲν παρὰ φύσιν ἐγένετο, τὸ δὲ κατὰ φύσιν οὐκ ἀποκαθίσταται;» Ποιο είναι το παρά φύσιν; Ότι ένα ξύλο γίνεται ένα φίδι. Αυτό είναι αφύσικο.

Τι είναι το κατά φύσιν; Το σώμα που έπεσε, έγινε νεκρόν, να αναστηθεί πάλι και να σταθεί. Αυτό είναι κατά φύσιν. Όπως, μάλιστα, επιτρέψατέ, Θεέ μου, να κάνω ένα μικρό μικρό σχόλιο εδώ. Όταν ο Χριστός ανέστηνε τους νεκρούς, πιθανώς ο Κύριος να ανέστησε πολύ περισσότερους από τους γνωστούς μας τρεις: το γιο της χήρας της Ναΐν, την κόρη του Ιαείρου και τον Λάζαρο. Πιθανότατα, γιατί λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, αν έπρεπε να τα γράφουμε ένα προς ένα, τα βιβλία που θα γράφαμε δεν θα χωρούσαν στις βιβλιοθήκες του κόσμου. Είστε και τρεις Αναστάσεις που έκανε. Γιατί τις έκανε ο Χριστός;

Λόγος, οι λόγοι είναι πολλοί. Έκανε καταρχάς πίστωσιν, πίστωσιν περί του μέλλοντος της Αναστάσεως των νεκρών. Δεύτερον, τρίτον, τέταρτον, πάρα πάρα πάρα πολλοί λόγοι υπάρχουν σε έναν λόγο. ο Θεός είπε εις τους πρωτοπλάστους ενήμερα φάγεστε θανάτο αποθανείστε

Ήταν τον Αδάμ να πεθάνει; Συνεπώς, το κατά φύσιν ήταν να μην πεθάνει. Όταν ο Αδάμ έφαγε, παρέβη την εντολή του Θεού, τότε εισήλθε το παρά φύσιν, και το παρά φύσιν είναι ο θάνατος. Αφύσικο πράγμα και παράλογο. Ακούστε, αφύσικον και παράλογον είναι ο θάνατος. Ξέρετε γιατί είναι παράλογος ο θάνατος; Εγώ γεννήθηκα, μεγάλωσα, έμαθα γράμματα, αναπτύσσεται ο νους μου, η σοφία και η σοφία και η σοφία — σε όλους τους ανθρώπους εννοείται, βάζω πρώτο πρόσωπο δικό μου για να σας τονίσω το λόγο — και μετά πεθάνω. Αυτό είναι ο παραλογισμός. Παραλογισμός μέσα στη δημιουργία. Έπρεπε να ζήσω, γιατί να πεθάνω; Ύστερα, γιατί να πεθάνω; Σκέτο το ερώτημα: γιατί να πεθάνω; Ποιος ο λόγος; Γι' αυτό χαρακτηρίστηκε ο θάνατος η μεγάλη καρικατούρα που υπάρχει μέσα στην κτίση. Άρα, ο θάνατος είναι και παράλογος.

Και αφύσικος. Όταν ήρθε ο Χριστός εις τον κόσμο, ο πλάστης μας, εκείνος που μας έκανε τότε εις τον παράδεισον, ήθελε να αποκαταστήσει το παρά φύσιν εις το κατά φύσιν. Συνεπώς, η Ανάσταση των νεκρών ουσιαστικά δεν είναι θαύμα. Θαύμα, θαύμα είναι η αποκατάσταση από το παρά φύσιν στο κατά φύσιν. Αυτό είναι το θαύμα. Διότι επανέφερε εις το κατά φύσιν. Τι είναι θαύμα; Θα λέγαμε εκείνο που είναι, το λέμε, το υπερφυσικό. Λέμε θαύμα, είναι το υπερφυσικό. Ο Χριστός δεν έκανε τίποτε το υπερφυσικό. Έκανε κάτι το φυσικό. Ευχαριστώ.

Όντως, όντως φυσικό. Επανέφερε το κατά φύσιν. Από πού το επανέφερε; Από το παρά φύσιν. Βλέπετε λοιπόν ότι εδώ τα πράγματα πώς είναι; Έτσι λέγει εδώ: «Τὸ δὲ κατὰ φύσιν», ο άνθρωπος ψυχή και σώμα μαζί, «οὐκ ἀποκαθίσταται;» Ποια είναι η αποκατάσταση; Η αποκατάσταση από το παρά φύσιν στο κατά φύσιν, διότι επιτέλους, επιτέλους, δεν είναι κατά φύσιν το ξύλο να γίνει φίδι, αν το θέλετε έτσι, δεν είναι αυτό η αποκατάσταση. «Καὶ ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν ἀποτμηθεῖσα καὶ νεκρωθεῖσα, χωρὶς ὀσμῆς ὑδάτων ἐβλάστησε», το γνωστό.

Θα ανελάμβανε την Ιεροσύνη, είναι γνωστό αυτό, γιατί κάθε φυλή ήθελε για λογαριασμό της την Ιεροσύνη. Ο Θεός ήθελε τη φυλή του Ααρών, και τότε, για να μην μαλώνουν και να είναι αιώνιον μνημείον εκλογής από το Θεό, είπε κάθε φυλή να βάλουν από ένα κλαδί ξερό, να το φυτέψουν, και εκεί που η ράβδος, το κλαδί, θα εβλάστανε, σε αυτήν, στη φυλή εκείνη, θα ανήκει η Ιεροσύνη. Και εδώ λέει «χωρὶς ὀσμῆς ὑδάτων», χωρίς να ποτιστεί, τίποτα. Να σας το διαβάσω στο κείμενο, να σας το περιγράψω: «καὶ ταῦτα ὑπὸ στέγην οὖσα καὶ τὰς ἐναυγείς, βλαστήσασα καὶ ἐν ξηροῖς μὲν κειμένη...» «...δένδρων ἀρδευομένων πολυετῶς, διὰ μιᾶς νυκτὸς μετὰ καρπῶν ἀποδοῦσα». Μέσα σε μια νύχτα, η ράβδος του Ααρών, η ξερή, κατάξερη, όχι μόνο βλάστησε, ακούσατε, έβγαλε και καρύδια εντός μιας νυκτός. Το θαύμα εμφανέστατο και καταπληκτικό. Και τότε κάθε διαμάχη ανάμεσα στις φυλές εσταμάτησε. Ο Θεός θέλει τη φυλή του Λευί. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν ἐκ νεκρῶν ὥσπερ ἀνέστη, καὶ αὐτὸς Ἀαρὼν οὐκ ἐγείρεται;»

Καταπληκτικό! Μέσα σε μια νύχτα ξερό κλαδί να βγάλει φύλλα και καρύδια. Μου χρειάζεται εδώ πέρα, όπως λέει, νερό και πολλή ζωή, πολλά χρόνια, πολύ καιρό για να βγάλει καρύδια. Μέσα σε μια νύχτα! Ο Θεός λοιπόν είναι δυνατός. Και αφού είναι δυνατός, σε ερωτά, ερωτώ, λέει ο Άγιος Κύριλος: Το ραβδί του Ααρών, μέσα σε μια νύχτα, παρουσίασε το θαύμα. Ο Ααρών που είχε την ράβδο δεν αναστήνεται; «Καὶ ἵνα μὲν τὴν ἀρχιερωσύνην αὐτῷ διατηρήσῃ ὁ Θεός, ἐν ξύλῳ ἐθαυματούργησεν, αὐτῷ δὲ τῷ Ἀαρὼν τὴν ἀνάστασιν οὐ χαρίζεται;» Και ο Θεός, λέει, κάνει το θαύμα ακριβώς για να αναδείξει την ιεροσύνη που σας είπα προηγουμένως. Τον ίδιο τον Ααρών...

Στον ίδιο τον Ααρών δεν θα χαρίσει την Ανάσταση; «Καὶ γυνὴ μὲν παρὰ φύσιν ἅλας γίνεται, καὶ σὰρξ εἰς ἅλας μεταβάλλεται, σὰρξ δὲ εἰς σάρκα οὐκ ἀποκαθίσταται;» Είναι η γυναίκα του Λωτ, η οποία από το κατά φύσιν, άνθρωπος, έγινε στήλη αλατιού, κάτι το αφύσικο. Γίνεται ποτέ το ανθρώπινο σώμα αλάτι; Δεν γίνεται, κι όμως έγινε. Έγινε όμως κάτι που ήταν παρά φύσιν, άρα δυσκολότερο. Το κατά φύσιν, δηλαδή σάρκα να ξαναγίνει πάλι σάρκα, είναι αδύνατον, είναι δύσκολο για το Θεό; «Καὶ στήλη μὲν ἁλὸς γέγονεν ἡ γυνὴ Λώτ, ἡ δὲ γυνὴ τοῦ Ἀβραὰμ ἆρα οὐκ ἀνίσταται;»

Και η γυναίκα του Αβραάμ δεν θα αναστηθεί; «Ποίᾳ δυνάμει μετεβλήθη ἡ χεὶρ τοῦ Μωυσέως;» Με ποια δύναμη μετεβλήθη το χέρι που σας είπα προηγουμένως, που του είπε ο Θεός «βάλε το μέσα στον κόλπο σου, βγάλε το», βγαίνει λεπρό κτλ.; «Ἢ καὶ ὑπὸ μίαν ὥραν ἐγένετο χιόνος καὶ πάλιν ἀποκατέστη;» Μέσα σε μίαν ώρα, θα πει σε μια στιγμή. Είναι έκφραση, δεν είναι μία ώρα, δεν έμεινε το χέρι μία ώρα, έκφραση είναι. Σε κάποιο χρόνο δηλαδή, σε κάποια στιγμή, έβαλε, έβγαλε το χέρι. Μέσα λοιπόν σε μια στιγμή, από υγιές γίνεται λεπρό και από λεπρό γίνεται υγιές. «Πάντως ὅτι θείῳ προστάγματι», και αυτό έγινε γιατί ο Θεός προσέταξε. «Ἦ τότε μὲν τὸ...»

«...πρόσταγμα ἰσχυρόν, νῦν δὲ οὐκέτι ἰσχυρόν;» Ωραίο επιχείρημα. Τότε ο Θεός ό,τι διέταξε ήτο ισχυρόν και γίνεται. Τώρα δεν είναι ισχυρόν το πρόσταγμα του Θεού να αναστηθούν οι νεκροί; Είναι πολύ ωραίο επιχείρημα. Στρέφεται, σας είπα, υπέρ της παντοδυναμίας του Θεού, που στρέφονται κατά της παντοδυναμίας του Θεού οι Σαμαρείται. Παράγραφος δεκάτη τρίτη. «Πόθεν δὲ καὶ ὅλως ἐξ ἀρχῆς ἐγενήθη ὁ ἄνθρωπος, ὦ πάντων ἀνθρώπων ἀνοητότατε Σαμαρεῖτα;» Από πού προήλθε ο άνθρωπος; Ποια ήταν η αρχή του ανθρώπου, ω ανόητε Σαμαρείτα;

Ανόητε από τον κάθε άνθρωπο. «Ἐλθὲ ἐπὶ τὸ πρῶτον βιβλίον τῆς Γραφῆς», ό,τι και εσείς καταδέχεστε. Ελάτε, λέει, στο βιβλίο της Γενέσεως, αυτό που εσείς παραδέχεστε. Σας εξήγησα, στα πέντε πρώτα βιβλία κινείται ο Άγιος Κύριλος. «Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς». Έπλασε ο Θεός τον άνθρωπον, χώμα από τη γη, χους. Προσέξτε, σαφές, ε; Έπλασε ο Θεός τον άνθρωπον από τη γη, «χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς». Ωραία. Πηλός εις σάρκα μεταβάλλεται, και σαρξ, η σάρκα που πάλιν αποκαθίσταται...

Η σάρκα από σάρκα δεν αποκαθίσταται; «Ἐρωτητέον δὲ ἡμᾶς πόθεν ὑπέστησαν οὐρανοὶ καὶ γῆ καὶ θάλασσα;» Πώς έγινε το σύμπαν, θάλασσες, ουρανοί, βουνά, τα πάντα, τα αστέρια όλα; Πώς έγιναν; «Πόθεν ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες;» Από πού ο ήλιος, η σελήνη και τα αστέρια; «Πῶς ἐξ ὑδάτων τὰ πετεινὰ καὶ τὰ νηκτά;» Από πού; Από τα νερά. Πώς από τα νερά, τα πουλιά και τα νηκτά; Τα νηκτά, όπως λέμε νηκτικών, τα νηκτά, όχι ύψιλον, είναι εκείνα τα οποία μπορούν να κολυμπάνε. Είναι οι πάπιες που έχουν τα πόδια τους, λέγονται νηκτά πτηνά. «Καὶ πῶς ἀπὸ γῆς τὰ ζῷα πάντα;»

Πώς έγιναν όλα τα ζώα; Από τη γη, από την νεκρά ύλη θα λέγαμε σήμερα. «Τοσαῦται μυριάδες ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρήχθησαν». Αναρίθμητα όντα παρήχθησαν, έγιναν εκ του μη όντος, δηλαδή από την νεκρά ύλη, θα το λέγαμε. «Καὶ οἱ ἄνθρωποι, οἱ τὸ κατ’ εἰκόνα ἔχοντες, ἆρα οὐκ ἀναστησόμεθα;» Και εμείς οι άνθρωποι, από το χώμα γεννηθήκαμε, που είμεθα η εικόνα του Θεού, δεν μπορούμε να αναστηθούμε; «Ἀληθῶς ἀπιστίας τὸ πρᾶγμα πεπλήρωται καὶ πολλῆς καταγνώσεως τῶν ἀπιστούντων». Πραγματικά, το θέμα είναι γεμάτο από απιστία και πολλή κατάγνωση των απιστούντων, πολλή κατηγορία εκείνων που απιστούν.

Όταν «Ἀβραὰμ λέγει πρὸς τὸν Κύριον· ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν», και απιστούσιν οι μανθάνοντες τον νόμον. Εσείς που δέχεστε τον νόμο και λέτε ότι δέχεστε τον νόμο και μαθαίνετε και σπουδάζετε τον νόμο. Όμως, όταν ο Αβραάμ λέγει στο βιβλίο της Γενέσεως, λέει «ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν», και λέτε από την άλλη μεριά, σας το εξήγησα αυτό, και λέτε από την άλλη μεριά ότι ο Θεός δεν ανασταίνει τους νεκρούς. Ότι θα κρίνει μόνο ο Κύριος που είναι σε μια γενεά μόνο και τίποτα άλλο. Εσείς που μελετάτε τον νόμο, ω Σαμαρείται, και όποιοι άλλοι Σαμαρείται υπάρχουν μέσα στην ιστορία. Όταν γέγραπται ότι εκ γης ο άνθρωπος...

«...ἀπιστοῦσιν οἱ ἀναγινώσκοντες». Όταν είναι γραμμένο ότι ο άνθρωπος είναι από τη γη, και απιστούν εκείνοι οι οποίοι μελετούν και ερμηνεύουν την Γραφή. Δεκάτη τετάρτη παράγραφος. «Ἐκείνοις μὲν οὖν ταῦτα τοῖς ἀπίστοις, τοῖς δὲ καὶ τῶν προφητῶν ῥήμασι πιστεύουσιν...» Αυτά ανήκουν σε εκείνους που δεν πιστεύουν. Σε εμάς όμως που πιστεύουμε, εμείς όμως που πιστεύουμε, μας ανήκουν και οι προφήτες. Κι ο νόμος και οι προφήτες. Συνεπώς έχουμε πλούσιον υλικό, θέλει να πει εδώ ο Άγιος Κύριλος, για να δούμε την Ανάσταση των Νεκρών. Θα κάνει όμως μια στροφή πάλι, κάτι θυμήθηκε.

«Ἐπειδὴ δὲ καί τινες προφήταις κεχρημένοι τῇ ἔξωθεν ἀπιστίᾳ διαγραμμένῃ προσφέρουσιν ἡμῖν ἐκεῖνο τὸ...» και τα λοιπά. Αλλά επειδή είναι και μερικοί οι οποίοι δεν πιστεύουν στους προφήτες, δηλαδή δέχονται τους προφήτες αλλά δεν πιστεύουν ό,τι είπαν ή ερμηνεύουν κακώς. Όταν λέγουν, πρώτον επιχείρημα, λέγουν: «Οὐκ ἀναστήσονται οἱ ἀσεβεῖς ἐν κρίσει». Δεύτερον επιχείρημα, δηλαδή οι ασεβείς στην κρίση δεν θα αναστηθούν. Αυτό είναι γνωστό ότι είναι από τον πρώτον ψαλμό. Αυτό το επιχείρημα του πρώτου ψαλμού, ξέρετε, το έχουν και οι ταλαίπωροι χιλιαστές, οι οποίοι δεν δέχονται την Ανάσταση των νεκρών, γιατί λέει οι εκατόν...

Χιλιάδες, 12 επί 12, 144 χιλιάδες, αυτοί, λέει, δεν θα αναστηθούν, αλλά θα ζήσουν ως πνεύματα εις τον ουρανόν. Είναι η αφρόκρεμα. Γιατί μιλώντας για τις 144 χιλιάδες, 12 επί 12, θα μπορούσε κάπως να τους αντιπεί ότι εσείς λέτε ότι ανήκετε στους 144, μάλιστα. Πέστε μου, πόσοι είναι οι χιλιαστές στον κόσμο; Θα σας έλεγαν 50.000, 100.000, δεν είχαν φτάσει τους 144.000. Τώρα όμως δεν είναι 144.000: 200.000, 300.000, 500.000, 1.000.000, 2.000.000, 3.000.000. Δεν ξέρω πόσοι είναι οι χιλιαστές σε όλο τον κόσμο. Ελάτε εδώ τώρα, εσείς λέγατε ότι ανήκετε στους 144.000. Οι υπόλοιποι τι θα γίνουνε; Τι θα γίνουνε;

Να σας πούμε. Ξέρετε, οι χιλιαστές έχουν πάντα έτοιμη την απάντηση. Έτοιμη την απάντηση. Μας λένε ότι εκείνοι που είναι πέρα από τις 144.000, αυτοί θα αναστηθούν. Αλλά θα ερωτηθούν από τον Κύριο «μετανοήσατε;» και άμα πούνε ναι, τότε αυτοί θα ζήσουν επί της γης, όπως την ξέρουμε τη γη μας. Γι' αυτό, λέει, και τις νεκροφόρες θα τις μεταβάλουν σε ωραία καροτσάκια περιπάτου κλπ., κλπ., κλπ. Το επιχείρημα πώς μοιάζει; Κάποτε ρωτήθηκε γνωστό μου πρόσωπο. Μία κοπέλα, όχι στη Λάρισα, αυτό δεν είναι στη Θεσσαλία, είναι στην Αθήνα, κατηχήτρια ήτο, και ρωτήθηκε από τα παιδιά: «Καλά», λέει, «στην έρημο πώς ψήναν το μάννα; Είχαν φωτιά;»

Κόκαλο τώρα, τι να απαντήσει, τι να απαντήσει; Να λέει: «Παιδιά, έκαναν πιτάκια, τα βάζανε μέσα στην άμμο, τα σκέπαζαν και τα έψηνε η άμμος τα πιτάκια αυτά». Δηλαδή βρήκε ένα επιχείρημα και το ξεφούρνισε. Αυτό όμως δεν είναι θεσμός. Έτσι και οι χιλιαστές βρίσκουν επιχειρήματα όταν ερωτηθούν και τα ξεφουρνίζουν. Έτσι διαφοροποιείται η απάντησή τους, διαφοροποιείται ανάλογα με τις περιστάσεις. Διότι το ίδιο θέμα, σε άλλο σημείο της Αγίας Γραφής, που είναι το ίδιο θέμα, θα έχουν κάποιο και εκεί επιχείρημα να σας πουν. Δεύτερον, δευτέρα ένσταση: εκείνοι που δέχονται μεν τους προφήτες, αλλά εν τούτοις είναι κάποιες θέσεις που μαρτυρούν ότι δεν θα γίνει Ανάσταση των νεκρών.

Ἐὰν γὰρ καταβῇ ὁ ἄνθρωπος εἰς ᾅδου, οὐκέτι οὐ μὴ ἀναβῇ. Αυτό το είχε πει ο Ιώβ. Εκείνος που θα κατεβεί, λέει, στον Άδη, δεν ξανανεβαίνει πια. Άρα λοιπόν, τι μας λέτε για Ανάσταση; Τρίτον, «καὶ οὐχὶ νεκροὶ αἰνέσουσί σε, Κύριε». Είναι ο δέκατος τρίτος ψαλμός, ότι οι νεκροί, Κύριε, δεν θα σε υμνήσουν. Αφού είναι νεκροί, πώς θα σε υμνήσουν; Άρα λοιπόν δεν υπάρχουν ως συνειδήσεις, ως ψυχές, αφού δεν μπορούν να σε υμνήσουν, και δεν μπορούν γιατί είναι νεκροί. Και απαντάει ο Άγιος Κύριλος: «Τὰ γὰρ καλῶς γεγραμμένα συγκεχυμένως κακῶς λαμβάνουσιν. Ἐν παραδρομῇ καὶ

ὡς ἐκ περιουσίας ἀπαντήσωμεν πρὸς αὐτούς». Αυτό που καλώς γράφτηκε, κακώς το ερμηνεύουν. Και τώρα, μια που βρεθήκαμε εν παραδρομή, εν παρόδω θα το λέγαμε εμείς, μια που τώρα το θυμήθηκε εκεί ο Άγιος Κύριλος, να απαντήσει και σε εκείνους που είχαν τα επιχειρήματα αυτά με τα τρία αυτά χωρία από τους προφήτες — το Ψαλτήρι ανήκει στον προφητικό χώρο, δεν είναι ο Νόμος — να τους απαντήσει. Όσο, λέει, είναι τούτο επιτρεπτόν, δυνατόν, και λέει: «Εἰ γὰρ λέγει ὅτι ἀσεβεῖς οὐκ ἀναστήσονται ἐν κρίσει, τοῦτο δηλοῖ ὅτι οὐκ ἐν κρίσει, ἀλλ᾽ ἐν κατακρίσει.

«Ούγαρεξε τάσος πόλης εστίμ χρίατω Θεώ» Ἅμα τῷ ἀναστῆναι τοὺς ἀσεβεῖς, ἀκολουθεῖ καὶ τὰ τῆς τιμωρίας. Υπάρχει κι άλλο επιχείρημα, θα σας πω και τα δυο. Το επιχείρημα του Αγίου Κυρίλου είναι ότι δεν έρχονται σε κρίση, ότι έρχονται εν κατακρίσει, δηλαδή καταδικάζονται. Διότι δεν θα γίνει διαδικασία εκ μέρους του Θεού, όπως γίνεται μια διαδικασία δικαστική. Παίρνουμε μάρτυρες, ρωτούμε: Τι είπες; Ποια ήταν τα πεπραγμένα σου; Δεν υπάρχει, λέγει, αυτό, απλούστατα διότι, ἅμα τῷ ἀναστῆναι τοὺς ἀσεβεῖς, ἀκολουθεῖ καὶ τὰ τῆς τιμωρίας. Δεν χρειάζεται. Μόλις αναστηθούν, ακολουθεί και η τιμωρία. Γιατί;

Ο Θεός είναι παντογνώστης, δεν έχει ανάγκη από μάρτυρες και διαδικασίες μιας δίκης. Αυτό το επιχείρημα λέει ο Άγιος Κύριλος. Υπάρχει άλλο ένα επιχείρημα. Είναι το εξής: Σας είπα, στον πρώτο ψαλμό, ότι οι νεκροί, οι ασεβείς, «οὐκ ἀναστήσονται ἐν κρίσει». Είναι το τελευταίο ή προτελευταίο χωρίο, και ότι οι ασεβείς δεν θα έρθουν ούτε να αναστήσονται, δεν θα αναστηθούν εις την κρίση. Εννοεί ότι, όταν θα έρθει η ώρα να αναστηθούν, βεβαίως θα αναστηθούν, αλλά δεν θα είναι Ανάσταση Ζωής, αλλά θα είναι Ανάσταση Κρίσεως, δηλαδή καταδίκης. Ουσιαστικά το ίδιο επιχείρημα είναι, αλλά σας το είπα με άλλο τρόπο. Άλλοι Πατέρες το λέγουν έτσι. Όχι, το λέει η Γραφή, το λέει ο Δανιήλ, θα το δούμε, όχι σήμερα. Λέγει: Θα αναστηθούν οι μεν εις Ανάσταση ζωής, οι δε εις Ανάσταση κρίσεως. Ώστε λοιπόν οι ασεβείς δεν θα είναι εις Ανάσταση ζωής, αλλά εις Ανάσταση κρίσεως. Πάμε πάνω.

«Δηλοῖ ὅτι τῆς μετανοίας καὶ τῆς ἀφέσεως ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ μόνον τὴν προθεσμίαν ἔχουσιν». Είναι, ξέρετε, κάτι πολύ ενδιαφέρον αυτό να το καταλάβουμε, ότι αυτό σημαίνει... Συγγνώμη, συγγνώμη, πάει στο δεύτερο επιχείρημα που το παρέλειψα. Και αν λέγει ότι «οὐχὶ νεκροὶ αἰνέσουσί σε, Κύριε», ότι οι νεκροί δεν θα σε αινέσουν, δηλαδή δεν θα σε δοξολογήσουν, Κύριε, «τοῦτο δηλοῖ», φανερώνει ότι, «τῆς μετανοίας καὶ τῆς ἀφέσεως ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ μόνον τὴν προθεσμίαν ἔχουσιν, ἐπεὶ οἱ ἀποθανόντες οὐκέτι αἰνέσουσί σε». Δηλαδή, όσο είσαι στην παρούσα ζωή και έχεις τον χρόνο να μετανοήσεις και να σου αφεθούν οι αμαρτίες σου,

μπορείς να υμνήσεις τον Θεό. Όταν θα πεθάνεις, δεν μπορείς πια να δοξολογήσεις τον Θεό. Αν ερωτήσετε γιατί, για τον απλούστατο λόγο ότι θα έχει παγιωθεί η κατάσταση της ασεβίας. Και δεν μπορείς τότε να υμνήσεις τον Θεό, όχι διότι λείπουν οι φωνητικές χορδές. Όπως κάπου λέγει ο Δαβίδ: Άσε με να ζήσω και να σε υμνήσω, γιατί στον Άδη ποιος μπορεί να σε υμνήσει; Πώς όμως; Διότι, απλούστατα, εκείνος ο οποίος πέθανε, με τον θάνατό του παγιώνεται η κατάσταση στην οποία βρίσκεται, η πνευματική κατάσταση.

Σας ερωτώ: Εις τον Παράδεισον οι δίκαιοι υμνούν τον Θεόν; Ασφαλώς ναι. Κι όμως δεν υπάρχουν φωνητικές χορδές. Δεν υπάρχουν φωνητικές χορδές, γιατί λείπει το σώμα. Έτσι, μπορεί να υμνήσει κανείς τον Θεό και στον άλλον κόσμο, όταν όμως δεν έχει παγιωθεί η κατάστασή του στην ασέβεια, στην αμαρτία. Διότι τότε δεν θέλει, δεν μπορεί να υμνήσει τον Θεό. Σας ερωτώ, αν πείτε: Παρουσιάζεται ένας διάβολος μπροστά σας — μην φοβηθείτε. Μερικοί τρέμουν άμα έχουν τέτοιες περιπτώσεις και πάνε και βάζουν βουλοκέρι στην κλειδαριά, για να μην μπει ο διάβολος από εκεί. Μην ανοηταίνουμε, αγαπητοί μου. Ο διάβολος είναι κάτω από τα πόδια μας. Το λέει η Αγία Γραφή.

Κάτω από τα πόδια μας τον πατούμε, αρκεί να μην κάνουμε τα θελήματά του. Μη φοβόμαστε. Λοιπόν, εμφανίζεται ένας διάβολος, ένας σατανάς μπροστά σας, και του λέτε, του λέτε εσείς: «Δοξολόγησε τον Θεό». Θα δοξολογήσει τον Θεό; Όχι. Γιατί; Αδυνατεί. Όχι διότι, σαν πνεύμα, δεν έχει λάρυγγα — οι άγγελοι υμνούν τον Θεό — αλλά διότι δεν μπορεί. Σε τι δεν μπορεί; Όπως δεν μπορεί και να αγαπήσει. Παγιώθηκε εις την ασέβεια. Αυτό σημαίνει, αγαπητοί μου, όταν φύγουμε από την παρούσα ζωή, μόλις κλείσουμε τα μάτια μας, θα βρεθούμε στον κόσμο τον άλλον εκείνοι που είμαστε στην παρούσα ζωή.

Προσέξατέ το αυτό. Και άλλη και άλλη φορά σας το έχω πει αυτό το σημείο. Αλλά, μια που το βρίσκω εδώ, δεν έχω παρά να σας το τονίσω. Και είναι πάρα πολύ σημαντικό. Γι’ αυτό δεν θα είμεθα κατάλληλοι για τη Βασιλεία του Θεού όταν βρεθούμε εκεί. Θα λέγει κάποιος: «Μα, δεν με συγχωρεί ο Θεός;» Το θέμα είναι ότι εσύ δεν θα μπορείς να πεις: «Συγχώρεσέ με, Κύριε». Οι δαίμονες ζητούν συγχώρεση από τον Θεό; Γιατί; Διότι παγιώθηκε — παγιώθηκε, θα πει σταθεροποιήθηκε — η κατάστασή τους. Δεν μπορούν να μετανοήσουν. Έτσι κι εμείς, αγαπητοί μου, αν φύγουμε από την παρούσα ζωή, δεν θα μπορούμε να πούμε: «Κύριε, συγχώρεσέ μας». Τι θα πιστεύατε αν οι δαίμονες έλεγαν: «Θεέ μου, Κύριε, συγχώρεσέ μας»;

Θα τους συγχωρούσε ο Κύριος; Τι θα πιστεύατε; Έστω και τότε, αν ζητούσαμε τη συγχώρηση από τον Θεό στον Άδη, δεν θα μας συγχωρούσε ο Κύριος; Δεν μπορούμε να μετανοήσουμε. Παγιούται η κατάσταση τελείως. Γι’ αυτό, αυτό έρχεται να μας πει πολλά πράγματα. «Οὐκ ἔστι μετὰ θάνατον», συμπληρώνει ο Άγιος Κύριλος, «οὐκ ἔστι μετὰ θάνατον, λοιπόν, τοὺς ἐν ἁμαρτίαις τελευτήσαντας, ὡς εὐεργετηθέντας αἰνεῖν». Δεν μπορούν, λέει, να υμνήσουν τον Θεό, αφού πέθαναν με αμαρτίες και μένουν με αμαρτίες. Διότι πώς θα υμνήσουν τον Θεό ως ευεργετηθέντες; Διότι, απλούστατα, μένουν με τις αμαρτίες των. «Ἀλλὰ ὀδύρεσθαι». Δεν τους μένει παρά να χτυπιούνται, να οδύρονται.

«Ἔστι γὰρ ὕμνος μὲν τῶν εὐχαριστούντων». Δοξολογία, ύμνος, μόνο σε εκείνους οι οποίοι δοξάζουν τον Θεό και έμαθαν να δοξάζουν τον Θεό. Γιατί και εκεί παγιούνται οι θέσεις των ανθρώπων που σώθηκαν. Δεν μπορούν πια να ξαναμαρτήσουν, να το ξέρετε αυτό. Όπως δεν μπορούν να μετανοήσουν οι αμαρτωλοί, δεν μπορούν να αμαρτήσουν εκείνοι που σώθηκαν. «Θρῆνος δὲ τῶν μαστιζομένων». Ο θρήνος εκείνων οι οποίοι υφίστανται τα μαστίγια της κολάσεως. «Οἱ μὲν οὖν δίκαιοι τότε αἰνέσουσιν· οἱ δὲ ἐν ἁμαρτίαις τελευτήσαντες καιρὸν λοιπὸν ἐξομολογήσεως οὐκ ἔχουσιν». Δεν έχουν πια τον καιρό να υμνήσουν τον Θεό. Εξομολογούμαι θα πει υμνώ, δοξάζω τον Θεό. Αυτά, αγαπητοί μου, για απόψε, και ο Κύριος να σας ευλογεί.