Catecheses of St Cyril 156 | 02-10-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

With the help of God, our God who is the Holy Trinity, we now begin our Monday talks. As you may remember from last year, our subject is the Catecheses of Saint Cyril.

Let me remind those who heard the previous talks—or simply explain for those joining us for the first time—that Saint Cyril’s Catecheses number twenty-four in all: one Procatechesis, eighteen Catecheses before Baptism, and five Catecheses after Baptism known as the Mystagogical Catecheses.

The Procatechesis is simply an admonition that those seeking Baptism must be sincere in their intention to receive it. The eighteen Catecheses are nothing other than an extensive exposition of the Creed. The eighteenth Catechesis is the last of them, and so we have now reached the final Catechesis. With God’s help, we shall examine it under two articles: first, “I look for the resurrection of the dead,” and second, “the life of the age to come.”

That is the second article. The five Mystagogical Catecheses, as their name suggests, concern the exposition and understanding of the Mysteries and the sacramental life—Baptism, the Holy Eucharist, and so forth—and of the spiritual life in general. These five Mystagogical Catecheses are not very long; they are not as extensive as the others. With God’s help, we begin with the eighteenth Catechesis, which, as I told you, is the last of the Catecheses. In those days, of course, people who were to be baptized as adults first received catechesis: they were taught both the content of the faith and the spiritual life. Unfortunately, when infant Baptism became the established custom—it had, of course, existed since the time of the Apostles, though it was not yet the general rule—if a household with small children or infants became Christian, parents and all, they did not leave the children unbaptized. They baptized them. The only difference was that infant Baptism was exceptional, while the established custom was...

We might say that adult Baptism was the established custom, and it was, of course, preceded by catechesis. Children and infants had a godparent—one who received them and undertook to catechize the child at the proper time, once the child had grown older. The godparent was naturally a baptized member of the Church. This remains the case to this day: no one can baptize a child unless he himself has been baptized. That is self-evident. The work of the godparent was therefore of the utmost importance. Yet, as you see, infant Baptism became the established custom.

We are baptized as little children. I would say that, up to a point, there is nothing wrong with this, but on one condition: there must be a proper godparent, and afterward the Church must provide catechesis. If that is the case, then there is no problem. Indeed, it is well known that once a child is baptized, the child can receive Holy Communion; an unbaptized child cannot. That is the disadvantage of remaining unbaptized, because Baptism is the gateway to all the other Mysteries—the gateway. Infant Baptism is therefore a good thing, provided that the Church is properly organized and that there are worthy godparents who will undertake the child’s catechesis afterward.

Today, of course, the godparent is treated as nothing more than a decorative figure in society. We choose one because he is wealthy and can give gifts to the godchild, or because he is someone we like, or for any other reason you care to name. Perhaps we want to establish ties with another family, or we may even have our eye on certain advantages, opportunistically thinking that we might gain something from that person, and so forth. The point is that the godparent no longer performs the proper work he was meant to do. It all falls into a void. It falls into a void. No hope remains except...

for the Church to undertake the work of catechesis. And since we are speaking about godparents, I have told you this before and I shall tell you once again, because the responsibility is a grave one: do not rush to baptize children and then boast that you have baptized so many of them. If you know that the family whose child you are to baptize is devout and will allow you to catechize the child later, then by all means baptize the child. But if you know that this will not happen, do not take such responsibilities upon your shoulders. This is a serious matter. The responsibility is great. You must always feel responsible for telling your godson or goddaughter...

even things concerning the spiritual life: “My child, be careful. There are corrupt groups and bad companions; there are sins, sins of the flesh, and all these dangers. My child, go to catechism classes, go to church, and say your prayers.” Those who baptized a child have a duty to say these things to that child. Do you hear me, please? Otherwise, do not undertake this role. Be careful; do not undertake it. I myself have never baptized anyone. I have never baptized a single child. I only served as a marriage sponsor for a few people, and they divorced. But in any case, the role of a marriage sponsor is also serious, because in a certain sense he is the sponsor...

of the Mystery of Holy Matrimony for the two people being married. At the time, I was much, much younger than the people whose marriage I sponsored. That was wrong—quite wrong. I think I was an adolescent, if I remember correctly. Yes, I was an adolescent. So what can an adolescent know about helping when something goes wrong between a married couple? The marriage sponsor, then, is the sponsor of the Mystery of Holy Matrimony. When something goes wrong within the marriage, he should help. But in order to help, he must be a sound and respectable person, of an appropriate age, older than those whose marriage he sponsors, and possessed of knowledge, clear judgment, and purity of heart...

so that he may be able to help. I said “purity of heart” because, unfortunately, the marriage sponsor often becomes the third person in the relationship—let those who understand, understand. Great care is required. You may ask, “What are these things you are telling us?” Yes, this is what I am telling you, so that we may compare the reality with what now exists in our lives and see how far we have departed from it. This is extremely important and serious. And if we cannot bring the masses back, then at least those who understand should preserve these things in their own lives, as individuals...

and in small groups, even if we cannot correct the larger group, the great mass of people, or society as a whole. This, then, is the purpose of the Catecheses. As you see, I am giving this brief introduction as the first talk of the new year, 1989–1990.

May He help us to carry through to the end whatever He and His love permit us to accomplish. I would also like to tell you that this Catechesis ought to have been delivered as Saint Cyril delivered it in those days—to those who were preparing to be baptized. You understand, then, that we ought all to be present. Of course, if I were to ask where...

Where is the city of Larissa? I do not know—does it have 150,000 people? That is what they say. Fewer? I do not know. Where are they? We ought to hold catechesis in a stadium, or in various local venues, so that the people can receive instruction. You see, then, that although you have filled the church here—and I glorify God for that; I praised you yesterday and I praise you again today, because it is Monday, the hour is late, and yet you remain with such interest to listen—the whole city ought to be present. At the very least, you must not be absent. You should be here, knowing that what you receive is not a luxury. It is the work the Church undertakes to do. The Church offers you this catechesis. I am part of the Church.

I am not outside the Church, outside the church building, or beyond the bounds of what the Church means: the Body of Christ. The Church therefore offers you this catechesis, making, as I believe you can see, every effort to correct our lives, to give us knowledge of the faith, and to correct our conduct—in other words, to help us acquire a spiritual life. Catechesis has these two aspects; do not forget that. It is not only a matter of learning certain things. We must also correct ourselves. Do not forget this. What we hear must therefore be put into practice. With these few words, my dear friends, let us begin our examination of the eighteenth Catechesis—the last, as I told you, before Baptism.

I shall read you its title: “A Catechesis for Those Preparing for Illumination, delivered extemporaneously in Jerusalem, on the words: ‘And in one holy catholic Church’; ‘and the resurrection of the flesh’; and ‘life everlasting.’ The reading is from Ezekiel: ‘The hand of the Lord came upon me, and the Lord brought me out in the Spirit and set me in the midst of the plain’”—the word means a level plain—“and it was full of human bones,” and so forth. The title tells us that this Catechesis is addressed to those preparing for illumination, that is, those who are very close to being baptized.

Those who were still some way from Baptism were called catechumens. Catechumens on the eve of their Baptism were called those preparing for illumination. Thus, this Catechesis for those preparing for illumination was delivered in Jerusalem. Its subject is the final articles of the Creed, and it also includes a reading from a passage in Ezekiel concerning the Resurrection of the Dead. Whenever we have examined the titles of the Catecheses, you may remember that we have never read the appointed passage, though every heading includes one. Today, however, we shall make an exception and read it.

We shall examine this reading from Ezekiel, which is wondrous and speaks precisely of the Resurrection of the Dead. We also read it at Matins (Orthros) on Great Saturday, after we return to the Church with the Epitaphios. Many people leave afterward; they scatter somewhere along the way and do not come back inside.

Please remain for this passage from Ezekiel. There is also an epistle reading and a Gospel reading, followed by the dismissal—that is, the litany and so forth, and then the final dismissal. Thus, a great many people never hear this wondrous prophecy, which I shall now read to you. I shall not explain it all, because that would take too long. I shall only say that it concerns the Resurrection of the Dead. If you read further down, where it says that this refers to the house of Israel, you might at first suppose that—because the Israelites would return from the Babylonian captivity and so forth—it is merely a prophecy of a historical event: the resurrection of the people, meaning their deliverance from Babylonian captivity and their return home. If you ask how the Jews interpret this passage—it belongs to their Scriptures—you may be interested to hear their interpretation.

Their theologians interpret it just as I have told you: Ezekiel is speaking of the people’s rising again from captivity and the restoration of their state. But the Jews see the Old Testament simply as a record of their history. How do Christians interpret the Old Testament? We understand the history of Israel as typology: a type and image of good things or events yet to come. This is the tremendous difference. Thus, when a Christian interprets a prophecy, he sees before him...

two dimensions before him. The first is the historical dimension. Please pay close attention from this point onward, if you want to understand Holy Scripture correctly and if you do not want anyone to lead you astray by saying, “Look at what it says further down.” Yes, but there is more to it. So, the first is the historical dimension. Yes, it is history, and it may also prophesy a historical event. For example, the prophecies of Daniel refer to two events that were to come. The first would be the restoration of the Jews. Then would come a type of the Antichrist: Antiochus Epiphanes, Antiochus IV, one of the successors of Alexander the Great. After that would come the antitype,

the Antichrist—the prototype in which the type finds its ultimate fulfillment—at the Last Things (eschata), at the end of history. If someone cannot discern how a prophecy is to be interpreted, he will understand nothing and will go astray. The Lord said that Jerusalem would be destroyed, and this came to pass. That is one event. Yet this event also points, as an image and a type—a typological foreshadowing—to things yet to come. To what? To the end of the world. Would you like a small proof? I have told you these things before, last year and the year before. After speaking about the fall of Jerusalem, He says, “And then,” and immediately continues, “the sun and the moon will be darkened,”

“then they will see the sign of the Son of Man,” and so on. Therefore, the prophecy here is an image of other things that will follow. Did you hear what I said? It is an image or a type, depending on the case, of other things to come. And among those later things may be the final fulfillment. Thus, when Ezekiel receives in his vision the image of the resurrection of the dead, and God reveals it to him, then yes, in the first dimension—the historical one—it signifies the return of the Jews from captivity to Palestine.

The second dimension is the resurrection of the dead, which will take place when the end of the world comes. Do you understand? This is a key to interpretation. Unless you hold on to it, you will never understand anything. And not only will you fail to understand, but there is also the danger that some clever fellow—who is himself deceived, of course—will lead you in circles and say, “Look, things are not this way here; they are that way.” That is how the Jews interpret the Old Testament. So now I shall read you this wondrous prophecy. It is found in chapter 37, verses 1 through 14. The Prophet Ezekiel says:

“The hand of the Lord came upon me, and the Lord brought me out in the Spirit and set me in the midst of the plain”—that is, in the middle of a broad valley—“and it was full of human bones,” full of human bones. “And He led me all around them; and behold, there were exceedingly many upon the face of the plain”—bones, bones, bones, a great many—“and behold, they were exceedingly dry.” “Exceedingly dry” means that they had no skin upon them, no flesh, nothing at all.

They are bones in an ossuary, dry bones. “And He said to me”—God said to me—“Son of man, can these bones live?” Tell Me, man, “son of man,” tell Me: can these bones live? And I said, “O Lord, Lord, You know these things.” You know. And He said to me, “Prophesy over these bones and say to them.” The bones are before you; you are to prophesy and speak to them. You are to say to the bones, “O dry bones, hear the word of the Lord.” You see, God brings this about through the prophet, just as He divided the Red Sea through the rod of Moses. God does not intervene directly.

He acts indirectly, just as He works His miracles through His Saints. Where are the Protestants, so that they may hear this? “Thus says the Lord to these bones.” The Lord says the following to these bones: “Behold, I will bring upon you the breath of life; I will put sinews upon you and bring flesh upon you.” I will give you the breath of life; I will put sinews and flesh upon the bones. “And I will spread skin over you, put My Spirit within you, and you shall live.” I will complete the work with skin; I will give you the breath of life, and you will live. “And you shall know that I am the Lord.” Then you will see My power and know that I am God, the One and Only. There is no other God. “So I prophesied as He commanded me.” I prophesied as the Lord instructed me. “And as I prophesied, behold, there was an earthquake, and each bone drew near to the bone with which it belonged.”

Each bone went and found the next one. For example, here in my arm there are two bones, then farther down there are the wrist and the fingers. Every little bone, every bone, went and found the one that belonged with it and fitted into place—all this in the vision—“each one according to its proper joining,” fitting together. “And I looked, and behold, sinews and flesh were growing upon them.”

Sinews and flesh were growing upon them, “and skin spread over them from above, but there was no breath in them.” There was still no life. “Then He said to me, ‘Prophesy to the breath, son of man; prophesy and say to the breath: Thus says the Lord.’”

“Come from the four winds and breathe into these dead, that they may live.” Breathe into them, and they will live. This strongly reminds us—not just a little—of the first act of creation, when God took dust from the earth: the body now appeared lifeless, and then He breathed into it, and it received life. But to interpret this precisely, I must tell you that there was no interval of time between the creation of the human being and the breathing in of the soul. There was no interval at all. Body and soul came into being together. Yet for the sake of description, it appears that one came first and the other afterward. You may ask, “Was there no other way to describe it?” No. Then why was it described in this way?

I will tell you why: to place emphasis on the second act. To emphasize the second, the account had to be given in this way. Why the emphasis? Because the one is fashioned from earth by the hands of God—the hands of God—while the other, the soul, comes through the breath of God. And do you know what the hands of God are? What are the hands of God? I was telling the children this yesterday. Did you hear it? No? You will hear it now. It is what we say in Psalm 118: “Your hands have made me and fashioned me.” We say this especially at funerals, when we recite verses from Psalm 118. What are the hands of God? The hands of God are the Son and the Holy Spirit. The beautiful teaching of Saint Irenaeus tells us that

the hands of God are the Son and the Holy Spirit. With these two hands He creates man. To express it in human terms, we would say, “in Jesus Christ, in the Holy Spirit.” This is why we so often find these expressions, especially in the Apostle Paul: “in Christ Jesus, in the Holy Spirit.” We cannot adequately convey this merely by translating the words. Take care: a literal translation would say, “inside Christ, inside the Holy Spirit.” That tells us nothing. We cannot fully render the expression, so we would leave it as it stands. Its meaning is what I have told you: the Son creates. The Father creates through the Son in the Holy Spirit.

The Son creates, and the Holy Spirit sustains. Thus, with His two hands, God creates man. This is why we say, “Your hands have made me and fashioned me.” It is wondrous, truly wondrous. And here it says that there was no breath within them and that it was to be given in a second act. Do you know what this second act signifies? The souls will depart from Hades to be reunited with the bodies prepared for them—bodies restored to their proper order—so that they may rise and the whole human person may live. When it says here, “from the four winds,” it means from the four... As you know, the word “spirit” can also mean “wind.” “From the four winds” means from the four points of the compass: north, south, east, and west.

“From the four winds, breathe into these dead, that they may live.” Listen to how this appears in Holy Scripture. Christ said, “And then the angels will gather from the four points of the compass—from east and west, north and south—all mankind.” This signifies the universal resurrection. See, please, the precision of Scripture, if only a person can perceive these things even a little. “So I prophesied as He commanded me”—I prophesied as He instructed me—“and the breath entered into them.” For souls do not die. As we have said, they are either in Hades or, in the case of the devout and righteous who are with Christ, in Paradise. But then, after the resurrection of the dead, even Paradise will no longer exist.

It will no longer be needed. Nor will Hades exist; it too will no longer be needed. Instead, there will be the Kingdom of God and Hell. “And they lived and stood upon their feet, an exceedingly great assembly.” Now they lived and stood upon their feet; they came to life, and they were many, many, many—all of them. My beloved, this is what Saint Cyril read to his catechumens in those days. I too have read it to you, and after the reading, let us now see how he begins his Catechesis. The root—paragraph one, paragraph A: “The hope of the resurrection is the root of every good work.”

“For the expectation of recompense strengthens the soul for the doing of good works. Every laborer is ready to endure hardship if he foresees the reward for his labor; but when people toil without reward, the soul collapses together with the body. A soldier who expects prizes is ready for battle; but no one serving under an unjust king, who offers no reward for hardship, is ready to die for him. In the same way, every soul that believes in the resurrection rightly takes care of itself.”

“But the soul that does not believe in the resurrection gives itself over to destruction.” So, the first line says: “The root of every good work is the hope of the resurrection.” The passage I read to you unfolds the meaning of this line through examples, which I shall explain a little further on. The root of every good work, then, is the hope of the resurrection. Yes. “Good work” has a broad meaning here. It is not simply what we mean when we say, “This person performs charitable works,” referring to almsgiving. Its meaning is broader: it means every good deed.

Every deed can be a good deed, even keeping myself free from sins of the flesh. Why did I choose that example? Because Saint Cyril speaks about this a little further on. That is what he discusses. It is a good deed. Thus, “good works” does not mean charity or almsgiving in the narrow sense, but every good deed in the broad sense. The root of every good deed, then, is the hope of the resurrection of the dead. Why? Because when I know that I shall rise and that the other person will rise as well, I will do evil neither to myself nor to my neighbor.

During the question period, I told you that the setting of this present world simply changes, and we find ourselves in another world. I gave you the example of actors performing on a stage: one kills and another is killed; one lives and another dies. When the performance ends, they all appear before the audience on the stage. The curtain closes, and all the actors are behind it. The audience applauds, as I told you. I repeat this example because many of you were not here from the beginning—or rather, you were not here during the question period. The curtain opens, and the audience applauds; but all the actors are there: those who killed and those who were killed, those who lived

and those who died. They are all present. Thus, the stage of this world will change, and that other stage will come—the one that will never change. The resurrection of the dead is the final earthquake. Holy Scripture speaks of three earthquakes—three earthquakes. The first earthquake... Or rather, let us speak of the last one. As Saint Gregory the Theologian explains, the final earthquake is the one seen by the Prophet Ezekiel: the resurrection of the dead. The resurrection of the dead is the final earthquake. You see, “earthquake” here means a shifting of events.

For when we speak of an earthquake, we mean something that shakes. Whatever is moved, whatever is shaken, is shifted from one state to another. What is shifted? One of the three earthquakes, he says, is the passage from idolatry to the Law. And what is the second earthquake? The passage from the Law to the Gospel. And the third earthquake is the Resurrection of the dead. There, I have completed the explanation for you. Sometimes I think I should not tell you all these things, because it becomes a little long-winded, but never mind. Do you understand? It means that something is being moved. God says, “Behold, I shake the earth.” “Behold, I shake the earth.” And He says, “Yet once more I shake the earth.” I shall shake the earth one more time, for the final time. This is the Resurrection of the dead.

We saw this earlier in Ezekiel’s prophecy. When someone knows that he will rise again, he will never wish to commit injustice or to sin. A little later Saint Cyril will speak to us about the body as the temple of God. But it is better to leave that until we reach the passage. Here he says, you see, that a person who believes in nothing is ready to commit every kind of injustice. The believer wonders and says, “But why do these people commit such injustices, such dreadful sins?” Because they have nothing within them; they have nothing at all. Listen: by virtue of being made according to the image of God, we may possess many things.

But if we have smeared and defaced that image until it has become unrecognizable, and if God is no longer within us because we have cast Him out and denied Him, then everything is permitted. Then we can no longer speak of conscience. It is a dreadful condition; it is what is called deadening. Such a person is now dead, and this dead person can never rise again—morally and spiritually, of course. He has deadened his conscience. It is dreadful. The devout person is bewildered, and rightly so, because he cannot understand how another human being can act in this way. Yet, as I told you, this is how matters stand. The other person is dead; he does not believe. But if you believe, then everything changes. There is a story that perhaps you know.

A missionary once went to Africa and preached Christianity. He spoke about the Resurrection of the dead. At that moment the tribal chief stood up and said, “Impossible! It is impossible for the dead to rise.” “Why?” the missionary asked him. “Can those whom I have slaughtered or eaten possibly rise again?” The man had his reasons for being unable to accept the Resurrection of the dead. Sinful people likewise have their reasons for not seeking or accepting the Resurrection of the dead. The Millenarians say that when the devout and the ungodly rise from the dead, God will ask the ungodly, “Do you repent?” What nonsense! Who would say no at that point? Otherwise, they say, whoever declares that he does not repent will be reduced to nothing and pass into nonexistence. Thus, for the Millenarians there is no Hell; there is only the Kingdom of God. But what madman would say then, “I do not repent”? Yet there is something still more serious: these people abolish Hell and create the myth that Hell does not exist. And anyone who wishes to go on sinning dearly loves the myth

of nonexistence after death and of there being no resurrection of the body. What could be more appealing to a sinner than the thought that he will die and never live again? But whether you like it or not, my brother, it is God’s plan that everyone should rise—the devout and the ungodly alike—and all will give an account before God. Saint Cyril now says this in order to establish that the Resurrection—meaning eternal life—is the motive and the reward for every good work. And he says that...

the laborer is ready to endure toil and hardship—“to endure his labors, if he foresees the reward for those labors.” If he expects and trusts that he will be paid, then of course he is willing. In other words, the Resurrection of the dead is the motive for good works. Again, he asks, what soldier would not expect prizes, honors, and decorations? What foolish person would submit himself to a king and die for him without receiving anything in return? In other words, the Resurrection of the dead is the reward, or the Resurrection of the dead is the recompense for our labors.

But I hasten to point something out, because this teaching in particular was attacked by Kant and by others. To keep and live by the virtues for the sake of a reward is not something inferior. The motive of reward is neither base nor demeaning. No! You are not expected to live virtuously without any reward being set before you. I told you once, many years ago, when we were interpreting the Apocalypse, that reward does not mean simply that I shall be paid. Somewhere near the end, in the last or next-to-last chapter—I do not remember exactly—it says that...

that...

Jesus Christ, riding upon a horse, comes to give the devout their reward. He says, “And My reward is with Me.” As a first rendering, we might say that He has the reward in His pocket. “It is with Me,” just as we carry money to pay other people—in our wallet or our pocket.

Pay close attention to the text: “My reward is with Me.” The image, of course, shows that He is going to pay the reward of those who followed Him. But He says, “My reward.” What does this mean? It means that there are two rewards here: Christ’s reward—for He says, “My reward”—and the believer’s reward. What is the believer’s reward? The believer’s reward is Christ. Why did I labor throughout my life? So that I might see Christ. This is my reward: to behold the person of Christ. The believer’s reward, then, is Christ. And what is Christ’s reward? Christ too died upon the Cross. He has a reward because, from the moment He became man, He has a reward. God does not receive a reward, but Christ receives one in His human nature. And what is Christ’s reward? For He says, “My reward.” Christ’s reward is the believer. That is, the believer...

receives Christ as his reward, and Christ receives the believer as His reward. In other words, the believer makes Christ his own, and Christ makes the believer His own. This is the meaning of reward. Who can attack it now? Who can object to it? It is just as we were saying. I have now remembered an example to give you. Please forgive me, of course, if I sometimes use a somewhat bolder example.

A man sees a young woman. He likes her very much and wants to marry her. At the same time, she sees him, likes him very much, and wants to marry him. When they marry, what is his reward?

After seeing the woman he wished to make his own, what is the man’s reward? His wife, his spouse. And what is the wife’s reward? Her husband. Is there anything base in this motive, I ask you? Certainly not. Do you see how matters stand?

Well... “Thus every soul that believes in the Resurrection rightly takes care of itself; but the soul that does not believe in the Resurrection gives itself over to perdition.” He means the following: if a person believes that the Resurrection will take place, then without question he takes care of himself. Since Saint Cyril has spoken about the soul, the text says that the soul “takes care of itself,” and quite naturally so. That is, if I know that I shall not be reduced to nothing, then I guard myself. Against what? Against sinning. By contrast, if someone does not believe in the resurrection of the flesh, he gives himself over to perdition. He will be lost and ruined. But he will not be reduced to nothing. Pay attention: the word “perdition,” or “loss,” does not mean annihilation. It does not mean that we pass into nonexistence. It means the eternal separation of the human person from God. That is perdition. It is not annihilation. Saint Cyril now gives a beautiful and very striking example. He says:

“He who believes that the body remains for the Resurrection takes care of his garment and does not defile it through fornication; but he who does not believe in the Resurrection gives himself over to fornication, abusing his own body as though it belonged to another.” Of course, I do not know whether you are aware of this—though after all we have said, I believe you are—but I shall say it once more. When we speak of the Resurrection, we mean the resurrection of the body. I do not think anyone is unaware of this, for the simple reason that the soul does not die; it goes to the place appointed for it. It is the body that dies.

The body is dissolved—that is, it decomposes—because it has been separated from the soul. Since the soul is immortal—and it is immortal not by nature, but because God wills it to be immortal—the body undergoes corruption and dissolution. Therefore, when we speak of the Resurrection, we do not mean a resurrection of souls, because the souls continue to exist as they are. We mean the resurrection of bodies. Moreover, the Greek verb anistēmi, or its middle form anistamai, means “to stand up.” The soul has no feet with which to stand. It does not turn over, fall, sleep, lie down, or rise to its feet. It is the body that lies horizontally or rises—that is, stands up. Therefore...

Resurrection, from anistēmi or anistamai, means the rising of that which has fallen, and that is the body. When the body dies, it is called a corpse. The Greek word for corpse comes from the verb “to fall,” because when a person dies, his body no longer stands upright but falls. Thus the body becomes a fallen corpse: it no longer stands but has fallen. When, then, we speak of Resurrection, we mean that what has fallen rises again: from death and corruption the human body is restored to wholeness, reunited with the immortal soul that already exists, and the human person is made whole. I do not think anyone was unaware of this. I suppose my explanation was more than necessary, because all of you certainly know that we are speaking about the resurrection of the body. When we speak of the resurrection of the soul, that is a spiritual resurrection—or, as we might say today, though I do not like the term, a moral resurrection. It is nothing other than spiritual resurrection. Saint John the Evangelist calls this the first Resurrection. Later he speaks of the second Resurrection.

He says that whoever does not come forth from the first Resurrection cannot receive the second Resurrection, which is, of course, unto eternal life. What is the first Resurrection? The first Resurrection takes place while we are alive, and it is the resurrection of our soul. The resurrection of the soul means that the fallen soul returns to God. The soul has fallen; the image of God has fallen. We must return to God—that is, receive the message of salvation. Then the second Resurrection will come, when the angel sounds the trumpet and the bodies rise

together with the soul that has already been raised in this present life. That Resurrection will then be a resurrection unto eternal life. Is this clear? I believe you have understood it. I hope I shall not need to repeat it as we proceed through the eighteenth Catechesis. Saint Cyril gives an example. As I told you, the person who believes that the body remains for the Resurrection takes care of its garment. By “garment” he means the garment of the soul, which is the body. We might say, then, that the body is the adornment of the soul. There are many such expressions.

No, not its adornment—its clothing, forgive me. Its garment, its clothing. The body is the clothing of the soul. Of course, the Fathers say—and this is neither contradictory nor mistaken; it is simply another way of expressing it—that the body does not contain the soul, but the soul contains the body. We can understand this. We can understand both ways of putting it. Nevertheless, the bond between soul and body remains incomprehensible to us. It is incomprehensible; it is a Mystery. Thus, Saint Cyril says, the person who believes in the Resurrection does not defile the soul’s garment, the body. What does this mean? Since the body will rise again, it will bear all the marks of sins of the flesh. Why does he speak here of fornication? The Apostle Paul says—and this will help us understand it—in the sixth chapter of First Corinthians: “Every sin is outside the body; but he who commits fornication sins against his own body.” Why? It is an incomprehensible mystery. Only the Word of God reveals it to us. If I steal with my hands, it is not my body that sins; my soul sins. But in sins of the flesh, the body sins as well. That is why he says that “every sin” is outside the body, while the person who commits fornication sins against the body. As I tell you, it is incomprehensible. This means that when the human person rises, then...

there will be on the body an ontological seal—I emphasize, an ontological seal—marking that person as unfit to enter the Kingdom of God. It will be the seal of the sins of the flesh. Here the word “fornication” means every kind of sin of the flesh. Consequently, the body will be unfit to enter the Kingdom of God, unless the person has repented during this present life and no longer repeats those sins. Then this ontological seal is erased. This ontological reality is something extraordinary. Perhaps—and I have been studying this for years, so I cannot speak to you with certainty—perhaps this is why, in relation to Holy Orders, sins of the flesh are indeed forgiven through confession, yet they remain an irrevocable impediment to proceeding to Holy Orders. Irrevocable. In other words, you cannot become a priest. It is a permanent impediment. You should know this. If a young man is considering becoming a priest, he may have impediments of this kind. And then what happens? What happens? This is why the greatest possible care is needed. Parents, watch over your children, especially your boys. Be very careful about this, as much as you can. Do not let your children fall into sins of the flesh—and the same applies to your girls, because a young woman

who has fallen into a sin of the flesh cannot become a priest’s wife, because “the two shall become one flesh.” Both the priest and the priest’s wife must be free of impediments to Holy Orders. You may say that these are very serious matters. But we are speaking about serious matters, my dear friends. God willing, we shall continue next Monday.

Τη βοήθεια του Θεού, του Αγίου Τριαδικού Θεού μας, ξεκινάμε και τα θέματα της καθ' Δευτέραν, που, όπως ενθυμείσθε και από πέρσι, έχουμε τις κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου.

Υπενθυμίζω. Υπενθυμίζω σε όσους, βέβαια, άκουσαν και τα προηγούμενα θέματα, ή απλώς κάνω γνωστό σε εκείνους που για πρώτη φορά έρχονται, ότι οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου είναι όλες 24. Είναι μία προκατήχηση, 18 κατηχήσεις προ του βαπτίσματος και 5 κατηχήσεις ονομαζόμενες μυσταγωγικές, μετά το βάπτισμα.

Η προκατήχηση δεν είναι παρά μια ειδοποίηση ότι έπρεπε να έχουν μία ειλικρίνεια έναντι των προθέσεών των να δεχθούν το βάπτισμα. Οι 18 κατηχήσεις δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ευρεία ανάλυση του Συμβόλου της Πίστεως. Γι' αυτό και η δεκάτη ογδόη κατήχηση, η οποία είναι η τελευταία των κατηχήσεων, και συνεπώς ήμεθα στην τελευταία κατήχηση, αφού θα δούμε, με τη βοήθεια του Θεού, την δεκάτη ογδόη κατήχηση, είναι επί δύο θέσεων: «Προσδοκώ ανάστασιν νεκρών», το ένα θέμα, η μία θέση, και «ζωήν του μέλλοντος αιώνος».

Δευτέρα θέσις. Οι πέντε μυσταγωγικές είναι εκείνες που αναφέρονται, εξ ου και μυσταγωγικές, στην ανάλυση και κατανόηση των μυστηρίων και της μυστηριακής ζωής, όπως του βαπτίσματος, της Θείας Ευχαριστίας κ.λπ., και γενικά της πνευματικής ζωής. Έτσι έχουμε αυτές τις πέντε μυσταγωγικές, οι οποίες στην έκτασή τους δεν είναι μεγάλες, δεν είναι εκτενείς όπως είναι οι άλλες κατηχήσεις. Εμείς, με τη βοήθεια του Θεού, ξεκινάμε από την δεκάτην ογδόην κατήχηση, όπως σας είπα, και είναι η τελευταία εκ των κατηχήσεων. Βέβαια, τότε, εκείνοι οι οποίοι επρόκειτο να βαπτιστούν σε μεγάλη ηλικία, εκατηχούντο, δηλαδή εδέχοντο την μάθηση του περιεχομένου της πίστεως αλλά και της πνευματικής ζωής. Το δυστύχημα είναι ότι, όταν καθιερώθηκε ο νηπιοβαπτισμός, ο οποίος βεβαίως ήτο από την εποχή των Αποστόλων αλλά όχι καθιερωμένος, δηλαδή ένα σπίτι το οποίο είχε μικρά παιδιά ή μωρά και γίνονταν όλοι χριστιανοί, οι γονείς κ.λπ., δεν άφηναν τα παιδιά τους αβάπτιστα. Τα εβάπτιζαν, με τη διαφορά μόνο πως ήταν έκτακτος ο νηπιοβαπτισμός, ενώ καθιερωμένος ήταν...

Θα λέγαμε, καθιερωμένη η βάπτισις των μεγάλων και, βεβαίως, προηγείτο μία κατήχηση. Τα παιδιά, τα νήπια, είχαν τον ανάδοχον, εκείνον ο οποίος αναδέχεται, δηλαδή αναλαμβάνει την κατήχηση του παιδιού σε εύθετον καιρό, όταν θα μεγαλώσει, να το κατηχεί, το παιδί. Ήταν ένα μέλος της Εκκλησίας, βεβαίως βαπτισμένο, αυτονόητο. Μέχρι σήμερα αυτό συντηρείται, ότι δεν μπορεί κανείς να βαπτίσει ένα παιδί αν δεν είναι ο ίδιος βαπτισμένος· αυτονόητο αυτό. Έτσι, το έργον του αναδόχου, του νονού, ήταν ουσιωδέστατον. Αλλά βλέπετε, αφενός μεν καθιερώθηκε ο νηπιοβαπτισμός.

Μικροί βαπτιζόμεθα. Θα έλεγα, μέχρις ενός βαθμού δεν είναι κακό, αλλά με μια προϋπόθεση: να υπάρχει ο σωστός ανάδοχος και η Εκκλησία εκ των υστέρων να κάνει την κατήχηση. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε δεν πειράζει. Μάλιστα, ένα παιδί όταν βαπτιστεί είναι γνωστό ότι μπορεί και να κοινωνεί, ενώ όταν δεν βαπτιστεί δεν μπορεί να κοινωνεί. Έχει αυτό το μειονέκτημα, διότι το βάπτισμα είναι η πύλη των λοιπών μυστηρίων. Η πύλη. Έτσι, καλώς υπάρχει ο νηπιοβαπτισμός, αλλά με τον όρο να υπήρχε μια σωστή οργάνωση στην Εκκλησία και να υπήρχαν σωστοί ανάδοχοι που να αναλάβουν την κατήχηση εκ των υστέρων.

Βέβαια, ο νονός, ο ανάδοχος, δεν είναι παρά ένα κοσμικό διακοσμητικό στοιχείο. Τον διαλέγουμε διά των πλούτων του, ώστε να έχει να δίνει δώρα στον αναδεκτό, ή γιατί μας είναι συμπαθές πρόσωπο ή ό,τι άλλο θέλετε, ή για να έχουμε κάποιες σχέσεις με μια άλλη ακόμη οικογένεια, ή αποβλέπουμε ακόμη και σε κάποια, θα λέγαμε, προνόμια που έχουμε, καιροσκοπικά σκεπτόμενοι ότι μπορεί να έχουμε κάποια οφέλη από το πρόσωπο αυτό κ.λπ. Το θέμα είναι ότι ο ανάδοχος πια δεν κάνει τη σωστή δουλειά που έπρεπε να κάνει. Πέφτει στο κενό. Πέφτει στο κενό. Δεν μένει άλλη ελπίδα παρά

να αναλάβει η Εκκλησία το έργον της κατηχήσεως. Μάλιστα, με την ευκαιρία των αναδόχων, του αναδόχου, και άλλοτε σας το είπα, άλλη μια φορά θα σας το πω, επειδή είναι βαριά η ευθύνη: μην τρέχετε να βαφτίζετε τα παιδιά και, μάλιστα, να λέτε ότι βάφτισα τόσα και τόσα παιδιά. Αν ξέρετε ότι η οικογένεια της οποίας το παιδί θα βαπτίσετε είναι ευσεβής και ότι θα σας επιτρέψει να το κατηχήσετε αργότερα, το παιδί, καλώς βαπτίσατέ το. Εάν ξέρετε ότι αυτό δεν θα συμβεί, τότε μην αναλάβετε ευθύνες εις τον τράχηλόν σας. Είναι σοβαρό το θέμα. Υπάρχει ευθύνη πολλή. Πάντοτε πρέπει να αισθάνεστε την ευθύνη να πείτε στον αναδεκτό σας ή την αναδεκτή σας

πράγματα ακόμα και από την πνευματική ζωή. Παιδί μου, να προσέξεις, υπάρχουν βρόμικες παρέες, συντροφιές, τούτα, εκείνα, υπάρχουν αμαρτίες, τα σαρκικά αμαρτήματα, τούτα, εκείνα, εκείνα, εκείνα. Παιδί μου, να πηγαίνεις στο κατηχητικό σχολείο, να πηγαίνεις στην εκκλησία, να κάνεις την προσευχή σου. Αυτά εκείνοι που βάπτισαν έχουν χρέος να τα πουν στο παιδί που βάπτισαν. Το ακούσατε, σας παρακαλώ; Λοιπόν, αλλιώτικα να μην αναλαμβάνετε. Προσοχή, μην αναλαμβάνετε. Εγώ δεν έχω βαπτίσει ποτέ κανέναν. Κανένα παιδί δεν έχω βαπτίσει. Μόνο κάποιους πάντρεψα και αυτοί χώρισαν. Αλλά, εν πάση περιπτώσει, και το θέμα του κουμπάρου είναι σοβαρό, διότι κατά κάποιο τρόπο είναι ο ανάδοχος

του μυστηρίου του γάμου δύο ανθρώπων που παντρεύονται. Εγώ ήμουν πολύ πολύ μικρότερος από εκείνους οι οποίοι επαντρεύοντο τότε. Κακώς, κακώς. Νομίζω ήμουν έφηβος, αν θυμάμαι καλά. Ναι, ήμουν έφηβος. Οπότε τι μπορεί να ξέρει ένας έφηβος όταν κάτι δεν πηγαίνει καλά μέσα στο ζεύγος; Είναι, λοιπόν, ο κουμπάρος ο ανάδοχος του μυστηρίου του γάμου. Όταν κάτι δεν πηγαίνει καλά μέσα στο γάμο, θα πρέπει εκείνος να βοηθήσει. Και για να βοηθήσει, όμως, πρέπει να είναι πρόσωπον σωστό, σεβαστό, να έχει σχετική ηλικία, να είναι μεγαλύτερο από εκείνον που παντρεύει και να έχει γνώσεις, νηφαλιότητα, καθαρότητα καρδίας,

να μπορέσει να βοηθήσει. Είπα καθαρότητα καρδίας, διότι πολλές φορές ο κουμπάρος, μοιραία, γίνεται το τρίγωνο της υποθέσεως, ο νοών νοείτω. Και θέλει πάρα πολλή προσοχή. Θα μου πείτε: τι είναι αυτά που μας λέτε; Ναι, είναι αυτά που σας λέω, για να κάνουμε σύγκριση πόσο απέχομε, με ό,τι πια υπάρχει στη ζωή μας, από την πραγματικότητα, και είναι πάρα πολύ σπουδαίο και σοβαρό. Κι αν μεν δεν μπορούμε να επαναφέρουμε, ας πούμε, τις μάζες πίσω, τουλάχιστον όσοι μπορούν να καταλαβαίνουν ας κρατούν αυτά τα πράγματα ως πρόσωπα,

μικρές ομάδες ανθρώπων, αν δεν μπορούμε τη μεγάλη ομάδα ή τη μεγάλη μάζα, την κοινωνία ολόκληρη, να τη διορθώσουμε. Αυτό το σκοπό, λοιπόν, έχουν οι κατηχήσεις. Είναι μια μικρή εισαγωγή, όπως βλέπετε, κάνω σαν πρώτο θέμα της νέας χρονιάς '89-'90.

Να μας βοηθήσει μέχρι τέλους να φέρομε εις πέρας ό,τι εκείνος και η αγάπη του επιτρέψουν. Ακόμη, θα ήθελα να σας έλεγα ότι η κατήχηση αυτή έπρεπε να είχε γίνει, όπως τότε γινόταν από τον Άγιο Κύριλλο, εις τους τότε μέλλοντας να βαπτιστούν. Άρα, λοιπόν, καταλαβαίνετε ότι πρέπει να είμεθα παρόντες. Βέβαια, αν ερωτήσω πού...

Πού είναι η πόλις της Λαρίσης; Δεν ξέρω, 150 χιλιάδες είναι; Έτσι λένε. Λιγότεροι; Δεν ξέρω. Πού είναι; Θα έπρεπε μέσα σε ένα στάδιο να κάνουμε την κατήχηση ή σε επιμέρους χώρους, για να μπορούν οι άνθρωποι να κατηχηθούν. Βλέπετε, λοιπόν, ότι, παρότι εδώ έχετε γεμίσει το ναό, και δοξάζω τον Θεό, και χθες σας επαινούσα και σήμερα σας επαινώ, ως Δευτέρα και προχωρημένη η ώρα, να μένετε με τόσο ενδιαφέρον να ακούσετε, θα πρέπει όλη η πόλις, έστω εσείς μη λείπετε, να είστε παρόντες και να ξέρετε ότι δεν είναι πολυτέλεια εκείνο το οποίο θα δεχθείτε. Είναι εκείνο το οποίον η Εκκλησία αναλαμβάνει να κάνει. Η Εκκλησία σάς προσφέρει την κατήχηση. Εκκλησία είμαι.

Δεν είμαι έξω από την Εκκλησία και έξω από το Ναό και έξω από τα όρια της εννοίας της Εκκλησίας, του Σώματος του Χριστού. Σας προσφέρει, λοιπόν, αυτήν την κατήχηση, βλέπετε, νομίζω, με κάθε προσπάθεια να διορθωθεί, να υπάρξει γνώσις της πίστεως και να διορθωθεί το ήθος. Να αποκτήσουμε, δηλαδή, πνευματική ζωή. Έχει αυτά τα δύο σκέλη η κατήχηση, μην το ξεχνάτε. Δεν είναι μόνο να πάρουμε ως γνώση κάποια πράγματα, αλλά πρέπει να διορθώσουμε και τον εαυτό μας. Μην το ξεχνάτε αυτό. Έτσι, εκείνα που ακούμε θα πρέπει να μένουν σε εφαρμογή. Με αυτά τα λίγα, αγαπητοί μου, ξεκινάμε να δούμε την 18η κατήχηση. Την τελευταία, όπως σας είπα, προ του βαπτίσματος.

«Φωτιζομένων», είναι ο τίτλος που σας διαβάζω, «ἐν Ἱεροσολύμοις σχεδιασθεῖσα, εἰς τὸ Καὶ εἰς μίαν ἁγίαν καθολικὴν Ἐκκλησίαν, καὶ εἰς σαρκὸς ἀνάστασιν, καὶ εἰς ζωὴν αἰώνιον. Ἀνάγνωσις ἐπὶ τοῦ Ἰεζεκιήλ· Καὶ ἐγένετο ἐπ' ἐμὲ χεὶρ Κυρίου, καὶ ἐξήγαγέ με ἐν πνεύματι Κύριος, καὶ ἔθηκέ με ἐν μέσῳ τοῦ πεδίου», το «πεδίο» που θα πει πεδιάδα, «καὶ τοῦτο ἦν μεστὸν ὀστέων ἀνθρωπίνων», και τα εξής. Ο τίτλος μάς λέει ότι αναφέρεται στην κατήχηση των φωτιζομένων, δηλαδή εκείνων που πολύ κοντά πρόκειται να βαπτιστούν.

Κατηχούμενοι ελέγοντο εκείνοι οι οποίοι ήσαν ακόμη μακριά από το βάπτισμα. Φωτιζόμενοι ελέγοντο οι κατηχούμενοι στις παραμονές της βαπτίσεώς των. Φωτιζομένων, λοιπόν, ότι αυτή η κατήχηση εσχεδιάσθη εις Ιεροσόλυμα. Ο τίτλος της είναι στα τελευταία σημεία του Συμβόλου της Πίστεως και ακόμη ότι γίνεται μία ανάγνωση μιας περικοπής από τον Ιεζεκιήλ, που αναφέρεται στην Ανάσταση των Νεκρών. Όσες φορές έχουμε δει τους τίτλους των κατηχήσεων, ποτέ, θα ενθυμείσθε, δεν διαβάσαμε την σχετική περικοπή, γιατί σε κάθε επικεφαλίδα υπάρχει αυτό. Σήμερα, όμως, θα διαβάσουμε, θα κάνουμε μία εξαίρεση.

Θα δούμε αυτό το ανάγνωσμα του Ιεζεκιήλ, το οποίο είναι θαυμαστό και αναφέρεται ακριβώς στην Ανάσταση των Νεκρών. Και ακόμη, το ανάγνωσμα αυτό το διαβάζουμε στον Όρθρο του Μεγάλου Σαββάτου, όταν επιστρέψουμε με τον Επιτάφιο στην Εκκλησία, που πάρα πολλοί φεύγουν μετά, κάπου εκεί σκορπούν, δεν ξαναγυρίζουν πίσω.

Παρακαλώ, αυτήν την περικοπή από τον Ιεζεκιήλ. Έχει αποστολική περικοπή και ευαγγελική περικοπή και κατόπιν γίνεται η απόλυσις, δηλαδή η εκτενής κ.λπ., και μετά η απόλυσις. Έτσι, πάρα πολλοί άνθρωποι δεν ακούνε αυτήν τη θαυμαστή προφητεία, την οποία τώρα θα σας διαβάσω. Δεν θα αποδώσω, γιατί θα πάρει πολύ, αλλά μόνο ότι αναφέρεται στην Ανάσταση των Νεκρών. Και άμα διαβάσετε και τα πιο κάτω, που λέει αυτό αναφέρεται εις τον οίκον Ισραήλ, για μια στιγμή μπορείτε να νομίσετε ότι, επειδή θα επιστρέψουν από την Βαβυλωνιακή αιχμαλωσία κ.λπ., εδώ, προσέξτε σας παρακαλώ πάρα πολύ αυτό που θα σας πω τώρα, να νομιστεί ότι αναφέρεται απλώς σε μια προφητεία που θα είχε ιστορικό χαρακτήρα και θα ήταν η ανάστασις του λαού, δηλαδή να φύγουν από την Βαβυλωνιακή αιχμαλωσία και να επιστρέψουν πίσω. Αν ερωτήσετε οι Εβραίοι πώς ερμηνεύουν αυτή την περικοπή — δική τους είναι — αν ερωτήσετε πώς ερμηνεύουν οι Εβραίοι, θα σας ενδιαφέρει να το ακούσετε.

Οι θεολόγοι, ό,τι σας είπα, ότι δηλαδή ο Ιεζεκιήλ αναφέρεται στην ανάσταση του λαού από την αιχμαλωσία και στην επανάκτηση του κράτους των. Αλλά οι Εβραίοι βλέπουν την Παλαιά Διαθήκη απλώς σαν μια καταγραφή της ιστορίας των. Οι χριστιανοί πώς ερμηνεύουν την Παλαιά Διαθήκη; Ότι η ιστορία του Ισραήλ είναι μία τυπολογία και ένας εικονισμός μελλόντων αγαθών ή πραγμάτων. Αυτή είναι η τρομακτική διαφορά. Έτσι, όταν ο χριστιανός ερμηνεύει μια προφητεία, έχει μπροστά του

δύο διαστάσεις. Η μία είναι η ιστορική διάσταση. Σας παρακαλώ πολύ, προσέξτε από αυτό το σημείο, αν θέλετε να καταλαβαίνετε σωστά την Αγία Γραφή και αν θέλετε ακόμη να μην σας παρασύρει κανείς, θα σας πει: για δες τι λέει παρακάτω. Ναι μεν, αλλά... Λοιπόν, η μία είναι η ιστορική διάσταση. Ναι, είναι ιστορία και μπορεί να προφητεύει πάλι για ένα ιστορικό γεγονός, όπως, ας πούμε, οι προφητείες του Δανιήλ να αναφέρονται σε γεγονότα τα οποία θα ήρχοντο, δύο γεγονότα. Το ένα γεγονός θα ήταν η αποκατάσταση των Εβραίων και κατόπιν θα ήρχετο ο ένας τύπος του Αντιχρίστου, ο Αντίοχος ο Επιφανής, ο Αντίοχος ο Τέταρτος, από τους επιγόνους του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και κατόπιν θα ήταν ο αντίτυπος,

ο Αντίχριστος, το πρωτότυπο εις τα έσχατα της ιστορίας. Αν κανείς δεν μπορεί να διακρίνει μια προφητεία πώς θα ερμηνευτεί, δεν θα βγάλει τίποτα, θα πέσει έξω. Ο Κύριος είπε ότι θα καταστραφεί η Ιερουσαλήμ, και αυτό έγινε. Αυτό είναι ένα γεγονός. Αυτό το γεγονός, όμως, δείχνει ως εικόνα, ως τύπος, εικονισμός, τυπολογία, μελλόντων πραγμάτων. Τι; Το τέλος του κόσμου. Θέλετε μια μικρή απόδειξη; Σας τα έχω πει κι άλλοτε αυτά, πέρσι, πρόπερσι. Όταν λέγει «και τότε», αφού μιλάει για την άλωση της Ιερουσαλήμ, ευθύς συνάπτει: «και τότε θα σκοτιστεί ο ήλιος και η σελήνη»,

«τότε θα ιδούν το σημείο του Υιού του ανθρώπου» και λοιπά και λοιπά και λοιπά. Ώστε, λοιπόν, η προφητεία εδώ είναι μία εικόνα άλλων πραγμάτων παρακάτω. Ακούσατε τι είπα; Μία εικόνα ή ένας τύπος, ανάλογα την περίπτωση, άλλων πραγμάτων παρακάτω. Και εκείνο των άλλων πραγμάτων παρακάτω μπορεί αυτό να είναι το τελικό. Συνεπώς, όταν εδώ παίρνει την εικόνα της Αναστάσεως των νεκρών στο όραμά του ο Ιεζεκιήλ και το παρουσιάζει ο Θεός, ναι, στην πρώτη διάσταση, την ιστορική, είναι η επάνοδος των Εβραίων στην Παλαιστίνη από την αιχμαλωσία.

Δευτέρα διάστασις είναι η Ανάσταση των νεκρών ανθρώπων, που θα γίνει όταν έρθει το τέλος του κόσμου. Το καταλάβατε; Είναι ένα ερμηνευτικό κλειδί που, αν δεν το κρατάτε, δεν θα καταλάβετε ποτέ τίποτα. Και όχι μόνο δεν θα καταλάβετε, αλλά υπάρχει και ο κίνδυνος κάποιος εξυπνάκιας, πλανώμενος εννοείται, να σας φέρει βόλτα, να σας πει: κοιτάξτε, εδώ τα πράγματα δεν είναι έτσι, αλλά είναι έτσι. Όπως ερμηνεύουν και οι Εβραίοι την Παλαιά Διαθήκη. Σας διαβάζω, λοιπόν, τη θαυμαστή αυτή προφητεία. Είναι στο 37ο κεφάλαιο, ανάμεσα στους στίχους 1 και 14. Λέγει ο προφήτης Ιεζεκιήλ:

«Ἐγένετο ἐπ' ἐμὲ χεὶρ Κυρίου, καὶ ἐξήγαγέ με ἐν πνεύματι Κύριος, καὶ ἔθηκέ με ἐν μέσῳ τοῦ πεδίου», το «πεδίο», μέσα στο μέσον της πεδιάδος, «καὶ τοῦτο ἦν μεστὸν ὀστέων ἀνθρωπίνων», γεμάτο από ανθρώπινα κόκαλα. «Καὶ περιήγαγέ με ἐπ' αὐτὰ κυκλόθεν κύκλῳ», με γύρισε γύρω, «καὶ ἰδοὺ πολλὰ σφόδρα ἐπὶ προσώπου τοῦ πεδίου», κόκαλα, κόκαλα, κόκαλα, πολλά, «καὶ ἰδοὺ ξηρὰ σφόδρα». Ξηρά σφόδρα θα πει χωρίς να έχουν απάνω δέρμα, κρέας, τίποτα.

Είναι τα κόκαλα σε ένα χωνευτήρι, κόκαλα ξηρά. «Καὶ εἶπε πρός με», μου είπε ο Θεός, «υἱὲ ἀνθρώπου». «Ζήσεται τα οστέα ταύτα;» Για πες μου, άνθρωπε, «υιέ ανθρώπου», άνθρωπε, για πες μου, μπορούν να ζήσουν αυτά τα κόκαλα; Και είπα: «Κύριε, Κύριε, συ επίστη ταύτα», συ το ξέρεις. Και είπε προς με: «Προφήτευσον επί τα οστά ταύτα και ερείς αυτοίς». Μπροστά σου είναι τα κόκαλα, θα προφητεύσεις και θα τους πεις, θα πεις στα κόκαλα: «Τα οστά τα ξηρά, ακούσατε λόγον Κυρίου». Βλέπετε, το πράγμα το κάνει διά του προφήτου ο Θεός, όπως και την Ερυθρά Θάλασσα την έσχισε στη μέση διά της ράβδου του Μωυσέως. Δεν επεμβαίνει ο Θεός άμεσα.

Έμμεσα, όπως κάνει και τα θαύματά του διαμέσου των Αγίων του. Πού είναι οι Προτεστάντες να το ακούσουν αυτό; «Τάδε λέγει Κύριος», γιατί ξέρετε, οι Προτεστάντες δεν δέχονται τους Αγίους ούτε την πρεσβεία τους. «Τάδε λέγει Κύριος τοις οστέοις τούτοις». Τα εξής λέγει ο Κύριος σε αυτά τα κόκαλα: «Ιδού εγώ φέρω εφ’ υμάς πνεύμα ζωής και δώσω εφ’ υμάς νεύρα και ανάξω εφ’ υμάς σάρκας». Θα δώσω πνεύμα ζωής, θα βάλω νεύρα και σάρκες απάνω στα κόκαλα, «και εκτενώ εφ’ υμάς δέρμα και δώσω πνεύμα μου εις υμάς και ζήσεσθε». Θα ολοκληρώσω το έργο με δέρμα, θα σας δώσω πνοή ζωής, θα ζήσετε. «Και γνώσεσθε ότι εγώ ειμι Κύριος». Και τότε θα δείτε τη δύναμή μου, ότι εγώ είμαι ο Θεός, ο Ένας, ο Μοναδικός. Δεν υπάρχει άλλος Θεός. «Και προεφήτευσα καθώς ενετείλατό μοι», όπως μου παρήγγειλε ο Κύριος προφήτευσα, «και εγένετο εν τω εμέ προφητεύσαι», ενώ, λέει, είχα προφητεύσει, «και ιδού σεισμός και προσήγαγε τα οστά εκάτερον προς την αρμονίαν αυτού».

Το κόκαλο πήγε και βρήκε το άλλο. Φερ’ ειπείν, εδώ ο βραχίονάς μου είναι δύο κόκαλα, μετά παρακάτω ο καρπός, τα δάχτυλα, το κάθε, λέγει, κοκαλάκι, κόκαλο, πήγαινε και έβρισκε το ταίρι του και προσαρμοζόταν, αυτά σε όραμα, «και εκάτερον προς την αρμονίαν αυτού», ταιριαχτά. «Και είδον και ιδού επ’ αυτά νεύρα και σάρκες εφύοντο».

Νεύρα και σάρκες να φυτρώνουν, «και ανέβαινεν επ’ αυτά δέρμα επάνω, και πνεύμα ουκ ην επ’ αυτοίς». Ακόμη δεν υπήρχε ζωή. «Και είπε προς με· προφήτευσον επί το πνεύμα, υιέ ανθρώπου, προφήτευσον και ειπόν τω πνεύματι· τάδε λέγει Κύριος».

«Εκ των τεσσάρων πνευμάτων έλθε και εμφύσησον εις τους νεκρούς τούτους». «Και ζησάτωσαν», και θα ζήσουν. Να εμφυσήσεις και θα ζήσουν. Εδώ μας θυμίζει λίγο, πολύ, όχι λίγο, την πρώτη πράξη δημιουργίας, όταν ο Θεός, λαβών χουν από της γης, μοιάζει τώρα σαν νεκρό το σώμα, και κατόπιν εμφυσά και παίρνει ζωή. Μόνο που πρέπει να σας πω, για να είμαι ακριβής στην ερμηνεία, δεν υπάρχει χρονική διαφορά ανάμεσα στη δημιουργία της ανθρωπίνης υπάρξεως και της εμφυσήσεως της ψυχής. Δεν υπάρχει χρονική διαφορά. Άμα σώμα, άμα ψυχή. Αλλά για λόγους περιγραφής μοιάζει να υπάρχει το ένα και μετά το δεύτερο. Αν μου πείτε, υπήρχε αδυναμία περιγραφής; Όχι. Τότε γιατί να

σας πω γιατί: για να δοθεί έμφαση εις το δεύτερον. Και για να δοθεί έμφαση στο δεύτερον, έπρεπε να γίνει έτσι η περιγραφή. Γιατί έμφαση; Ότι το ένα γίνεται με τα χέρια του Θεού, τα χέρια του Θεού, από χώμα, το άλλο γίνεται με πνοή του Θεού, η ψυχή. Και ξέρετε τι είναι τα χέρια του Θεού; Τι είναι τα χέρια του Θεού; Το έλεγα χθες στα παιδιά. Αν το ακούσατε; Όχι; Θα το ακούσατε. Εκείνο που λέμε στον 118ο Ψαλμό: «Αι χείρες σου εποίησάν με και έπλασάν με». Και το λέμε αυτό μάλιστα στις κηδείες, που λέμε στίχους από τον 118ο Ψαλμό. Ποια είναι τα χέρια του Θεού; Τα χέρια του Θεού είναι ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον. Λέγει ο ωραιότατος Άγιος Ειρηναίος ότι

αι χείρες του Θεού, τα χέρια του Θεού, είναι ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο. Με αυτά τα δύο δημιουργεί τον άνθρωπο. Δηλαδή, επειδή τώρα ανθρωπίνως θα το πούμε έτσι, «εν Ιησού Χριστώ, εν Πνεύματι Αγίω». Γι’ αυτό πολλές φορές βρίσκουμε αυτές τις εκφράσεις, στον Απόστολο Παύλο κυριότατα, να λέει «εν Χριστώ Ιησού, εν Πνεύματι Αγίω». Δεν μπορούμε να το ερμηνεύσουμε αυτό σαν απόδοση μεταφραστική. Προσέξτε, μεταφραστικά θα το λέγαμε «μέσα στο Χριστό, μέσα στο Άγιο Πνεύμα». Δεν λέει τίποτα. Δεν μπορούμε να το αποδώσουμε, θα τα αφήναμε έτσι. Και είναι αυτό, όπως σας το λέγω, ότι δηλαδή δημιουργεί ο Υιός. Δημιουργεί ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι.

Ο Υιός δημιουργεί, το Πνεύμα το Άγιον συντηρεί. Με τα δυο, λοιπόν, χέρια δημιουργεί τον άνθρωπο. Γι’ αυτό λέμε «αι χείρες σου εποίησάν με και έπλασάν με». Είναι θαυμαστό, πραγματικά θαυμαστό. Και εδώ λέγει, δεν υπήρχε πνεύμα, να δοθεί σε μια δευτέρα πράξη. Αυτή η δευτέρα πράξη ξέρετε τι είναι; Θα φύγουν οι ψυχές από τον Άδη για να ενωθούν στα σώματα που θα έχουν, για να αναστηθούν, που θα έχουν επαναρμονιστεί, για να ζήσει πλήρης. Όταν λέγει εδώ «εκ των τεσσάρων πνευμάτων», είναι εκ των τεσσάρων... Πνεύμα θα πει άνεμος, όπως ξέρετε. «Εκ των τεσσάρων πνευμάτων» θα πει από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντος: βορράς, νότος, ανατολή, δύση.

«Εκ των τεσσάρων πνευμάτων εμφύσησον εις τους νεκρούς τούτους και ζησάτωσαν». Αυτό ακούστε πώς είναι στην Αγία Γραφή. Ο Χριστός είπε: «Και τότε οι άγγελοι θα συνάξουν εκ των τεσσάρων σημείων του ορίζοντος, από ανατολής και δύσεως, βορρά και νότου, όλους τους ανθρώπους», που σημαίνει καθολική Ανάσταση. Δείτε, παρακαλώ, ακρίβεια Γραφής, αρκεί μόνο κανείς να μπορεί λίγο να βλέπει μερικά πράγματα. «Και προεφήτευσα καθ’ ότι ενετείλατό μοι», όπως μου παρήγγειλε προεφήτευσα, «και εισήλθεν εις αυτούς το πνεύμα», διότι οι ψυχές δεν πεθαίνουν. Είπαμε, είναι στον Άδη ή μετά Χριστού, των ευσεβών, των δικαίων, εις τον Παράδεισον. Αλλά τότε, μετά την Ανάσταση των νεκρών, τότε ούτε ο Παράδεισος θα υπάρχει.

Δεν χρειάζεται πια. Ούτε ο Άδης θα υπάρχει, δεν χρειάζεται πια, αλλά θα υπάρχει η Βασιλεία του Θεού και η κόλασις. «Και έζησαν και έστησαν επί των ποδών αυτών, συναγωγή πολλή σφόδρα». Τώρα, έζησαν, στάθηκαν στα πόδια τους, ζήσαν και ήταν, λέγει, πολλοί, πολλοί, πολλοί, όλοι αυτοί. Αυτό διάβασε, αγαπητοί μου, ο Άγιος Κύριλος τότε εις τους κατηχουμένους του. Σας το διάβασα και εγώ και, ύστερα από την ανάγνωση, να δούμε τώρα πώς αρχίζει την κατήχησή του. Ρίζα, πρώτη παράγραφος, παράγραφος Α΄: «Ρίζα πάσης της αγαθοεργίας η της αναστάσεως ελπίς».

«Η γαρ προσδοκία της μισθαποδοσίας νευροί την ψυχήν εις εργασίαν αγαθών. Έτοιμος μεν γαρ άπας εργάτης εις το υπομένειν τους καμάτους, εάν προβλέπη των καμάτων τον μισθόν. Τοις δε αμισθί κάμνουσι προκαταπίπτει και η ψυχή μετά του σώματος. Στρατιώτης έπαθλα προσδοκών εις πολέμους έτοιμος. Ουδείς δε ακρίτω βασιλεί στρατευόμενος, τω μη παρέχοντι βραβεία των καμάτων, έτοιμός εστιν υπεραποθνήσκειν. Ούτω και πάσα ψυχή πιστεύουσα μεν τη Αναστάσει φείδεται εαυτής εικότως».

«Απιστούσα δε τη Αναστάσει γίνεται έκδοτος εις απώλειαν». Λοιπόν, πρώτος στίχος: «Ρίζα», λέγει, «κάθε αγαθοεργίας είναι η ελπίδα της Αναστάσεως». Αυτός ο στίχος αναλυόμενος είναι αυτά που σας διάβασα και είναι παραδείγματα που θα σας τα αναλύσω λίγο πιο κάτω. Ρίζα, λοιπόν, κάθε αγαθοεργίας είναι η ελπίδα της Αναστάσεως. Ναι. Η αγαθοεργία έχει ευρύ χαρακτήρα. Δεν είναι αυτό που λέμε «αυτός ο άνθρωπος κάνει αγαθοεργίες» και εννοούμε την ελεημοσύνη, αλλά ευρύ χαρακτήρα, που σημαίνει αγαθών έργων.

Αγαθών έργων είναι κάθε... έργον, μέχρι του να τηρήσω τον εαυτό μου μακριά από τα σαρκικά αμαρτήματα. Γιατί είπα αυτό το παράδειγμα; Διότι περί αυτού ομιλεί λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος. Περί αυτού ομιλεί. Έργον είναι αγαθόν. Λοιπόν, ώστε αγαθοεργία δεν είναι, σε στενή έννοια, η φιλανθρωπία, η ελεημοσύνη, αλλά εν ευρεία εννοία, που σημαίνει κάθε αγαθόν έργον. Ρίζα, λοιπόν, κάθε αγαθού έργου είναι η ελπίδα της Αναστάσεως των νεκρών. Γιατί; Διότι όταν ξέρω ότι θα αναστηθώ και θα αναστηθεί και ο άλλος άνθρωπος, ούτε εις τον εαυτό μου θα διαπράξω το κακό ούτε εις τον πλησίον.

Σας έλεγα την ώρα των αποριών ότι απλώς αλλάζει το σκηνικό του παρόντος κόσμου για να βρεθούμε σε έναν άλλο κόσμο. Σας είπα με τους ηθοποιούς που παίζουν στη σκηνή: ο ένας σκοτώνει και ο άλλος σκοτώνεται, ο ένας ζει και ο άλλος πεθαίνει. Όταν τελειώσει η παράσταση, τότε εμφανίζονται όλοι επί σκηνής εις τους θεατές. Κλείνει η κουρτίνα, η αυλαία. Από μέσα είναι όλοι οι ηθοποιοί. Χειροκροτεί ο κόσμος, σας έλεγα. Επαναλαμβάνω αυτό το παράδειγμα, γιατί πολλοί από εσάς δεν ήσασταν από την αρχή, δεν ήσασταν στην ώρα των αποριών μάλλον. Ανοίγει η αυλαία και τότε χειροκροτεί ο κόσμος, αλλά οι ηθοποιοί είναι όλοι: και εκείνοι που σκότωσαν και εκείνοι που σκοτώθηκαν και εκείνοι που έζησαν

και εκείνοι που πέθαναν. Είναι παρόντες όλοι. Θα αλλάξει, λοιπόν, η σκηνή του κόσμου τούτου, για να έρθει η άλλη εκείνη σκηνή που δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξει. Η Ανάσταση των Νεκρών είναι ο τελευταίος σεισμός. Η Αγία Γραφή ομιλεί περί τριών σεισμών. Τριών σεισμών. Ο πρώτος σεισμός... Καλύτερα, ο τελευταίος σεισμός, όπως ερμηνεύει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο τελευταίος σεισμός είναι αυτός που είδε ο Ιεζεκιήλ ο Προφήτης, δηλαδή η Ανάσταση των νεκρών. Η Ανάσταση των νεκρών, ο τελευταίος σεισμός. Δηλαδή, ξέρετε, θα πει σεισμός μετάθεσις γεγονότων.

Διότι όταν λέμε σεισμός, σημαίνει κάτι που κουνάει. Αυτό που κινεί, που σείεται, αυτό μεταθέτει. Τι μεταθέτει; Μεταθέτει, όπως ένας εκ των τριών σεισμών είναι, λέγει, εκ της ειδωλολατρίας εις τον Νόμο. Και ο δεύτερος σεισμός ποιος είναι; Εκ του Νόμου εις το Ευαγγέλιο. Και ο τρίτος σεισμός, η Ανάσταση των Νεκρών. Σας το ολοκλήρωσα. Λέω καμιά φορά να μην σας τα λέω, γιατί είναι λίγο πολυλογία, αλλά δεν πειράζει. Το καταλάβατε; Θα πει κάτι που κινείται. Λέει ο Θεός: «Ιδού σείω την γην». «Ιδού σείω την γην». Και λέει: «Έτι άπαξ σείω την γην». Ακόμη μια φορά θα σείσω την γη. Την και τελευταία. Είναι η Ανάσταση των νεκρών.

Είδαμε στην προφητεία του Ιεζεκιήλ προηγουμένως, και εδώ, όταν ξέρει κανείς ότι θα αναστηθεί, δεν θα ήθελε ποτέ να αδικήσει, δεν θα ήθελε ποτέ να αμαρτήσει. Λίγο πιο κάτω θα μας πει για το θέμα του σώματος, που είναι ναός του Θεού. Αλλά καλύτερα να το πούμε λίγο πιο κάτω, θα το βρούμε. Και λέγει εδώ, ξέρετε, ότι εκείνος ο οποίος δεν πιστεύει σε τίποτα είναι έτοιμος προς πάσαν αδικίαν. Ο πιστός απορεί και λέει: «Μα γιατί αυτοί οι άνθρωποι κάνουν αυτές τις αδικίες, αυτές τις φοβερές αμαρτίες;» Μα δεν έχουν μέσα τους τίποτα, τίποτα δεν έχουν. Ακούστε, μπορούμε να έχουμε πολλά πράγματα σύμφωνα με το κατ’ εικόνα.

Όμως αυτό το κατ’ εικόνα να το έχουμε μουτζουρώσει και το έχουμε καταστήσει αγνώριστον, και μέσα μας δεν υπάρχει ο Θεός, γιατί τον πετάξαμε, τον αρνηθήκαμε, τότε όλα είναι επιτρεπτά, τότε δεν μπορούμε να μιλάμε πια για συνείδηση. Είναι κάτι φοβερό πράγμα, είναι η λεγόμενη νέκρωση. Ο νεκρός άνθρωπος πια, και αυτός ο νεκρός δεν μπορεί ποτέ να αναστηθεί, εννοείται ηθικώς, πνευματικώς, δεν μπορεί ποτέ να αναστηθεί. Ενέκρωσε τη συνείδησή του. Είναι φοβερό. Και ενώ ο ευσεβής απορεί, και απορεί δικαιολογημένα, ότι δεν μπορεί να καταλάβει πώς είναι δυνατόν αυτός ο άλλος άνθρωπος να ενεργεί με τον τρόπον αυτόν, όμως σας είπα, τα πράγματα είναι έτσι. Ο άλλος είναι νεκρός, δεν πιστεύει. Αν όμως πιστεύεις, τότε τα πράγματα θα αλλοιωθούν. Υπάρχει ένα ανέκδοτο, ίσως να το ξέρετε.

Ένας ιεραπόστολος κάποτε είχε πάει στην Αφρική και δίδασκε Χριστιανισμό. Μίλησε για την Ανάσταση των νεκρών. Τότε, για μια στιγμή, ο φύλαρχος σηκώθηκε επάνω και λέει: «Αδύνατον, αδύνατον να αναστηθούν οι νεκροί». «Γιατί;» του λέγει ο ιεραπόστολος. «Είναι δυνατόν να αναστηθούν όσοι εγώ έσφαξα ή έφαγα;» Ο άνθρωπος είχε λόγους να μην μπορεί να καταλάβει την Ανάσταση των νεκρών. Και οι αμαρτωλοί άνθρωποι έχουν λόγους να μην ζητούν, να μην δέχονται την Ανάσταση των νεκρών. Επειδή δε οι χιλιασταί λέγουν ότι, όταν θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, ευσεβών και ασεβών, λέγει, ο Θεός θα ερωτήσει τους ασεβείς: «Μετανοείτε;» Τρομάρα τους! Ποιος θα έλεγε τότε όχι; Εν αντιθέτω περιπτώσει, όποιος, λέγει, πει ότι δεν μετανοεί, τότε θα γίνει μηδέν. Θα περιέλθει στην ανυπαρξία. Συνεπώς δεν υπάρχει κόλασις για τους χιλιαστάς. Υπάρχει μόνο η Βασιλεία του Θεού. Αλλά ποιος τρελός θα το έλεγε αυτό, ότι δεν μετανοώ; Θέλετε όμως κάτι άλλο; Το φοβερό είναι ότι βγάζουν οι άνθρωποι αυτοί την κόλαση και δημιουργούν τον μύθον ότι δεν υπάρχει η κόλασις, και εκείνος που θα ήθελε να αμαρτάνει αγαπάει πάρα πολύ τον μύθον

της ανυπαρξίας μετά θάνατον και της μη υπάρξεως αναστάσεως των σωμάτων. Υπάρχει πιο ωραίο για τον αμαρτωλό, ότι θα πεθάνει και δεν θα ξαναζήσει; Αλλά είτε σ’ αρέσει, αδελφέ μου, είτε δεν σ’ αρέσει, στο σχέδιο του Θεού είναι να αναστηθούν οι πάντες, και οι ευσεβείς και οι ασεβείς, και θα δώσουν όλοι λόγο στον Θεό. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος εδώ, για να κατοχυρώσει αυτό, ότι δηλαδή η Ανάστασις δεν είναι παρά, η Ανάστασις, εννοείται η ζωή αιώνιος, δεν είναι παρά το κίνητρον, ο μισθός κάθε αγαθοεργίας, και λέγει ότι ότι...

ο εργάτης είναι έτοιμος να υπομείνει τους κόπους, τους καμάτους, «υπομένειν τους καμάτους, εάν προβλέπη των καμάτων τον μισθόν». Εάν βέβαια προβλέπει και δέχεται ότι θα πληρωθεί, τότε βεβαίως είναι πρόθυμος. Ότι δηλαδή κίνητρον των καλών έργων είναι η Ανάσταση των νεκρών. Ακόμη, ποιος, λέει, είναι εκείνος ο στρατιώτης που δεν θα εδέχετο έπαθλα και βραβεία και παράσημα; Ποιος ανόητος ακόμη θα πήγαινε σε έναν βασιλιά να υποταχθεί εις αυτόν, να πεθάνει υπέρ αυτού και να μην δεχτεί τίποτα; Ότι ο μισθός, δηλαδή, με άλλα λόγια, είναι η Ανάσταση των νεκρών ή η Ανάσταση των νεκρών είναι ο μισθός των καμάτων.

Αλλά τρέχω να σημειώσω κάτι, γιατί και αυτό το σημείο έχει προσβληθεί από τον Καντ συγκεκριμένα και από άλλους. Ότι το να τηρήσεις, το να ζήσεις κάποιες αρετές, είναι θέμα μισθού, δεν είναι κατώτερον πράγμα αυτό. Το ελατήριο του μισθού δεν είναι κατώτερον, δεν είναι υποτιμητικό. Όχι! Θα ζήσεις την αρετή χωρίς να σου προβληθεί μισθός. Σας είχα πει κάποτε, πολύ παλιά, όταν ερμηνεύαμε το βιβλίο της Αποκαλύψεως, ότι ο μισθός δεν έχει αυτήν την έννοια, ότι θα πληρωθώ. Κάπου εκεί, τελευταίο, προτελευταίο κεφάλαιο, δεν ενθυμούμαι ακριβώς, λέγει ότι...

Ότι...

ο Ιησούς Χριστός, ως καβαλάρης επάνω σε ένα άλογο, έρχεται να δώσει τον μισθόν εις τους ευσεβείς. Λέει, λοιπόν: «Και ο μισθός μου μετ’ εμού εστί». Θα μπορούσαμε να πούμε, σε μια πρώτη μετάφραση, ότι ο μισθός είναι στην τσέπη του. «Μετ’ εμού εστί», που βάζουμε τα χρήματα για να πληρώσουμε άλλους ανθρώπους. Στο πορτοφόλι μας, στην τσέπη μας.

Προσέξτε λίγο το κείμενο: «Ο μισθός μου είναι μαζί μου», που βέβαια η εικόνα δείχνει ότι πάει να πληρώσει τον μισθό εκείνων που τον ακολούθησαν. Αλλά λέγει «ο μισθός μου». Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι εδώ υπάρχουν δύο μισθοί. Είναι ο μισθός του Χριστού —λέει «ο μισθός μου»— και ο μισθός του πιστού. Ποιος είναι ο μισθός του πιστού; Ο μισθός του πιστού είναι ο Χριστός. Διότι γιατί κοπίασα στη ζωή μου; Για να δω τον Χριστό. Αυτός είναι ο μισθός μου: να δω το πρόσωπο του Χριστού. Ο μισθός, λοιπόν, του πιστού είναι ο Χριστός. Και ποιος είναι ο μισθός του Χριστού; Γιατί και ο Χριστός πέθανε επί του Σταυρού. Έχει μισθό, διότι από τη στιγμή που έγινε άνθρωπος έχει μισθό. Ο Θεός δεν έχει μισθό. Με την ανθρωπίνη του φύση έχει μισθό. Και ποιος είναι ο μισθός του Χριστού; Γιατί λέει «ο μισθός μου». Ο μισθός του Χριστού είναι ο πιστός. Δηλαδή, ο πιστός...

πληρώνεται τον Χριστόν και ο Χριστός πληρώνεται τον πιστόν. Δηλαδή, ο πιστός κάνει κτήμα του τον Χριστόν και ο Χριστός κάνει κτήμα του τον πιστόν. Αυτή είναι η έννοια του μισθού. Ποιος μπορεί να την προσβάλλει τώρα; Ποιος μπορεί να την προσβάλλει; Όπως τα λέγαμε. Τώρα θυμήθηκα ένα παράδειγμα να σας πω. Βέβαια, να με συγχωρείτε, καμιά φορά να λέω και κάνα λίγο πιο τολμηρό παράδειγμα.

Κάποιος... Κάποιος άντρας βλέπει μία κοπέλα, του αρέσει πολύ και θέλει να την παντρευτεί. Ταυτοχρόνως η κοπέλα βλέπει αυτόν, της αρέσει πάρα πολύ και θέλει να τον παντρευτεί. Ποιος είναι τώρα ο μισθός αυτού, όταν παντρευτούνε;

Ανδρός ο μισθός ποιος είναι, ύστερα από αυτό που είδε και ήθελε να αποκτήσει; Η γυναίκα του, η σύζυγος. Και ποιος είναι ο μισθός της συζύγου; Ο σύζυγος. Εδώ έχουμε κανένα ελατήριον κατώτερον, ερωτώ; Όχι, ασφαλώς. Βλέπετε πώς έχουν τα πράγματα;

Εεεε... «Οὕτω καὶ πᾶσα ψυχὴ πιστεύουσα μὲν τῇ ἀναστάσει φείδεται ἑαυτῆς εἰκότως· ἀπιστοῦσα δὲ τῇ ἀναστάσει γίνεται ἔκδοτος εἰς ἀπώλειαν». Εδώ θέλει να πει το εξής: ότι αν ένας άνθρωπος πιστεύει ότι θα γίνει η Ανάσταση, τότε αναμφισβήτητα φείδεται αυτού. Επειδή μίλησε περί ψυχής, εδώ λέει το κείμενο «φείδεται αυτής» ή «εἰκότως», πολύ φυσικό. Δηλαδή, αν ξέρω ότι δεν θα γίνω μηδέν, τότε προσέχω τον εαυτό μου. Σε τι; Να μην αμαρτήσω. Αντιθέτως, εάν κάποιος δεν πιστεύει στην Ανάσταση της σαρκός, τότε είναι έκδοτος εις απώλειαν. Θα χαθεί, θα καταστραφεί. Όχι, θα γίνει μηδέν. Προσέξτε, η λέξη απώλεια, χάσιμο, δεν σημαίνει εκμηδένιση. Δεν σημαίνει, δηλαδή, ότι φτάνουμε στην ανυπαρξία, αλλά σημαίνει εις τον αιώνιο χωρισμό του ανθρώπου από τον Θεό. Αυτό είναι η απώλεια. Δεν είναι, λοιπόν, η εκμηδένιση. Και τώρα έχει ένα ωραίο παράδειγμα και πολύ χαρακτηριστικό ο Άγιος Κύριλλος και λέγει:

«Ὁ πιστεύων ὅτι μένει τὸ σῶμα εἰς ἀνάστασιν φείδεται τῆς στολῆς καὶ οὐ μολύνει τοῦτο πορνείαις· ὁ δὲ ἀπιστῶν τῇ ἀναστάσει δίδωσιν ἑαυτὸν εἰς πορνείαν, ὡς ἀλλοτρίῳ παρακεχρημένος τῷ ἰδίῳ σώματι». Βεβαίως, δεν ξέρω αν το γνωρίζετε —πιστεύω, τόσα που έχουμε πει, θα το ξέρετε— αλλά θα το πω άλλη μια φορά. Όταν μιλάμε για Ανάσταση, μιλάμε για την Ανάσταση του σώματος. Δεν νομίζω να υπάρχει κανείς που αυτό να το αγνοεί, διότι απλούστατα η ψυχή δεν πεθαίνει, πηγαίνει στον οικείο τόπον. Δηλαδή, πεθαίνει το σώμα.

Λύεται το σώμα, δηλαδή διαλύεται, γιατί απεχωρίσθη από την ψυχή. Και συνεπώς, αφού η ψυχή είναι αθάνατη —και είναι αθάνατη όχι εκ φύσεως, αλλά γιατί θέλει ο Θεός να είναι αθάνατη— τότε το σώμα υφίσταται τη φθοράν, τη διάλυση. Συνεπώς, όταν μιλάμε για Ανάσταση, δεν εννοούμε ανάσταση ψυχών, γιατί οι ψυχές είναι αυτές που είναι. Ανάσταση σωμάτων. Ύστερα, το ρήμα «ἀνίστημι» ή «ἀνίσταμαι», το μέσον, σημαίνει «στέκομαι». Η ψυχή δεν έχει πόδια να στέκεται, ούτε αναποδογυρίζεται, ούτε πέφτει, ούτε κοιμάται, ούτε ξαπλώνει, ούτε ορθώνεται. Το σώμα είναι εκείνο το οποίο οριζοντιώνεται ή ανίσταται, δηλαδή στέκεται. Συνεπώς,

Ανάσταση, από το «ἀνίστημι» ή «ἀνίσταμαι», σημαίνει ανάσταση εκείνου που πέφτει, και αυτό είναι το σώμα. Το σώμα, διότι όταν πεθάνει, λέγεται πτώμα. Λέγεται πτώμα από το «πίπτω», διότι όταν πεθάνει ο άνθρωπος, το σώμα του δεν στέκεται όρθιο, πέφτει. Συνεπώς, το σώμα γίνεται πτώμα, δηλαδή δεν ίσταται, αλλά έχει πέσει. Όταν, λοιπόν, μιλάμε για Ανάσταση, σημαίνει από την πτώση να επανέλθουμε στην ανάσταση, από τον θάνατο, τη φθορά, στην ολοκληρία του ανθρωπίνου σώματος, με το οποίον θα ενωθεί μετά της υπαρχούσης αθανάτου ψυχής και θα είναι ο άνθρωπος ολόκληρος. Δεν νομίζω κανείς να το αγνοούσε αυτό. Εγώ υποθέτω ότι το είπα έτσι παραπανίσια αυτό, γιατί όλοι βεβαίως γνωρίζετε ότι πρόκειται περί αναστάσεως του σώματος. Όταν μιλάμε για Ανάσταση της ψυχής, αυτή είναι πνευματική ανάσταση ή, όπως θα το λέγαμε σήμερα —και δεν μου αρέσει η λέξη— ηθική ανάσταση. Δεν είναι παρά πνευματική ανάσταση. Είναι ως εξής: ο Ευαγγελιστής Ιωάννης λέει ότι αυτή είναι η πρώτη Ανάσταση. Παρακάτω λέει ότι αυτό είναι η Δευτέρα Ανάσταση.

Λέγει: εκείνος που δεν έρχεται, δεν προέρχεται από την πρώτη Ανάσταση, δεν μπορεί να δεχθεί τη δευτέρα Ανάσταση, εις ζωήν αιώνιον εννοείται. Ποια είναι η πρώτη Ανάσταση; Η πρώτη Ανάσταση τελεσιουργείται όσο ζούμε και είναι η ανάσταση της ψυχής μας. Και ανάσταση της ψυχής θα πει να επανέλθει εις τον Θεό η πεπτωκυία ψυχή. Που έπεσε η ψυχή τώρα, η εικόνα του Θεού έπεσε, να επανέλθουμε εις τον Θεό, δηλαδή να δεχθούμε το μήνυμα της σωτηρίας. Και κατόπιν θα έλθει η Δευτέρα Ανάσταση, όταν θα σαλπίσει ο άγγελος και θα αναστηθούν τώρα τα σώματα

με την ήδη αναστημένη ψυχή από την παρούσα ζωή. Και αυτή η Ανάσταση μετά θα είναι ανάστασις εις ζωήν αιώνιον. Είναι σαφή αυτά; Πιστεύω τα κατανοήσατε. Ελπίζω να μην τα επαναλάβω, ενώ θα προχωρούμε στο μήκος της 18ης κατηχήσεως. Παίρνει ένα παράδειγμα. Όπως σας είπα, εκείνος ο οποίος πιστεύει ότι μένει το σώμα εις ανάστασιν, φείδεται της στολής. Στολή λέγει της ψυχής, τη στολή που είναι το σώμα. Μπορούμε να πούμε, λοιπόν, ότι το στολίδι της ψυχής είναι το σώμα. Είναι πολλές εκφράσεις.

Όχι, στολίδι· φορεσιά, με συγχωρείτε. Στολή, φορεσιά. Η φορεσιά της ψυχής, το σώμα. Βέβαια, οι Πατέρες λέγουν —και δεν είναι αντιφατικό εδώ, δεν είναι λάθος, είναι έκφραση— ότι δεν περιέχει το σώμα την ψυχή, αλλά η ψυχή περιέχει το σώμα. Μας είναι κατανοητό. Και το ένα μας είναι κατανοητό και το άλλο μας είναι κατανοητό. Εν πάση περιπτώσει, όμως, ακατανόητος μας είναι ο σύνδεσμος ψυχής και σώματος. Ακατανόητος, μυστήριον. Έτσι, λέγει, εκείνος ο οποίος πιστεύει στην Ανάσταση δεν μολύνει τη στολή της ψυχής, το σώμα. Τι σημαίνει αυτό; Αφού το σώμα θα αναστηθεί, θα έχει όλα τα σημάδια σαρκικών αμαρτημάτων. Γιατί λέει εδώ για την πορνεία; Ο Απόστολος Παύλος λέγει —έτσι θα το καταλάβουμε τώρα αυτό— «Πᾶν ἁμάρτημα», λέει στο έκτο κεφάλαιο Α΄ Κορινθίους, «ἐκτὸς τοῦ σώματός ἐστιν· ὁ δὲ πορνεύων εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει». Γιατί; Ένα μυστήριο ακατανόητο. Μόνο μας το αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού. Γιατί, αν κλέψω με τα χέρια μου, δεν κλέβω, δεν αμαρτάνει το σώμα μου· αμαρτάνει η ψυχή μου. Ενώ με τα σαρκικά αμαρτήματα αμαρτάνει και το σώμα. Γιατί λέει «πᾶν ἁμάρτημα» είναι έξω από το σώμα. Αυτός που πορνεύει αμαρτάνει στο σώμα. Σας λέω, είναι ακατανόητο. Που σημαίνει, όταν θα αναστηθεί ο άνθρωπος, τότε

επί του σώματος θα υπάρχει μια —υπογραμμίζω— οντολογική σφραγίδα ακαταλληλότητος, για να μπει ο άνθρωπος αυτός στη Βασιλεία του Θεού. Θα είναι η σφραγίδα των σαρκικών αμαρτημάτων. Με τη λέξη πορνεία σημαίνει όλα τα σαρκικά αμαρτήματα, πάσης φύσεως. Συνεπώς, σημαίνει ότι το σώμα θα είναι ακατάλληλο να βρεθεί στη Βασιλεία του Θεού, εκτός εάν κανείς έχει μετανοήσει από την παρούσαν ζωή, δεν επαναλαμβάνει τα σαρκικά αμαρτήματα. Τότε αυτή η οντολογική σφραγίδα εξαλείφεται. Αυτό το οντολογικό είναι κάτι καταπληκτικό. Ίσως —χρόνια το ερευνώ— δεν μπορώ να σας μιλήσω με σιγουριά. Ίσως γι’ αυτόν τον λόγο στην ιεροσύνη τα σαρκικά αμαρτήματα συγχωρούνται μεν με την εξομολόγηση, είναι όμως αμετάκλητα για να προχωρήσει κανείς στην ιεροσύνη. Αμετάκλητα. Δηλαδή, δεν μπορείς να γίνεις ιερεύς. Είναι κώλυμα αμετάκλητον. Και αυτό να το ξέρετε. Μήπως πρόκειται κάποιο παιδί να γίνει ιερεύς, γιατί μπορεί να έχει κωλύματα, να έχει τέτοια πράγματα. Και μετά τι γίνεται; Τι γίνεται; Γι’ αυτό θέλει πάρα πάρα πολύ προσοχή. Και οι γονείς να προσέχετε τα παιδιά σας, ιδίως τα αγόρια σας. Πολύ να προσέχετε στο σημείο αυτό, όσο μπορείτε. Να μην κάνουν τα παιδιά σαρκικά αμαρτήματα, αλλά και τα κορίτσια σας, διότι μια κοπέλα

που έπεσε σε σαρκικό αμάρτημα δεν μπορεί να γίνει πρεσβυτέρα, διότι «καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν». Πρέπει να έχει το ακώλυτον της ιεροσύνης και ο ιερεύς και η πρεσβυτέρα. Θα μου πείτε, πολύ σοβαρά πράγματα. Μα για σοβαρά πράγματα μιλάμε, αγαπητοί μου. Αλλά, πρώτα ο Θεός, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.