Catecheses of St Cyril 157 | 09-10-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

As you will remember, last Monday we began Saint Cyril’s Eighteenth Catechetical Lecture. As I told you, it is the last of his Catechetical Lectures, after which come the five so-called Mystagogical Catecheses, which are extremely interesting. I am preparing you to expect some very interesting material after we finish this lecture—though, of course, I do not know when that will be, God willing. Let me remind you that the Eighteenth Catechetical Lecture is devoted

to that great subject, the resurrection of the dead. In the preface—or rather, in the heading—to the Eighteenth Catechetical Lecture, Saint Cyril says: “And in one Holy Catholic Church, and in the resurrection of the flesh, and in eternal life.” The first line of the main subject reads: “The root of every good work is the hope of resurrection.” In other words, the root of every good work—not merely almsgiving, but every good deed, for the term has a broad meaning—is the resurrection of the dead. As I asked you last time: if someone consciously and truly believes in the resurrection of the dead, could he ever commit injustice or sin? Could he? No. Therefore, the root of every good work truly is the resurrection—the hope and faith in the resurrection of the dead. Notice, moreover, that Saint Cyril says “hope,” not “faith.” Let me explain why. What is faith? It is just what the word says: I believe. And what is hope? It is faith squared, faith cubed.

It means that I believe much more deeply—so deeply that this faith produces the corresponding feelings within me, such as joy. What, then, is hope? Hope is faith intensified. If you like, it is joy before the joy itself. That is what we call hope. As the Apostle Paul says, it is the joy of hope. You already experience the joy, the feelings, and the Kingdom of God. You are no longer merely within the realm of faith. Now you believe far more deeply; now you live it.

It is one thing to believe and another to live what you believe. Saint Cyril is therefore entirely right to speak of the hope of resurrection. The hope of resurrection is nothing other than the joy of resurrection as it is already experienced by the believer. You can imagine what a magnificent thing it is to live in the hope of resurrection. People who are overwhelmed by mourning are always coming to us. One person’s daughter has been murdered; another’s son has been murdered or has died young—as a child, an adolescent, or a young adult—and the parents are crushed with grief. How can these people possibly be comforted

except by entering into the realm of the hope of resurrection? The hope of resurrection! This is a great thing, an exceedingly great thing. You understand, then, why this subject concerns us: it concerns the resurrection of every one of us, and we must understand it. I would simply like to tell you that, in order to establish his catechumens firmly in this great teaching of the resurrection of the dead and eternal life, Saint Cyril begins by using arguments drawn from nature itself. First, for example, he identifies those who do not believe in the resurrection of the dead. Then he refers to various examples from nature, or even...

He argues from God’s omnipresence, omnipotence, and justice. He speaks about divine justice, and so forth. In other words, he draws arguments chiefly from the realm of what can be known: from what we see around us and what exists around us. After that, he turns to what Holy Scripture and the prophets say. But let me tell you this from the outset: if you truly wish to understand and accept the resurrection of the dead, there is only one foundational argument—Christ is risen. Nothing else. That is everything. This is why

the arguments he uses are, as he himself says, intended for the weak—for those suffering from the weakness of unbelief, who are not firmly grounded. Their reason cannot grasp certain things, and so he offers some explanations. Of course, we know that we must never try to establish the truths of Divine Revelation by means of human reason. When we rationalize Divine Revelation—and, as you know, rationalizing Divine Revelation or dogma is a dreadful thing—it must be rejected; it is unacceptable. Yet it can be an act of condescension when, at times, we turn

to arguments cast in the form of human logic so that another person may understand. We condescend to the other person’s weakness because he has not yet been able to move beyond the patterns of human reason. That is why we do this. But the fundamental point is this: do you believe that we shall rise? How can I know that? It is a perfectly reasonable question. Christ is risen. There is no other argument. All the others are secondary; as I told you, they are there to satisfy my reason. But you see how Saint Cyril condescends to our weakness.

So do not be surprised by the arguments he presents. Naturally, he will not stop with them. Further on, he will come to the heart of the matter. He will use prophecy and so forth, until we reach that great confirmation that Christ is risen. Christ is risen, and therefore, as the Apostle Paul says, the dead also are raised. If the dead are not raised, then Christ has not risen either, says the Apostle Paul. And if Christ has not risen, our faith is in vain and our preaching is also in vain. What, then, are we doing? We are reduced to being mere preachers of morality.

What else would we be? Moralizing preachers, and nothing more. We would be doing what the so-called philosophers of ancient Greece did when they taught virtue. The sophists likewise taught young people rhetoric and other subjects, including virtue. That is all we would be. Woe to us! This is a matter of tremendous importance. “But now Christ is risen from the dead and has become the firstfruits of those who have fallen asleep,” says the Apostle Paul in the fifteenth chapter of his First Epistle to the Corinthians, a chapter devoted entirely to the resurrection of the dead. “But now Christ is risen from the dead and has become the firstfruits of those who have fallen asleep.” Christ rose from the dead. The Greek word nyni, “now,” has nothing to do with nini, a little doll. Literally, it means

“right now, this very moment.” Nyni—now, right here; na, na—right now, here it is: “now,” as the Americans say. Christ is risen. And what has Christ become? The firstfruits of those who have fallen asleep—that is, of the dead who will rise. This is precisely why the dead are called “those who have fallen asleep.” That description could never properly have been given to them until Christ had risen. The ancient Greeks never called the dead “those who have fallen asleep.” Never! They did not believe in the resurrection. They did not know it; the resurrection of the dead was not part of their understanding. I want you to grasp just how great and immense this subject is. But let us continue.

We are in the first paragraph. Those of you who have the book will find it at line seven on page 233. I recommend that you obtain the text, even though we are nearing the end. You can also read the preceding lectures. The language is not very difficult; it is simple. You can see it, and you know it. Anyone who completed the old-style secondary school can understand it very well, and with just a little effort, anyone can follow it. So then: “Great indeed is the precept of the Holy Catholic Church and its doctrine of faith concerning the resurrection of the dead. Great—”

“and most necessary, contradicted by many, but confirmed by the truth itself. Greeks contradict it, Samaritans disbelieve it, and heretics distort it. Objection takes many forms, but the truth has only one.” In these few lines, Saint Cyril has given us a general outline, which he will analyze in detail shortly. But let us examine it now. He says that the precept and doctrine of the one Holy Catholic and Apostolic Church concerning faith in the resurrection of the dead is great. It is indeed very great—a cardinal teaching. Why is it great? I told you earlier: if the dead are not raised, then our faith is in vain and our preaching is also in vain. That is what the Apostle Paul says. But the Apostle Paul says something else as well: if we preach that Christ rose when in fact He did not, then we are false witnesses against God, because we proclaim that God raised Christ, whom He did not raise. We are false witnesses. You see, then, the consequences of denying the resurrection of the dead. It truly is

a great precept. It is indeed a doctrine of supreme importance. If you asked me what distinguishes Christianity from other religions—when some people look for similarities and go so far as to claim that Christianity is just like every other religion—I would answer: Christ’s Resurrection, and the resurrection of the dead as its consequence. The resurrection of the dead is the second dogma; it follows from the first. No other religion proclaims the resurrection of the dead. The reason is very simple: what could they base it upon? Secondly,

they could not conceive that a body which turns to earth, as we shall see shortly, could ever rise again. Therefore, for them, there is no resurrection of the dead. Thirdly, they consider the resurrection of the dead unnecessary. What is the body, according to them? Something that must eventually be abandoned so that the spirit may ascend into heaven. And do not trouble yourselves trying to discover what sort of heaven all these different religions mean. The spirit will go there; for them, the spirit is what has value. The body, then, is not needed. And if it is not needed, what would be the point of restoring it? They could never conceive of the resurrection of the dead. My dear friends, the dogma of Christ’s Resurrection and the resurrection of the dead is a purely and exclusively Christian

dogma. This is what distinguishes Christianity from everything else—from absolutely everything else. And consider that this teaching appears to contradict human reason. Christianity and the Gospel had to be proclaimed in a way that taught that the resurrection of the dead would take place, even though this seemed contrary to reason. Someone might ask: how could a religion that speaks of the resurrection of the dead ever take hold? How could it possibly succeed? The answer is entirely natural: Christ is risen. How do we know? Consider the powers manifested in the Apostles—and I mean both the Apostles and the holy men throughout the history of the Church. What is the power of Jesus Christ, as the Apostle Paul says,

if not this: “I came to show you the power of the risen Christ, the power of the Holy Spirit”? This, of course, forms a chain of arguments by which someone may understand the resurrection of the dead or accept Christianity. That is why the ancient world came to believe in Christ. The Gospel was proclaimed, and people believed it. That is why I mention this. Yet the resurrection of the dead is not merely a doctrine, a cardinal teaching; it is also great and absolutely necessary. Why is it so necessary? Because it will become the governing principle of your spiritual life. Brother, have you understood this? Faith in the resurrection of the dead is

the governing principle of your spiritual life. That is why it is absolutely necessary. Did Saint Cyril not tell us that the hope of the resurrection of the dead is the root of every good work? This is why it is indispensable. You know that many of our faithful—even if they are otherwise good people—do not believe in the resurrection of the dead. They do not believe it. First of all, they were never taught it. And when they hear it, it clashes with their reason; they cannot grasp it. Yet the Church has placed it in the Symbol of Faith, the Creed. Moreover, the Church celebrates Christ’s Resurrection for forty days, and the Church celebrates it every Sunday. And how many times we say, “Christ is risen from the dead, trampling down death by death, and upon those

in the tombs bestowing life,” during the Paschal season! How many times we chant it! At Matins, we say it ten times as soon as we begin, and then, as soon as we begin the Divine Liturgy, we say it another ten times. And that is not to mention how many more times “Christ is risen” is said during Matins and the Divine Liturgy. Why? So that no one may remain unaware that there will be a resurrection of the dead. Despite all this, I do not know what has happened or what is happening. I do not know what sort of blindfold the devil places over people’s eyes. Of course, it is also because we do not preach sermons that would enlighten the people. A great many of our Christians do not believe. That is why we also find among

Christians lives that are blameworthy, deserving of condemnation, corrupt, and so forth. So this is a dogma of supreme importance and absolute necessity. The Greeks, Saint Cyril says, contradict the dogma of the resurrection of the dead. Who are these “Greeks”? He does not mean us modern Greeks. Do not forget that, in those days—and somehow, to our credit, we Greeks had succeeded in this—we had placed the imprint of our culture upon the entire ancient world. This was especially true under Alexander the Great, when we spread far and wide. But even before Alexander the Great, had we not already spread throughout the world by means of our colonies?

Marseilles; up in Pontus, on the Black Sea. What does the myth of the Golden Fleece express, if not trade relations with Pontus? There were the coasts of Asia Minor, Cyprus, and Phoenicia. We had colonies everywhere—in North Africa, in Italy, in Sicily, in Magna Graecia, as they called Sicily. We thus left the stamp of Hellenism everywhere, and all the more after the coming of Alexander the Great. So when the Fathers wished to speak of pagans, they called them Hellenes. The term Hellene, then...

means exactly the same as the term pagan. And you see how remarkable this is: we spread our language so widely, yet today we are preparing to renounce the Greek language. Woe to us, my dear friends, woe to us! Could our generation really become the gravediggers of the Greek language? Its gravediggers?

Before long, we ourselves will adopt the Latin alphabet. Well then, Hellenes means pagans. The pagans contradict the teaching. The Samaritans disbelieve it. Why does he mention the Samaritans? He will tell us a little later, so let us not examine that here. And the heretics distort it.

Notice the three verbs here: the Hellenes contradict, the Samaritans disbelieve, and the heretics distort. From this I can tell you something. The pagan hears this teaching as something contrary to his reason, and so he contradicts it: How can such a thing possibly happen? The Samaritans accepted only the first five books of the Old Testament. Those books do not speak of the resurrection of the dead in an obvious way, whereas the Prophets do speak of it. The Sadducees also did not believe in the resurrection of the dead, because...

they, in turn, like the Samaritans, did not truly accept or pay attention to the other books. Of course, for the sake of appearances they paid attention to them, because they were even high priests among the people of God. But they did not believe the other books of the Old Testament or the Prophets. They supposedly accepted only the first five books. That is why, when they said to the Lord, “Whose wife will she be, since all seven brothers died without having children? When You speak of the resurrection of the dead, whose wife will this woman be, since she was the wife of all seven brothers?” You know the story. It is a made-up tale, an argument; it is not written in the Old Testament.

The Lord told them, “You are mistaken, not knowing the Scriptures.” Do you know where His argument came from?

From the Pentateuch. Christ did not appeal to the Prophets. What did He use? He took the Book of Exodus and recalled what God declared to Moses through the Burning Bush: “I am the God of Abraham, the God of Isaac, and the God of Jacob.” I am mentioning this now, although Saint Cyril discusses it later, and I will say it again then. And He said that God is not the God of the dead, but of the living. That is where He drew His argument from. Therefore, even the Pentateuch speaks about the resurrection of the dead. One simply has to examine it more carefully. We would say, then, that the Samaritans showed unbelief because, although they possessed the Scriptures, they did not believe. The ancient Greeks, the pagans, possessed no Scriptures.

It simply did not make sense to them; their reason could not accept it. That is why Saint Cyril says: the Hellenes contradict, while the Samaritans disbelieve. And what does he say about the heretics? They distort it. Yes, the heretic speaks about the resurrection of the dead, but in a distorted way. A typical example is the Millenarians. How do they speak about the resurrection of the dead? They say that the 144,000—those who will... and so forth—will not rise again with bodies. When they depart from this world, they go to the Kingdom of God, or to Heaven, and have no need of the body. The others will rise and receive their former bodies, while sinners will be punished, because they do not believe in Hell. Consider the words: “I look for the resurrection of the dead and the life of the age to come.” The life of the age to come also presupposes Hell, because this is a fundamental teaching of our Church. When Christ spoke about His Kingdom, He also spoke about Hell. In the same verse, He said that the righteous would go into the Kingdom of Heaven, the Kingdom of God, while sinners would go into eternal Hell. Life is eternal, and Hell is eternal. This is the final passage of the twenty-fifth chapter of the Gospel according to Matthew. What, then, do the heretics do? They disfigure and distort the resurrection. And now we proceed to the second line.

“The Hellenes and the Samaritans say these things to us,” Saint Cyril writes. What do they say? “A man has fallen; he has died and decayed. He has been wholly consumed by worms, and the worms themselves have died. Decay and destruction have overtaken the body. How, then, is it raised?” Come now, say both the Hellenes and the Samaritans. The Hellenes contradict, and the Samaritans disbelieve. Their argument is this: the man has fallen—that is, he has died. This is why resurrection means standing up again. I fall; I no longer stand on my feet. A dead man does not stand on his feet.

The man who died has decayed and begun to stink, and his whole body has been consumed by worms. The worms begin their work of consuming the man. This is not difficult for us to understand. It is a phenomenon we see before our own eyes. Even if we bury the dead and do not see how worms consume the human body, we need only look at an animal left unburied to see how worms consume it. “And the worms themselves have died.” In their turn, the worms also die. Then comes decay. “Decay and destruction have overtaken the body.” What overtakes the body? Rot...

loss, destruction, and dissolution. So what are you telling us? “How, then, is it raised?” How can the dead man and his body rise again when this is what happens to them? Those who reject the resurrection of the dead—the pagans and the Samaritans, as we have said—continue with their arguments: “Those who were shipwrecked have been devoured by fish.” Those who were shipwrecked and drowned were eaten by fish. When those fish were later caught in a net, they in turn were eaten by people, by larger fish, or something of that sort.

“Those who fought wild beasts were consumed by bears and lions, which ground down even their bones.” Those who fought wild beasts—or, if you prefer, those who found themselves in a forest or jungle—were eaten by bears and lions, which even crushed, ground down, and consumed their bones. “Vultures and ravens ate the flesh of corpses cast upon the ground and then flew throughout the whole world.” Ravens and vultures found the dead bodies. As we know, ravens and vultures feed on corpses. They found them lying on the ground after a battle, for example.

The scavengers came and ate them, and then these birds flew away in every direction, here and there. How, then, can the body be gathered together? From where can we now gather all the elements of the body? For I must tell you, my dear friends, that the body which will rise will be the same body as before, but renewed and brought to perfect wholeness, immortality, and—listen carefully—incorruption. The distinction is this: when we say that the body is incorruptible, we mean that it will no longer undergo change.

Today our body undergoes changes; it is not incorruptible. First of all, we grow old, and our body is altered. Second, we grow hungry and thirsty, we need sleep, and we become ill. If we do not eat, we die. All these things belong to corruption. Therefore, the changes that constitute corruption will no longer exist, and the body will be incorruptible. Immortal means that it will not die. Corruption, then, is one thing, and death is another. They are two different things.

When the Resurrection takes place, it will be the former body that rises. It must be the former body because, when a person sins—especially through sins of the flesh, as I told you last time—the body bears, as it were, the imprint of those sins. How can we speak of such an imprint if the former body has vanished and been lost? What rises is not something entirely different and new, but the former body itself. Otherwise, we could not speak of resurrection. I do not know what we would call it if the immortal souls simply received new bodies that had no connection whatsoever with their former bodies. Of course, the body is called new because it possesses incorruption and immortality. The objection is therefore, we might say, quite logical:

If this is so, from where can the body be gathered? “One part is in Persia and another in Gothia.” One part is in Persia, and another is in Europe, in Gothia.

“Others were consumed by fire, and rain or wind scattered even their ashes. How, then, can the body be gathered together?” Still others were burned by fire, as happens in the custom of cremating the dead. Their dust and ashes were scattered by rain or wind. From where, then, can they be gathered to form the body? Surely, my dear friends, you yourselves may have these same questions, at least for a moment. The answer follows shortly. Saint Cyril replies: “To you, a man so very small...”

“To you, a man so very small, India is far from Gothia, and Spain is far from Persia.” For you, a small and insignificant human being, Europe is certainly far from India—although Abyssinia was also called India. In any case, that makes no difference. And Spain is far from Persia for you, a small human being. “But to God, who holds the whole earth in the hollow of His hand, all things are near.” For God, who holds the entire earth in His hand, everything is very close. You cannot say that...

a fish ate you and then traveled who knows where, only to be eaten in turn, and so forth. How could all those elements ever be gathered? For God, all matter lies before Him. Listen carefully; I will repeat what I told you at the beginning. Saint Cyril examines the matter at some length because he wants to help his listeners. As I told you, there is only one answer: Christ is risen. That settles it. We too shall rise. He treats the subject at such length because of his listeners’ weakness. “Do not accuse God of inability because of your own weakness.” Just because you cannot understand something, you must not ascribe to God a lack of omnipresence.

“Attend instead to His power.” Pay closer attention to the power of God and to His omnipresence—to the power of God. The Apostle Paul puts it this way. The Christians of Corinth disbelieved the doctrine of the resurrection of the dead because it seemed unbelievable to them. For their sake, he wrote the whole fifteenth chapter about the resurrection of the dead. At one point he tells them, “Some have no knowledge of God. I say this to your shame.” When you chatter on and say, “Can this or that really happen?” I tell you that you have no knowledge of God. You imagine that God is limited to your own measure. God is omnipresent and, above all, almighty. Can anything be impossible for God? How could it be? I say this because you ought to know the attributes of God and His divine uncreated energies. I say it to your shame: “I say this to your shame.” This is why, my dear friends, we need to know theology—not merely the theology studied at universities, but the theology every believer ought to know: the catechesis each person must receive in order to know who God is. Once you say, my brother, “God is almighty,” you can be at peace.

When you say, “God is present everywhere,” you are comforted. Why are you alarmed? What are you afraid of? When you say, “God sees me, because He is present everywhere,” why do you worry? And so on.

He then goes on to say:

“The sun, though but a small work of God, warms the whole world with a single touch of its rays. And the air, which God created, contains everything in the world. Is God, then—the Creator of both the sun and the air—far removed from the world?” The sun, he says, was created by God and illumines the whole earth. The air contains everything—or rather, everything is contained within the air, because all things are immersed in the air, in the atmosphere. As we know, just as fish are immersed in water, so all of us are immersed in the...

air; otherwise, how could we live?

Is God, who created the sun and the atmosphere, far removed from the world? How can you say that?

“Suppose that various kinds of seed have been mixed together; for since you are weak in faith, the examples I give are weak as well.” Imagine it. Take a handful of mixed seeds—corn, wheat, barley, lentils, and beans. Hold them in your hand. What am I to do? I am speaking to someone weak in faith, so the examples I give are likewise suited to one whose faith is weak. Saint Cyril places this in parentheses: “For since you are weak in faith, the examples I give are weak as well.”

Since you are weak in faith, I use examples suited to that weakness. This is what I told you at the beginning: Saint Cyril condescends to his listeners’ level when he gives these examples. Now, someone might say for a moment, “That is how I judge them.” In fact, further on I will omit an entire paragraph about the phoenix, because that example is no longer valid today. It was accepted then, and so it could be used as an example. Today it is not. What do I mean? The examples are somewhat simplistic—not simple, but simplistic—precisely so that he could help those who were simple and persuade them in this way. After all, how else could he reach his simple catechumens? It is the same with you when your children ask you questions...

You give a rather simplistic answer—not merely simple, but simplistic. The child is satisfied, and that is enough for you. Yet when behind that simplistic answer stands the rock-solid proof that “Christ rose from the dead,” then we are not deceiving the other person. Pay attention to this: we are not deceiving him. It is simply that he cannot yet understand, and we must use certain images to help him understand. So take an example, Saint Cyril says. Suppose you are holding various seeds in the palm of your hand, “and these different kinds of produce are all contained in your single handful.” Is it then difficult for you, a human being—or is it easy—to distinguish what is in your handful, gathering each kind of produce according to its own nature and restoring it to its proper kind?

Is it difficult to call corn corn, barley barley, and wheat wheat? You can see the seeds, the grains, in the palm of your hand. Is that difficult for you? Certainly not. “Then are you able to distinguish the things in your own hand?” You, after all, can distinguish what is in the palm of your hand. “And is God unable to distinguish and restore the things held in His own hand?” If God holds all things in His hands, can He not separate them, distinguish them, and restore them? “Understand—truly grasp what is being said—unless the denial is impious.” Understand what I am telling you—unless, he says,

then your denial is impious. Sadly, there are people who persist in this impious denial and say, “You will not persuade me, even if you persuade me.” Even if you convince me, I still will not be convinced. This is plainly bad faith. Let me give an example of my own. When we speak of someone who blasphemes, we often say: “Whom are you blaspheming, O man? Whom are you blaspheming? God? What do you imagine Him to be—merely your equal, or perhaps just a little greater than you? Do you know who He is? Listen, and I will tell you who He is. Do you know what the universe is? Listen, and I will tell you what the universe is.” Think of all that could be said about what mankind has not explored—and how could we ever explore it? It is boundless. Do you know that a single gram of matter contains energy,

—energy equal to that of 20,000 tons of oil? If all that oil were burned instantaneously, how much energy would it release? That amount of atomic energy is contained in a single gram of matter. And this example is very old—more than thirty years old. Older than that, in fact.

More than that. Well then, back when people began talking about atomic energy after 1945, they wrote about it in the newspapers and so on. Now, can you calculate how much energy is contained in the entire universe, which is made up of matter? If you can work that out, then I will tell you.

This universe was made by Someone incomparably more powerful than the universe itself. So I say to him, “My good man, whom are you blaspheming? Do you understand?” Then he begins to grasp whom he is blaspheming. What sort of example did we just give here? We used an example from what is readily available to us—from nature, and so on. Well, my beloved, this is what Saint Cyril does. We could simply say to someone, “You are insulting the Lord of glory,” without giving any example at all. Do you know who God is? The Creator of all things. Nothing more needs to be said. Let us continue. Paragraph four: “Pay attention also to this argument concerning justice, and come to your senses.”

Saint Cyril has already appealed to God’s omnipresence and omnipotence. Now he turns to God’s justice and says: “Pay attention; let us now consider the question of God’s justice. Consider the argument from justice and come to yourself.” In other words, come to your senses and think. “You have various servants. Some are good, while others are wicked. You honor the good and strike the wicked.” You honor those who are good, hardworking, and honest, but you strike those who are wicked—that is, you punish them.

“Or suppose you are a judge: you praise the good and punish those who break the law.” And if we suppose that you are a judge, then it is perfectly natural for you to praise the upright, the good, and the virtuous, but to punish the wicked—if you are truly a judge. “If, then, justice is upheld by you, though you are a mortal man, will not God, the King of all who has no successor, also uphold the just principle of recompense?” You are a human being, and yet you judge justly. Whether you are a master with servants or a judge who passes judgment, does God not judge? Does He not see who is righteous and who is unrighteous? To deny this is impious. If you deny it, then you are impious. And Saint Cyril continues: “Consider what is being said. Many murderers have died unpunished in their beds.” Many criminals who killed people have died in their beds—unpunished. They died in their beds; that is, their time came, and they died, as we say, peacefully in bed. But are you really sure that you will die in your bed? I must say that I cannot be sure. For many years, I have often imagined this possibility...

I may be cast aside somewhere and eaten by ravens. What would be so strange about that? That is how I picture myself: eaten by ravens and vultures. Yes, yes, yes. Let no one be certain that he will die in his bed and receive a burial. How many people have departed this world without even being buried? They were never laid to rest. Where, then, is God’s justice? These men murdered people. Where is God’s justice, if they were not punished during their lifetime? “Often, too, a murderer guilty of fifty murders has had his head cut off only once.” Many times, he says, a murderer has killed fifty people.

Should they cut off fifty of his heads as well? But he has only one head, and they cut off only that one. And Saint Cyril asks, “How, then, will he suffer punishment for the other forty-nine?” If he had taken one life, they would cut off his one head. But if he murdered fifty people, how will he be punished for the other forty-nine? “If there is no judgment”—the word “if” here is not a form of the verb “to be”—“and no recompense after this world, then you accuse God of injustice.” If he is not punished here, he will be punished elsewhere. But if you say that he will never be punished anywhere, you attribute injustice to God and are therefore impious. Thus, the resurrection of the dead will take place so that God’s justice may be fulfilled. I would offer an even more beautiful example from Holy Scripture that makes the same point: the martyrdom of the seven Maccabean brothers. Remember what they said to the tyrant Antiochus Epiphanes: “Wretched man, you torture us; but what will your own end be when you fall into the hands of the living God? The Lord will raise us up and restore to us what you are taking away.” You know the passage in Third Maccabees where this is recounted—

In the account of the martyrdom of the seven Maccabean brothers, how many signs of the Resurrection there are! It is truly beautiful, truly beautiful. My dear friends, consider something else. Do you know how many martyrs there are? In the first three hundred years alone, their number is said to have reached eleven million. But after everything that has happened in our own century, that number must have risen very, very greatly. It is estimated that there are forty million martyrs. All those who refused to offer sacrifice, broadly speaking, to Moloch and were martyred, or to Caesar and were martyred—are they all to remain victims of this injustice?

And what of those who deified Caesar and ate and drank and enjoyed their lives as though nothing were happening? Will they not be punished? My dear friends, the very existence of the martyrs is enough to point to the resurrection of the dead. No martyr could ever—ever—give up his life, especially if he were young, unless he believed in the justice of God and in the resurrection of the dead. This is precisely why the Apocalypse says that wonderful thing: that beneath the throne of God are those who were slain for their testimony to Jesus Christ. But why are they beneath the throne, and not...?

Why beneath the throne? Beneath the throne is Paradise, and this passage clearly shows that Paradise is one thing and the Kingdom of God is another. Paradise is a state, a “place,” so to speak, where the spirits of devout people dwell. The thief is there, the Apostles are there, the Prophets are there, and the Forerunner is there. But they are not yet in a state of fullness, because they lack the body. We do not yet have perfection. How many times have I explained this point to you? You ought to have learned these things by now. But since I am concerned with teaching you, I repeat it. Then they say to the Lord, “Lord, when will the time come? When will the time come for You to—”

“How long before You judge the shedding of our blood upon the earth?” Here, “judge” does not mean taking revenge. It means rendering judgment, so that our bodies may be restored to us and justice may be done to us, because our life on earth was cut short when we suffered martyrdom out of love for You. And the Lord tells them, “Wait a little longer, until others of your brethren also bear the same witness.” Wonderful—truly wonderful. Here, then, we are speaking from Scripture, and not merely using logical arguments, about the resurrection of the dead. So one can see, my dear friends, that the resurrection of the dead can be considered from every angle.

It is never possible to attribute injustice to God or to deny either His omnipresence or His omnipotence. Thus, from all these things, the truth of the resurrection of the dead emerges. But we shall examine this subject further—for an entire catechetical lecture is devoted to it—God willing, next Monday.

Όπως θα ενθυμείστε, την περασμένη Δευτέρα είχαμε ξεκινήσει τη 18η κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, που είναι και η τελευταία, όπως σας είπα, από τις κατηχήσεις, και ακολουθούν μετά οι πέντε λεγόμενες μυσταγωγικές κατηχήσεις, οι οποίες έχουν πάρα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Σας ετοιμάζω, ώστε τελειώνοντας αυτή την κατήχηση, δεν ξέρω βέβαια πότε θα τελειώσουμε, αν θέλει ο Θεός, ότι έχουμε παρακάτω πολύ ενδιαφέρουσα ύλη. Σας υπενθυμίζω ότι η 18η κατήχηση αναφέρεται

στο μεγάλο εκείνο θέμα της Αναστάσεως των νεκρών. Εις το προοίμιον, εις την επικεφαλίδα καλύτερα της 18ης Κατηχήσεως, λέγει: «Και εις μίαν Αγίαν Καθολικήν Εκκλησίαν και εις Σαρκός Ανάστασιν και εις Ζωήν Αιώνιον». Ο δε πρώτος στίχος του κυρίως θέματος λέει: «Ρίζα πάσης της αγαθοεργίας η της Αναστάσεως ελπίς». Ότι η ρίζα κάθε αγαθοεργίας, όχι της ελεημοσύνης αλλά παντός αγαθού έργου — έχει ευρεία έννοια η λέξη, ο όρος αγαθοεργία — ρίζα είναι η Ανάσταση των νεκρών. Και σας έλεγα την περασμένη φορά: είναι δυνατόν ποτέ, αν κανείς πιστεύει ενσυνειδήτως εις το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών, να αδικεί ή να αμαρτάνει; Είναι δυνατόν ποτέ; Όχι. Άρα λοιπόν πράγματι είναι ρίζα πάσης αγαθοεργίας η Ανάσταση, η ελπίδα, η πίστη, η ελπίδα στην Ανάσταση των νεκρών. Και μάλιστα λέει η ελπίς, δεν λέει η πίστις. Να σας το πω γι' αυτό. Διότι τι είναι η πίστις; Ό,τι λέει ο όρος: πιστεύω. Τι είναι η ελπίς; Πιστεύω στο τετράγωνο, στον κύβο.

Πιστεύω σε μια περισσότερο, πολύ περισσότερο πιστεύω, σε βαθμό που αυτή η πίστις να μου προκαλεί αισθήματα ανάλογα. Ας πούμε το αίσθημα της χαράς. Άρα λοιπόν τι είναι η ελπίδα; Η ελπίδα είναι η τονισμένη πίστις. Και, αν θέλετε, είναι η χαρά πριν από τη χαρά. Αυτό λέγεται ελπίδα. Και όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, η χαρά της ελπίδος. Αυτό είναι, ότι ζεις τη χαρά, ζεις τα αισθήματα, ζεις τη Βασιλεία του Θεού, όχι απλώς μόνο στον χώρο της πίστεως. Πιστεύεις πολύ παραπάνω τώρα, ζεις.

Άλλο πιστεύω και άλλο ζω. Έτσι λοιπόν πολύ ορθά ο Άγιος Κύριλος λέγει και ομιλεί περί της ελπίδας της Αναστάσεως. Οπότε η ελπίδα της Αναστάσεως δεν είναι τίποτε άλλο παρά εκείνη η χαρά της Αναστάσεως, την οποία ζει ο πιστός. Βεβαίως, μπορείτε να φανταστείτε τι μεγαλειώδες πράγμα είναι όταν ζει κανείς την ελπίδα της Αναστάσεως. Τότε ένας ο οποίος πενθεί — και πάντοτε έρχονται άνθρωποι βαρυπενθούντες — του ενός εφονεύθη η κόρη, του αλλουνού εφονεύθη ο γιος ή πέθανε και σε νέα ηλικία ή σε παιδική, σε εφηβική, σε νεανική ηλικία, και είναι οι γονείς βαρυπενθούντες. Πώς θα παρηγορηθούν οι άνθρωποι αυτοί

αλλιώς, παρά μόνο αν μπουν στον χώρο της ελπίδας της Αναστάσεως; Της ελπίδος της Αναστάσεως. Είναι μεγάλο πράγμα τούτο, πολύ μεγάλο. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι το θέμα αυτό μας ενδιαφέρει, γιατί αφορά και στην Ανάσταση όλων μας. Και πρέπει να το καταλάβουμε. Θα ήθελα μόνο να σας έλεγα ότι ο Άγιος Κύριλος, για να στερεώσει εις τους κατηχουμένους του το μεγάλο αυτό θέμα της Αναστάσεως των Νεκρών και της αιωνίου ζωής, καταρχάς και εισαγωγικά χρησιμοποιεί επιχειρήματα από την ίδια τη φύση. Όπως, ας πούμε, καταρχάς λέγει ποιοι δεν πιστεύουν στην Ανάσταση των Νεκρών και μετά αναφέρεται σε διάφορα παραδείγματα από τη φύση ή ακόμη...

Δηλαδή, ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών και συνεπώς, ότι ο Θεός είναι παντοδύναμος και συνεπώς, ότι ο Θεός είναι δίκαιος και συνεπώς. Αναφέρεται στο θέμα της δικαιοσύνης και ούτω καθεξής. Δηλαδή, αναφέρεται σε επιχειρήματα από τον χώρο κυριότατα του επιστητού. Αυτό που βλέπουμε γύρω μας, αυτό που υπάρχει γύρω μας. Και μετά μπαίνει στο τι λέγει η Αγία Γραφή, οι προφήται. Αλλά κυριότατα, εγώ θα σας το πω εκ προοιμίων αυτό, ότι αν θέλεις πραγματικά να καταλάβεις το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών και να το δεχθείς, δεν υπάρχει παρά μόνο ένα θεμελιώδες επιχείρημα: Ανέστη ο Χριστός. Τίποτα άλλο. Αυτό είναι όλο. Γι' αυτό,

τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί είναι, όπως λέγει ο ίδιος, διά τους ασθενείς. Αυτοί που έχουν ασθένεια, δηλαδή ασθένεια, δεν είναι θεμελιωμένοι. Ασθένεια απιστίας. Η λογική τους δεν μπορεί μερικά πράγματα να τα καταλάβει και κάνει μερικές εξηγήσεις. Βέβαια, είναι γνωστό ότι δεν πρέπει ποτέ να θέλουμε να στηρίζουμε θέματα της Αποκαλύψεως με τη λογική. Λογικοποιούμε την Αποκάλυψη και, όπως τα ξέρετε, η λογικοποίηση της Αποκαλύψεως ή του δόγματος είναι φοβερό πράγμα. Είναι απορριπτέον, δεν είναι δεκτόν. Όμως είναι μια συγκατάβαση όταν κάποτε...

σε επιχειρήματα τα οποία είναι στο σχήμα της λογικής, για να δώσουμε στον άλλον να καταλάβει. Δηλαδή προχωρούμε σε μια συγκατάβαση στην ασθένεια του άλλου, που δεν μπόρεσε μέχρι τώρα να ξεπεράσει τα σχήματα της λογικής. Γι' αυτό κάνουμε αυτό. Αυτό. Όμως βασικά είναι τούτο: πιστεύεις ότι θα αναστηθούμε; Πού μπορώ να το ξέρω αυτό; Το ερώτημα που είναι πολύ λογικό. Ανέστη ο Χριστός. Δεν υπάρχει κανένα άλλο επιχείρημα. Όλα τα άλλα είναι υποδεέστερα. Είναι για να ικανοποιήσουν, όπως σας είπα, τη λογική μου. Αλλά, βλέπετε, συγκαταβαίνει ο Άγιος Κύριλος.

Αυτό μη σας εκπλήξει, τα επιχειρήματα που λέγει, αλλά φυσικά δεν θα μείνει σε αυτά. Θα πάει στο ζουμί της υποθέσεως παρακάτω. Θα χρησιμοποιήσει την προφητεία κτλ., κτλ., και να φτάσουμε στη μεγάλη εκείνη κατοχύρωση ότι ο Χριστός ανέστη. Χριστός ανέστη και νεκροί, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος, και νεκροί εγείρονται. Εάν οι νεκροί δεν αναστήνονται, δεν εγείρονται, τότε ούτε ο Χριστός ανέστη, λέει ο Απόστολος Παύλος. Και αν ο Χριστός δεν ανέστη, ματαία η πίστις ημών, μάταιον και το κήρυγμα ημών. Τότε τι κάνουμε; Απλώς τότε υποβιβαζόμεθα σε κήρυκες ηθικολόγους.

Άλλο; Είμεθα κήρυκες ηθικολόγοι, τίποτε άλλο. Εκείνο που έκαναν οι λεγόμενοι φιλόσοφοι στην αρχαία Ελλάδα, που εδίδασκαν την αρετή, όπως και οι σοφιστές μαζί με τα άλλα, ας πούμε, μάθαιναν τους νέους και ρητορική ή ό,τι άλλο, και την αρετή. Αυτό είμαστε. Αλλοίμονό μας. Έχουμε μεγάλο θέμα. «Νυνί δε Χριστός εγήγερται εκ νεκρών, απαρχή των κεκοιμημένων εγένετο», λέγει ο Απόστολος Παύλος στο 15ο κεφάλαιο, που το αφιερώνει ολόκληρο στο θέμα αυτό της Αναστάσεως των Νεκρών, στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του. «Νυνί Χριστός εγήγερται εκ νεκρών, απαρχή των κεκοιμημένων εγένετο». Ο Χριστός ανέστη από τους νεκρούς. Νυνί θα πει, δεν έχει καμία σχέση με το νινί, την κούκλα, θα πει

δα, κατά λέξη, τώρα δα. Νι-νι, τώρα εδώ, να-να, τώρα δα, εδώ να, νας, όπως το λένε οι Αμερικανοί. Ο Χριστός ανέστη. Και τι γίνεται ο Χριστός; Η απαρχή των κεκοιμημένων, δηλαδή των νεκρών που θα αναστηθούν. Γι' αυτό και η προσωνυμία «κεκοιμημένοι», διότι δεν μπορούσε ποτέ να δοθεί, να αποδοθεί αυτή η προσωνυμία παρά μόνο αφότου ο Χριστός ανέστη. Ποτέ οι αρχαίοι Έλληνες δεν είπαν για τους νεκρούς «κεκοιμημένοι» ότι είναι. Ποτέ! Γιατί δεν πίστευαν στην Ανάσταση, δεν ήξεραν, δεν υπήρχε το θέμα αυτό της Αναστάσεως των νεκρών. Θέλω να σας πω πόσο μεγάλο και πελώριο θέμα είναι αυτό. Ας προχωρήσουμε όμως.

Ευρισκόμεθα εις την πρώτη παράγραφον. Όσοι έχετε βιβλίο, είναι στον στίχο 7, όσοι έχετε βιβλίο, της σελίδος 233. Σας συνιστώ να πάρετε το κείμενο, ας είναι και στο τέλος που τελειώνουμε. Διαβάζετε και τα προηγούμενα. Η γλώσσα δεν είναι πολύ δύσκολη, είναι απλή, τη βλέπετε, την ξέρετε. Μόλις να έχει τελειώσει ένα παλιό γυμνάσιο, παλιό, καταλαβαίνει πάρα πολύ καλά. Και λίγο, εάν έτσι κάνει μια προσπάθεια, καταλαβαίνει πολύ καλά. Λοιπόν: «Μέγα τοι της Αγίας Καθολικής Εκκλησίας παράγγελμα και δίδαγμα πίστεως περί νεκρών Αναστάσεως. Μέγα

και αναγκαιότατον, υπό πολλών μεν αντιλεγόμενον, υπ' αυτής δε της αληθείας πιστοποιούμενον. Αντιλέγουσιν Έλληνες, απιστούσι Σαμαρείται, διασύρουσιν αιρετικοί. Πολυειδής η αντίρρησις, αλλά μονοειδής η αλήθεια». Μέσα σε αυτούς τους λίγους στίχους μάς έδωσε ένα γενικό διάγραμμα, που λίγο πιο κάτω θα κάνει έτσι μια λεπτομερή ανάλυση. Αλλά ας δούμε αυτό. Είναι, λέγει, μεγάλο το παράγγελμα και το δίδαγμα της μιας Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας για την πίστη περί της Αναστάσεως των νεκρών. Είναι πολύ μεγάλο. Ναι, κεφαλαιώδες. Γιατί είναι μεγάλο; Σας το είπα προηγουμένως. Εάν οι νεκροί δεν αναστήνονται, τότε ματαία η πίστις ημών, μάταιο και το κήρυγμα ημών. Σας έλεγα που λέει ο Απόστολος Παύλος. Λέγει κάτι άλλο ο Απόστολος Παύλος. Ότι αν εμείς κηρύξουμε ότι ο Χριστός ανέστη, εάν βέβαια δεν ανέστη, τότε είμεθα και ψευδομάρτυρες απέναντι του Θεού, γιατί κηρύσσουμε ότι ο Χριστός ανέστη, τον οποίο ο Θεός δεν ανέστησε. Ψευδομάρτυρες. Δηλαδή βλέπετε τι συνέπειες έχει το θέμα της αρνήσεως της Αναστάσεως των νεκρών. Όντως λοιπόν είναι

μέγα παράγγελμα. Πράγματι είναι δίδαγμα και πάρα πολύ σπουδαίο. Όταν λέει δίδαγμα, εννοεί διδασκαλία. Είναι κορυφαία διδασκαλία. Αν μου λέγατε σε τι θα διέφερε ο Χριστιανισμός από τις άλλες θρησκείες, όταν κάποιοι θέλουν να βρίσκουν ομοιότητες και να φτάνουν να λένε ότι ο Χριστιανισμός είναι ό,τι και οι άλλες θρησκείες, θα λέγαμε: η Ανάσταση του Χριστού και η Ανάσταση των νεκρών, σαν συνέπεια του πρώτου δόγματος. Γιατί η Ανάσταση των νεκρών είναι το δεύτερο δόγμα. Είναι η συνέπεια του πρώτου δόγματος. Καμία θρησκεία δεν διακηρύσσει Ανάσταση νεκρών. Είναι πολύ απλό το γιατί. Διότι πού θα το στήριζαν; Δεύτερο,

δεν μπορούσαν να διανοηθούν ένα σώμα το οποίο γίνεται χώμα, όπως θα το δούμε λίγο πιο κάτω, ότι αυτό θα μπορούσε να αναστηθεί. Και συνεπώς δεν υπάρχει Ανάσταση των Νεκρών. Τρίτον, είναι περιττό να γίνει η Ανάσταση των Νεκρών, διότι τι είναι το σώμα; Κάποτε πρέπει να εγκαταλειφθεί για να ανέλθει ψηλά στον ουρανό. Τώρα ποιος είναι αυτός ο ουρανός όλων των διαφόρων αυτών θρησκειών, μην τρέχετε να γυρεύετε. Ως πνεύμα θα πάει εκεί, αυτό έχει αξία. Άρα λοιπόν το σώμα δεν χρειάζεται και, συνεπώς, αφού δεν χρειάζεται, τι θα το κάνουμε; Δεν μπόρεσαν ποτέ να φανταστούν την Ανάσταση των Νεκρών. Αγαπητοί μου, το δόγμα της Αναστάσεως του Χριστού και της Αναστάσεως των νεκρών είναι ακραιφνώς χριστιανικό

δόγμα. Αυτό είναι εκείνο το οποίο κάνει να διαφέρει ο Χριστιανισμός από οτιδήποτε άλλο. Από οτιδήποτε άλλο. Και να φανταστείτε ότι αυτή η θέση να έρχεται σε αντίθεση με τη λογική. Έπρεπε να κηρυχθεί ο Χριστιανισμός και να κηρυχθεί το Ευαγγέλιο κατά τρόπο που να διδάσκει ότι θα γίνει η Ανάσταση των Νεκρών, που είναι αντιλογικό. Θα λέγε κάποιος: πώς θα μπορούσε να πιάσει μια θρησκεία που μιλάει για την Ανάσταση των Νεκρών; Πώς θα μπορούσε να πιάσει; Ήταν πολύ φυσικό. Ανέστη ο Χριστός. Πού το ξέρουμε; Οι δυνάμεις που υπάρχουν στους Αποστόλους — λέω για τους Αποστόλους και τους άνδρας μες στην Εκκλησία, στην ιστορία της Εκκλησίας — η δύναμη του Ιησού Χριστού, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος,

είναι τι άλλο παρά: ήρθα να σας δείξω τη δύναμη του Αναστάντος Χριστού, τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Βεβαίως, αυτό είναι μια αλυσίδα, δηλαδή, επιχειρημάτων για να καταλάβει κανείς την Ανάσταση των νεκρών ή να δεχθεί τον Χριστιανισμό. Γι' αυτό ο αρχαίος κόσμος επίστεψε εις τον Χριστό. Το Ευαγγέλιο εκηρύχθη και έγινε πιστευτόν. Λοιπόν, γι' αυτό το λέω. Αλλά όχι μόνο ότι είναι δίδαγμα, διδασκαλία κεφαλαιώδης, αλλά μέγα και αναγκαιότατον. Γιατί αναγκαιότατον; Διότι αυτό θα γίνει ο ρυθμιστής της πνευματικής σου ζωής. Αδελφέ, το κατάλαβες; Η πίστη στην Ανάσταση των νεκρών είναι

ο ρυθμιστής της πνευματικής σου ζωής. Γι' αυτό είναι αναγκαιότατο. Δεν μας είπε ότι η ρίζα πάσης αγαθοεργίας είναι η ελπίδα της Αναστάσεως των νεκρών; Γι' αυτό λοιπόν είναι αναγκαιότατο. Ξέρετε ότι υπάρχουν πάρα πολλοί πιστοί μας, μπορεί καλοί άνθρωποι να είναι, δεν ξέρω τι μπορεί να είναι, δεν πιστεύουν στην Ανάσταση των νεκρών. Δεν πιστεύουν. Πρώτα-πρώτα δεν το μάθανε. Και όταν το ακούν, προσκρούει στη λογική τους. Δεν μπόρεσαν να το συλλάβουν. Κι όμως η Εκκλησία μας το έβαλε μέσα στο Σύμβολο της Πίστεως. Κι ακόμη, κι ακόμη, το γεγονός της Αναστάσεως το γιορτάζει η Εκκλησία σαράντα ημέρες. Το γιορτάζει η Εκκλησία μας κάθε Κυριακή. Εκείνο δε το «Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας και τοις

εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος», πόσες φορές λέγεται μέσα στην περίοδο του Πάσχα, πόσες φορές ψάλλεται! Να σας πω ότι στον Όρθρο, που ξεκινάμε, το λέμε δέκα φορές και μόλις ξεκινάμε τη Θεία Λειτουργία το λέμε άλλες δέκα. Για να μην πω μέσα στον Όρθρο και μέσα στη Λειτουργία πόσες φορές λέγεται αυτό το «Χριστός Ανέστη», πόσες φορές. Γιατί; Να μη μείνει κανείς με την άγνοια ότι θα έχουμε Ανάσταση των νεκρών. Παρά ταύτα, δεν ξέρω τι έχει γίνει, τι γίνεται, τι παρωπίδα βάζει ο διάβολος, δεν ξέρω. Οφείλεται βέβαια στο ότι δεν κάνουμε κηρύγματα, να διαφωτιστεί ο λαός. Πάρα πολλοί Χριστιανοί μας δεν πιστεύουν. Γι' αυτό έχουμε και των

Χριστιανών βίους αξιοκατάκριτους, κατηγορήσιμους, διεφθαρμένους και ούτω καθεξής. Λοιπόν, δόγμα σπουδαιότατον, αναγκαιότατον. Οι Έλληνες, λέγει, αντιλέγουν στο δόγμα της Αναστάσεως των νεκρών. Τι είναι οι Έλληνες; Δεν είμεθα εμείς οι Έλληνες. Μην ξεχνάτε ότι τότε, έτσι καταφέραμε εμείς οι Έλληνες, είναι προς τιμή μας, καταφέραμε να βάλουμε τη σφραγίδα μας, του πολιτισμού μας τη σφραγίδα κλπ., σ' όλον τον αρχαίο κόσμο. Και μάλιστα υπό τον Μέγαν Αλέξανδρο, που απλωθήκαμε, αλλά και πριν από τον Μέγαν Αλέξανδρο δεν είχαμε απλωθεί με τις αποικίες;

Τη Μασσαλία, απάνω στον Πόντο, στον Εύξεινο Πόντο. Ο μύθος του χρυσόμαλλου δέρατος, το δέρας δηλαδή, τι εκφράζει παρά κάποιες εμπορικές σχέσεις με τον Πόντο; Τα παράλια της Μικράς Ασίας, η Κύπρος, η Φοινίκη. Παντού είχαμε, παντού είχαμε, στη Βόρεια Αφρική, παντού είχαμε αποικίες. Η Ιταλία, η Σικελία, η Μεγάλη Ελλάς, όπως έλεγαν τη Σικελία. Βάλαμε λοιπόν παντού τη σφραγίδα της ελληνικότητος, πολύ δε περισσότερο με την παρουσία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Έτσι, όταν ήθελαν οι Πατέρες να πουν για τους ειδωλολάτρες, τους έλεγαν Έλληνες. Ο όρος λοιπόν Έλλην

θα πει, είναι ταυτόσημος με τον όρον ειδωλολάτρης. Και είδατε, σπουδαίο αυτό σας είπα, που απλωθήκαμε και σήμερα πάμε να απεμπολήσουμε την ελληνική μας γλώσσα. Αλλοίμονό μας, αγαπητοί, αλλοίμονό μας! Εμείς είμεθα η γενεά μας, άραγε, να είναι οι νεκροθάπται της ελληνικής γλώσσης; Οι νεκροθάπται;

Θα καθιερώσουμε εντός ολίγου το λατινικό αλφάβητο εμείς. Λοιπόν... Λοιπόν, Έλληνες θα πει ειδωλολάτραι. Λοιπόν, οι ειδωλολάτραι αντιλέγουν. Οι Σαμαρείται απιστούν. Γιατί λέγει τους Σαμαρείτες; Θα μας το πει λίγο πιο κάτω, ας μην κάνουμε εδώ την ανάλυση. Και οι αιρετικοί διασύρουν.

Προσέξτε εδώ τρία ρήματα: οι Έλληνες αντιλέγουν, οι Σαμαρείται απιστούν, οι αιρετικοί διασύρουν. Από εδώ μπορώ να σας πω κάτι. Ότι ο Έλληνας το ακούει αυτό σαν αντίθετο στη λογική του και συνεπώς αντιλέγει. Πώς είναι δυνατόν αυτό; Αυτό. Ο Σαμαρείτης, οι Σαμαρείται, οι οποίοι εδέχοντο μόνο τα πέντε πρώτα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, τα οποία δεν αναφέρονται στην Ανάσταση των Νεκρών κατά έναν εμφανή τρόπο, ενώ οι προφήτες μιλούν για την Ανάσταση των νεκρών. Όταν, παρακαλώ, οι Σαδδουκαίοι, οι οποίοι δεν πίστευαν στην Ανάσταση των νεκρών, επειδή

αυτοί με τη σειρά τους, σαν να ήσαν Σαμαρείτες, δεν εδέχοντο, δεν έδιναν προσοχή. Βέβαια, για τα μάτια του κόσμου έδιναν προσοχή, γιατί ήσαν και αρχιερείς στον λαό του Θεού. Αλλά δεν πίστευαν στα άλλα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, ούτε εις τους προφήτας. Υποτίθεται ότι εδέχοντο και αυτοί μόνο τα πέντε πρώτα βιβλία. Γι' αυτό ο Κύριος, όταν του είπαν: «Τίνος γυναίκα θα είναι, αφού και οι επτά αδελφοί πέθαναν χωρίς να κάνουν παιδιά; Όταν λες εσύ για Ανάσταση νεκρών, τίνος γυναίκα θα είναι αυτή η γυναίκα, αφού στάθηκε η γυναίκα και των επτά αδελφών;» Το ξέρετε αυτό. Μύθος είναι, ξέρετε, είναι ένα επιχείρημα. Μύθος είναι, δεν υπάρχει αυτό γραμμένο στην Παλαιά Διαθήκη.

Ο Κύριος τους είπε ότι «πλανάσθε, μη ειδότες τας Γραφάς». Το επιχείρημα από πού, ξέρετε, ήτανε;

Από την Πεντάτευχον. Δεν πήρε τους προφήτες ο Χριστός. Και τι πήρε μάλιστα; Πήρε το βιβλίο της Εξόδου και είπε τι εμήνυσεν ο Θεός διά της Βάτου εις τον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός Αβραάμ, ο Θεός Ισαάκ, ο Θεός Ιακώβ». Τώρα βέβαια το λέω, αν και το λέει παρακάτω ο Άγιος Κύριλος, θα πάλι λέγω, αλλά τέλος πάντων. Και ότι δεν είναι Θεός νεκρών αλλά Θεός ζώντων. Το επιχείρημα το πήρε από εκεί. Άρα λοιπόν και η Πεντάτευχος ομιλεί περί της Αναστάσεως των Νεκρών. Μόνο που πρέπει κανείς να την προσέξει λίγο περισσότερο. Έτσι θα λέγαμε ότι οι Σαμαρείται έδειχναν απιστίαν, διότι κατείχαν μεν τις Γραφές αλλά δεν επίστευαν. Εδώ οι αρχαίοι, οι Έλληνες, οι ειδωλολάτραι, δεν κατείχαν Γραφές. Απλώς

Δεν στέκεται καλά στο μυαλό τους, στη λογική τους. Γι' αυτό βάζει: οι Έλληνες αντιλέγουν, οι Σαμαρείτες απιστούν. Για τους αιρετικούς τι λέει; Διασύρουν. Ναι, ο αιρετικός μιλάει για την Ανάσταση των νεκρών, αλλά διαστραμμένα. Τυπικό παράδειγμα είναι οι Χιλιασταί. Πώς μιλούν για την Ανάσταση των νεκρών; Λένε ότι οι 144.000, αυτοί οι οποίοι θα... και τα λοιπά, αυτοί, λέει, δεν θα αναστηθούν παίρνοντας σώμα. Αυτοί, φεύγοντας από τον κόσμο αυτόν, πηγαίνουν στη Βασιλεία του Θεού ή στον Ουρανό και δεν έχουν ανάγκη από το σώμα. Οι άλλοι θα αναστηθούν και θα πάρουν το σώμα το παλιό, αλλά θα τιμωρηθούν οι αμαρτωλοί, γιατί δεν πιστεύουν στην κόλαση. Γιατί, κοιτάξτε, «προσδοκώ Ανάστασιν νεκρών και ζωήν του μέλλοντος αιώνος». Η ζωή του μέλλοντος αιώνος προϋποθέτει και την κόλαση, γιατί είναι βασική διδασκαλία της Εκκλησίας μας. Ο Χριστός, όταν μίλησε για τη Βασιλεία Του, μίλησε και για την κόλαση. Μίλησε στον ίδιο στίχο ότι οι δίκαιοι θα πάνε στη Βασιλεία των Ουρανών, του Θεού, οι δε αμαρτωλοί εις κόλασιν αιώνιον. Η ζωή είναι αιώνιος μεν, η κόλασις είναι αιώνιος δε. Είναι το τελευταίο χωρίο του 25ου κεφαλαίου από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Συνεπώς, τι κάνουν οι αιρετικοί; Διασύρουν την Ανάσταση, τη διαστρέφουν. Και προχωρούμε εις τον δεύτερον στίχο.

Λέγουσιν προς ημάς ταύτα Έλληνες, ομού και Σαμαρείται. Αυτά μας λένε, λέγει, και οι Έλληνες και οι Σαμαρείται. Τι λένε; «Πέπτωκεν άνθρωπος, ο τελευτήσας, και σέσηπε. Και εις σκώληκας όλος ανελήφθη. Και οι σκώληκες τεθνήκασιν. Σηπεδών δε αυτή και απώλεια διεδέξατο το σώμα. Πώς ουν εγείρεται;» Μπα, λένε και οι Έλληνες και οι Σαμαρείτες. Οι Έλληνες αντιλέγουν, οι Σαμαρείτες απιστούν. Τα επιχειρήματα: πέπτωκε ο άνθρωπος, δηλαδή έπεσε, λέει, πέθανε. Γι' αυτό Ανάσταση θα πει στα κομμένα στα πόδια μου. Πέφτω και δεν θα πει πέθανε. Πέφτω, δεν στέκομαι στα πόδια μου. Ο πεθαμένος δεν στέκεται στα πόδια του.

Που πέθανε, ο τελευτήσας, εσάπησε, βρώμησε, και όλος ανελήφθη εις σκώληκας. Αρχίζουν τα σκουλήκια τη δουλειά τους, να τρώνε τον άνθρωπο. Δεν είναι δύσκολο να το καταλάβουμε εμείς αυτό. Είναι ένα φαινόμενο που το βλέπουμε μπροστά μας. Και αν, βέβαια, θάπτουμε τους νεκρούς και δεν βλέπουμε τον άνθρωπο πώς τον τρώνε τα σκουλήκια, δεν έχουμε παρά να δούμε κάποιο ζώο που έμεινε άταφο, για να δούμε εκεί πώς τα σκουλήκια τρώνε τον άνθρωπο. «Και οι σκώληκες τεθνήκασιν». Με τη σειρά τους και τα σκουλήκια ψόφησαν. Ήρθε δε η σαπίλα. «Σηπεδών δε αυτή και απώλεια διεδέξατο το σώμα». Τι διαδέχεται το σώμα; Το σάπισμα,

το χάσιμο, η καταστροφή, η διάλυσις. Τι μας λέτε, λοιπόν; «Πώς ουν εγείρεται;» Πώς αναστήνεται ο νεκρός, το σώμα του, όταν μας λέτε αυτά που μας λέτε; Και συνεχίζουν τα επιχειρήματά τους εκείνοι οι οποίοι δεν δέχονται την Ανάσταση των νεκρών. Είπαμε, οι ειδωλολάτραι και οι Σαμαρείται. «Τους ναυαγήσαντας ιχθύες καταβεβρώκασιν». Αυτοί που εναυάγησαν και πνίγηκαν, τους έφαγαν τα ψάρια, και αυτοί κατεβρώθησαν. Και τα ψάρια, όταν τα ψαρέψαμε με το δίχτυ, με τη σειρά τους τα φάγανε οι άνθρωποι ή κάποια πιο μεγάλα ψάρια, ή κάπως έτσι.

«Των θηριομαχησάντων άρκτοι και λέοντες και αυτά τα οστέα λεπτύναντες ανήλωσαν». Εκείνοι που θηριομάχησαν ή, αν θέλετε, βρέθηκαν και σε ένα δάσος, σε μια ζούγκλα, και οι αρκούδες και τα λιοντάρια όχι μόνο τους έφαγαν, αλλά ακόμη και τα κόκαλά τους συνέτριψαν, ελέπτυναν και κατηνάλωσαν. «Γύπες και κόρακες των χαμαί ριφέντων νεκρών τας σάρκας φαγόντες, εις πάντα τον κόσμον απέπτησαν». Τα κοράκια και οι γύπες βρήκαν τα νεκρά σώματα. Είναι γνωστό ότι οι κόρακες, οι γύπες, τρώνε νεκρά σώματα. Τα βρήκαν, λέει, χάμω, ύστερα από μία μάχη, ας πούμε.

Άνθρωποι ήρθαν και τους έφαγαν, και τα πουλιά αυτά με τη σειρά τους πήγαν, πέταξαν προς πάσαν κατεύθυνσιν, φύγαν, πήγαν από εδώ, από εκεί. Πώς ουν συνάγεται το σώμα; Από πού μπορούμε τώρα να μαζέψουμε τα συστατικά του σώματος; Διότι πρέπει να σας πω, αγαπητοί, ότι το σώμα που θα αναστηθεί θα είναι το παλαιόν σώμα, ανακαινισμένο όμως με την έννοια της αρτιότητος και της αθανασίας και, δηλαδή, προσέξτε με, και της αφθαρσίας. Η διαφορά είναι η εξής: όταν λέμε άφθαρτο, σημαίνει ότι δεν θα έχει μεταβολές το σώμα αυτό.

Σήμερα το σώμα μας έχει μεταβολές, δεν είναι άφθαρτο. Πρώτα-πρώτα γηράσκουμε, αλλοιώνεται το σώμα μας. Δεύτερον, πεινάμε, διψάμε, έχουμε την ανάγκη του ύπνου, αρρωσταίνουμε. Αν δεν φάμε, πεθαίνουμε. Αυτά λέγονται φθορά. Συνεπώς, οι μεταβολές που είναι η φθορά δεν θα υπάρχουν και, άρα, θα είναι το σώμα άφθαρτον. Αθάνατο θα πει δεν θα πεθαίνει. Άλλο, λοιπόν, η φθορά, άλλο πράγμα είναι ο θάνατος. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα.

Όταν, λοιπόν, θα γίνει η Ανάσταση, θα είναι το παλαιόν σώμα, το οποίο όμως θα αναστηθεί, το παλαιόν σώμα, διότι όταν αμαρτάνει ο άνθρωπος, ιδίως με τα σαρκικά αμαρτήματα, σας το έλεγα την περασμένη φορά αυτό, έχει, τρόπον τινά, τη σφραγίδα αυτών των αμαρτημάτων. Πώς, λοιπόν, μπορούμε να μιλάμε για σφραγίδα όταν το σώμα το παλαιό έχει χαθεί, έχει απολεσθεί; Δεν είναι, λοιπόν, το καινούριο κάτι άλλο, αλλά είναι το παλαιό που έρχεται να αναστηθεί. Γιατί τότε δεν θα μιλούσαμε για Ανάσταση. Τότε δεν ξέρω πώς θα το λέγαμε, ότι θα λάβουν οι ψυχές, ως αθάνατες, κάποιο νέο σώμα, με την έννοια που δεν έχει καμία σχέση με το παλαιό σώμα. Βέβαια, λέγεται νέο σώμα επειδή υπάρχει η αφθαρσία και η αθανασία. Συνεπώς, πολύ, θα λέγαμε, λογική.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, πόθεν συνάγεται το σώμα; Από πού μπορεί να μαζευτεί το σώμα; «Τον μεν εν Περσίδι, τον δε εν Γοτθία». Είναι το ένα εις την Περσία, το άλλο εις την Ευρώπη, στην Γοτθία, στην Ευρώπη.

«Καταφλεγέντων ετέρων και αυτήν την σποδιάν διεσκόρπισεν όμβρος ή άνεμος. Πώς ουν συνάγεται το σώμα;» Ακόμη άλλοι κάηκαν με φωτιά, τους έκαψαν, όπως και υπάρχει η συνήθεια της καύσεως των νεκρών. Τη σκόνη, τη στάχτη τους, τη διασκόρπισε ή η βροχή ή ο άνεμος. Από πού θα μαζευτεί, λοιπόν, να γίνει το σώμα; Σίγουρα, αγαπητοί μου, και εσείς θα έχετε τις ίδιες απορίες για μια στιγμή. Βέβαια, η απάντηση είναι παρακάτω, στη συνέχεια. Λέει ο Άγιος Κύριλος, απαντά: «Σοι τω ανθρώπω μικροτάτω όντι».

«Σοι τω ανθρώπω μικροτάτω όντι, μακράν της Γοτθίας η Ινδική και η Ισπανία Περσίδος». Για σένα, τον μικρόν άνθρωπον, τον μικρούτσικον, τον μικρότατον άνθρωπον, βέβαια, σίγουρα, η Ευρώπη είναι μακριά από τις Ινδίες, παρότι Ινδική λέγεται και η Αβυσσινία, λέγεται Ινδική. Τέλος πάντων, δεν έχει σημασία. Και η Ισπανία απέχει από την Περσία, για σένα, τον μικρόν άνθρωπον. «Θεώ δε τω κατέχοντι πάσαν την γην εν δρακή, πάντα εγγύς». Για τον Θεό, όμως, που κρατάει στη φούχτα Του όλην τη γη, τότε για Εκείνον όλα είναι πολύ κοντά. Δεν μπορείς να πεις ότι...

με έφαγε ένα ψάρι και πήγε, δεν ξέρω πού ταξίδεψε, και αυτό φαγώθηκε κτλ. Και πού θα μαζευτεί αυτό; Για τον Θεό είναι όλη η ύλη μπροστά Του. Προσέξτε με, θα επαναλάβω ό,τι σας είπα στην αρχή. Ο Άγιος Κύριλος λιγάκι, λιγάκι πολυπραγμονεί, γιατί θέλει να βοηθήσει τους ακροατάς του. Σας είπα, η απάντηση είναι μία: ανέστη ο Χριστός, τελείωσε. Θα αναστηθούμε και εμείς. Λίγο πολύ πραγματεύεται από ασθένεια των ακροατών. «Μη την προς την σην ασθένειαν αδυναμίαν κατηγόρει Θεού». Όχι, λοιπόν, επειδή εσύ δεν καταλαβαίνεις, πρέπει να αποδώσεις εις τον Θεό ότι δεν είναι πανταχού παρών.

«Αλλά τη εκείνου δυνάμει πρόσεχε μάλλον». Αλλά μάλλον, περισσότερο, να προσέχεις εις τη δύναμη του Θεού και την απανταχού παρουσία Του και εις τη δύναμη του Θεού. Αυτό ο Απόστολος Παύλος το λέγει ως εξής: επειδή οι Κορίνθιοι απιστούσαν εις το δόγμα της Αναστάσεως των νεκρών, οι χριστιανοί Κορίνθιοι, τους φαινόταν υπερβολικό. Για χάρη τους έγραψε αυτό το κεφάλαιο, το 15ο, για την Ανάσταση των νεκρών. Τους λέει σε ένα σημείο: «Αγνωσίαν Θεού τινες έχουσι· προς εντροπήν υμίν λέγω». Διότι όταν εσείς φλυαρείτε και λέτε «είναι δυνατόν να γίνει αυτό ή εκείνο;», σας λέγω τούτο, ότι έχετε αγνωσίαν Θεού. Νομίζετε ότι ο Θεός είναι στα μέτρα σας. Ο Θεός είναι και πανταχού παρών, προπαντός είναι παντοδύναμος. Για τον Θεό υπάρχει αδυναμία του πράγματος; Είναι δυνατόν ποτέ; Συνεπώς, το λέω αυτό γιατί έπρεπε να ξέρετε τις ιδιότητες του Θεού και τις ενέργειες του Θεού. Για εντροπή σας, λοιπόν, το λέω. «Προς εντροπήν υμίν λέγω». Να γιατί, αγαπητοί μου, πρέπει να ξέρουμε θεολογία. Θεολογία όχι εκείνη που σπουδάζουν στα πανεπιστήμια. Αυτή που πρέπει να ξέρει ο κάθε πιστός, δηλαδή την κατήχησή του, αυτή που πρέπει να πάρει για να γνωρίζει ποιος είναι ο Θεός. Όταν πεις, αδελφέ μου, ο Θεός είναι παντοδύναμος, ησύχασες.

Όταν πεις ο Θεός είναι πανταχού παρών, παρηγορήθηκες. Τι τρομάζεις; Τι φοβάσαι; Όταν πεις ο Θεός με βλέπει γιατί είναι πανταχού παρών, τι ανησυχείς; Και ούτω καθεξής.

Λέγει στη συνέχεια:

«Ήλιος μεν, έργον ων του Θεού μικρόν, μια προσβολή των ακτίνων πάντα θερμαίνει τον κόσμον. Και αήρ, ον ο Θεός εποίησε, περιέχει πάντα τα εν τω κόσμω. Θεός δε, ο και ηλίου και αέρος δημιουργός, άρα μακράν απέχει του κόσμου;» Ο ήλιος, λέγει, δημιουργήθηκε από τον Θεό και φωτίζει όλη τη γη. Ο αέρας περιέχει, ή καλύτερα τα πάντα περιέχονται μες στον αέρα, γιατί όλα είναι βυθισμένα μέσα στον αέρα, στην ατμόσφαιρα. Είναι γνωστό, όπως τα ψάρια είναι στο νερό βυθισμένα, όλοι εμείς είμαστε βυθισμένοι στον

στον αέρα διότι αλλιώθηκε πως θα ζούσαμε

Ο Θεός, που είναι ο δημιουργός του ηλίου και της ατμοσφαίρας, μακράν απέχει του κόσμου; Πώς το λες αυτό;

Υπόθυμη «Υπόθου διάφορα σπέρματα γεννημάτων μεμίχθαι· ασθενούντι γαρ σοι περί την πίστιν, ασθενή λέγω και τα υποδείγματα». Κάνε μια υπόθεση. Πάρε στη φούχτα σου ανακατεμένα σπέρματα: καλαμπόκι, σιτάρι, κριθάρι, φακή, φασόλια. Πάρ' τα στη φούχτα σου. Τι να σου κάνω; Προς ασθενή ομιλώ, και τα υποδείγματα που αναφέρω είναι και αυτά για ασθενή στην πίστη. Το έχει σε παρένθεση: «ασθενούντι γαρ σοι περί την πίστιν, ασθενή λέγω και τα υποδείγματα».

Ασθενής εσύ, ασθενή λέγω και τα παραδείγματα. Είναι εκείνο που σας είπα στην αρχή, ότι συγκαταβαίνει ο Άγιος Κύριλος και λέει γι' αυτά τα παραδείγματα. Προσέξτε, μπορεί να πει κανείς για μια στιγμή: «Εγώ έτσι τα κρίνω». Μάλιστα, παρακάτω θα παραλείψω μια παράγραφο ολόκληρη που αναφέρεται εις τον Φοίνικα, διότι σήμερα δεν ισχύει αυτό. Αυτό τότε ίσχυε, δηλαδή μπορούσε να ειπωθεί για παράδειγμα. Σήμερα δεν ισχύει. Τι θέλω να πω; Τα παραδείγματα είναι λίγο απλοϊκά, λίγο απλοϊκά, όχι απλά, απλοϊκά, ακριβώς για να βοηθήσει τους απλοϊκούς και θα έπειθε με τον τρόπον αυτόν. Πώς θα το κάνουμε; Τους απλοϊκούς κατηχουμένους του. Όπως και εσείς, άμα ερωτηθείτε από τα παιδιά σας...

δίνετε μια απλοϊκή, όχι απλή, απλοϊκή απάντηση. Το παιδί ικανοποιήθηκε, σας είναι αρκετό. Αλλά όταν όμως πίσω από την απλοϊκή απάντηση υπάρχει ο βράχος της αποδείξεως, «Χριστός ανέστη εκ νεκρών», τότε δεν κοροϊδεύουμε τον άλλον. Προσέξτε αυτό, δεν κοροϊδεύουμε τον άλλον. Είναι γιατί ακόμη δεν καταλαβαίνει και πρέπει με κάποια σχήματα να τον βοηθήσουμε να το καταλάβει. Πάρε, λοιπόν, παράδειγμα, λέει, υπόθεσε. Στη φούχτα σου έχεις διάφορα σπέρματα, «και ταύτα τα διάφορα των γεννημάτων περιέχεσθαι εν μια δρακή τη ση», και όλα είναι στη δική σου τη φούχτα. «Μέγα σοι εστίν άρα τω ανθρώπω ή εύκολον, τη ση δρακή διακρίναι και έκαστον των γεννημάτων κατά την εαυτού φύσιν συναγαγείν και αποκαταστήσαι εις γένος;»

Είναι δύσκολο να πεις το καλαμπόκι καλαμπόκι, το κριθάρι κριθάρι, το στάρι στάρι; Τα βλέπεις στη φούχτα σου τα σπέρματα, τους σπόρους. Σου είναι δύσκολο; Ασφαλώς όχι. «Είτα, συ μεν τα εν τη σαυτού χειρί διακρίναι δύνασαι;» Εσύ, επιτέλους, μπορείς να διακρίνεις αυτά που είναι στη φούχτα σου. «Θεός δε άρα τα εν τη εαυτού δρακή περιεχόμενα διακρίναι και αποκαταστήσαι ου δύναται;» Ο Θεός, άμα έχει τα πάντα στα χέρια Του, δεν τα ξεχωρίζει, δεν τα διακρίνει, δεν μπορεί να τα αποκαταστήσει; «Νόησον δε, συνόησον το λεγόμενον, ει μη εστιν ασεβής η άρνησις». Να καταλάβεις αυτό που σου λέω, εκτός, λέγει,

έχεις μία ασεβή άρνηση. Πάνω σε αυτήν την ασεβή άρνηση, δυστυχώς, υπάρχουν άνθρωποι που λένε: «Ου με πείσεις, καν με πείσεις». Δεν θα με πείσεις κι αν ακόμα με πείσεις. Αυτό είναι φανερό. Είναι μία κακοπιστία. Λέμε πολλές φορές, να πω και εγώ τώρα με τη σειρά μου ένα παράδειγμα, όταν θέλουμε να πούμε για έναν ο οποίος βλασφημά: «Ποιον βλασφημάς, άνθρωπε, ποιον βλασφημάς; Τον Θεόν; Τι είναι, απλώς λίγο μεγαλύτερός σου, ίσος σου, λίγο μεγαλύτερός σου; Ξέρεις ποιος είναι; Άκου να σου πω ποιος είναι. Το σύμπαν ξέρεις ποιο είναι; Άκου να δεις ποιο είναι το σύμπαν». Ό,τι μπορεί να πει κανείς γι' αυτό που ο άνθρωπος δεν έχει ερευνήσει — πού να το ερευνήσει; Αχανές. Ξέρεις ότι ένα γραμμάριον ύλης έχει μέσα ενέργεια,

ενέργεια όση έχουν 20.000 τόνοι πετρελαίου; Αν αυτό το πετρέλαιο καεί ακαριαίως, τι ενέργεια θα αποδώσει; Αυτή η ενέργεια, ως ατομική, είναι μέσα σ' ένα γραμμάριο ύλης. Αυτό δεν είναι το παράδειγμα, είναι πάρα πολύ παλιό. Είναι παραπάνω από 30 χρόνια το παράδειγμα. Παραπάνω είναι.

Παραπάνω. Λοιπόν. Λοιπόν, τότε που είχαν... μιλούσαν για την ατομική ενέργεια, μετά το 1945, γράφανε στις εφημερίδες κλπ. Λοιπόν, μπορείς τώρα να μου βρεις με λογαριασμό το σύμπαν ολόκληρο, που αποτελείται από ύλη, πόση ενέργεια περικλείει; Αν το βρεις, θα σου πω.

Αυτό το σύμπαν το έκανε κάποιος που είναι ασυγκρίτως πιο δυνατός από το σύμπαν. Λοιπόν, τα λέω: «Βρε άνθρωπε, ποιον βλασφημάς; Το καταλαβαίνεις;» Μπαίνει στο νόημα ποιον βλασφημάς. Τι παράδειγμα τώρα είπαμε εδώ; Είπαμε ένα παράδειγμα εκ των ενόντων, από τη φύση κ.λπ. Ε, αγαπητοί μου, αυτό κάνει ο Άγιος Κύριλλος. Ενώ θα μπορούσαμε να πούμε σε έναν άνθρωπο: «Τον Κύριο της δόξης υβρίζεις», και να μην πούμε το παράδειγμα καθόλου. Ξέρεις ποιος είναι ο Θεός; Ο Δημιουργός του παντός. Τίποτε άλλο, δεν χρειάζεται τίποτα. Προχωρούμε. Παράγραφος Δ΄, τετάρτη. «Πρόσχες δε μοι και αυτόν τον της δικαιοσύνης λόγον και έλθε εις σεαυτόν».

Χρησιμοποίησε, βέβαια, την απανταχού παρουσία του Θεού ο Άγιος Κύριλλος. Την παντοδυναμία του Θεού χρησιμοποίησε. Τώρα έρχεται να χρησιμοποιήσει τη δικαιοσύνη του Θεού και του λέει: «Πρόσεξε, να μπούμε τώρα στο θέμα της δικαιοσύνης του Θεού». «Τον της δικαιοσύνης λόγον και έλθε εις σεαυτόν». Δηλαδή, να έρθεις στον εαυτό σου, σκέψου. «Διαφόρους έχεις οικέτας, άλλοι μεν καλοί τυγχάνουσιν, οι δε φαύλοι. Τιμάς άρα τους καλούς και τύπτεις τους φαύλους». Τιμάς τους καλούς, τους εργατικούς, τους εντίμους, όμως τύπτεις, χτυπάς εκείνους οι οποίοι είναι φαύλοι, τους τιμωρείς.

«Ή δικαστής τυγχάνεις, επαινείς τους αγαθούς και τιμωρείς τους παρανόμους». Και αν υποτεθεί ότι είσαι δικαστής, τότε είναι πολύ φυσικό τους μεν σπουδαίους, τους καλούς, τους αγαθούς, να επαινείς, αλλά τους κακούς τους τιμωρείς, αν είσαι δικαστής. «Είτα, ει παρά σοι μεν, θνητώ ανθρώπω όντι, το δίκαιον σώζεται, παρά δε Θεώ, τω πάντων και αδιαδόχω βασιλεί, το της δικαιοσύνης ανταποδοτικόν άρα ουχί σωθήσεται;» Εσύ είσαι άνθρωπος και κρίνεις κατά δικαιοσύνη. Είτε είσαι αφεντικό και έχεις δούλους είτε είσαι δικαστής και κρίνεις. Ο Θεός δεν κρίνει; Δεν βλέπει ποιος είναι ο δίκαιος, ποιος είναι ο άδικος; Αλλά ασεβής η άρνησις. Αν μου αρνηθείς, τότε είσαι ασεβής. Και προχωρεί. «Σκόπησον γαρ το λεγόμενον. Πολλοί φονείς επί κοίτης ατιμώρητοι τετελευτήκασι». Πολλοί εγκληματίες που σκότωσαν ανθρώπους πέθαναν στο κρεβάτι τους. Ατιμώρητοι. Πέθαναν στο κρεβάτι τους. Δηλαδή, ήρθε η ώρα και πέθαναν. Και, όπως λέμε, στο κρεβάτι τους. Γιατί, αλήθεια, είστε σίγουροι πως θα πεθάνετε στο κρεβάτι σας; Πρέπει να πω, δεν πρέπει να είμαι σίγουρος. Εγώ πάρα πολλές φορές τοποθετώ τον εαυτό μου, και παλιά σας το έχω πει, ότι από πολλά χρόνια

μπορεί να πεταχτώ κάπου και να με φάνε τα κοράκια. Τι το περίεργον; Εγώ εκεί τοποθετώ τον εαυτό μου, να με φάνε τα κοράκια και οι γύπες. Ναι, ναι, ναι. Κανείς να μην είναι σίγουρος ότι θα πεθάνει στο κρεβάτι του και θα τύχει και ταφής. Πόσοι άνθρωποι φύγαν από τον κόσμο αυτόν χωρίς καν ταφή; Δεν τους έθαψαν. Συνεπώς, πού ουν του Θεού η δικαιοσύνη; Αυτοί σκότωσαν ανθρώπους. Πού είναι του Θεού η δικαιοσύνη, αφού στη ζωή τους δεν τιμωρήθηκαν; «Πολλάκις δε και φονεύς πεντήκοντα φόνους υποκείμενος, την κεφαλήν άπαξ αποτμηθείς». Πολλές φορές, λέει, ένας φονιάς σκότωσε πενήντα ανθρώπους.

Να του κόψουνε πενήντα κεφάλια κι αυτού; Αλλά ένα κεφάλι έχει και του κόψαν μόνο το κεφάλι. Και ρωτάει: «Πού ουν των τεσσαράκοντα εννέα δώσει την τιμωρίαν;» Αν έκοβε ένα κεφάλι, θα του κόβαν το δικό του, ένα. Εάν σκότωσε πενήντα, για τα σαράντα εννέα κεφάλια πώς θα αποδώσει τιμωρίαν, πώς θα τιμωρηθεί; «Ει μη κρίσις», «εάν μη η κρίσις». Το «ει», «εάν», δεν είναι του ρήματος «ειμί» υποτακτική. «Και ανταπόδοσις μετά τον κόσμον τούτον, αδικίαν Θεού κατηγορείς». Εάν δεν υπάρχει εδώ η τιμωρία, τότε θα τιμωρηθεί αλλού. Αν λες ότι δεν θα τιμωρηθεί πουθενά, αποδίδεις αδικίαν εις τον Θεόν, άρα λοιπόν είσαι ασεβής. Άρα λοιπόν θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, για να έχουμε την απόδοση της δικαιοσύνης του Θεού. Εγώ θα παρέθετα ένα πολύ ωραιότερο παράδειγμα από την Αγία Γραφή, το ίδιο. Όταν εμαρτύρουν οι επτά Μακκαβαίοι. Ενθυμηθείτε τι έλεγαν εις τον τύραννον, εις τον Αντίοχον τον Επιφανή. «Άθλιε, εσύ μας βασανίζεις, αλλά ποιο θα είναι το δικό σου τέλος όταν θα πέσεις στα χέρια του ζώντος Θεού; Ενώ εμάς θα μας αναστήσει ο Κύριος και θα μας αποδώσει εκείνα τα οποία εσύ μας αφαιρείς». Ξέρετε εκεί, στο Γ΄ Μακκαβαίων, που αναφέρεται

το θέμα του μαρτυρίου των επτά Μακκαβαίων αδελφών, πόσα σημεία Αναστάσεως υπάρχουν. Είναι ωραιότατο, ωραιότατο. Αγαπητοί μου, κάτι άλλο. Ξέρετε πόσοι μάρτυρες υπάρχουν; Υπολογίζονται, μόνο τα πρώτα τριακόσια χρόνια, έντεκα εκατομμύρια μάρτυρες. Λέγεται. Αλλά ο αριθμός, με αυτά που συνέβησαν στον αιώνα μας, πρέπει να έχει πολύ, πολύ ανεβεί. Υπολογίζεται σε σαράντα εκατομμύρια μάρτυρες. Όλοι αυτοί που αρνήθηκαν να θυσιάσουν, εν ευρεία εννοία, εις τον Μολώχ και εμαρτύρησαν, εις τον Καίσαρα και εμαρτύρησαν, αυτοί θα μείνουν μέσα σε αυτή την αδικία;

Οι άλλοι που θεοποίησαν τον Καίσαρα και φάγανε και ήπιαν μια χαρά στη ζωή τους, σαν να μην συνέβαινε τίποτε, αυτοί δεν θα τιμωρηθούν; Και μόνο η παρουσία των μαρτύρων, αγαπητοί μου, δείχνει την Ανάσταση των νεκρών. Ο μάρτυς δεν είναι δυνατόν ποτέ, μα ποτέ, να δώσει τη ζωή του, και μάλιστα αν είναι νέος άνθρωπος, εάν δεν πίστεψε εις τη δικαιοσύνη του Θεού και εις την Ανάσταση των νεκρών. Γι’ αυτό ακριβώς και στο βιβλίο της Αποκαλύψεως λέγει εκεί εκείνο το θαυμάσιο, ότι υπό τον θρόνον, λέει, του Θεού είναι εκείνοι που εσφάγησαν διά την μαρτυρίαν του Ιησού Χριστού. Γιατί υπό τον θρόνον και όχι

του θρόνου; Υπό του θρόνου είναι ο Παράδεισος, που δείχνει με σαφήνεια το σημείο αυτό: άλλο ο Παράδεισος και άλλο η Βασιλεία του Θεού. Ο Παράδεισος είναι μια κατάσταση, ένας χώρος, εντός εισαγωγικών, πνευμάτων ευσεβών ανθρώπων, που λέμε Παράδεισος. Εκεί και ο ληστής, εκεί και οι Απόστολοι, εκεί και οι Προφήτες, εκεί και ο Πρόδρομος. Αλλά δεν αισθάνονται καλά, γιατί τους λείπει το σώμα. Δεν έχουμε την τελειότητα. Πόσες φορές σας το έχω πει αυτό το σημείο; Πρέπει πια να τα έχετε μάθει. Αλλά, όταν εγώ ενδιαφέρομαι για μάθημα, γι’ αυτό το επαναλαμβάνω. Τότε λέγουν εις τον Κύριον: «Κύριε, πότε θα έρθει η ώρα, πότε θα έρθει η ώρα να

εκδικηθείς το αίμα μας που χύθηκε πάνω στη γη;» Αυτό το «εκδικηθείς» δεν έχει την έννοια της εκδικήσεως, έχει την έννοια του να γίνει η εκδίκαση, ώστε εμείς πίσω να πάρουμε το σώμα μας, αποδίδοντας σε εμάς δικαιοσύνη, διότι η ζωή μας επάνω στη γη ήταν σύντομη, επειδή μαρτυρήσαμε για την αγάπη Σου. Και ο Κύριος τους λέγει: «Περιμένετε λίγο ακόμα, έως ότου κι άλλοι αδελφοί σας φτάσουν να δώσουν την ίδια μαρτυρία». Υπέροχο, πραγματικά υπέροχο. Για να δείτε, δηλαδή, τώρα, μιλώντας από τη Γραφή και όχι απλώς με σχήματα λογικά, για το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών. Ώστε βλέπει κανένας, αγαπητοί μου, ότι το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών, όπως κι αν το πιάσει κανείς, δεν μπορεί

ποτέ να αποδώσει εις τον Θεό αδικία ή μη πανταχού παρουσία ή μη παντοδυναμία. Έτσι, από όλα αυτά ξεπηδά το θέμα της Αναστάσεως των νεκρών. Αλλά θα δούμε όμως αυτό το θέμα — εξάλλου, μια ολόκληρη κατήχηση είναι γι’ αυτό το θέμα — πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.