Catecheses of St Cyril 158 | 16-10-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we continue with the catechetical lectures of Saint Cyril, in Catechetical Lecture 18, paragraph 4. You will remember that this lecture concerns the Resurrection of the Dead. Saint Cyril uses weaker arguments drawn from nature or reason—such as the justice of God—for those whose capacity to hear is weak. He says this explicitly; indeed, he has said it twice, as we saw last time.

“I speak weakly for you who are weak.” In other words, if you cannot understand very much, I will offer you certain arguments, but my arguments will not be unshakable; they too will be weak, because you yourself are weak. It is just like a little child asking you, “Mama, how big is the sky? How big is it?” And you stretch out your arms and say, “The sky is this big.” What is that? It is an image of vastness, but an exceedingly poor one. This reminds me of the old story about someone who was once asked—or rather, a contest was held—to measure the sky, the distance between earth and heaven.

So a man took a great coil of rope, loaded it on his back, and went to the vizier—the king, as the tale has it; it is only a folktale. He said, “My king, I wanted to win the king’s daughter, I believe, and I have measured the distance from earth to heaven.” The king asked, “How far is it?” He threw down the rope and said, “This far.” “But how far?” the king asked. “Measure it,” he replied, “and you will see: the distance is the length of the rope.” Is that not an image? It is—but a very weak image. Imagine trying to establish arguments in such a way! Saint Cyril uses these arguments for the reason I have explained to you: he is speaking to Greeks, meaning pagans, and also to the Samaritans. Of course, further on he will...

...make use of Holy Scripture, because we have nothing else to look to or listen to except Holy Scripture. All the other arguments are unnecessary for us. Nevertheless, we should consider them, if only briefly, so that we may have a complete picture. Speaking specifically about the justice of God, he says—we are in paragraph 4; those who have the book, turn to page 234, line 10. The lines are numbered by fives in the margin of each page: 5, 10, 15, and so forth. “But do not be astonished at the matter of the Judgment.” Do not reject it merely because God delays the Judgment and, consequently, the Resurrection of the Dead. “Every contestant, after the contests are over, is either crowned or put to shame.” Every athlete, we might say, must first complete his event, and only afterward is he either denied the crown and put to shame, or crowned. “The judge of the games waits for all the contestants to finish; he never crowns them while they are still competing, but awaits the end of every contestant’s struggle, so that afterward he may decide and award the prizes and crowns.” So it is with God.

“While the contest in this world continues, for the present He helps the righteous in part; but afterward He bestows their rewards in full.” In other words, prizes and crowns are not awarded before the games have ended. Take the Olympic Games, for example. Is a contestant crowned the moment he finishes? No. In the end everyone will have finished, and when every event is over, then, on the final day, the prizes and medals are awarded. In the same way, Saint Cyril says, God waits for history to be completed. For what, I ask you, is the world? Within history, the world is an...

...arena of contest. History, then, will come to an end. All those who will struggle—or who will refuse to struggle—will have been revealed, and then the Judgment will come, that is, the Resurrection of the Dead. This is what I mentioned on an earlier occasion, but it is fitting to recall it here. In the Apocalypse, those who were slain for love of the Lamb say, “Lord, when will You avenge our blood?” And they are told, “Wait a little longer, until your other brethren also bear their witness.” To speak in the language of Saint Cyril, what Christ says in the Apocalypse means: “Wait until history has run its course, until the contests have ended and everyone has completed his struggle...”

“...and shown what he will render. Then the restoration of your bodies, which you lost through martyrdom, will come.” Paragraph 5: “But if, according to you, there is no resurrection of the dead”—that is, if in your opinion the Resurrection of the Dead does not exist—“why do you condemn those who rob tombs?” Why, he asks, do you condemn those who dig into the graves of the dead to steal a gold ring or remove a dead person’s gold teeth? That is a tomb robber. “For if the body has perished and the Resurrection is without hope, why does the tomb robber submit to punishment?” If the body has been lost, he says, and there is no hope of the Resurrection, then why should a tomb robber be punished? The man might say, “Why let a gold ring go to waste?” Out of affection, the relatives buried their loved one wearing the gold ring. I remember once, here in our own cemetery, a woman had died while still wearing her wedding ring. I said, “Remove the ring and give it to her husband.” The people hesitated and said, “It does not matter; let her be buried with it.” It was her wedding ring. What reason was there for that? None, except affection.

Someone else reasons in a practical way: if no respect is owed to a human body that has died and is now lifeless, a corpse, then he goes out at night, digs it up, takes the ring, sells it, and buys a little bread for his children. What sin is there in that? And yet it is a sin. Tomb robbers have always been punished with the utmost severity by the laws—and not merely by Christian laws. From ancient times, tomb robbers were punished. Remember how, in Athens, the generals who failed to recover from the sea the bodies of the soldiers who had drowned were afterward condemned to death. Immediately...

...they condemned the generals to death, solely because they had not gathered the bodies of the dead—the shipwrecked soldiers. Why? Listen: “You see that, even though your lips deny it, the consciousness of the Resurrection remains unbroken within you.” What a beautiful observation by Saint Cyril! Do you see? With your lips you deny that there is a resurrection. Yet within your conscience there remains, intact and without a crack, the knowledge that the dead will rise. People no longer understand this. We might say that among the ancient peoples it appeared as superstition, because they did not understand it. Why? Simply because it lies so deeply within them.

The Resurrection of the Dead is planted deep within the human person. Thus the ancient Greeks rightly condemned the generals who failed to recover the shipwrecked men. Thus the Athenians established the Kerameikos. The Kerameikos was their cemetery, the place of the dead, where sacrifices and the so-called funeral meals were offered. Thus the Egyptians prepared and embalmed their dead because, without fully understanding it, they believed in a kind of immortality, in a confused notion of resurrection—until Christ came and set matters in their proper order: the soul is immortal...

...and the bodies will rise. For I ask you—of course, all this required a great deal of money—does this not nevertheless reveal a belief? Why was the Great Pyramid of Khufu built, and why was the king of Egypt buried there after being embalmed? Why was the entrance sealed with enormous stones, so securely that archaeologists did not know where to enter or where they ought to dig their way in? If it were merely a matter of affection, there would have been an entrance. The dead king’s relatives would have gone in to see him and weep. But the entrance was sealed.

No one could enter it any longer. It was an expression of faith, just as Saint Cyril says here: “The consciousness of the Resurrection remains unbroken within you.” Within you, intact and without a crack, remains the consciousness of the Resurrection of the Dead. This is what the ancient world sensed, my dear friends. It is a beautiful and very subtle observation by Saint Cyril. He now proceeds to other examples. As I have told you, however, examples are only examples. If you prefer, they do not constitute proof. Let me be honest: today we cannot claim that these things are proof. They are, as we commonly say, examples and images.

They help us understand. The proofs are found in the Resurrection of Christ. Did you hear that? They are found in the Resurrection of Christ. There lie the proofs of the Resurrection of the Dead, and nowhere else. Everything else is secondary; these things are images. “Then,” he says in paragraph 6, “a tree, though cut down, blossoms again.” A tree that is cut down, he says, sends out shoots again. Here at the boarding house where I live, during the severe winter we had last year, a wild mandarin tree dried up. Some child had eaten a mandarin and thrown a few seeds into the ground. One sprouted and became a lovely mandarin tree. Of course, its mandarins were tiny and inedible, but it was a beautiful tree.

As I was saying, it dried up—completely dried up. Yet today, to my joy, while cutting some weeds, I saw that it had sent out two shoots. Well! So it had not died. It died, yet it did not die. This, then, is what Saint Cyril means: a tree is cut down, “and blossoms again”—forgive me, “though cut down, it blossoms again.” It sends out shoots once more. “But shall a man, when cut down, not blossom again?” When a human being is cut down, as we might say, by the sickle of death—for that is how we portray death—will he not blossom again and send out a new shoot? In other words, will he not rise? “What is sown and reaped remains upon the threshing floors; but when a man is reaped, does he not remain upon the threshing floor of this world?” Everything is reaped and brought to the threshing floor. Does the person reaped from this present life not remain upon the threshing floor? “The shoots of a vineyard and the branches of trees, when completely cut off and transplanted, are brought to life and bear fruit; but shall man, for whose sake those things exist”—and I want to dwell on this point—“fall to the earth and not rise again?” Pay attention to this point, my dear friends. He will say it again a little further on—in the next... a little further on. For whose sake were wheat, barley, and corn created? After speaking of the threshing floors, he means that they were created for man. These things, he says...

...sprout again, though they were made for man. Shall man, for whose sake they were made, not rise? Notice what a beautiful comparison and a fine argument this is. I will not analyze it further, because we shall encounter it again shortly, and I would like to add something else. “When comparing the labor involved, which is greater: to fashion from the beginning a statue that did not exist, or to recast a fallen statue once more into the same form?” Tell me, he says, which is easier: to make a statue, a sculpted figure, out of material that is not there...

...and afterward to dissolve it and remake from its materials what it had been? Which is easier, he asks: to make it when you had no materials, or to remake it from the materials of which the statue had already been formed? Now listen carefully. This is a very important argument. “God, who made us from what did not exist, is He unable to raise again those who existed and have fallen?” From what did God make us? From what did not exist—from nothing. He did not take some preexisting matter and construct us from it. I, then, exist as a being; I exist, and then I die.

The material from which God fashioned me dissolves into the earth. Since He made me from nothing—which is the more difficult thing—is it difficult for God to raise me? Certainly, if He made me from nonexistence, all the more can He raise me from existence. Saint Cyril expresses this beautifully for those who might claim that God lacks the power. God made me from nothing; will He not make me again from what exists, when He already made me from what did not exist? “But being a Greek, you disbelieve what is written concerning the Resurrection.” Yet you remain there, he says, persisting in unbelief because you are a pagan. I explained to you last time...

...that the word “Greek” here does not mean a person of Greek nationality; it means a pagan, because by then the word, the term “Greek,” had come to mean precisely that: a pagan. “Look at these matters through the nature of existing things, and understand from what has been visible until this very day.” Look at the way things are, observe their nature, and understand. “Wheat is sown, or perhaps some other kind of seed.” The example he is about to give is also used by the Apostle Paul in chapter 15 of his First Epistle to the Corinthians. “When it falls, it is as though it dies and decays...”

“Has it therefore become useless as food? Yet after decaying, it rises green; it falls small and rises most beautiful.” You may ask, as the Apostle Paul says, “How are the dead raised?” Come, foolish man, and I will tell you. When you sow wheat, it is only a single grain, and that grain actually decays. Let me explain—and I think we should all know this—that a fruit is nothing more than the covering of a young shoot. This covering serves, we might say, as the first manure, the first nourishment for the seed as it begins to sprout. The shoot grows upward and the root downward, and from this covering they receive their first nourishment. Take a bean, for example. Within it are the shoot and the root. The shoot will grow upward and the root downward.

The two halves are the cotyledons. What are they? They are the first nourishment on which the bean feeds in order to grow. Take an egg. There is not an entire little bird already inside it. The little bird begins from the germ within. What is everything else? It is the water and food that the developing bird will consume. So it grows and feeds, grows and feeds. When it has grown and consumed all the material inside, it emerges from the egg. The whole egg, then, has served the bird. In the same way here, my dear friends, the grain of wheat decays. Its outer covering decays in order to become nourishment for the shoot. In the same way, he says, God will deal with the human person. “It decays,” says the Apostle Paul, and Saint Cyril uses the same expression. I was telling you...

It decays in the earth, but a new ear of wheat springs forth—new and, as he says here, “most beautiful”: “It falls small and rises most beautiful.” And so, I say again, the Apostle Paul’s example is an image, not a proof. I will say it once more: it is an image, not a proof—an image, an example of what happens here and there in nature. Why do I say this and emphasize it? Because someone may say, “In light of modern scientific knowledge, we reject all these things.” Yes, reject them, because they are simply not the proof; they are an illustration, an image meant to show you something. I say it once again.

The proof lies in the Resurrection of Jesus Christ. That is where the proof is. Therefore, when you speak about the resurrection of the dead, insist upon the Resurrection of Christ. This applies especially to those who teach theology in secondary schools and elsewhere: do not lose yourselves in endless arguments. Christ is risen; therefore, the dead will rise. That settles it. What is the argument? That Christ is risen. This is Proof with a capital P. And he continues: “The wheat came into being for our sake; for the wheat and the seeds came into being for our use, not for themselves. Then those things which came into being for our sake die and are brought back to life; shall we, for whose sake those things came into being...”

“...die and not be raised?” These things came into being for us. And they too “rise,” in quotation marks. Shall we not rise? They did not come into being for themselves, but for us. Since he repeats this point here, let me add something further. When I was in the first or second year of the old eight-year secondary school, I remember what our science teacher once told us—he taught us physics, or rather chemistry; no, it was physics, not the other subject. And why do I remember it? You may ask, “Is that what you remember?” Yes, because it troubled me for many years. That is why I remember it.

At one point he said that all the fruits which exist came into being for themselves. He believed, for example, that the apple came into being so that there might be another apple, another apple tree, and so on. Our teacher was also rather rustic. I should tell you that the pupils nicknamed him “the Grocer,” because he was stout, and when he ate, food would fall onto the front of his smock, so he was always dirty.

Thank you. Children, as you know, are very good at giving people nicknames. How did I remember that just now? They called him “the Grocer.” Well, speaking as roughly as a grocer—though, as you heard, he was not a grocer but a teacher—he answered us in rather blunt language: “What did you...”

“...think? That fruits came into being for Your Highnesses? They came into being to perpetuate themselves, so that the plant kingdom might continue.” That phrase—“For whom did they come into being? For Your Highnesses?”—stayed with me. Did fruits come into being for us or not? Another question also troubled me at one time, and it is not ridiculous. I had said, “The Hermes of Praxiteles is of incalculable value.” Incalculable value: you cannot assign it a price. How shall I put it? You cannot say that it is worth so many millions of dollars. Suppose, then, that one day a human being had to be sacrificed in order to save the statue.

Would that be justified? I used to say yes, because it is a work of art belonging to all humanity. That question also troubled me for years. Of course, I was young when I thought about these things. Many years had to pass before I found the answer: however sublime the artistry of Praxiteles’ statue of Hermes may be, it is unquestionably not a human being. A human being, however, is the image of God and will inherit the Kingdom of God; the statue will not. This may sound a little naïve, but you will see that it is not. Even today, when artists say that art is above the human person and proclaim that wretched dogma...

...“art for art’s sake,” do you know what they are really claiming? The very thing that once troubled me: whether someone ought to be sacrificed for the Hermes of Praxiteles. No. The human being has value, not the statue. And, if you wish, no matter how sublime its artistry may be, it is nothing more than a poor imitation of a human being. I do not mean to insult art; I too appreciate it. But it remains only a poor imitation of a human being. Does the statue speak? Does it eat? Does it think? No. Yes, we admire the artistry, but the statue remains an antitype—a representation patterned after the human prototype—and indeed, without wishing to insult art, an inferior copy, because...

...how far is a statue from the living human being? Take the statue of a hero such as Kolokotronis: how far is Kolokotronis himself from his statue? How far would you say? Try to measure the distance. So it is here with the fruits as well. We spoke of “art for art’s sake.” Do not imagine that these are cheap or trivial matters. They are important. Art did not come into being for art’s sake; it came into being for the human person. Art serves the human person, and if art is foul, it cannot serve the image of God, which is the human being. You cannot barricade yourself behind the name of art, present filthy things, and then appeal to art—even, many times, in court: “Ah, Your Honor, it is Art with a capital A!” Well then...

...what if the human person is being attacked? “But it is art,” they say. These matters are not naïve; they are important. And here too, fruits did not come into being for themselves. The animal and plant kingdoms did not come into being for themselves. My beloved, the world did not come into being for itself. It came into being for the human person. What I am telling you is of immense importance and value. And now, my beloved, we proceed to the seventh paragraph: “The season is wintry, as you see. The trees now stand as though dead. For where are the leaves of the fig tree? And where are the clusters of the vine?”

“In winter these things are dead, but in spring they are green. And when the proper season arrives, life is restored to them as though from death. For God, knowing your unbelief, has prefigured it year by year in this visible resurrection, so that, seeing what happens among lifeless things, you may believe what will happen to living, rational beings.” You see, he says, I come to the wintry season, to the time when it is winter. The little phrase “as you see” reveals that these catechetical lectures were delivered during winter—that is, after the leaves had fallen and before the trees began to bud.

The leaves come forth from the trees. He says, “The season is wintry, as you see.” Do you know how we are often able to discover certain facts? Through internal evidence. We learn when something was written, how it was written, in what place, where, how, and under what circumstances. From these so-called internal testimonies we draw conclusions. For example, if I say to you, “My beloved, here at Saint Charalambos in Larissa,” someone hearing it in America may say, “Ah, then these talks were given at Saint Charalambos in Larissa.” Or if I say, “Beginning today, in the present year, 1989,” then one may say, “Ah, so this talk was given in 1989.” Such testimonies emerge from the text itself, and they are useful evidence for those who study...

...writings, books, ancient books, and so forth. So look and see: the trees now have no leaves; they appear to be dead. When the season comes—for where, he asks, are the leaves of the fig tree? Where are the grapes on the vines? None of these things can be seen. They look as though they were dead. But when the proper season comes, they will be brought back to life.

They will once again put forth leaves and fruit. And God made it so. I will read the phrase again, because, as you see, although these are patterns and examples that do not carry the force of proof, they do offer clarification; they are images. Yet within them are certain very precious points: “For God, knowing your unbelief...”

“...has prefigured it year by year in this visible resurrection.” Knowing your unbelief, he says, God made these created things appear in this way and caused this resurrection, so to speak, to take place every year, in order to answer your unbelief. On this point I would like to add the following comment. Pay attention to it. It calls for a slight revision of what I told you about these things being images—a slight revision. God fashioned creation in such a way that He intended it to teach the human person. And this teaching is embedded within the created things themselves.

It is both moral and doctrinal teaching. It is moral teaching when Great Basil and the other Fathers who spoke about the animals tell us that God made the animals for our instruction. It is well known that Great Basil wrote an exposition of Moses’ account of the six days of creation and placed a great deal of theology into those homilies. He says that God made the animals to teach you. First of all, He made them to serve you, the human being: beasts of burden and the like. They give you their products—their wool, their milk, and their manure.

They give you their meat, and they also provide recreation, as when we keep canaries, birds, or other little animals that delight us. But they also teach you; they give you moral instruction. You see that the pig loves the mire, and it teaches you by a negative example: take care not to become like the pig and fall into the mire of sin. The cat teaches you cleanliness, because it does not soil the place around it. I have told you this before. Yes, but it is a favorite subject of mine. You may ask why. Because it has amazed me; that is why it is dear to me.

Holy Scripture says that when you go out in the open country, you must not soil places here and there and turn them into public latrines. What are you to do? You are to carry a small wooden tool at your side, a stick, we might say, and dig a little hole. Since they were constantly moving, there were no latrines. You were to dig a small hole and then bury your excrement again. Well done. That is what the cat does. Does the cat not teach me, then, that I should dig, relieve myself, and afterward cover it, so that it does not become something disgusting? What does Holy Scripture say? That God walks in the midst of your camp. Does God literally walk there? God is present everywhere and sees all things. Do you understand? Do you understand why it says all this? So that He may not turn away from you upon seeing filth in your camp.

And the cat, by instinct, digs a little hole. It did not learn this from its mother; it does it by instinct, in order to teach you how to maintain cleanliness. You may also observe the gentleness of an animal, or its anger, or its tendency to hold a grudge—as is said of the camel—and so forth. What does all this mean? It means that the animals teach us. Consequently, if this is so, then the whole creation teaches us. Why, then, would God not have placed within creation patterns—pay attention—not only of moral teaching but also of doctrinal teaching? Where are they? And how does creation offer doctrinal teaching?

The universe is so vast as to be beyond comprehension. It is a finite infinity. Listen to what I have just said, this seeming contradiction: a finite infinity. And yet it is a created thing. How great, then, is God? If the sun is so scorching and fearsome even though it is so far away, how great is God, who is a consuming fire? Therefore, we cannot say that the universe teaches us only moral truths; it also teaches doctrinal truths. So do not forget that the ancient world was led through creation to the knowledge of God, of His attributes, and of His works. Do not forget this. The ancient world, the ancient Greeks, received an image of God: if this universe is so great, then how great must God be? But now pay attention to this as well. You may say, “We cannot identify these things with one another in such a way that they become proof.”

True. Why, then, do these things not constitute proof, as we said earlier? This is why I told you that, if we look at it this way, we must make a slight revision: they are not proofs, but indications or images that help make the matter clear. For someone with great simplicity of mind, they are proofs. For someone who does not have that simplicity of mind, they are indications or clarifying images. Now, pay close attention here.

God did not wish to give proof through created things, but an indication. Why? In order to leave room for faith. For if He told you that one plus one equals two, where would there be any room for faith?

Good! So He leaves room for faith. What I have just told you is of very great importance. Let me bring the matter closer to our own experience. If God, when He was on earth, had worked miracles constantly, and if the Church continually worked miracles day and night, with the same frequency and character

as the miracles of Jesus, where would faith be? Would there be any room left for faith? Today I was told about a young man, a university student—although the situation was not exactly as his mother described it to me; the young man is wonderful, but I shall use it simply as an example, as a case in point—who did not succeed. He failed, and perhaps he became discouraged and turned against God: ‘Why did God not help me?’ How many young people must say the same thing: ‘Why did God not help me?’ But if He had to help you in order for you to believe in Him, then your faith would enter the realm of proof. I shall say it once again. Then your faith

—your belief in God—would enter the realm of proof. And what value would faith in God have then? Do you understand, my dear friends? So I repeat, and with this I conclude this point: God’s purpose is to leave room for faith. He then says: ‘Or take the bee, which, though often drowned in water...’ and ‘the various kinds of flies that lie motionless in winter.’ In other words, he refers to flies and bees, and to the hibernation of animals such as snakes, bears, and others. Many insects enter hibernation, as do lizards and so forth.

He says: ‘He who, contrary to nature, grants them life—will He not also grant it to us, for whose sake He made these things?’ He granted those creatures to rise again from hibernation; will He not grant us the Resurrection? Then follows the whole eighth paragraph, which concerns the so-called phoenix. The phoenix is not the palm tree, but a mythical bird. At that time, however, it was considered not mythical but real. And because it was believed to be real, Saint Cyril did not hesitate to use it as an example as well. I have explained to you that we cannot simply ask whether such examples stand up or fail to stand up, as though they belonged only to some other age. No. He simply draws material from nature

in order to make the matter clear. I have said it five or ten times: it is a clarification for simpler people. And so we come to the ninth paragraph: ‘But since the sign of the phoenix is distant and rare.’ He says that this phenomenon, this sign, this marvel of the phoenix bird, is both distant and rare. It is the bird that used to appear on the old five-drachma coins. Notice that bird with its wings spread wide on those coins. That is the phoenix. They also used it as a symbol after the Revolution of 1821, signifying that a people is reborn from its ashes. And here the...

What is the myth? They say that the phoenix died and was reborn from its decaying body, so to speak. He continues: ‘Take the proof once again from everyday phenomena.’ Let us take the proof—for simple people it is unquestionably proof—from daily experience. He gives this example: ‘A hundred or two hundred years ago, all of us who are gathered here, both those speaking and those listening’—that is, I who am speaking and those who are listening—where were we?

Where were we two hundred years ago? He says one or two hundred years because someone might be a hundred and five or a hundred and one years old. So, my dear friends, where were we two hundred years ago? Have you ever thought about it? ‘Do we not know the origin from which our bodies came into existence? Do you not know how we came from things that were weak, formless, and uniform?’ Weak means having no strength; formless means having no form; and what does uniform mean? It means consisting of one single thing.

I have a glass of water here. From something like that we are born. It is the seed. What strength does human seed possess? It is formless, unshaped, fluid, and uniform. One sees, so to speak, a single substance, not something composite. And from this, he says, we are born. Have you considered it? ‘And from what is uniform and weak, a living human being is formed.’ He is formed. To form means to give shape. From this substance, a living human being takes shape. ‘And that which is weak, when clothed in flesh,’

that weak thing takes on flesh and ‘is transformed into the strength of sinews,’ acquiring strong sinews; ‘into the brightness of the eyes,’ beautiful, radiant eyes; ‘the nose’s sense of smell’; ‘the hearing of the ears and a speaking tongue’; ears that hear and a tongue that speaks; ‘a beating heart’; ‘the work of the hands,’ hands that perform their tasks; ‘the running of the feet,’ feet that move; ‘and every kind of bodily member.’ Thus, from that tiny thing a human being comes into existence. And that weak thing—the seed—becomes a shipbuilder, a builder, an architect, a worker skilled in every craft, a soldier, a ruler, a lawgiver, and a king—all from that seed. ‘God made us from things of little worth,’ from something so lowly and poor as the seed. God made us from that, he says; ‘is He then unable to raise those who have fallen?’ Is He unable to raise us when we die? My dear friends, however much biology

has discovered—and biology has discovered astonishing things—I do not think it will ever reach the very end of what takes place within human seed. It will never reach the deepest foundation of its biology. Never. You may ask me, ‘How do you know that, and how can you be so certain?’ I shall tell you very simply. Very well, you have seen where what we call a human being begins. But can you investigate the human spirit within the seed? Examine the seed as much as you like. Can you investigate life itself? No, not even life, as I shall explain. Can you investigate the spirit? What can you say about it? How long will you keep searching in the hope of uncovering it?

And what of the phenomenon of life? You say that it consists of this element, and that one, and another, and another. Let me reproduce all these things in the laboratory, taking the very same elements in equal quantities and placing them under special conditions of temperature and so forth. Can you produce life? What is life? A mystery. Life is a mystery. For what, in the end, is the seed? It is nothing more than the bearer of life. And what, ultimately, is the seed? It is the bearer of the spirit—or, to be more precise, the union of the two is the bearer of the spirit. Can these things truly be investigated? Can they?

Are you going to tell me that microscopes and biology laboratories existed in Saint Cyril’s time? There was nothing of the kind. We may be optimistic that tomorrow we shall know something more. Yes, optimistic—but not excessively optimistic. I shall say nothing further, for of course I am neither a physician nor a biologist. So I ask any listeners who are knowledgeable in these matters to forgive me if, as they say, my account is somewhat incomplete. I am not an expert. But I would tell you this: even now, as humanity considers what it is attempting to create and accomplish outside the human womb, it has been seized with awe. It has been seized with awe. What are we doing now? What are we making here, in the presence of these mysteries of life?

Can you tell me what death is? If you can answer what death is, then you have answered what life is. But we have not answered what life is. We have not. ‘He who gives bodily form in this way to what is most insignificant—can He not raise the fallen body again? And He who fashioned what did not exist—will He not raise what existed and has fallen?’ I shall dwell on the final words, because I have already explained what comes before. That which, he says, does not yet exist. You see, the seed is not a human being. It is destined to become a human being, but it is not one yet.

If seed is discharged, that does not constitute murder or anything of that sort; but when it is united with the ovum, it is a human being. Until then, therefore, it is not yet anything. ‘From what does not exist,’ God brings forth what will come into being: a human being. And so God made the seed according to His design—this incomprehensible thing, this supremely precious thing, this thing worthy of the utmost, the very utmost reverence. Do you hear me? Worthy of the utmost, the very utmost reverence. Yet people play with it, squander it, and use it for their amusement.

God takes what is utterly sacred and uses it to bring forth that which will possess being and existence. Since God does this—and we see it every day—Saint Cyril says to us, ‘Come, let me give you an example from daily life.’ What does not yet exist will come to exist. From non-being you will have being: the child who will be born. Does this not amaze you? So then, if God brings from nothing that which comes into being, will He not raise the human being after death? He need only will it. And when God wills something, He will do it. God does will it, and He has shown this to us in the resurrection of the dead. Let us proceed to the next paragraph.

This is the tenth paragraph. It again refers to something I would rather not discuss, so that I do not become overly detailed. I shall take only two or three lines from the end of the paragraph. He says: ‘Use these arguments, then, when speaking to the Greeks.’ He tells his catechumens to use these proofs—I have explained what he means by proofs—when speaking to the pagans. ‘For with those who do not accept what is written, fight with unwritten weapons, using reasonings and proofs alone.’ There it is, just as I told you at the beginning. With those who do not accept the written word, Holy Scripture, you must speak from what is unwritten.

This is how you will engage with them. That is why he has used all these examples. ‘For among them neither Moses is known, nor Isaiah, nor the Gospels, nor Paul.’ When you speak with people who have no knowledge of these things—pagans, for example—they know neither Moses, meaning the Old Testament, nor the Prophet Isaiah; they know neither the Gospels nor Paul, meaning the epistles. With these four names he encompasses all of the Old Testament—all of Holy Scripture, I beg your pardon. From where, then, will you draw your arguments when speaking to such people? Therefore, these arguments

are only for outsiders, for what we might call external use. We have our own arguments, and our argument, my dear friends, is the Word of God. And the Word of God is trustworthy. ‘The saying is faithful and worthy of all acceptance.’ The Word of God is trustworthy and worthy of complete acceptance. And how do we make the Word of God our own? Through faith. When, through faith, I make the Word of God my own, then I also possess proof—a proof so firm and so powerful that I am ready even to give my life in martyrdom.

I have the truth within me. That is proof. But I have told you where this proof comes from: from the Word of God, which is trustworthy, and from the faith by which we make the Word of God our own, so that it becomes my life, my possession, and my knowledge, and by it I walk through life. May the Lord bless you.

Ευρισκόμενοι, αγαπητοί μου, στις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου, στην 18η κατήχηση, στην παράγραφον 4, συνεχίζομε. Ενθυμείσθε ότι η κατήχηση αυτή αναφέρεται στην Ανάσταση των Νεκρών. Ο Άγιος Κύριλος χρησιμοποιεί ασθενή επιχειρήματα εκ της φύσεως ή της λογικής, όπως είναι η δικαιοσύνη του Θεού, δια τους ασθενώς ακούοντας. Το λέει, δύο φορές μάλιστα το είπε, όπως το είδαμε την περασμένη φορά.

Μιλώ ασθενώς για σένα τον ασθενή. Δηλαδή, εσύ που δεν καταλαβαίνεις πολλά, τότε θα σου πω κάποια επιχειρήματα, αλλά και τα επιχειρήματά μου δεν είναι ατράνταχτα, είναι ασθενή. Γιατί είσαι ασθενής κι εσύ, όπως ακριβώς σε ένα μικρό παιδάκι που σας ρωτά: «Μαμά, ο ουρανός πόσος είναι; Πόσος είναι;» Κι εσείς ανοίγετε τα χέρια σας για να πείτε: «Τόσος είναι ο ουρανός». Αυτό τι είναι; Μια εικόνα μεγαλωσύνης, αλλά είναι πάρα πολύ πτωχή. Για να μη θυμηθώ εκείνο το ανέκδοτο που λέει ότι κάποτε ρωτήθηκε κάποιος, ή μάλλον μπήκε ένας διαγωνισμός, ο ουρανός να μετρηθεί, η απόσταση της Γης και Ουρανού.

Πήρε λοιπόν κάποιος μια καλούμπα σχοινί, φορτώθηκε και λέει εις εκείνον τον βεζίρη, τον βασιλιά —λέει το παραμύθι, παραμύθι με—, λέει: «Βασιλιά μου, εγώ ήθελα να πάρω την κόρη», μου φαίνεται, του βασιλιά, και του λέει: «Εγώ εμέτρησα πόση είναι η απόσταση από τη γη μέχρι τον ουρανό». Λέει: «Πόσο;» Πετάει το σχοινί και λέει: «Τόσο». Λέει: «Πόσο;» «Μέτρησέ το», του λέει, «και θα δεις όσο είναι το σχοινί». Αυτό δεν είναι μία εικόνα; Μια εικόνα. Μια εικόνα όμως είναι πάρα πολύ ασθενής. Αν είναι δυνατόν με τον τρόπο αυτό να πάρουμε επιχειρήματα. Ούτως χρησιμοποιεί τα επιχειρήματα για τον λόγο που σας εξήγησα. Γιατί ομιλεί προς Έλληνας, δηλαδή ειδωλολάτρες, ομιλεί και προς τους Σαμαρίτες. Βέβαια, παρακάτω θα...

χρησιμοποιήσει την Αγία Γραφή, διότι εμείς δεν έχουμε τι άλλο να δούμε και να ακούσουμε παρά από την Αγία Γραφή. Όλα τα άλλα τα επιχειρήματα δεν μας είναι αναγκαία. Πρέπει όμως να τα δούμε, έστω και κάπως σύντομα, να έχουμε μία εικόνα ολοκληρωμένη. Αναφερόμενος μάλιστα εις το θέμα της δικαιοσύνης του Θεού, λέγει, ευρισκόμενοι στην τετάρτη, μου, παράγραφον, όσοι έχετε βιβλίο, σελίδα 234, εις τον στίχον 10. Είναι οι στίχοι ανά 5 στο περιθώριο της κάθε σελίδας: 5, 10, 15 και λοιπά. «Αλλά μη θαυμάσεις δια την υπόθεσιν της κρίσεως». Μην απορρίψεις, γιατί ο Θεός αναβάλλει την κρίση και, συνεπώς, την Ανάσταση των νεκρών. «Πας αγωνιζόμενος, μετά το παρελθείν τους αγώνας, στεφανούται ή καταισχύνεται». Καθένας αθλητής, ας το πούμε, πρέπει να περάσει το αγώνισμα και μετά ή να μη στεφανωθεί, δηλαδή να ντροπιαστεί, ή να στεφανωθεί. «Εκδέχεται πάντων των αγωνιστών το τέλος και ουδέποτε αγωνοθέτης τους έτι αγωνιζομένους στεφανοί, αλλά εκδέχεται πάντων των αγωνιστών το τέλος, ίνα ύστερον διακρίνει, επάγει τα βραβεία και την στεφανηφορίαν». Ούτω και ο Θεός.

«Του αγώνος εν τω κόσμω τούτω συνεστώτος, τέως μεν βοηθεί τοις δικαίοις μερικώς, ύστερον δε αποδίδωσι τους μισθούς αυτοτελώς». Δηλαδή, όπως δεν αποδίδονται τα βραβεία και οι στέφανοι αν δεν τελειώσουν οι αγώνες. Πάρτε τους Ολυμπιακούς Αγώνες που γίνονται. Μόλις κάποιος τελειώσει, τον στεφανώνουν; Στο τέλος όλοι θα τελειώσουν και τότε, αφού όλα τα αγωνίσματα θα τελειώσουν, τότε στο τέλος, την τελευταία ημέρα, έχουμε την απόδοση των βραβείων, των μεταλλίων. Έτσι και ο Θεός, λέγει, περιμένει να τελειώσει η ιστορία. Γιατί τι είναι, παρακαλώ, ο κόσμος; Ο κόσμος μέσα στην ιστορία είναι μέσα σε ένα...

αγωνιστικόν σκάμμα. Θα τελειώσει, λοιπόν, η ιστορία. Δηλαδή, θα φανούν όλοι εκείνοι οι οποίοι θα αγωνιστούν ή δεν θα αγωνιστούν και τότε θα έρθει η κρίση, δηλαδή η ανάσταση των νεκρών. Είναι εκείνο που σας έλεγα πάλι μια περασμένη φορά, αλλά το υπενθυμίζω εδώ επικαίρως, που λέγουν εκείνοι οι οποίοι εσφαγιάσθησαν δια την αγάπη του Αρνίου —είμαι στην Αποκάλυψη—: «Κύριε», λέγει, «πότε θα εκδικηθείς το αίμα μας;» «Περιμένετε λίγο ακόμη, ώστε να μαρτυρήσουν και άλλοι αδελφοί σας». Δηλαδή, να μιλήσουμε τη γλώσσα του Αγίου Κυρίλου, αυτό που λέγει ο Χριστός στην Αποκάλυψη: «Περιμένετε να τελειώσει η ιστορία, να τελειώσουν τα αγωνίσματα, να αγωνιστούν όλοι».

καθένας τι θα αποδώσει, και τότε θα έρθει η αποκατάσταση του σώματός σας, το οποίον εχάσατε με το μαρτύριο. Παράγραφος 5: «Ει δε ανάστασις νεκρών ουκ έστι κατά σε». Δηλαδή, κατά τη γνώμη σου δεν υπάρχει η Ανάσταση των νεκρών. «Διατί τους τυμβωρύχους καταδικάζεις;» Γιατί τότε, λέγει, καταδικάζεις εκείνους οι οποίοι σκάβουν τους τάφους των νεκρών για να κλέψουν κανένα χρυσό δαχτυλίδι ή να βγάλουν τα χρυσά δόντια κάποιου νεκρού; Αυτός είναι ο τυμβωρύχος. «Ει γαρ απόλωλε το σώμα και ανέλπιστος η Ανάστασις...» «Διατί τιμωρείν υπομένει ο τυμβωρύχος;» Εάν, λέγει, χάθηκε το σώμα και δεν υπάρχει η ελπίδα της Αναστάσεως, τότε για ποιο λόγο να τιμωρηθεί ο τυμβωρύχος; Γιατί ο άνθρωπος είπε: «Γιατί να πάει χαμένο ένα δαχτυλίδι χρυσό;» Οι συγγενείς, για λόγους συναισθηματικούς, έθαψαν τον άνθρωπό τους με το δαχτυλίδι το χρυσό. Θυμάμαι κάποτε στο νεκροταφείο εδώ το δικό μας, που είχε πεθάνει μία γυναίκα και φορούσε τη βέρα της. Λέγω: «Βγάλτε τη βέρα και δώσατέ την εις τον σύζυγόν της». Κοντοστάθηκαν εκεί οι άνθρωποι και λένε: «Δεν πειράζει, δεν πειράζει, ας ταφεί με τη βέρα». Το δαχτυλίδι του γάμου, δηλαδή. Ποιος ο λόγος; Κανείς, παρά μόνο συναισθηματικός.

Άλλος σκέπτεται πρακτικά: αν υποτεθεί ότι δεν υπάρχει σεβασμός σε ένα ανθρώπινο σώμα που πέθανε και είναι πλέον νεκρόν και είναι πτώμα, πρακτικά σκέπτεται, σκάβει τη νύχτα, βγάζει το δαχτυλίδι, το πουλάει και παίρνει λίγο ψωμί για τα παιδιά του. Τι το ημαρτημένον; Κι όμως είναι ημαρτημένον. Ο τυμβωρύχος πάντοτε ετιμωρείτο αυστηρότατα από τους νόμους, όχι τους νόμους χριστιανικούς. Ανέκαθεν, ανέκαθεν, ο τυμβωρύχος ετιμωρείτο. Θυμηθείτε όταν οι στρατηγοί δεν περισυνέλεξαν τα σώματα των πνιγέντων στρατιωτών από τη θάλασσα, που τους κατεδίκασαν στην Αθήνα μετά σε θάνατο. Ευθύς...

να καταδικάσουν τώρα τους στρατηγούς σε θάνατο, μόνο και μόνο γιατί δεν μάζεψαν τα σώματα των νεκρών, των ναυαγών στρατιωτών. Γιατί; Ακούστε: «Βλέπεις ότι, καν αρνήται τα χείλη, μένει παρά σοι της Αναστάσεως η συνείδησις αραγής». Ωραία αυτή η παρατήρηση του Αγίου Κυρίλου. Βλέπεις; Το αρνείσαι με τα χείλη σου, ότι δεν υπάρχει ανάσταση. Αλλά μέσα στη συνείδησή σου, εκεί μένει αραγής, χωρίς ρωγμή, η γνώση ότι θα αναστηθούν. Έτσι πια δεν το καταλαβαίνουν. Θα λέγαμε, και οι αρχαίοι λαοί, αγαπητοί μου, αυτήν τη στιγμή δεισιδαιμονία θα ήταν, χωρίς να καταλαβαίνουν. Γιατί; Γιατί απλούστατα είναι βαθιά.

Βαθιά φυτεμένη στον άνθρωπο η Ανάσταση των Νεκρών. Έτσι οι αρχαίοι Έλληνες δικαίως κατεδίκαζαν τους στρατηγούς που δεν μάζεψαν τους ναυαγούς. Έτσι οι Αθηναίοι έφτιαξαν τον Κεραμεικό. Ήτανε το νεκροταφείο τους ο Κεραμεικός, ο τόπος των νεκρών, και προσεφέροντο θυσίες και τα λεγόμενα νεκρικά δείπνα. Έτσι οι Αιγύπτιοι ετοίμαζαν τους νεκρούς και τους ταρίχευαν, γιατί πίστευαν, χωρίς να το καταλαβαίνουν, πιο πολύ σε μια αθανασία, σε μια ανάσταση μπερδεμένη, για να έρθει ο Χριστός να βάλει τα πράγματα στη θέση τους: ότι η ψυχή είναι αθάνατη...

και τα σώματα θα ανασταθούν. Διότι σας ερωτώ —βέβαια αυτό απαιτούσε πολλά λεφτά—, αλλά εν τούτοις αυτή η περίπτωση δείχνει μία πίστη. Γιατί να γίνει η πυραμίδα του Χέοπος και να ταφεί εκεί ο βασιλιάς της Αιγύπτου, αφού βεβαίως υπέστη ταρίχευση και εκλείσθη η πόρτα με πέτρες πελώριες, αφού οι αρχαιολόγοι δεν ξέρουν από πού να μπουν, πού έπρεπε να σκάψουν για να μπουν; Γιατί, αν ήτανε λόγοι συναισθηματικοί, θα υπήρχε η είσοδος, θα πήγαιναν οι συγγενείς του πεθαμένου βασιλιά και θα πήγαιναν εκεί να τον βλέπουν, να κλαίνε. Εκλείσθη η πόρτα.

Δεν μπορούσε πια να μπει εκεί μέσα. Μία πίστις, όπως λέει εδώ: «Μένει παρά σοι της Αναστάσεως η συνείδησις αραγής». Μένει μέσα σου αραγής, χωρίς ρωγμή, η συνείδηση της Αναστάσεως των νεκρών. Έτσι ένιωσε ο αρχαίος κόσμος, αγαπητοί μου. Ωραία η παρατήρηση, λοιπόν, αυτή, έτσι πολύ λεπτή, του Αγίου Κυρίλου. Προχωράει σε άλλα παραδείγματα. Βέβαια, σας είπα, τα παραδείγματα είναι παραδείγματα. Αν το θέλετε, δεν αποτελούν απόδειξη. Να είμαι ειλικρινής. Σήμερα δεν μπορούμε να λέμε ότι αυτά αποτελούν απόδειξη, αλλά είναι, ό,τι λέει η κουβέντα, παραδείγματα, εικόνες.

Μια κατανόηση. Οι αποδείξεις είναι στην Ανάσταση του Χριστού. Το ακούσατε; Είναι στην Ανάσταση του Χριστού. Εκεί είναι οι αποδείξεις της Αναστάσεως των νεκρών και τίποτε άλλο. Όλα τα άλλα είναι περιφερειακά, είναι εικόνες. «Είτα», λέγει, παράγραφος 6, «δένδρον μεν εκοπέν επανθεί». Ένα δένδρο, λέγει, που κόβεται, ξαναπετάει. Εδώ στο οικοτροφείο που μένω, τον χειμώνα, τον βαρύ χειμώνα που είχαμε πέρυσι, ξεράθηκε μια αυτοφυής μανταρινιά. Κάποιο παιδί φέτος έφαγε ένα μανταρίνι και πέταξε κάποια κουκούτσια μέσα. Αυτό φύτρωσε, ήταν μια ωραία μανταρινιά. Βέβαια, τα μανταρίνια ήταν πολύ μικρούτσικα, δεν τρώγονταν, ήταν όμως ωραίο δέντρο.

Λέγω, ξεράθηκε. Ντουπ, ξεράθηκε. Ντουπ. Με χαρά μου σήμερα που έκοψα κάτι χόρτα, είδα και πέταξαν δύο βλαστάρια. Μπα! Ώστε δεν ξεράθηκε. Ξεράθηκε, αλλά δεν ξεράθηκε. Εδώ τώρα, λοιπόν, θέλει να πει: κόβεται ένα δένδρο, λέγει, «και εκκοπέν» —συγγνώμη— «και επανθεί». Ξαναπετάει πάλι. «Άνθρωπος δε εκκοπείς ουκ ανθεί;» Όταν εκκόπτεται, θα λέγαμε, από το, πώς το λένε εκείνο, το δρεπάνι του θανάτου, όπως παριστάνουμε τον θάνατο, αυτός, λέγει, δεν ξανανθεί ο άνθρωπος, δεν ξαναπετάει βλαστάρι; Δηλαδή δεν ανασταίνεται; «Και τα σπαρέντα και θερισθέντα μένει εις άλωνας· άνθρωπος δε θερισθείς...» «του κόσμου τούτου ου μένει εις άλωνα;» Όλα, δηλαδή, θερίζονται και μπαίνουν στο αλώνι. Ο άνθρωπος που θερίστηκε από την παρούσα ζωή δεν μένει μέσα στο αλώνι; «Και αμπελώνος κλήματα και δένδρων κλάδοι αποτμηθέντα παντελώς και μεταφυτευθέντα ζωοποιείται και καρποφορεί· άνθρωπος δε, δι' ον κακείνα εστί» —σ' αυτό θα μείνω— «πεσών εις γην, άρα ουκ αναστήσεται;» Προσέξτε, αγαπητοί μου, αυτό το σημείο. Θα μας το πει και λίγο πιο κάτω, στην επ... λίγο πιο κάτω. Για ποιον να γίνει το σιτάρι, το κριθάρι, το καλαμπόκι, αφού μίλησε για άλογα, για τον άνθρωπο; Αυτά, λέγει...

ξαναφυτρώνουν, αυτά που γίνανε για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος, χάρη του οποίου γίνανε αυτά, δεν ανασταίνεται; Προσέξτε, είναι ένα πολύ ωραίο σχήμα, ωραίο επιχείρημα, αλλά δεν το αναλύω πιο πολύ, γιατί θα το βρούμε λίγο πιο κάτω και θα ήθελα ακόμη κάτι να συμπληρώσω. «Ως εν συγκρίσει δε των καμάτων ποιον μείζον, ανδριάντα τον μη όντα πλάσαι εξ αρχής, ή τον πεσόντα αναχωνεύσαι πάλιν εις το αυτό σχήμα;» Πες μου, λέει, τι είναι πιο εύκολο; Να φτιάξεις από ύλη που δεν είναι παρούσα ένα άγαλμα, έναν ανδριάντα...

αυτό κατόπιν να το ξαναδιαλύσεις και να γίνει από τα υλικά εκείνο που ήταν; Τώρα, λέει, ποιο είναι πιο εύκολο; Να τον κάνεις ενώ δεν είχες υλικά ή από τα υλικά που ήταν φτιαγμένο το άγαλμα να το ξαναφτιάξεις; Λοιπόν, ακούστε εδώ. Προσέξτε, αυτό είναι πολύ σπουδαίο επιχείρημα. «Ο εκ του μη όντος ποιήσας ημάς Θεός, άρα τους όντας και πεσόντας εγείρειν πάλιν αδυνατεί;» Από πού μας έκανε ο Θεός; Εκ του μη όντος, εκ του μηδενός. Δεν επήρε ύλη και μας κατασκεύασε. Εγώ, λοιπόν, υπάρχω σαν ύπαρξη, υπάρχω, πεθαίνω.

Υλικό από το οποίο ο Θεός με κατασκεύασε, διαλύομαι πάνω στη γη. Τώρα, αφού με έκανε εκ του μηδενός, που είναι το πιο δύσκολο, να με αναστήσει είναι δύσκολο στον Θεό; Ασφαλώς, λοιπόν, αφού με έκανε εκ της ανυπαρξίας, πολύ παραπάνω να με αναστήσει εκ της υπάρξεως. Το λέει αυτό ωραιότατα για εκείνους οι οποίοι θα έλεγαν ότι δεν έχει δύναμη ο Θεός. Μα με έκανε εκ του μηδενός ο Θεός και δεν θα με κάνει εκ του όντος, αφού με έκανε εκ του μη όντος; «Αλλά απιστείς τοις γεγραμμένοις περί της Αναστάσεως, Έλλην τυγχάνων». Αλλά συ, λέει, μένεις εκεί, επιμένεις να απιστείς, γιατί συ ειδωλολάτρης. Σας εξήγησα την περασμένη φορά...

η λέξις Έλλην δεν σημαίνει τον Έλληνα, αλλά σημαίνει τον ειδωλολάτρη, διότι πλέον η λέξις, ο όρος Έλλην, έγινε αυτό: ειδωλολάτρης. «Εκ της φύσεως των όντων βλέπε τα πράγματα και εκ των μέχρι σήμερον φαινομένων εννόησον». Δες τα πράγματα, βλέπεις πώς έχουν τα πράγματα, και να εννοήσεις από τη φύση τους τα πράγματα. «Σπείρεται σίτος ή, ει τύχοι, άλλο τι των σπερμάτων γένος». Το παράδειγμα που θα πει τώρα το λέει ο Απόστολος Παύλος στο 15ο κεφάλαιο, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή. «Πεσών δε ώσπερ τελευτά και σήπεται...»

«Έστη άχρηστος εις βρώσιν λοιπόν; Αλλ' ο σαπείς εγείρεται χλοερός και μικρός πεσών εγείρεται κάλλιστος». Θα μου πεις, λέει ο Απόστολος Παύλος, και πώς ανασταίνονται οι νεκροί; Έλα, άφρον, να σου πω. Όταν το στάρι το σπέρνεις, είναι ένας κόκκος μόνο κι αυτός μάλιστα σαπίζει. Και σας εξηγώ, βέβαια —και πρέπει, νομίζω, να το ξέρουμε όλοι αυτό— ότι ένας καρπός δεν είναι παρά το περίβλημα ενός φύτρου. Αυτό το περίβλημα ενός φύτρου είναι η πρώτη κοπριά, θα λέγαμε, η πρώτη τροφή του σπόρου που θα αρχίσει να βλαστάνει. Θα πετάξει το φύτρο προς τα πάνω, τη ρίζα προς τα κάτω, και θα πάρει τις πρώτες τροφές. Πάρτε ένα φασόλι. Είναι το φύτρο και η ρίζα. Θα βγει, λοιπόν, το φύτρο προς τα πάνω, η ρίζα προς τα κάτω.

Τα δύο είναι οι κοτυληδόνες. Τι είναι; Είναι η πρώτη τροφή που θα τραφεί το φασόλι για να αναπτυχθεί. Πάρτε το αυγό. Μέσα δεν είναι ολόκληρο πουλάκι. Το πουλάκι είναι το σπέρμα μέσα εκεί. Τι είναι όλο το άλλο; Είναι το νεράκι και το φαγάκι που το αναπτυσσόμενο πουλάκι θα φάει. Αυτό, λοιπόν, μεγαλώνει και τρώει, μεγαλώνει και τρώει. Και όταν μεγαλώσει και φαγωθεί όλο το υλικό μέσα, τότε βγαίνει από το αυγό. Μένει, λοιπόν, ολόκληρο το αυγό, το πουλί. Έτσι, λοιπόν, και εδώ πέρα, αγαπητοί μου, σαπίζει το σιτάρι. Σαπίζει το περίβλημά του για να γίνει η τροφή του φύτρου. Έτσι, λέγει, και ο Θεός θα κάνει τον άνθρωπο. «Σήπεται», λέει ο Απόστολος Παύλος, το χρησιμοποιεί και ο Άγιος Κύριλος. Σας...

Σαπίζει στη γη, αλλά βγαίνει νέο στάχυ, καινούριο, όπως λέει εδώ, «κάλλιστον», «μικρός πεσών εγείρεται κάλλιστος». Έτσι, ξαναλέγω, και του Αποστόλου Παύλου είναι εικόνα, δεν είναι απόδειξη. Θα το ξαναπώ άλλη μία φορά. Είναι εικόνα, δεν είναι απόδειξη. Εικόνα, παράδειγμα, όπως συμβαίνει εδώ κι εκεί. Γιατί το λέγω και το τονίζω; Γιατί μπορεί να πει κανείς, με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, αυτά όλα τα απορρίπτουμε. Ναι, απορρίψτε τα, διότι απλούστατα δεν είναι η απόδειξη, αλλά είναι η διασάφηση. Είναι μια εικόνα που θέλει να σου δείξει κάτι. Ξαναλέω άλλη μία φορά.

Απόδειξη είναι στην Ανάσταση του Ιησού Χριστού. Εκεί είναι η απόδειξη. Γι' αυτό, όσοι μιλάτε για την Ανάσταση των νεκρών, θα επιμένετε στην Ανάσταση του Χριστού. Μάλιστα θεολόγοι στα γυμνάσια και τα λοιπά, μην πελαγοδρομείτε. Ανεστήθη ο Χριστός, θα αναστηθούν οι νεκροί. Τελείωσε. Ποιο το επιχείρημα; Ότι ο Χριστός ανεστήθη. Αυτό είναι η απόδειξη με Α κεφαλαίο. Και προχωράει: «Ο δε σίτος δι' ημάς γέγονεν· διά γαρ την ημετέραν χρήσιν γέγονεν ο σίτος και τα σπέρματα, ου δι' εαυτά. Είτα τα μεν δι' ημάς γενόμενα νεκρούμενα ζωοποιείται· ημείς δε άρα, δι' ους γέγονεν κακείνα...»

«νεκρωθέντες ουκ εγειρόμεθα;» Αυτά γίνανε για μας. Και εκείνα ανασταίνονται, εντός εισαγωγικών ανασταίνονται. Εμείς δεν θα αναστηθούμε; Αφού αυτά δεν έγιναν για τον εαυτό τους, αλλά έγιναν για μας. Εδώ, λοιπόν, επειδή επαναλαμβάνει αυτό το σημείο, ακούστε να σας πω ακόμη κάτι συμπληρωματικό. Όταν ήμουνα πρώτη, Δευτέρα, οκταταξίου γυμνασίου, ο φυσικός που μας έκανε φυσική —όχι, χημεία, κάναμε φυσική, όχι τ' άλλο—, θυμάμαι, μας είπε το εξής. Και γιατί τα θυμάμαι; Θα μου πείτε: «Αυτό θυμάσαι;» Ναι, γιατί με ταλαιπώρησε πάρα πολλά χρόνια αυτό. Γι' αυτό θυμάμαι.

Για μια στιγμή είπε ότι οι καρποί, όλοι που υπάρχουν, έγιναν για τον εαυτό τους. Θεωρεί, π.χ., το μήλο έγινε για να γίνει το νέο μήλο, η νέα μηλιά και ούτω καθεξής. Αυτός ήταν και λίγο έτσι χωριάτης, αυτός ο καθηγητής μας. Βέβαια, να σας πω ότι οι μαθητές τον έλεγαν Μπακάλη, επειδή ήταν χονδρός και, όταν έτρωγε, πέφταν τα φαγιά πάνω στην ποδιά, από απ' έξω πέφταν, και ήταν πάντα βρόμικος.

Ευχαριστώ. Τα παιδιά, ξέρετε, βγάζουν και τα παρατσούκλια. Πώς τα θυμήθηκα τώρα; Μπακάλη τον έλεγαν. Λοιπόν, σαν Μπακάλης που ήταν —ακούσατε τι μας απήντησε· δεν ήταν μπακάλης, καθηγητής ήταν—, απαντάει με μια λιγάκι ωμή γλώσσα: «Αμ τι...»

νομίζετε πως οι καρποί γίνανε για την αφεντιά σας; Έγιναν για να διαιωνίζονται, να διαιωνίζεται το φυτικό βασίλειο. Εκείνο, «για ποιον έγιναν;», για την αφεντιά σας; Εγώ το κράτησα αυτό. Έγιναν ή δεν έγιναν για μας οι καρποί; Όπως και κάποτε άλλοτε με απασχόλησε το εξής. Δεν είναι γελοίο. Είχα πει: «Ο Ερμής του Πραξιτέλους είναι αμυθήτου αξίας». Αμυθήτου αξίας. Δεν έχει αξία. Πώς το λένε; Δεν μπορείς να πεις ότι έχει τόσο, τόσα εκατομμύρια δολάρια. Δεν μπορείς να το πεις. Εάν, λοιπόν, θα έπρεπε κάποτε να θυσιαστεί ένας άνθρωπος για να περισώσει το άγαλμα.

Θα ίσχυε; Έλεγα ναι, γιατί είναι ένα έργο τέχνης που ανήκει σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Χρόνια με ταλαιπώρησε και αυτό. Βέβαια, ήμουν μικρός όταν τα σκέφτηκα αυτά. Έπρεπε να περάσουν πολλά χρόνια για να δώσω την απάντηση ότι, όσο υψηλής καλλιτεχνίας κι αν είναι το άγαλμα του Ερμού του Πραξιτέλους, αναμφισβητήτως δεν είναι όμως άνθρωπος, ενώ ο άνθρωπος είναι η εικόνα του Θεού και θα κερδίσει τη Βασιλεία Θεού, όχι το άγαλμα. Αυτό δε που μοιάζει λιγάκι αφελές, θα δείτε ότι δεν είναι αφελές. Όταν μέχρι σήμερα οι καλλιτέχνες λέγουν ότι η τέχνη είναι ανωτέρα από τον άνθρωπο και βγάζουν εκείνο το ταλαίπωρο δόγμα,

«τέχνη για την τέχνη», στην πραγματικότητα ξέρετε τι υποστηρίζουν; Αυτό που εγώ είχα σαν πρόβλημα: αν θα πρέπει κάποιος να θυσιαστεί για τον Ερμή του Πραξιτέλους. Όχι. Ο άνθρωπος έχει αξία, όχι το άγαλμα. Και, αν το θέλετε, όσο υψηλής τέχνης κι αν είναι, δεν είναι παρά ένα ανθρώπινον κακέκτυπον. Δεν προσβάλλω την τέχνη, εμένα μ' αρέσει κι εμένα, αλλά δεν είναι παρά ένα ανθρώπινον κακέκτυπον, διότι μιλάει το άγαλμα; Τρώει το άγαλμα; Σκέφτεται το άγαλμα; Όχι. Ναι, θαυμάζουμε την τέχνη, αλλά δεν παύει από του να είναι ένα αντίτυπον του ανθρώπου και μάλιστα, δεν προσβάλλω την τέχνη, κακέκτυπον, γιατί

πόσο απέχει ένα άγαλμα από τον άνθρωπο; Ο ανδριάς ενός ήρωος, του Κολοκοτρώνη, πόσο απέχει ο Κολοκοτρώνης από το άγαλμά του; Πόσο λέτε απέχει; Μετρήστε πόσο απέχει. Έτσι και εδώ πέρα οι καρποί γίνανε. Είπαμε, «η τέχνη για την τέχνη». Μην νομίζετε πως είναι απλά έτσι φτηνά. Είναι σημαντικά πράγματα αυτά. Δεν έγινε η τέχνη για την τέχνη, έγινε για τον άνθρωπο. Υπηρετεί τον άνθρωπο η τέχνη και, αν η τέχνη βρομάει, δεν μπορεί να υπηρετήσει την εικόνα του Θεού, που είναι ο άνθρωπος. Δεν μπορείς να οχυρωθείς εν ονόματι της τέχνης, να προβάλλεις βρόμικα πράγματα και να επικαλείσαι την τέχνη, και πολλές φορές και στο δικαστήριο. «Α, κύριε Πρόεδρε, η Τέχνη με Τ κεφαλαίο». Ε, λοιπόν...

πώς βάλλεται ο άνθρωπος; «Μα, είναι η τέχνη». Δεν είναι αφελή, σημαντικά. Και εδώ δεν έγιναν για τον εαυτό τους οι καρποί. Δεν έγινε το ζωικό και το φυτικό βασίλειο δι' εαυτό. Δεν έγινε, αγαπητοί μου, ο κόσμος για τον εαυτό του. Έγινε για τον άνθρωπο. Είναι τεραστίας σημασίας, αξίας αυτό που σας λέγω. Και προχωρούμε, αγαπητοί μου, στην εβδόμην παράγραφον. «Χειμέριος ο καιρός, ως οράς. Έστηκε τα δένδρα νυν ως νεκρά. Πού γαρ τα φύλλα της συκής; Πού και οι βότρυες της αμπέλου;»

«Εν χειμώνι ταύτα νεκρά και εν έαρι χλοερά. Και όταν ο καιρός παραγένηται, τότε ώσπερ από νεκρώσεως αποδίδοται ζωοποίησις. Ειδώς γαρ ο Θεός την σην απιστίαν, εν τη φαινομένη ταύτη Αναστάσει προετυπώσατο κατ' ενιαυτόν, ίνα βλέπων τα εν τοις αψύχοις και επί των εμψύχων λογικών πιστεύσης». Βλέπεις, έρχομαι, θα λέγει, στον χειμέριον καιρόν, στον καιρό που είναι χειμώνας, περίοδος χειμώνος. «Ως οράς», μια μικρή λεξούλα προδίδει ότι έγιναν οι κατηχήσεις σε περίοδο χειμώνος, δηλαδή μετά από την πτώση των φύλλων και προ της ανοίξεως.

Τα φύλλα βγαίνουν από τα δένδρα. Λέει: «Ο καιρός είναι χειμωνιάτικος, ως οράς, όπως βλέπεις». Ξέρετε πολλές φορές από πού μπορούμε να καταλάβουμε μερικά πράγματα; Είναι εσωτερικές μαρτυρίες. Πότε γράφτηκε αυτό, πώς γράφτηκε, σε ποιο τόπο, πού, πώς, τι. Και βγάζουμε συμπεράσματα από εσωτερικές λεγόμενες μαρτυρίες. Όταν εγώ λέω, παραδείγματι, σε εσάς: «Αγαπητοί μου, εδώ στον Άγιο Χαράλαμπο της Λαρίσης», ένας που το ακούσει, ξέρω εγώ, στην Αμερική, θα πει: «Α, λοιπόν, έγιναν οι ομιλίες αυτές στον Άγιο Χαράλαμπο της Λαρίσης». Ή: «Από σήμερα, στο έτος που βρισκόμαστε, το 1989». «Α, ώστε λοιπόν η ομιλία έγινε το 1989». Βγαίνουν δηλαδή αυτές οι μαρτυρίες και είναι χρήσιμα στοιχεία για εκείνους που μελετάνε, εννοείται, τα

συγγράμματα, τα βιβλία, τα αρχαία βιβλία και τα λοιπά. Λοιπόν, ίδε, βλέπε, τώρα τα δέντρα δεν έχουν φύλλα, είναι σαν νεκρά. Όταν θα έρθει... γιατί πού είναι, λέει, η συκιά; Πού είναι της συκιάς τα φύλλα; Πού είναι, λέει, τα σταφύλια των κλημάτων; Δεν υπάρχει τίποτα από όλα αυτά. Μοιάζουν σαν νεκρά. Όταν θα έρθει όμως ο καιρός, τότε αυτά θα ζωοποιηθούν.

Θα βγάλουν πάλι φύλλα και καρπούς. Και αυτό το έκανε ο Θεός. Ξαναδιαβάζω τη φράση, γιατί βλέπετε, ναι μεν είναι υποδείγματα και παραδείγματα που δεν έχουν την απόδειξη, αλλά έχουν μια διασάφηση, είναι εικόνες, όμως είναι μερικά σημεία πάρα πολύ πολύτιμα: «Ειδώς γαρ ο Θεός την σην απιστίαν».

«Εν τη φαινομένη ταύτη Αναστάσει προετυπώσατο κατ' ενιαυτόν». Γνωρίζοντας, λέγει, ο Θεός τη δική σου την απιστία, έκανε αυτά τα κτίσματα να φαίνονται έτσι και κάθε χρόνο να γίνεται αυτή η Ανάσταση, τρόπον τινά, για να σου καλύψει την απιστία. Επάνω σε αυτό έχω να κάνω το εξής σχόλιο. Προσέξατε αυτό το σχόλιο. Οπότε υπάρχει μία μικρή αναθεώρηση σε εκείνα που σας είπα, ότι είναι εικόνες. Μικρή αναθεώρηση. Ο Θεός έκανε την κτίση κατά τέτοιον τρόπο που ήθελε να τον διδάσκει. Και η διδασκαλία αυτή είναι μέσα στα ίδια τα κτίσματα.

Διδασκαλία και ηθική και δογματική. Ηθική μεν, όταν λέγει ο Μέγας Βασίλειος και οι άλλοι Πατέρες, όσοι μίλησαν για τα ζώα —είναι γνωστό ότι ο Μέγας Βασίλειος έγραψε, ανέλυσε την Εξαήμερο του Μωυσέως κλπ., κλπ., και έβαλε τόση θεολογία μέσα σε αυτές του τις ομιλίες— λέγει ότι ο Θεός έκανε τα ζώα για τη διδασκαλία σου. Όταν κάνει τα ζώα, πρώτα-πρώτα τα κάνει για να σε εξυπηρετήσουν, εσένα τον άνθρωπο, να σε εξυπηρετήσουν, όπως είναι τα υποζύγια κτλ. Να σου δώσουν τα προϊόντα των, το μαλλί τους, το γάλα τους, την κοπριά τους.

Να σου δώσουν το κρέας τους, να σου δώσουν την ψυχαγωγία τους, όταν έχουμε τα καναρίνια, τα πουλιά ή έχουμε άλλα ζωάκια τα οποία μας διασκεδάζουν, και να σε διδάξουν ακόμα, να σε διδάξουν ηθικήν διδασκαλία. Να δεις ότι ο χοίρος αγαπάει τον βούρκο και σε διδάσκει αρνητικά. Πρόσεξε, μη μοιάζεις σαν τον χοίρο και πέφτεις στον βούρκο της αμαρτίας. Θα σε διδάξει την καθαριότητα, όπως είναι η γάτα, η οποία δεν λερώνει πουθενά. Σας το έχω και άλλη φορά πει. Ναι, αλλά μου είναι προσφιλές θέμα. Θα μου πείτε γιατί μου είναι προσφιλές. Γιατί με έχει εκπλήξει, γι' αυτό μου είναι προσφιλές.

Λέγει ότι θα πάρεις στην έρημο —μη λερώνετε τους τόπους από εδώ και από εκεί, τα κάνετε Βεσπασιανές, αποχωρητήρια— τι θα κάνετε; Θα έχετε ένα ξύλο στη μέση σας, ένα κλώμα θα λέγαμε, και θα ανοίγετε ένα λακκάκι, γιατί δεν λέγει αποχωρητήρια, ήσαν μετακινούμενοι, ένα λακκάκι, και θα ξαναθάβετε τα κόπρανά σας. Εύγε σας. Αυτό το κάνει η γάτα. Ε, δεν με διδάσκει λοιπόν η γάτα ότι θα σκάψω, θα αφοδεύσω και κατόπιν θα σκεπάσω, για να μην είναι αηδία; Τι λέγει; Ότι ο Θεός περιπατεί στο στρατόπεδό σου. Περιπατεί ο Θεός; Ο Θεός είναι πανταχού παρών, τα βλέπει όλα. Καταλάβατε; Καταλάβατε γιατί τα λέει όλα αυτά; Να μην σε αποστραφεί, να δει βρομιές μέσα στο στρατόπεδό σου.

Και η γάτα, εξ ενστίκτου η γάτα, σκάπτει ένα λακκάκι. Δεν το έμαθε από τη μάνα της η γάτα, εξ ενστίκτου, για να σε διδάξει πώς να διατηρείς καθαριότητα. Να δεις την πραότητα ενός ζώου ή τον θυμό του ή τη μνησικακία του —αναφέρεται στην καμήλα— και ούτω καθεξής. Όλα αυτά τι σημαίνουν; Σημαίνουν ότι τα ζώα διδάσκουν. Συνεπώς, αν έτσι έχουν τα πράγματα, η κτίση ολόκληρη μας διδάσκει. Τότε γιατί ο Θεός μέσα στην κτίση δεν έβαλε υποδείγματα, προσέξτε, όχι ηθικής διδασκαλίας μόνο, αλλά και δογματικής διδασκαλίας; Πού; Πώς η δογματική διδασκαλία;

Το σύμπαν είναι τόσο απέραντο, ασυλλήπτως. Είναι αυτό το σύμπαν το πεπερασμένον άπειρον. Ακούστε τι είπα, αυτό το αντιφατικό: το πεπερασμένον άπειρον. Και είναι δημιούργημα. Ο Θεός πόσος; Εάν ο ήλιος είναι τόσο καυστικός, φοβερός, παρότι απέχει τόσο μακριά, ο Θεός, πυρ καταναλίσκον, πόσος; Ώστε, λοιπόν, δεν μπορούμε να πούμε ότι το σύμπαν διδάσκει μόνο ηθική, αλλά και δογματική. Ώστε να μην ξεχνάτε ότι ο αρχαίος κόσμος ανήχθη εις την έννοια του Θεού και των ιδιοτήτων Του, των ενεργημάτων Του, την κτίσιν. Μην το ξεχνάτε αυτό. Ο αρχαίος κόσμος, οι αρχαίοι Έλληνες, πήραν μια εικόνα του Θεού: εάν το σύμπαν αυτό, ο Θεός πόσος; Αλλά όμως, προσέξτε τώρα και αυτό. Θα μου πείτε: «Δεν μπορούμε να κάνουμε ταύτιση των πραγμάτων, ώστε αυτά να αποτελέσουν απόδειξη».

Αλήθεια. Γιατί δεν αποτελούν απόδειξη, όπως κατά τα προηγούμενα; Γι' αυτό σας είπα ότι, αν έτσι σκεφτούμε, κάνουμε μία μερική αναθεώρηση: ότι δεν είναι αποδείξεις, αλλά είναι ενδείξεις ή διασαφιστικές εικόνες. Για έναν που έχει πολλή απλότητα νου είναι αποδείξεις. Για εκείνον που δεν έχει απλότητα νου είναι ενδείξεις ή εικόνες διασαφιστικές. Λοιπόν, προσέξτε τώρα εδώ πέρα.

Ο Θεός δεν ήθελε να δώσει διά των κτισμάτων απόδειξη, αλλά ένδειξη. Γιατί, λέει; Για να αφήσει περιθώρια εις την πίστη. Διότι, όταν σου έλεγε ότι ένα και ένα κάνει δύο, τότε πού το περιθώριο της πίστεως;

Ωραία! Αφήνει, λοιπόν, περιθώρια. Αυτό που σας είπα είναι πολύ μεγάλης σημασίας. Αν ο Θεός —πρέπει να το φέρω πιο κοντά μας το θέμα— έκανε θαύματα τον καιρό που ήταν στη γη, αν η Εκκλησία έκανε θαύματα διαρκώς, μέρα-νύχτα, στη συχνότητα και την ποιότητα

των θαυμάτων του Ιησού, τότε πού είναι η πίστη; Θα άφηνε περιθώριο για την πίστη; Σήμερα μου έλεγαν ότι ένα παιδί, ένας φοιτητής —αν και δεν ήταν ακριβώς όπως μου το είπε η μητέρα του, το παιδί είναι θαυμάσιο, αλλά θα το πω σαν παράδειγμα, σαν περίπτωση— ότι δεν πέτυχε. Δεν πέτυχε, δεν πέτυχε και μήπως απεγοητεύθη, τα έβαλε με τον Θεό: «Γιατί ο Θεός να μη με βοηθήσει;» Πόσα παιδιά πρέπει να το λένε αυτό: «Γιατί ο Θεός να μη με βοηθήσει;» Μα, αν έπρεπε να σε βοηθά για να πιστεύεις Εκείνον, τότε η πίστη σου θα έμπαινε μέσα στη διαδικασία της αποδείξεως. Θα το ξαναπώ άλλη μια φορά. Τότε η πίστη σου θα

έμπαινε —που πιστεύεις στον Θεό— θα έμπαινε στη διαδικασία της αποδείξεως. Και τότε ποια είναι η αξία της πίστης στον Θεό; Το αντιλαμβάνεσθε, αγαπητοί μου; Ξαναλέγω, λοιπόν, και κλείνω αυτό το σημείο, ότι ο σκοπός είναι να αφήσει περιθώρια για την πίστη ο Θεός. Μετά λέει: «Ή τα μεν, η μέλισσα, ως ύδατι πολλάκις αποπνιγείσα», δηλαδή, «και μυιών γένη χειμώνος ακίνητα». Δηλαδή αναφέρεται στις μύγες, τις μέλισσες, αναφέρεται στη χειμερία νάρκη των ζώων εκείνων που πέφτουν, όπως είναι τα φίδια, οι αρκούδες και άλλα πράγματα. Έντομα πολλά πέφτουν στη χειμερία νάρκη, σαύρες κλπ.

Λέγει: «Ο το ζην παρεχόμενος παρά φύσιν, ούτως άρα ημίν, δι' ους και ταύτα εποίησεν, ου χαρίζεται;» Εκείνα που χάρισε εκ της χειμερίας νάρκης να ξανασηκώνονται, σε μας δεν θα χαρίσει την Ανάσταση; Μετά ακολουθεί μια ολόκληρη παράγραφος, η ογδόη, η οποία αναφέρεται εις τον λεγόμενον Φοίνικα. Ο Φοίνιξ δεν είναι ο φοίνικας το φυτό. Είναι ένα πτηνό το οποίο είναι μυθικό, το οποίο εκείνη την εποχή θεωρείται ότι δεν είναι μυθικό, αλλά είναι πραγματικό. Και επειδή επιστεύετο ως πραγματικό, δεν διστάζει ο Άγιος Κύριλος να το χρησιμοποιήσει και αυτό ως παράδειγμα. Σας εξήγησα ότι δεν μπορούμε να πούμε «αντέχουν, δεν αντέχουν αυτά και είναι για μια κάποια άλλη εποχή». Όχι. Απλώς παίρνει κάποιο υλικό η φύση.

για να κάνει διασάφηση. Το είπα πέντε-δέκα φορές, διασάφηση στους απλουστέρους. Και, συνεπώς, πηγαίνουμε στην ενάτη παράγραφο. «Αλλά επειδή μακράν και σπάνιον του Φοίνικος το σημείο». Και μακρινό, λέει, και σπάνιο το φαινόμενο, το σημείο, το θαύμα αυτό του Φοίνικος, αυτού του πτηνού. Είναι εκείνο το πτηνό που υπάρχει, υπήρχε στα τάλιρα. Προσέξτε, εκείνο το πτηνό με τα ανοιγμένα φτερά, έτσι φτερά, μες στα τάλιρα. Αυτό είναι ο Φοίνιξ, ο οποίος, λέγει, το είχανε και μετά την Επανάσταση του 1821 σαν σύμβολον, και είναι το σύμβολο ότι ένας λαός αναγεννάται από την τέφρα του, δηλαδή από τη στάχτη του. Κι εδώ ο...

Τι μύθος είναι; Ο Φοίνιξ, λέει, απέθνησκε και ανεγεννάτο μέσα από το σαπισμένο του, θα λέγαμε, σώμα. Λοιπόν, «λαβέ την απόδειξιν εκ των καθημερινών φαινομένων συ, πάλιν». Ας πάρουμε, λέει, την απόδειξη —γιατί για τους απλούς αναμφισβήτητα είναι απόδειξη, για τους απλούς— από καθημερινά φαινόμενα. Και έχει το εξής παράδειγμα: «Προ εκατόν ετών ή διακοσίων, ημείς πάντες, όλοι εδώ που βρισκόμαστε, οι τε λαλούντες και ακούοντες», που είμαι και εκείνοι που μιλούνε και εκείνοι που ακούνε, πού βρισκόμαστε;

Πού είμαστε πριν από διακόσια χρόνια; Βάζει εκατό ή διακόσια, γιατί μπορεί να 'ναι κανείς και εκατόν πέντε ετών ή εκατόν ενός ετών. Πριν, λοιπόν, από διακόσια χρόνια, αγαπητοί μου, πού είμαστε; Το σκεφτήκατε; «Άρα ουκ οίδαμεν της ημετέρας υποστάσεως των σωμάτων την υπόθεσιν; Ουκ οίδας πως εξ ασθενών και αμόρφων και μονοειδών πραγμάτων γεγόναμεν;» Δεν γνωρίζεις ότι από ασθενή, θα πει που δεν έχουν δύναμη, από άμορφα, που δεν έχουν μορφή, και μονοειδή; Τι είναι τα μονοειδή; Που είναι ένα μόνο πράγμα. Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

Ένα ποτήρι έχω νερό. Από εκεί γεννόμεθα. Είναι το σπέρμα, το οποίο είναι... Τι δύναμη έχει το σπέρμα, το ανθρώπινο σπέρμα; Είναι άμορφο, είναι ασχημάτιστο, υγρόν και μονοειδές. Βλέπει κανείς, ας πούμε, είναι μια ουσία, δεν είναι σύνθετον. Ότι από αυτό, λέγει, γεννιόμαστε. Το σκέφτηκε; «Και εκ του μονοειδούς και ασθενούς μορφούται ζων άνθρωπος». Μορφούται. Μορφώνω θα πει σχηματίζω. Σχηματίζεται από αυτό το πράγμα ένας ζωντανός άνθρωπος. «Και το ασθενές σαρκωθέν».

που είναι ασθενικό, σαρκώνεται, «εις νεύρων ισχυρότητα μεταβάλλεται», δηλαδή αποκτώνται ισχυρά νεύρα, «εις οφθαλμών λαμπρότητα», ωραία μάτια, λαμπρά μάτια, «ρινός όσφρησιν», η μύτη που μυρίζει, «ώτων ακοήν και γλώσσαν λαλούσαν», αυτιά που ακούνε, γλώσσα που μιλάει, «και καρδίαν πάλλουσαν», και καρδιά που χτυπά, «και χειρών εργασίαν», τα χέρια κάνουν τις δουλειές, «και ποδών δρόμον», και τα πόδια κινούνται, «και παντοίαν ιδέαν μελών». Ώστε από κείνο το πραγματάκι γίνεται ο άνθρωπος, από κείνο. Και το ασθενές εκείνο, δηλαδή το σπέρμα, Γίνεται ναυπηγός και οικοδόμος και αρχιτέκτων και παντοίας τέχνης εργάτης, και εργάτης κάθε τέχνης, και στρατιώτης και άρχων και νομοθέτης και βασιλεύς, από κείνο το σπέρμα. «Εξ ευτελών πραγμάτων ποιήσας ημάς ο Θεός», από πολύ ευτελή, φτωχά, που είναι το σπέρμα, από κει, λέει, ευτελές, φτωχό, από κει μας έκανε ο Θεός, «άρα τους πεσόντας εγείρειν ου δύναται;» Ώστε εκείνους οι οποίοι θα πεθάνουν αδυνατεί να μας αναστήσει; Αγαπητοί μου, όσα κι αν η βιολογία

εγνώρισε, καταπληκτικά πράγματα έχει γνωρίσει η βιολογία. Μέσα στο σπέρμα του ανθρώπου τι γίνεται, νομίζω ότι στο τέρμα δεν θα φτάσει ποτέ. Δηλαδή στον πυθμένα της βιολογίας του σπέρματος δεν θα φτάσει ποτέ. Ποτέ. Διότι θα μου πείτε: «Πώς και πού το ξέρεις και πώς το προεξοφλείς;» Θα σας το πω πολύ απλά. Ωραία, είδες από πού ξεκινάει αυτό που λέμε άνθρωπος. Το πνεύμα του μπορείς να το ερευνήσεις μέσα στο σπέρμα; Ερεύνησε το σπέρμα. Τη ζωή την ερευνάς; Ούτε αυτήν, θα σας πω γι' αυτήν. Το πνεύμα, μπορείς το πνεύμα να το ερευνήσεις; Τι έχεις να πεις γι' αυτό; Πόσο θα σκαλίζεις για να το βγάλεις;

Και το φαινόμενο της ζωής; Λες, αποτελείται από εκείνο, από εκείνο, από εκείνο, από εκείνο. Για να τα επαναλάβω αυτά στο εργαστήριο, να πάρω τα ίδια, ίσες ποσότητες, κάτω από ειδικές συνθήκες θερμοκρασίας κ.λπ. Μπορείς να πετύχεις τη ζωή; Τι είναι η ζωή; Μυστήριο. Μυστήριον η ζωή. Γιατί τι είναι, στο τέλος τέλος, το σπέρμα; Δεν είναι παρά φορέας της ζωής. Τι είναι επιτέλους το σπέρμα; Φορέας του πνεύματος και, μάλιστα, να είμαι ακριβέστερος, η ένωση των δύο είναι ο φορέας του πνεύματος, να είμαι ακριβέστερος. Αυτά μπορούν άραγε να ερευνηθούν; Μπορούν;

Μου πείτε ότι στην εποχή του Αγίου Κυρίλου υπήρχαν μικροσκόπια και εργαστήρια βιολογίας; Τίποτα από όλα αυτά τα πράγματα. Μπορούμε να είμεθα αισιόδοξοι ότι αύριο μπορούμε να ξέρουμε κάτι περισσότερο. Ναι. Υπεραισιόδοξοι, μόνον αισιόδοξοι. Για να μην πω κάτι άλλο, βέβαια δεν είμαι ούτε γιατρός ούτε βιολόγος, δεν είμαι, γι' αυτό να με συγχωρούν οι φίλοι ακροαταί, εάν είναι γνώσται των πραγμάτων, αν τα λέμε, λέει, έτσι κολοβά. Δεν είμαι γνώστης, αλλά θα σας έλεγα: μέχρι τώρα ο άνθρωπος, βλέποντας τι πάει να φτιάξει και τι πάει να κάνει έξω από την ανθρώπινη μήτρα, τον έπιασε δέος. Τον έπιασε δέος. Τι κάνουμε τώρα; Τι φτιάχνουμε τώρα, μπροστά σε αυτά τα μυστήρια της ζωής;

Μπορείτε να μου απαντήσετε τι είναι θάνατος; Αν απαντήσετε το τι είναι θάνατος, έχετε απαντήσει στο τι είναι ζωή. Αλλά δεν απαντήσαμε τι είναι ζωή, δεν απαντήσαμε. «Ο το ευτελέστατον ούτω σωματοποιών, το πεσόν σώμα πάλιν εγείρειν ου δύναται; Και ο το μη ον πλάσας, το ον και πεσόν άρα ουκ εγείρει;» Μένω στα τελευταία, γιατί το προηγούμενο το είπα ήδη. Εκείνο, λέει, που δεν είναι. Ξέρετε, το σπέρμα δεν είναι άνθρωπος. Είναι για να γίνει άνθρωπος. Δεν είναι.

Το σπέρμα δεν αποτελεί, αν φεύγει, δεν αποτελεί ούτε φόνο ούτε τίποτα από όλα αυτά, αλλά όταν αυτό θα ενωθεί με το ωάριον, είναι άνθρωπος. Συνεπώς, μέχρι τότε δεν είναι τίποτα. «Εκ του μη όντος», αυτό που δεν είναι ακόμα, κάνει αυτό που θα γίνει: άνθρωπος. Τότε, εκείνο που το έκανε ο Θεός, που έκανε το σπέρμα δηλαδή, ο Θεός που έκανε στο σχέδιό του το σπέρμα, αυτό το ακατανόητον πράγμα, το ακατανόητον, το πολυτιμότατον, το άκρως, άκρως σεβαστόν. Ακούτε; Το άκρως, άκρως σεβαστόν. Αυτό με το οποίο οι άνθρωποι παίζουν και σπαταλούν και διασκεδάζουν.

Το άκρως ιερόν ο Θεός το παίρνει να κάνει αυτό το πράγμα που θα είναι το «είναι», η ύπαρξη. Αφού λοιπόν έκανε ο Θεός, και το βλέπουμε καθημερινά αυτό, γιατί μας είπε ο Άγιος Κύριλος: «Έλα να σου πω παράδειγμα από την καθημερινότητα». Αυτό που ακόμη δεν είναι, θα είναι. Εκ του μη όντος θα έχεις το «είναι», θα έχεις το παιδί που θα γεννηθεί. Αυτό δεν σε εκπλήσσει; Ε, λοιπόν, ο Θεός, αφού από το τίποτα κάνει αυτό που γίνεται, τον άνθρωπο όταν θα πεθάνει δεν θα τον αναστήσει; Αρκεί να θέλει. Και όταν ο Θεός θέλει, θα το κάνει. Και ο Θεός θέλει και μας το έδειξε στην Ανάσταση των νεκρών. Ας προχωρήσουμε στην επόμενη παράγραφο.

Είναι η δεκάτη παράγραφος, η οποία και αυτή αναφέρεται πάλι σε κάτι που δεν θα ήθελα να σας το αναφέρω, για να μην πολυπραγμονώ. Παρά μόνο από τους δύο στίχους, τρεις, παίρνω από το τέλος αυτής της παραγράφου. Λέγει: «Τούτοις μεν ουν και χρω προς Έλληνας τοις λόγοις». Αυτές τις αποδείξεις, εξήγησα, να χρησιμοποιείς προς τους ειδωλολάτρας, λέει στους κατηχουμένους του. «Τοις γαρ τα γεγραμμένα μη παραδεχομένοις, αγράφοις μάχου όπλοις, λογισμοίς μόνον και αποδείξεσι». Να το, ό,τι σας είπα στην αρχή. Αυτοί που δεν δέχονται τα γραφτά, την Αγία Γραφή, θα τους μιλήσεις από τα άγραφα.

Τον τρόπον αυτόν θα τους αντιμετωπίσεις. Γι' αυτό πήρε αυτά όλα τα παραδείγματα. «Τούτοις γαρ ούτε τις εστίν Μωυσής γνώριμος, ούτε τις εστίν Ησαΐας, ούτε τα Ευαγγέλια, ούτε Παύλος». Όταν μιλάς με ανθρώπους που είναι άσχετοι, είναι ειδωλολάτραι, είναι, ξέρω εγώ, άσχετοι, δεν ξέρουν ούτε τον Μωυσή, δηλαδή την Παλαιά Διαθήκη, δεν ξέρουν ούτε τον προφήτη τον Ησαΐα, δεν ξέρουν ούτε τα Ευαγγέλια, δεν ξέρουν ούτε τον Παύλο, που είναι οι επιστολές. Με αυτά τα τέσσερα ονόματα εκάλυψε όλη την Παλαιά Διαθήκη, την Αγία Γραφή, συγγνώμη. Τότε από πού θα πάρεις τα επιχειρήματά σου για να μιλήσεις στους άλλους; Συνεπώς, τα επιχειρήματα αυτά

μόνο για τους άλλους είναι, για μια, ας το πούμε, εξωτερική κατανάλωση. Εμείς έχουμε τα επιχειρήματά μας και τα επιχειρήματά μας είναι, αγαπητοί μου, ο Λόγος του Θεού. Και ο Λόγος του Θεού είναι αξιόπιστος. «Πιστός ο Λόγος και πάσης αποδοχής άξιος». Ο Λόγος του Θεού είναι αξιόπιστος και είναι άξιος πάσης αποδοχής. Και πώς οικειούμεθα τον Λόγο του Θεού; Με την πίστη. Και όταν θα οικειωθώ με την πίστη τον Λόγο του Θεού, τότε θα έχω και την απόδειξη. Μια απόδειξη τόσο γερή, τόσο δυνατή, ώστε να δίνω και τη ζωή μου ακόμη στο μαρτύριο.

Έχω εν εμαυτώ, μέσα μου, την αλήθεια. Απόδειξη. Αλλά αυτή η απόδειξη, σας είπα από πού βγαίνει: από τον Λόγο του Θεού, που είναι αξιόπιστος, από την πίστη με την οποία προσοικειούμεθα τον Λόγο του Θεού και γίνεται ζωή μου και κτήμα μου και γνώση μου, και με αυτήν βαδίζω τη ζωή μου. Ο Κύριος να σας ευλογεί.