Catecheses of St Cyril 154 | 10-04-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in Saint Cyril’s seventeenth Catechetical Lecture on the Holy Spirit, and we have now reached paragraph thirty-four—lambda delta, the thirty-fourth paragraph. He says: “From all these things, together with the many more that have been omitted, you who understand may discern the personal, sanctifying, and active power of the Holy Spirit.” Since we are approaching the end of this lecture, which is the second and final one concerning the Holy Spirit, Saint Cyril now says that everything we have discussed, together with everything we have omitted, reveals to those who understand the Spirit of God: His personal, sanctifying, and active power. These are the three things that the holy Father has already explained in these two lectures through many examples from Holy Scripture. First, the Holy Spirit is a person. That is what “personal” means here: He is a hypostasis, a person, and not merely a power of God.

The Holy Spirit is sanctifying; that is, He sanctifies the faithful and the Church. This is why the Lord said that the Holy Spirit would remain. The Lord Himself, the first Paraclete, would depart, and the second Paraclete would come—that is, the Holy Spirit, who would remain in the Church precisely in order to sanctify the Church. Therefore, the Holy Spirit is sanctifying. He sanctifies. And the third point is this:

He is active—that is, He acts and works. Saint Cyril has told us all these things, and we have given you many examples. He continues: “For time would fail me if I were to recount them.” These words are taken from the Epistle to the Hebrews: the time available to me...

would not be enough to tell them all. “Or if I wished to speak of what remains to be said concerning the Holy Spirit.” The Second Coming, the Resurrection, sanctification, the Annunciation, the Apocalypse, the Resurrection, the Resurrection, the Resurrection—to speak of all those things I have not yet mentioned concerning the Holy Spirit, drawn from Paul’s fourteen epistles, in which blessed Paul taught variously, continually, and reverently. Allow me to make one very brief comment on the word “variously.”

“Reverently.” Of course, the Apostle Paul teaches the faith, and within the subject of faith is also the Holy Spirit. The doctrine of the Holy Trinity is there as well; everything is contained within that one word, “faith.” When the Apostle Paul deals with the great subject of faith in his epistles, he unquestionably does so in many different ways. This word “variously” is very significant, because it reveals not merely something Paul does, but something the Holy Spirit does throughout Holy Scripture.

I have told you before that Holy Scripture never exhausts a subject in the way a scholar might exhaust it in a monograph. No subject is ever treated exhaustively in Holy Scripture. There are practical, pastoral reasons for this. A monograph exhausts a subject. Someone may write, for example, on the subject of the microphone: how many kinds of microphones there are, how a microphone works—and thus exhaust the subject of the microphone. The Word of God does something different. Throughout the seventy-six books of Holy Scripture, He is always setting down one aspect here and another there.

Does the microphone have this particular property? Nothing is said. Are there so many different kinds of microphones? Nothing. There are condenser microphones, resistance microphones, microphones with carbon granules, and so forth, as the old microphones had. What am I trying to say? Whatever the Holy Spirit does, the Apostle Paul does as well. And what is that? He returns to the same subject in every possible way. If someone wishes to see that subject from every side—to see it comprehensively, as we say—he need only turn to the whole of Holy Scripture, gather all the relevant elements, and present the subject in its fullness. But why does...

God arrange things this way, with these individual truths, as we might call them, scattered throughout Scripture? As I told you, there is a pastoral reason. He tells you something and then tells it to you again at another time. After reading one book of Holy Scripture, you read a second and encounter the same subject from another side. Thus Scripture continually speaks about the same subject in various ways, to use Saint Cyril’s word. I do this as well. It is an ecclesial method. In preaching, by contrast, there is what homiletics calls a formal discourse...

We might speak of three kinds of presentation: the formal discourse, what is called the higher homily, and what is called the lower homily. A formal discourse takes one subject—just one—and exhausts it. There were indeed Fathers of our Church who used this form. In certain cases, such as John Chrysostom’s work On Virginity, the form is borrowed from secular rhetoric; that is, it does not arise directly from Holy Scripture. The higher homily takes two or three subjects—four at most—and develops them.

The lower homily takes up all the points in the text. If we wished to illustrate these forms in a tangible way, we might say this: one table has only bread on it—nothing else, just bread. Another table has bread, a main dish, and salad. The third table has everything imaginable: bread and the main dish, salad, dessert, radishes, a little sardine, a savory morsel—everything is laid out on the table. Which table would you prefer? Surely the third. Well then, my dear friends, that is what is called the lower homily. That is what we are doing here.

We speak about... many things. When you leave, someone may ask you, “What did Father Athanasios speak to you about?” Of course, we have a framework and maintain a central theme, but in reality we cover many subjects. This is not a matter of poor education, carelessness, or ignorance. It is an ecclesial method. Why? I will tell you immediately. My dear friends, what can I say? Suppose I speak for an hour. During that hour, many beautiful, theological, and important things may be said, and then I may mention some small peripheral point...

some little incidental or marginal detail, perhaps a short story or something of that sort. It may happen that none of the other things remains in the memory, but this one detail does. And this detail, like a little hook, may catch hold of a guilty burden in the soul. You know that when someone casts a net, he later draws it in and gathers the fish. So on Sunday the net of the Word of God is cast, and on Monday I sort the fish down at Saint Stylianos. What do I mean? Someone says, “In your homily you mentioned such-and-such, and I remembered a sin I committed when I was a boy—or when I was a girl.” Another person tells me, “You said something else in your homily, and I remembered.” What is happening here? This is precisely what the Spirit of God seeks to accomplish.

He awakens you, so that you too may remember, begin to cleanse yourself, and go and confess this or that. That is what has value. Take note: we are not inventing anything new. This is the ecclesial method. The Fathers proceeded in this way. That is why later theologians who tried to classify the homilies of John Chrysostom encountered great difficulty: under what subject were they to classify a given homily? It was certainly based on a particular theme, but it also included many other matters. Thus the heading of a homily does not usually say simply, “On such-and-such,” except in a few cases. Instead it says, “Also concerning this, and that, and the other.” In his own time, moreover, John Chrysostom faced the great problem of oath-taking.

People would swear oaths over the slightest thing. You may ask, “And what do they do today?” The holy Father took the matter very seriously. He could not tolerate Christians swearing oaths. So you find a series of homilies whose conclusions return to the subject of oath-taking, and another series that returns to almsgiving, and so forth. Those of you who have read John Chrysostom will have noticed this. Therefore, when Saint Cyril says that Paul speaks of the Holy Spirit “in the fourteen epistles, in which he teaches variously,” this is the variety he means. And you know, it possesses not only grace but also freshness and spiritual benefit. Now let me speak about the word “continually.” That word tells us many things.

Holy Scripture continually returns to what it wishes to teach. It emphasizes it, then emphasizes it again and again. Parents do this with their children as well. But if you say the very same thing to your children every time, they will soon begin to resist. You tell them, “Now, when you go out, be careful about that,” and then you say exactly the same thing tomorrow and the day after. We overlook the word “variously.” If we spoke continually but also variously—if we still said, “Be careful,” but expressed it in another way, listen, in another way—then our children would not grow weary or react against us. This requires skill, the skill possessed by the Apostle Paul and now presented to us by Saint Cyril.

And then there is the other word: “reverently.” My dear friends, we must show reverence when we use sacred terms and sacred words. We cannot speak flippantly about sacred things. Once, twenty-five years ago—and I will never forget it, never...

Someone—we were in the old Church of Saint Achillios, inside the confessional—had a question, just as you also have questions. He wanted to ask me about the covering we use over the sacred vessels, which is called...

the Aer. It is the covering the priest places over his shoulders during the Great Entrance. Before that, the Precious Gifts have been covered with it; then, when the priest comes to the Holy Doors, he sets down the sacred vessels containing the gifts—which are not yet the Body and Blood of Christ—and we cover them. This man wanted to ask what purpose the covering served and how it was placed. “That cloth,” he said, “that you wave around like this.” Why have I never forgotten it? It sounded so irreverent and so dreadful to me that I felt disgusted when I heard it. There are people who ask questions irreverently. A person may raise as a question even the gravest and most serious matter...

What might that be? Suppose the thought comes to him that God does not exist. This may genuinely be his question: “How can I be thinking this? How could such a thing possibly be true?” It is, as I say, the gravest possible matter. But state it reverently. What does “reverently” mean? The Greek word suggests receiving something well, holding it delicately with the very tips of the fingers. That is how we take hold of something precious, perhaps a printed page or a photograph. We do not handle it roughly. Earlier today, for example, I gave someone a small icon, and he folded it. We said to him, “Why are you folding the icon? An icon is not to be folded.” Yet he folded it.

This means that he did not take the icon delicately between his fingertips—that is, reverently. In the same way, we must take sacred things upon our lips and into our mouths: the name of God, of Christ, of the Most Holy Theotokos (All-Holy), and of the Saints. We must speak of them only in a sacred and reverent manner, and so forth. You have now seen the three beautiful principles Saint Cyril gives here. In Paul’s epistles, he says, the Apostle taught us about the Holy Spirit “variously, continually, and reverently.” How important this is! Those who carry out a work of teaching—educators, schoolteachers, professors, and parents—should take hold of this threefold principle. I repeat: variously...

Continually and reverently. Teachers often complain that the children do not pay attention in class—although children today are so unruly that only God can help us; what can I say? Even that is putting it mildly. They complain that the children make fun of them and do all sorts of things. But perhaps the teacher needs to reconsider his approach. Should he not teach in this way, making the lesson beautiful, varied, and attractive? But I have spent too long on this. Let us continue. I meant to make only a few comments, but I have gone on at length.

“May our listeners forgive us. As for what remains unsaid, the God of those who are diligent will bring you to a fuller knowledge, as you learn these things through more frequent reading of Holy Scripture. And through these present catechetical lectures, as well as what was said before, may you hold more firmly the faith in one God, the Father Almighty,” and so forth. He wanted this to be the work of the power of the Holy Spirit. As for what we left unsaid because of the lack of time—no, not what you left unsaid; forgive me, he says “us.” And as for you, the listeners...

What was omitted should be filled out through a fuller knowledge gained by more frequent study, and so forth. Here again we find several points that I would like us to notice, because they are useful. First, Saint Cyril gives us a little key for understanding how these catechetical lectures were conducted. How did they take place? Do you imagine that these catechumens simply sat down in their seats and Saint Cyril began teaching them? Consider the final lecture, the seventeenth. Does it not assume that the catechumens already knew Holy Scripture? Were they ignorant of Holy Scripture? With so many abundant references to...

Holy Scripture, both the Old Testament and the New Testament, could the catechumens possibly have had no knowledge of it? Who, then, would have understood Saint Cyril? This assumes that gatherings were already being held for the study of Holy Scripture. That is what he means when he says, “as you learn these things through more frequent reading of the divine Scriptures.” What they needed to know had to come from the study of Holy Scripture...

and that study had to be frequent.

Thank you. This study may be done privately or collectively, in what we today call a Bible-study group. But let me say something to those of you who attend or lead such groups. Leaders, do not imagine that those who hear the Word of God in the group will make progress if they do not study Holy Scripture at home. And those of you who take part in such groups, including this gathering, must not imagine that you will make progress if you are content merely to hear what we say here. We must study at home. Here is a very simple example: a pupil who only listens to the teacher at school will never learn, however intelligent he may be...

unless he studies at home. Do we need any stronger proof than that? So I beg you: you know what we do here. As at school, we provide starting points—opportunities and encouragement for study. That is why we must study at home. Saint Cyril speaks here of frequent, or more frequent, study of Holy Scripture. Then he says, “and through these present catechetical lectures.” That is the second element: these catechetical lectures, the ones we are holding now, as Saint Cyril says. Therefore, the study of the divine Scriptures is something that takes place apart from the catechetical lectures. And he adds a third element: “and through what was said to you before, may you hold the faith more firmly.”

“What was said before”—when was it said? Before these catechetical lectures, which now have a formal character and constitute, we might say, the final stage. Saint Cyril’s catechesis was not the first stage; it was the final stage of instruction. It had therefore been preceded by private catecheses. These were probably less formally organized than Saint Cyril’s lectures here, consisting rather of informal talks on Holy Scripture. That is the first point. Do you know how long the catechesis of a catechumen often lasted? One year, two years, or three years, depending on whether the catechumen had learned what was required and demonstrated a proper manner of life. First came the study...

and then the catechetical lectures. Would you like another indication? What does Saint Cyril say here? There is not enough time. Pascha was approaching, and the Baptism had to take place. He finishes with the next lecture, the eighteenth, which, God willing, we shall study next year. It concerns the Church and the resurrection of the dead. Take note: if God grants that we are well and together here next year, we shall hear what Saint Cyril has to tell us about the resurrection of the dead and the Church. Then, after the Baptism of the catechumens—more precisely, of those preparing for illumination—he delivers five further catechetical lectures, known as the mystagogical catecheses.

These catecheses complete the knowledge of the catechumens, who have now been baptized, by teaching them about the Mysteries of the Church. You see, then, how continual and intense the Church’s care was, so that those preparing to become Christians might learn the content of their faith. And here he says...

“Through what was said to you before, may you hold the faith more firmly.” Faith in what? “In one God, the Father Almighty; and in our Lord Jesus Christ, His Only-begotten Son; and in the Holy Spirit, the Paraclete.” He continues: “The word and title ‘Spirit’ is used in the divine Scriptures in a general sense. It is said of the Father, ‘God is Spirit,’” and so forth. In other words, what have we learned concerning the Holy Triune God? You see here the first doctrine concerning the Holy Triune God. I rejoice when I hear many of you, in your conversations with one another or when speaking to me, say, “the Holy Triune God.” You do not merely say, “God.” Not that it is sinful to say “God” or “Christ.” It is not sinful at all. But this emphasis has its place. It shows that the words “the Holy Triune God” have already entered deeply into our very being, into our very cells; and, to tell you the truth, this gives me great joy.

Very great joy. I say to myself that these lessons are doing something, that something is taking root and having an effect. Here Saint Cyril speaks about the word “Spirit.” Rather than translate and read the whole passage to you and delay us further, I shall put it in my own words. The Father is called Spirit, as the Lord said in the Gospel according to John: “God is Spirit.” The Holy Spirit is called Spirit, and the Son is also called Spirit. This last expression is taken from Lamentations 4:20, which says concerning the person of Christ, the Son: “The Spirit of our countenance is Christ the Lord.” For God is Spirit, and so forth. And of course, all this is said...

to refute the heresy of Sabellius: “and they drive away the error of Sabellius. Let us return to the matter that now presses upon us and is profitable for us.” What did Sabellius teach? He taught the dreadful heresy that the Father appeared in history as the Son and afterward appeared in the Church as the Holy Spirit, as though there were only one person. That is why these matters are emphasized. But, my beloved, having said and recalled these things, we must now return to our main subject. And so we proceed to the thirty-fifth paragraph: “Take care that you do not approach those who baptize as Simon did, pretending...

while your heart does not seek the truth. It is our part to warn you, and yours to make yourself secure.” “Take care” is in the singular. We too often address an audience in the singular. We say, “Be careful,” though strictly speaking we should say, “All of you, be careful.” The singular addresses each person individually. Take care that you do not approach those who baptize as Simon Magus did. If you remember from Acts, Philip the deacon had gone there and was baptizing. Simon also asked to be baptized, but unfortunately he was pretending, because in reality he wanted to achieve wicked ends. What were they? He wanted to keep practicing magic and to increase his magical power by means of these new things that Philip had brought. Philip was now preaching and performing signs and wonders among the people, and Simon wanted to perform signs and wonders as well. Here again, my beloved, you see the case we discussed during the questions: Simon Magus did what magicians do today, mixing religious things with demonic things.

We said that magicians who practice a form of magic that mixes demonic and spiritual things have Simon Magus himself as their patron. It is a dreadful thing. You may remember, when we examined this subject, the extremely severe language with which the Apostle Peter addressed this man and what he said to him: “May your money perish with you.” For Simon had offered money to the Apostle Peter. “May your money perish with you. I see that you are filled with poison,” and so forth.

And so Saint Cyril says here: take care that you do not approach those who baptize as Simon Magus did, pretending while his heart did not seek the truth.

If you remember, Saint Cyril treats the same subject at length in his Procatechesis, again referring to Simon Magus. Take care, he says, that you do not pretend, because hypocrisy, my beloved, is a very serious matter. God is not mocked. You may receive Baptism and yet, for some reason, mock God because inwardly you do not believe. “God is not mocked.” The Greek verb for “mock” is connected with the nostrils. In those days, making a gesture with the nostrils was a way of ridiculing someone.

They would hold their nostrils and snort. Among the Jews, this was a gesture of derision. Thus the verb means “to mock.” Take care: God cannot be mocked. Woe to you if you try. This is said not because God can suffer any harm, but out of fear that the person who pretends will bring harm upon himself. Notice the words here: “approaching those who baptize while pretending.” Did Saint Cyril himself baptize? No. Did the Apostle Paul baptize? No. Indeed, next Sunday we shall see that when the Apostle Peter was in the house of Cornelius, he ordered that they be baptized.

Naturally, he did not give this order to himself. This means that the Apostle Peter did not perform the Baptism. Who did? Most likely one or more of the six Christians from Joppa who accompanied him to Caesarea. What does the Apostle Paul say? He says, “Christ did not send me to baptize, but to preach the Gospel.” Something had happened in Corinth: those endless quarrels we are prone to, especially we Greeks, dividing ourselves into factions and truly tearing one another apart. Some said, “I belong to Peter,” others, “I belong to Paul,” others, “I belong to Apollos,” and still others, “I belong to the Lord.” And the Apostle Paul tells them, “I give thanks...

that I baptized none of you, lest you should say that I baptized in order to make followers for myself.” And he says, “The Lord did not send me to baptize.” Then, while writing this, he remembered that he had also baptized the household of Stephanas—that is, he had baptized one family. Who knows, perhaps only half of them; take it as you will, and so forth. Then, at another point, he remembers something else and finally says, “I do not know that I baptized anyone else.” We say this not because Baptism was somehow inferior—God forbid. There are no higher and lower ministries or Mysteries within the Church, God forbid. Why, then, does the Apostle Paul say this?

Why does the Apostle Paul say this? Those of you who read Holy Scripture have surely come across this passage. Here too Saint Cyril says, “those who baptize.” He says this simply because Baptism involves a set form, and because this form is repeated, it is not difficult to carry out. Preaching, however, is difficult. Not everyone can preach. This is why the Apostle Paul said, “Christ did not send me to baptize”—that is, to do something others could perform. He did not mean that Baptism was inferior, but that it follows a form which is repeated. We put water in the baptismal font and say the prescribed words; what is to be said has already been appointed.

That presents no difficulty, whereas preaching does, because you cannot deliver the same sermon throughout your whole life. Each time you must change it, again and again, and that requires study and labor—great labor of mind, as I said earlier. So yes, beloved, it requires intense attention. That is what he means. Not everyone can do it. This is why there are others who perform the baptisms. On this occasion, I would also like to say that sometimes someone may ask me, “Read the exorcisms over me,” and I reply, “Go to your parish and ask the priest to read the exorcisms over you.” For, my beloved, if I must occupy myself with a multitude of things that other fellow priests can do, then what will I do? This is entirely natural. So if at times I refer you elsewhere and say, “I cannot receive you; I cannot do this,”

do not misunderstand me. You can see this principle laid down in the Word of God itself. Saint Cyril then continues: “It is our part to testify solemnly”—that is, to speak. Do you remember yesterday, in our interpretation of Acts, the expression “I solemnly testify”? It means that I proclaim with great force what I have to say from the Gospel, calling God and men as witnesses. It is an intense manner of preaching and catechesis. It is our part to speak in this way, and it is your part to keep yourselves secure. This is beautifully said: “If you stand firm in the faith, blessed are you.”

If, he says, you have stood firm in the faith, you are blessed. “Have you fallen into unbelief? Cast away your unbelief from this very day and be brought to full assurance.” From today onward, cast unbelief aside; drive away your rationalism.

“Be brought to full assurance.” The verb used here does not mean what we mean today when we say, “I have some information to give you.” It means “to bring to fullness.” That is the meaning of the verb: to bring something to its full completion.

This is what the Apostle Paul says to Timothy: “Fulfill your ministry”—that is, your service, your ministry in the Gospel. It does not mean, “Report on it,” as though you were to provide information about what you are doing and give an account: “I do this, and I do that.” No. “Fulfill it” means “bring it to completion.” In other words, carry the ministry entrusted to you through to perfection. That is what “be brought to full assurance” means. Today, Saint Cyril says, cast all these things away—whatever deficiency, unbelief, and so forth you have within you—and strive to attain fullness. “For at the time of Baptism, when you approach the bishops, priests, or deacons—

for grace is everywhere: in villages and cities, among ordinary people and scholars, among the uneducated and the educated, among slaves and free people; because grace does not come from men, but the gift comes from God through men.” That is, when the time comes for you to receive Baptism, whether bishops, priests, or deacons stand before you, whoever they may be and wherever your Baptism takes place—whether in a village or a city, and whether it is performed by an educated or an uneducated man—

he means this: “Approach the one who baptizes you. But as you approach, do not attend to the visible person; remember instead the Holy Spirit, of whom we are now speaking.” Do not focus, he says, on the person visibly baptizing you, but on the One who will truly baptize you: the Holy Spirit. Remember the Holy Spirit, of whom we are now speaking. “For He stands ready to seal your soul and to give you a seal before which the demons tremble, a heavenly and divine seal, as it is written: ‘Having believed in Him, you were sealed with the Holy Spirit of promise.’”

Notice this: the Holy Spirit is ready to seal your soul and give you that seal before which the demons tremble, because this seal is something divine and heavenly. And it is written. Where is it written? In the Apostle Paul’s Epistle to the Ephesians: “In Him”—that is, in the Holy Spirit—“having believed, you were sealed with the Holy Spirit of promise.” What happens, then, my beloved, when we are baptized? We are sealed. This seal is a matter of tremendous importance—tremendous importance.

A little further on, Saint Cyril will tell us—though we will not have time to examine it today—“Do not grieve the Holy Spirit, with whom you have been sealed.” We shall look at this next time. As I told you a little earlier, we have two passages dealing with the seal. Here he says that the Holy Spirit comes to seal you.

When we celebrate the Mystery of Chrismation, we say, “The seal of the gift of the Holy Spirit.” This seal is a gift of the Holy Spirit. Through the Mystery of Chrismation we receive—take careful note—we receive the gifts of the Holy Spirit. Here Saint Cyril is not speaking about the Mystery of Chrismation, but about the Mystery of Baptism. Concerning the Mystery of Chrismation, the Evangelist John tells us: “You have the anointing.”

And therefore you can know and discern, because we are not like those who do not have the anointing. What is this anointing? It is the gift of the Holy Spirit by which we are enabled to distinguish truth from falsehood and the divine from the demonic. But that is not what Saint Cyril is discussing here. He is speaking about Baptism. For who performs the Mystery of Baptism? Certainly not the priest. The priest is simply the one who lends his hands and his tongue, just as he does in the Mystery of the Holy Eucharist.

The Mysteries are wrought by the Holy Spirit. We say, “In the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit,” but

the Holy Spirit brings the Mystery to completion in the name of the Holy Trinity—in the name of the Father and in the name of the Son. I have told you several times during our last two catechetical talks that the Holy Spirit always acts in the name of Jesus Christ, because the Holy Spirit desires to reveal Jesus Christ. The Holy Spirit is the witness—the foremost witness—to Jesus Christ. Therefore, the seal we receive here is the seal of the Holy Spirit, signifying that we have been baptized in the name of the Holy Trinity. Listen carefully: this seal is indelible and invisible.

It is invisible to us, but visible to the holy angels and to the demons. To our eyes this seal cannot be seen. You may look at a person and not know whether he is a Christian. But when the devil or a demon sees someone, he knows whether that person has been baptized, because he sees the seal of the Holy Spirit clearly imprinted upon him—I emphasize, clearly imprinted. And this is a seal before which the demons tremble.

The demons tremble before it. Pay careful attention to this point, my beloved: the demons tremble before this seal of the Holy Spirit. This seal

is also the sign that we belong to God. Christ purchased us. In the final chapter—the sixth chapter—of First Corinthians, it says: “You were bought with a price.” Do you know that we belong to Christ in two ways? In two ways. First, because He fashioned us as God the Word (Logos). And second—indeed, this does not concern only Adam and Eve, for somewhere around the second or third chapter of the Wisdom of Sirach there is something astonishing. It speaks of Wisdom, the Wisdom who exists as a person, and who is present with each human being as that person is formed in his mother’s womb.

Did you hear that? So we belong to Christ in two ways: as God the Word (Logos), He fashioned and created us; and as Jesus Christ, He re-created us through Baptism. We belong to Him twice over. We are brothers and sisters with all people, including the unbaptized. We are brothers and sisters in the first sense, since, as Paul says in his address at the Areopagus, “God made every nation of men from one blood.”

But we are brothers and sisters by blood, and we are also brothers and sisters with Christians who have been baptized of the Spirit. Thus, among ourselves we are brothers and sisters twice over, while with the unbaptized we are brothers and sisters once. This is why we must love all people, not only those who belong to the household of faith. We must love the others as well, because by our common nature and creation all human beings are our brothers and sisters.

Thank you. So we are Christ’s possession. “You were bought with a price.” What was that price? The blood of Christ shed upon the Cross. And now this possession must be sealed. You may ask, was it ever sealed before? When? When God the Word (Logos) fashioned us, He placed His seal upon us. What was that seal? The image of God. The image of God was the seal man received. That image grew dim because man sinned. It was not lost; it grew dim, or it fell, as we say. Now God the Word (Logos) comes a second time to reclaim us, and the Holy Spirit comes to place upon us the seal showing that we belong to God—just as a document is valid only when it bears a seal. Do you see? Consider a signature

A seal. If a document does not bear a signature and a seal, it has no standing. It is just a piece of paper—nothing, invalid. So it is here as well: He seals us. This seal is indelible. Even if you, my baptized Christian, fall into five hundred heresies, you are not baptized again. You receive Chrismation again, but you do not receive Baptism again. That is why, as I told you, this seal is indelible. And now, my beloved, if this seal is kept intact, clearly impressed, and undefiled, it will serve us on the day of Christ’s Second Coming.

In the other passage—we shall say more about it next time, though I have already told you enough—it says: “And do not grieve the Holy Spirit, by whom you were sealed for the day of redemption.” It will do no harm to say a little about this now. At the Second Coming, this seal will show that we belong to God. And the Apostle says, “Do not grieve the Holy Spirit.” If you are not faithful Christians, the seal remains, but you grieve the Holy Spirit, because it was He who sealed us. He Himself. The seal, then, is indelible, necessary—absolutely necessary. Why? Because the devil also has a seal. It is the seal that the Antichrist will use when he seals those

who, although they were sealed with the seal of the Holy Spirit—with the two seals, the first being the image of God and the second the seal of the Holy Spirit received in Baptism—will reject that seal. These Christians of ours will reject it. It is indelible, just as the image of God is. Whatever you may do, even in Hell you will bear the image of God. You will remain a rational human being, bearing the image of God there. And so on. It cannot be removed. The image of God is something inherent in our very existence. Yet, in substance, you have rejected these things. And once you have rejected them, the Antichrist will come and place his own seal upon you.

Does Holy Scripture not tell us very plainly that the Antichrist will impose his seal, which will be the number 666? Those, then, who worship him will have denied the seal of the Holy Spirit. It is dreadful—truly dreadful. A question was once raised—and we shall speak of it again, though we discussed it long ago when we were studying the Apocalypse: when someone receives the seal of the Antichrist, can he repent? Unfortunately, he cannot. Perhaps some who hear this talk, both those present and those listening on cassette, will say, “Surely not!” My beloved, I fear that he cannot. Of course, I could bring forward passages from Holy Scripture concerning this.

The Apostle Paul says in the Epistle to the Hebrews that anyone who has trampled underfoot the blood of Christ—pay attention to this—which is the supreme sacrifice, since it is through this supreme sacrifice that we have been saved, if anyone tramples upon this sacrifice of Christ, through which we received the seal from the Holy Spirit, then by what other sacrifice can he be saved? Do you hear? The sacrifice of Christ has been rejected. Christ has been rejected. Rejected. The seal has been violated.

He asks: by what sacrifice can this person be saved? There is no greater sacrifice. Therefore, he cannot be saved. Therefore, he cannot cast off that seal. He cannot cast it off. Let us hold firmly to this point, my beloved, because, I tell you, it is painful. It is a matter of salvation. And the Antichrist is continually present. He is continually sealing people. There are people who depart from this world without metanoia, without repentance. They have been sealed with the seal of Satan and of the Antichrist. Do not be surprised. A few days ago, I was reading Saint Kosmas of Aetolia because I needed something, and I remembered a question that had once been raised concerning something he said. Perhaps this is an opportunity to answer it now. The question was raised two or three years ago. You see, I may be slow, but I do not forget. Now, pay attention. Saint Kosmas says: “If you wish to know, the Antichrist has come; and if you wish to know, the Prophet Elijah has also come.” The question was:

“Does this mean that we should expect neither another Antichrist nor another Prophet Elijah?” The answer is very simple, yet very important. During the years of Ottoman rule, Muhammad and Islam were regarded as antichrist. That is what Saint Kosmas means. He does not mean that he denies the coming of the actual Antichrist. Rather, this understanding was very widespread at that time: that Muhammad and Islam were a terrible antichrist, because through them Christians were being stripped of their Christian faith. And do you know how the seal of the Antichrist was placed upon them? Through the circumcision imposed on our Christians. This is why some Saints—Saint Constantine of Hydra, Saint Gideon... Pay attention, pay attention—they repented.

They repented after receiving circumcision, that seal of the Antichrist. Yes, they were saved; they became Saints. But that seal was circumcision, which shows that this was not the final Antichrist. Let us take heed—let us take great heed. And what does Saint Kosmas mean concerning the Prophet Elijah? He means: “I am the Prophet Elijah.” He is not the Prophet Elijah himself, but he stands in the place of the Prophet Elijah; that is, “I have come to say what the Prophet Elijah says, or what the Prophet Elijah will say.” So I have also given you the answer to that question. Now pay attention to something else. The Antichrist is continually sealing people. And when his final seal is imposed, no one will any longer be able to be saved. No one will have the possibility of being saved. Therefore, let us take the greatest care to preserve intact the seal with which

the Holy Spirit sealed us when we were baptized in the name of the Holy Trinity. May the Lord bless you. Now we truly have finished.

Ευρισκόμενοι πάντοτε στη δεκάτη εβδόμη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου περί του Αγίου Πνεύματος, ήδη ήλθαμε στην τριακοστή τετάρτη παράγραφο, λάμδα δέλτα, τριακοστή τετάρτη παράγραφο. Λέγει: «Δι’ ὧν ἁπάντων καὶ τῶν παραλειφθέντων πλειόνων συνίσταταί σοι νοοῦντι ἡ ἐνυπόστατος καὶ ἁγιοποιὸς καὶ ἐνεργητικὴ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος δύναμις». Επειδή είναι προς το τέλος αυτής της κατηχήσεως και είναι η δευτέρα και τελευταία σε ό,τι αφορά στο Άγιον Πνεύμα, γι’ αυτό λέγεται εδώ τώρα ο Άγιος Κύριλος: Όλα αυτά που είπαμε και όσα παραλείψαμε, σε όσους εννοούν, συνιστούν το Πνεύμα του Θεού, δηλαδή η ενυπόστατος και αγιοποιός και ενεργητική δύναμις. Αυτά τα τρία, τα οποία βέβαια με πολλά αγιογραφικά παραδείγματα ο Άγιος Πατήρ ήδη στις δύο αυτές κατηχήσεις έχει αναλύσει. Δηλαδή ότι το Πνεύμα το Άγιο είναι πρόσωπον. Αυτό θα πει ότι είναι ενυπόστατον, είναι πρόσωπον, δεν είναι απλώς μια δύναμις του Θεού.

Το Πνεύμα το Άγιον είναι αγιοποιόν, ότι δηλαδή αγιάζει τους πιστούς, την Εκκλησία. Γι’ αυτό ο Κύριος είπε: θα μείνει το Πνεύμα το Άγιον. Αφού αυτός ο Κύριος θα απέλθει, ο πρώτος Παράκλητος, θα έλθει ο δεύτερος, δηλαδή το Πνεύμα το Άγιον, το οποίο θα μένει στην Εκκλησία, ακριβώς για να αγιάζει την Εκκλησία. Συνεπώς είναι αγιοποιόν το Πνεύμα το Άγιο. Αγιάζει. Και το τρίτο:

Είναι ενεργητική, ενεργητικόν, δηλαδή ενεργεί, ενεργεί. Αυτά δηλαδή, από όλων μας τα είπε ο Άγιος Κύριλος, σας είπαμε πολλά παραδείγματα. Και συνεχίζει: «Ἐπιλείψει γάρ με διηγούμενον ὁ χρόνος». Οι φράσεις είναι από την προς Εβραίους Επιστολή. Ότι ο καιρός, ο χρόνος,

διηγούμενον, δεν θα μου φτάσει. «Ἢ ἐβουλόμην λέγειν τὰ λείποντα περὶ Ἁγίου Πνεύματος». Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Αγιαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Να λέγω όλα εκείνα που δεν είπα Περί του Αγίου Πνεύματος Από τις 14 επιστολές Του Παύλου Που εκεί Ο Μακάριος Παύλος Πικύλος Και ανελιπός Και ευλαβός Εδίδαξαν Ας μου επιτραπεί Να κάνω ένα πολύ μικρό σχόλιο Πάνω στο πικύλος

«Εὐλαβῶς». Βέβαια, ο Απόστολος Παύλος την πίστιν, διότι μέσα στο θέμα της πίστεως υπάρχει και το Πνεύμα το Άγιο. Εκεί υπάρχει. Εκεί υπάρχει και το δόγμα της Αγίας Τριάδος, εκεί όλα, μέσα σε αυτό που λέμε με μία λέξη «πίστις». Όταν ο Απόστολος Παύλος χειρίζεται το μέγα θέμα της πίστεως στις επιστολές του, αναμφισβήτητα αυτό το κάνει με ποικίλους τρόπους. Αυτό το «ποικίλως» είναι πολύ χαρακτηριστικό, διότι δείχνει όχι κάτι που κάνει ο Παύλος, αλλά κάτι που κάνει αυτό το Πνεύμα το Άγιο σ’ ολόκληρη την Αγία Γραφή.

Άλλοτε σας έχω πει ότι ποτέ ένα θέμα δεν εξαντλείται, όπως θα ήτανε μία μονογραφία σε έναν επιστήμονα. Ποτέ ένα θέμα δεν εξαντλείται μέσα στην Αγία Γραφή. Αυτό έχει πρακτικούς, ποιμαντικούς σκοπούς. Μία μονογραφία εξαντλεί ένα θέμα. Θα πει, μπορεί να συγγραφεί ένα θέμα. Τι θέμα; Το θέμα «μικρόφωνο». Πόσα είδη μικροφώνων έχουμε, πώς λειτουργεί το μικρόφωνο· εξαντλεί το θέμα «μικρόφωνο». Ο Λόγος του Θεού κάνει κάτι άλλο. Μέσα στα 76 βιβλία της Αγίας Γραφής, εκεί καταγράφει πάντα κάτι.

Το μικρόφωνο έχει αυτή την ιδιότητα; Τίποτα. Ότι έχουμε τόσα είδη μικροφώνων; Τίποτα. Ξέρω εγώ, με πυκνωτή ή με αντίσταση, ξέρω εγώ, με κόκκους άνθρακος και λοιπά, που ήταν τα παλιά μικρόφωνα. Τι θέλω να πω με αυτό; Θέλω να πω ότι ό,τι το Πνεύμα το Άγιο κάνει, το κάνει και ο Απόστολος Παύλος. Τι; Με κάθε τρόπο επανέρχεται στο ίδιο θέμα που, αν κανείς θα ήθελε να ιδεί πια αυτό το θέμα από όλες τις πλευρές, όπως το λέμε, σφαιρικά, δεν έχει παρά να ανατρέξει σε ολόκληρη την Αγία Γραφή, να πάρει όλα τα στοιχεία και να εμφανίσει το θέμα στην πληρότητά του. Γιατί όμως το...

κάνει αυτό ο Θεός, να είναι αυτές οι επιμέρους, θα λέγαμε, αλήθειες εγκατεσπαρμένες; Διότι υπάρχει, σας είπα, λόγος ποιμαντικός. Διότι θα σου πει κάτι και θα στο ξαναπεί μια άλλη φορά. Και αν διάβασες αυτό το βιβλίο, στο δεύτερο βιβλίο που θα διαβάσεις της Αγίας Γραφής, θα ξαναβρείς το θέμα σε μια άλλη πλευρά και, συνεπώς, πάντοτε θα ομιλεί για το ίδιο θέμα ποικίλως, να χρησιμοποιήσω τη λέξη του Αγίου Κυρίλου. Αυτό το κάνω και εγώ. Είναι μέθοδος εκκλησιαστική. Αντιθέτως, στα κηρύγματα, όταν έχουμε αυτό που λέγεται στην ομιλητική «λόγος»...

Τρία είδη, θα λέγαμε, προσφοράς. Είναι ο λόγος, είναι η λεγομένη ανωτέρα ομιλία και η λεγομένη κατωτέρα ομιλία. Ο λόγος παίρνει ένα θέμα. Ένα θέμα. Το εξαντλεί. Αυτό όμως, ναι, υπήρξαν Πατέρες της Εκκλησίας μας που χρησιμοποίησαν τον λόγο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, «Περί παρθενίας» του Ιερού Χρυσοστόμου, περί, ξέρω εγώ, αυτό, είναι δάνειον από την έξω ρητορική. Δηλαδή δεν είναι, δεν βγαίνει μέσα από την Αγία Γραφή. Η ανωτέρα ομιλία είναι να πάρεις δύο-τρία θέματα, τέσσερα, όχι περισσότερο, να

τα αναπτύξεις. Και η κατωτέρα είναι να πάρεις όλα τα σημεία του κειμένου. Αν θέλαμε να τα παραστήσουμε αυτά με έναν αισθητό τρόπο, θα λέγαμε: ένα τραπέζι που έχει μόνο ψωμί, τίποτα, μόνο ψωμί· ένα τραπέζι που έχει ψωμί και φαγητό και σαλάτα. Το τρίτο, το τραπέζι επάνω και τι δεν έχει! Από το φαΐ, το ψωμί και το φαΐ, μέχρι τη σαλάτα, το γλυκό, τα ρεπανάκια, τη σαρδελίτσα, το μεζεδάκι, τα έχει όλα επάνω το τραπέζι. Ποιο τραπέζι θα προτιμούσατε, ε; Σίγουρα το τρίτο. Ε, λοιπόν, αγαπητοί μου, αυτό είναι η λεγομένη κατωτέρα ομιλία. Αυτή που κάνουμε εδώ.

Λέμε... πράγματα. Για ποιο πράγμα σας μίλησε ο πατήρ Αθανάσιος, άμα βγείτε έξω θα σας ρωτήσουν. Βέβαια, έχουμε ένα σκελετό και κρατάμε ένα θέμα, αλλά στην πραγματικότητα έχουμε πολλά θέματα. Αυτό δεν είναι θέμα αγραμματοσύνης ή παραβλέψεως ή αγνοίας. Είναι εκκλησιαστική μέθοδος. Γιατί; Να σας πω αμέσως το γιατί. Αγαπητοί μου, τι να σας πω. Μιλάω μια ώρα, επί παραδείγματι. Μιλάω μια ώρα. Μιλώντας μια ώρα μπορεί να ειπωθούν πολλά ωραία πράγματα, θεολογικά πράγματα, σπουδαία, και να πω ένα περιφερειακό,

περιφερειακό πραγματάκι, έτσι, περιθωριακό πραγματάκι, ένα ανεκδοτάκι, δεν ξέρω τι. Κάποτε να μείνει στη μνήμη, όλα τα άλλα να μην μείνουν, να μείνει αυτό το κάτι. Και αυτό το κάτι, σαν αγκιστράκι, να πιάσει μια ενοχή από την ψυχή. Και ξέρετε ότι όταν ρίχνει κανείς το δίχτυ, μετά τραβάει το δίχτυ και μαζεύει τα ψάρια. Έτσι, λοιπόν, την Κυριακή πέφτει το δίχτυ του Λόγου του Θεού και τη Δευτέρα εγώ κάνω τη διαλογή των ψαριών κάτω στον Άγιο Στυλιανό. Τι δηλαδή; «Είπατε στην ομιλία σας εκείνο το πράγμα και θυμήθηκα ότι έκανα μια αμαρτία τότε που ήμουν μικρός, μικρή». «Είπατε εκείνο το άλλο», θα μου πει κάποιος άλλος, «στην ομιλία σας και θυμήθηκα». Δηλαδή τι γίνεται εδώ; Εδώ ακριβώς αυτό θέλει να επιτύχει το Πνεύμα του Θεού.

Σου κάνει αφύπνιση, να θυμηθείς και εσύ, να αρχίσεις να καθαρίζεσαι, να πας να πεις το και το. Αυτό έχει αξία. Προσέξτε, δεν πρωτοτυπούμε. Είναι η εκκλησιαστική μέθοδος. Οι Πατέρες έτσι κινήθηκαν. Και γι’ αυτό οι μετέπειτα θεολόγοι που ήθελαν να κατατάξουν τις ομιλίες του Ιερού Χρυσοστόμου βρίσκανε πολύ μεγάλη δυσκολία: πού να την κατατάξουν την ομιλία; Βέβαια ήταν επί συγκεκριμένου θέματος, αλλά κατελόγιζε πολλά άλλα. Και βλέπετε επικεφαλίδα τώρα της ομιλίας, δεν λέει «περί τάδε», πλην ολίγων ομιλιών του, αλλά λέει «και περί τούτου και περί εκείνου και περί εκείνου». Ύστερα, στην εποχή του ο Ιερός Χρυσόστομος είχε το μέγα θέμα του όρκου.

Οι άνθρωποι ορκίζονταν με το παραμικρό. Θα μου πείτε, σήμερα τι κάνουν; Και το είχε πάρει στα ζεστά ο Ιερός Πατήρ. Δεν ανέχετο να ορκίζονται οι Χριστιανοί. Και βλέπετε τώρα μία σειρά ομιλιών, ο επίλογος να καταλήγει στο θέμα περί όρκου. Ή σε άλλη σειρά ομιλιών περί ελεημοσύνης. Και ούτω καθεξής. Όσοι διαβάσατε τον Ιερό Χρυσόστομο, αυτό το πράγμα θα το έχετε δει. Ε, λοιπόν, όταν λέει «ἐν ταῖς τεσσαρεσκαίδεκα ἐπιστολαῖς» ο Άγιος Κύριλος, του Παύλου που μιλεί για το Πνεύμα το Άγιον, «ἐν αἷς ποικίλως», αυτή είναι η ποικιλία, η ποικιλία. Και ξέρετε, έχει όχι μόνο χάρη, έχει και δροσερότητα, έχει και ωφελιμότητα. Τώρα να πω και το «ἀνελλιπῶς». Εκείνο το «ἀνελλιπῶς» λέει πολλά πράγματα.

Η Αγία Γραφή ανελλιπώς αναφέρεται σε εκείνο που θέλει και τονίζει και ξανατονίζει και ξανατονίζει. Αυτό το κάνουν και οι γονείς στα παιδιά τους. Αλλά αν λέτε το ίδιο πράγμα στα παιδιά σας, γρήγορα θα αρχίσουν να κλωτσούν. Όταν τους λέτε: «Κοίταξε τώρα που θα πας έξω, πρόσεχε εκείνο το πράγμα», και αύριο το ίδιο και μεθαύριο το ίδιο. Μας διαφεύγει εκείνο το «ποικίλως». Αν αυτό το «ἀνελλιπῶς» το λέγαμε και ποικίλως, να πούμε μεν το «πρόσεξε», αλλά μ’ άλλο τρόπο, ακούστε, με άλλο τρόπο. Έτσι τα παιδιά μας δεν θα κουραστούν και δεν θα αντιδρούν. Δηλαδή θέλει τέχνη, αυτό που ο Απόστολος Παύλος έχει και που ο Ιερός...

ο Ιερός Κύριλος, Άγιος Κύριλος, τώρα μας το εκθέτει. Και το άλλο, το «εὐλαβῶς». Αγαπητοί μου, πρέπει να έχουμε ευλάβεια όταν χρησιμοποιούμε ιερούς όρους, ιερές λέξεις. Δεν μπορούμε να μιλάμε με ευτράπελον τρόπον περί ιερών πραγμάτων. Μια φορά, είναι 25 χρόνια, δεν θα το ξεχάσω όμως αυτό το πράγμα, δεν θα το ξεχάσω.

Καπιού. Κάποιος, είμαστε στον παλιό Άγιο Αχίλλιο, είμαστε μέσα στο εξομολογητήριο, και κάποιος είχε μια απορία, όπως έχετε κι εσείς απορίες. Και ήθελε να με ρωτήσει για εκείνο το κάλυμμα που χρησιμοποιούμε επάνω στα ιερά σκεύη, που λέγεται...

Αέρας. Είναι εκείνο το κάλυμμα που βάζει ο ιερεύς στην πλάτη του όταν κάνει τη Μεγάλη Είσοδο, με το οποίο κάλυμμα είχαμε σκεπασμένα τα Τίμια Δώρα, και τώρα, ερχόμενος στην Ωραία Πύλη, αποθέτει τα ιερά σκεύη με τα δώρα — ακόμα δεν είναι Σώμα και Αίμα Χριστού — και σκεπάζομεν. Αυτός, λοιπόν, ήθελε να ρωτήσει τι ρόλο παίζει αυτό το κάλυμμα και πώς το έθεσε. «Εκείνο», λέει, «το πανί που το κουνάτε έτσι». Γιατί δεν το ξέχασα; Μου φάνηκε τόσο ανευλαβές, τόσο φοβερόν, ώστε μέσα μου αηδίασα όταν το άκουσα αυτό. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι υποβάλλουν απορίες ανευλαβώς. Μπορεί, αγαπητοί μου, να πει κανείς...

το πιο βαρύ και το πιο σοβαρό πράγμα ως απορία. Ξέρω εγώ, τι να πει; Μου ήρθε στο μυαλό να πει, ξέρω εγώ, ότι δεν υπάρχει Θεός. Αυτό, ξέρω εγώ, να του είναι απορία: πώς το σκέφτομαι αυτό και πώς ενδέχεται αυτό να είναι; Το πιο, σας λέω, βαρύ πράγμα. Πες το ευλαβώς. Τι θα πει ευλαβώς; Εὖ λαμβάνω, πιάνω κάτι άκροις δακτύλοις. Πώς πιάνουνε κάτι έτσι, καμιά γραμματοσειρά, καμιά φωτογραφία, να πιάνω τώρα αυτό. Δεν το πιάνεις έτσι, όπως καμιά φορά έδωσα σήμερα σε κάποιον μια εικονίτσα και τη δίπλωσε. Του λέμε: «Τι διπλώνεις την εικόνα; Η εικόνα δεν διπλώνεται». Τη δίπλωσε.

Αυτό σημαίνει δεν έπιασε την εικόνα άκροις δακτύλοις, σημαίνει με τις άκρες των δακτύλων, ευλαβώς. Με τον ίδιο τρόπο θα πιάνουμε στα χείλη μας, στο στόμα μας, ιερά πράγματα: το όνομα του Θεού, του Χριστού, της Παναγίας, των Αγίων, ιερώς και μόνο, και λοιπά και λοιπά. Λοιπόν, είδατε τρεις ωραίες προϋποθέσεις που λέει εδώ, εις τις οποίες επιστολές του ο Απόστολος Παύλος μας εδίδαξε, λέγει, περί του Αγίου Πνεύματος, «ποικίλως καὶ ἀνελλιπῶς καὶ εὐλαβῶς». Πόσο σπουδαίο είναι! Και εκείνοι που ασκούν ένα έργο διδακτικό, είναι δηλαδή εκπαιδευτικοί, διδάσκαλοι, καθηγητές και γονείς, πάρτε αυτό το τρίπτυχον, το ξαναλέγω: ποικίλως,

ἀνελλιπῶς καὶ εὐλαβῶς. Πολλές φορές παραπονούνται κάποιοι καθηγητές ότι τα παιδιά — αν και σήμερα τα παιδιά είναι τόσο ζωηρά που να βάλει ο Θεός το χέρι του σήμερα, τι να πω, τι να πω είναι λίγο — ότι δεν προσέχουν τα παιδιά μες στις τάξεις των καθηγητών το μάθημά τους, ότι τους κάνουν καζούρα, ότι δεν ξέρω τι. Πρέπει να αναθεωρήσει ο καθηγητής. Μήπως θα πρέπει κάπως έτσι να κινηθεί; Δηλαδή με έναν τρόπο που το μάθημα να το κάνει όμορφο, να το κάνει ποικίλο, να το κάνει έτσι που να είναι προσελκυστικό. Αλλά πολύ έμεινα. Προχωρώ. Είπα λίγο τα σχόλιά μου και έμεινα πολύ.

«Συγγνώμην ἡμῖν δότωσαν οἱ ἀκροαταί· τῶν λειπόντων τελειοτέραν ἐν ὑμῖν τὴν γνῶσιν ὁ τῶν σπουδαίων ἐνεργήσει Θεός, ἐκ τῆς πυκνοτέρας τῶν θείων Γραφῶν ἀναγνώσεως ταῦτα μανθανόντων, ἤδη δὲ καὶ ἐκ τῶν παρουσῶν τούτων κατηχήσεων καὶ ἐκ τῶν πρότερον εἰρημένων, ὑμῶν βεβαιοτέραν τὴν πίστιν ἐχόντων τὴν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα Παντοκράτορα» και τα λοιπά. Ήθελε να είναι ένα έργο, να είναι έργο αυτής της δυνάμεως του Αγίου Πνεύματος. Σε εσάς μεν που ένεκα ελλείψεως χρόνου αφήσαμε... Εμείς δεν... Σε εμάς, συγγνώμη, σε εμάς «ἡμῖν» ήταν. Σε εσάς δε τους ακροατάς...

όσα παραλείφθηκαν, δηλαδή να γίνει μια τελειοτέρα γνώση από την πυκνοτέρα μελέτη κλπ. Δηλαδή εδώ έχει πάλι τα εξής σημεία, τα οποία θα ήθελα να τα προσέξουμε, γιατί είναι λίγο χρήσιμα. Καταρχάς βλέπουμε εδώ ένα κλειδάκι· μας έδωσε ο Άγιος Κύριλος να καταλάβουμε πώς γίνονται οι κατηχήσεις. Δηλαδή πώς; Δηλαδή δεν έχετε απορία ότι οι κατηχούμενοι αυτοί βρέθηκαν στις καρέκλες τους και αρχίζει τώρα ο Άγιος Κύριος να τους κάνει την κατήχηση; Ε, προσέξατε ότι, πάρτε παράδειγμα στην τελευταία κατήχηση, τη 17η, δεν προϋποθέτει γνώση των κατηχουμένων της Αγίας Γραφής; Αγνοούσαν την Αγία Γραφή; Όταν έχει τόση πλουσία παραπομπή στην...

Αγία Γραφή, Παλαιά και Καινή Διαθήκη, θα ήταν δυνατόν οι κατηχούμενοι να ήσαν άμοιροι της γνώσεως αυτής; Και ποιος θα τον καταλάβαινε τον Άγιο Κύριλο; Ποιος θα τον καταλάβαινε; Εδώ, λοιπόν, προϋποθέτει ότι εγίνοντο συνάξεις μελέτης Αγίας Γραφής. Αυτό που λέει εδώ: «Καὶ ἐκ τῆς πυκνοτέρας τῶν θείων Γραφῶν ἀναγνώσεως ταῦτα μανθανόντων». Αυτά που θα πρέπει να ξέρουν πρέπει να είναι από τη μελέτη της Θείας Γραφής...

να είναι πυκνή.

Ευχαριστώ. Αυτή η μελέτη μπορεί να είναι κατ’ ιδίαν ή συλλογικά, όπως σήμερα λέμε, ένας αγιογραφικός κύκλος. Αλλά όσοι πηγαίνετε σε αγιογραφικούς κύκλους ή όσοι κάνετε αγιογραφικό κύκλο, να σας πω κάτι. Μην νομίσετε, τα στελέχη, ότι εκείνοι που ακούν τον Λόγο του Θεού στον κύκλο θα έχουν προκοπή, αν στο σπίτι τους δεν μελετούν την Αγία Γραφή. Και εσείς, αν μετέχετε σε κύκλους, όπως και εδώ, μην νομίσετε πως θα έχετε προκοπή, αν αρκείστε μόνο να ακούτε αυτά που λέμε εδώ. Πρέπει να μελετούμε στο σπίτι μας. Παράδειγμα πολύ απλό: ο μαθητής που ακούει μόνο τον δάσκαλο στο σχολείο δεν θα μάθει ποτέ γράμματα,

έξυπνος κι αν είναι, αν δεν μελετήσει στο σπίτι του. Θέλει πιο ισχυρή απόδειξη από αυτό; Γι’ αυτό σας παρακαλώ. Εδώ ξέρετε τι κάνουμε, όπως και στο σχολείο: δίδονται αφορμές. Αφορμές να μελετήσουμε. Αφορμές να μελετήσουμε. Γι’ αυτό πρέπει να μελετούμε στο σπίτι μας. Και εδώ λέγει: από την πυκνή ή πυκνότερη μελέτη της Αγίας Γραφής. Κατόπιν, «και εκ των παρουσών τούτων κατηχήσεων». Δεύτερο στοιχείο: από τις κατηχήσεις, αυτές τις παρούσες, αυτές που κάνουμε τώρα, λέει ο Άγιος Κύριος. Άρα, λοιπόν, η μελέτη των θείων Γραφών είναι κάτι έξω από τις κατηχήσεις. Και βάζει και ένα τρίτο: «και εκ των πρώτερον ειρημένων ημίν, βεβαιοτέραν την πίστιν εχόντων».

«Πρώτερον ειρημένων», εκείνα που ειπώθηκαν πιο μπροστά. Πότε πιο μπροστά; Από τις κατηχήσεις που έχουν έναν επίσημο πια χαρακτήρα και, θα λέγαμε, είναι η τελευταία φάση. Δεν είναι η πρώτη η κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, είναι η τελευταία φάση κατηχήσεως. Έτσι, λοιπόν, προηγήθηκαν ιδιωτικές κατηχήσεις. Θα λέγαμε, χωρίς να υπάρχει πιο οργανωμένη, όπως είναι εδώ οι οργανωμένες κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου, αλλά πιο πρόχειρα να μιλούν πάνω στην Αγία Γραφή. Πρώτον αυτό. Πολλές φορές, ξέρετε πόσο κρατούσε η κατήχηση ενός κατηχουμένου; Έναν χρόνο, δύο χρόνια, τρία χρόνια, ανάλογα αν μάθανε εκείνα τα οποία έπρεπε και επεδείκνυε και σωστόν βίον. Μετά, η μελέτη,

μετά οι κατηχήσεις. Θέλετε ακόμη και κάτι άλλο; Τι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος; Δεν μας παίρνει ο χρόνος. Πλησίαζαν στο Πάσχα, έπρεπε να γίνει η βάπτιση. Σταματάει στην επόμενη κατήχηση, τη 18η, αυτή που, πρώτα ο Θεός, θα κάνουμε του χρόνου, πρώτα ο Θεός, και αναφέρεται στο θέμα της Εκκλησίας και στο θέμα της Αναστάσεως των νεκρών. Προσέξτε, καλά να είμαστε, του χρόνου εδώ, να ακούσουμε αυτά που θα μας πει ο Άγιος Κύριος για την Ανάσταση των νεκρών και για την Εκκλησία. Και θα παραθέσει πέντε κατηχήσεις μετά από τη βάπτιση των κατηχουμένων, των φωτιζομένων κατ’ ακρίβειαν, οι οποίες λέγονται μυσταγωγικές.

Κατηχήσεις που συμπληρώνουν τη γνώση των κατηχουμένων, των ήδη βαπτισμένων, με θέματα που αφορούν στα μυστήρια της Εκκλησίας. Βλέπετε, λοιπόν, ότι είναι ανελλιπής και έντονη αυτή η φροντίδα για να μάθουν οι υποψήφιοι χριστιανοί το περιεχόμενο της πίστεώς των. Και λέγει εδώ ότι

«εκ των πρώτερον ειρημένων ημίν, βεβαιοτέραν την πίστιν εχόντων». Πίστιν εχόντων σε τι; «Την εις ένα Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα και εις τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν, τον Υιόν αυτού τον Μονογενή, και εις το Πνεύμα το Άγιον, τον Παράκλητον». Της μεν λέξεως αυτής και ονομασίας «Πνεύματος» εν ταις θείαις Γραφαίς κειμένης επικοινώς. Λέγεται γαρ περί του Πατρός: «Πνεύμα ο Θεός» κτλ., κτλ. Δηλαδή, τι μάθαμε περί του Αγίου Τριαδικού Θεού. Βλέπετε το πρώτο δόγμα περί του Αγίου Τριαδικού Θεού. Χαίρομαι πολλούς από εσάς, όταν ομιλείτε, όταν συζητείτε ή μεταξύ σας ή και σε μένα μου λέτε κάτι, λέτε «ο Άγιος Τριαδικός Θεός». Το λέτε, δεν λέτε απλώς «ο Θεός». Όχι ότι είναι ημαρτημένο να πούμε «ο Θεός» ή να πούμε «ο Χριστός». Δεν είναι ημαρτημένο, όχι, καθόλου. Αλλά αυτός ο τονισμός έχει τη θέση του, που δείχνει ότι ήδη μπήκε μέσα στο πετσί μας, στο κύτταρό μας, αυτό το «ο Άγιος Τριαδικός Θεός» και, να σας πω την αλήθεια, το χαίρομαι πάρα πολύ.

Πολύ. Λέγω ότι τα μαθήματα κάτι κάνουν, κάτι πιάνουν, κάπως επιδρούν. Και εδώ λέει περί του Πνεύματος — να μην σας το μεταφράσω, να μην σας το διαβάσω, να σας το πω με δικά μου λόγια για να μην αργούμε. Είναι το εξής: ότι «Πνεύμα ο Θεός» ονομάζεται, όπως είπε ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Πνεύμα ονομάζεται και το Πνεύμα το Άγιο, πνεύμα ονομάζεται και ο Υιός, και μάλιστα είναι παρμένο από τους Θρήνους του Ιερεμίου 4,20, που λέγει, ως εν τω κατά Ιωάννην Ευαγγελίω κτλ., και περί του προσώπου του Χριστού, περί του Υιού: «Πνεύμα προσώπου ημών Χριστός Κύριος», γιατί ο Θεός είναι πνεύμα κτλ. Και φυσικά όλα αυτά

να κτυπηθεί η αίρεση του Σαβελλίου, «και την Σαβελλίου πλάνην απελαύνουσιν. Επανέλθωμεν τω λόγω προς το νυν κατεπείγον και ημίν συμφέρον». Τι έλεγε ο Σαβέλλιος; Εκείνη τη φοβερή αίρεση, ότι ο Πατήρ εμφανίστηκε στην ιστορία ως Υιός και κατόπιν στην Εκκλησία ως Πνεύμα Άγιον, ότι είναι ένα μόνο πρόσωπο. Γι’ αυτό τονίζονται αυτά τα θέματα. Αλλά, αγαπητοί μου, αφού τα πούμε αυτά και τα υπενθυμίσουμε, τώρα πρέπει να γυρίσουμε στο κύριό μας θέμα. Και προχωρούμε, αγαπητοί μου, στην 35η παράγραφο, λάμδα έψιλον. «Βλέπε, μήποτε κατά τον Σίμωνα προσέρχη τοις βαπτίζουσιν υποκρινόμενος,

η δε καρδία σου ου ζητεί την αλήθειαν. Ημέτερον το διαμαρτύρασθαι, σον δε το ασφαλίζεσθαι». «Βλέπε», εις ενικόν αριθμόν. Πολλές φορές το χρησιμοποιούμε και εμείς σε ένα ακροατήριό μας, εις ενικόν αριθμόν. «Πρόσεχε», λέμε· θα πρέπει να πούμε «προσέχετε». «Βλέπε», «πρόσεχε», σαν να αποτείνεται στον καθέναν προσωπικά. Μήπως προσέρχεσαι εις εκείνους που βαπτίζουν, όπως ο Σίμων ο μάγος, εκείνος που τότε, αν θυμάστε από τις Πράξεις, είχε πάει ο Φίλιππος ο διάκονος και βάπτιζε, και ζήτησε και αυτός να βαπτιστεί, αλλά δυστυχώς αυτός υπεκρίνετο, διότι στην πραγματικότητα ήθελε να επιτύχει πράγματα πονηρά. Τι πονηρά; Να κρατήσει τη μαγεία του και να επαυξήσει τη δύναμή του τη μαγική με αυτά τα καινούργια πράγματα που έφερνε ο Φίλιππος και που τώρα εκήρυττε και εποίει, λέει, τέρατα και σημεία εις τον λαόν ο Φίλιππος. Ε, να κάνει κι αυτός τέρατα και σημεία. Εδώ βλέπετε πάλι, αγαπητοί μου, την περίπτωση που λέγαμε την ώρα των αποριών. Βλέπετε ότι ο Σίμων ο μάγος έκανε αυτό που κάνουν οι μάγοι σήμερα: να ανακατεύουν θρησκευτικά και δαιμονικά πράγματα.

Λέγαμε ότι οι μάγοι που μετέρχονται το είδος της μαγείας που ανακατεύει δαιμονικά και πνευματικά έχουν πάτρονά τους αυτόν τον ίδιο τον Σίμωνα τον μάγο. Και είναι φοβερό. Ενθυμείσθε, όταν είχαμε αναλύσει το σχετικό θέμα, με τι γλώσσα δριμύτατη μίλησε ο Απόστολος Πέτρος εις αυτόν τον άνθρωπον και τι του είπε: «Τα χρήματά σου...» Γιατί του έδωσε χρήματα, του έδωσε χρήματα του Αποστόλου Πέτρου. «Τα χρήματά σου μαζί με σένα να είναι εις απώλειαν. Σε βλέπω να είσαι γεμάτος από δηλητήριο» κλπ.

Λοιπά. Έτσι λέει και εδώ: πρόσεξε, εις εκείνους που βαπτίζουν μη φτάσεις όπως ο Σίμων ο μάγος, που υπεκρίνετο, αλλά η καρδιά του δεν ζητούσε την αλήθεια.

Αν θυμάστε, το ίδιο θέμα το έχει εις την προκατήχησή του ο Άγιος Κύριλος. Αν ο Κύριος, θα το δούμε, και αναφέρεται δια πολλών εκεί στο σημείο αυτό με τον Σίμωνα τον μάγο. Πρόσεξε, λέει, μην υποκρίνεσαι, γιατί η υποκρισία, αγαπητοί μου, είναι πολύ σοβαρό θέμα. Ο Θεός δεν εμπαίζεται. Όταν δεχθείς το βάπτισμα, αλλά όμως για κάποιο λόγο εμπαίζεις τον Θεό, ενώ δεν είσαι πιστός μέσα σου. «Θεός ου μυκτηρίζεται». Ο Θεός δεν εμπαίζεται. Μυκτηρίζω, μυκτήρες, από τα ρουθούνια· μυκτήρες, ρουθούνια, που τότε ήταν ένας τρόπος να κοροϊδέψουν κάποιον.

Κρατούσαν τα ρουθούνια τους και ρουθούνιζαν. Ήταν τρόπος ειρωνείας στους Εβραίους. Και το ρήμα «μυκτηρίζω», δηλαδή κοροϊδεύω. Πρόσεξε, ο Θεός δεν κοροϊδεύεται. Αλίμονό σου. Και το λέει αυτό όχι διότι έχει τίποτα κακό να πάθει ο Θεός, αλλά φοβάται μην πάθει κακό εκείνος ο οποίος υποκρίνεται. Προσέξτε εδώ: «τοις βαπτίζουσιν», λέει, «υποκρινόμενος». Ο Άγιος Κύριλος εβάπτιζε; Όχι, όχι. Ο Απόστολος Παύλος εβάπτιζε; Όχι. Μάλιστα, θα δούμε την ερχομένη Κυριακή τον Απόστολο Πέτρο, εκεί στο σπίτι του Κορνηλίου, να λέει ότι διέταξε ο Απόστολος Πέτρος να βαπτιστούν.

Φυσικά δεν διέταξε τον εαυτόν του. Σημαίνει, λοιπόν, ότι τη βάπτιση δεν την έκανε ο Απόστολος Πέτρος, αλλά την έκαναν ποιοι; Πιθανότατα ένας ή περισσότεροι από τους έξι χριστιανούς από την Ιόππη που ήρθαν μαζί του στην Καισάρεια. Τι λέγει ο Απόστολος Παύλος; Ο Απόστολος Παύλος λέει: «Δεν με έστειλε ο Χριστός να βαπτίζω, αλλά να κηρύττω, να ευαγγελίζομαι». Και επειδή είχε συμβεί κάτι εκεί στην Κόρινθο, οι αιώνιες έριδες που έχουμε εμείς, κυρίως οι Έλληνες, και να κομματιαζόμαστε, κόμματα δηλαδή, και να κομματιαζόμαστε πραγματικά, και έλεγαν «εγώ ανήκω στον Πέτρο» και «εγώ ανήκω στον Παύλο» και «εγώ ανήκω στον Απολλώ» και «εγώ στον Κύριον», και τους λέει ο Απόστολος Παύλος, τους λέει ότι «ευχαριστώ

που δεν βάπτισα από εσάς, για να μην πείτε ότι βάπτισα για να κάνω οπαδούς». Και λέει: «Δεν με έστειλε ο Κύριος να βαπτίζω». Εκεί, όταν γράφει ότι δεν με έστειλε ο Κύριος να βαπτίζω, θυμήθηκε ότι είχε βαπτίσει και τον οίκον Στεφανά. Δηλαδή, μια οικογένεια είχε βαπτίσει. Ποιος ξέρει, ίσως τη μισή, όπως θα λέτε, πάρτε το, και λοιπά και λοιπά. Και εκεί κάποια στιγμή πάλι κάτι θυμάται και μετά λέει: «Δεν ξέρω κανέναν άλλο να έχω βαπτίσει». Το λέγουμε αυτό όχι διότι το βάπτισμα ήταν υποδεέστερον, προς Θεού. Δεν υπάρχουν ανώτερα και κατώτερα υπουργήματα μέσα στην Εκκλησία ή μυστήρια, προς Θεού. Αλλά γιατί το λέει αυτό ο

Απόστολος Παύλος; Όσοι διαβάζετε την Αγία Γραφή, προφανώς το έχετε βρει αυτό. Αλλά και εδώ «τοις βαπτίζουσιν», εκείνους που βαπτίζουν, λέει, απλούστατα διότι το μεν βάπτισμα έχει μία τεχνική, και αυτή η τεχνική, ως επαναλαμβανόμενη, δεν είναι δύσκολη. Η ομιλία είναι δύσκολη. Δεν μπορεί ο καθένας να ομιλεί. Γι’ αυτόν τον λόγο είπε ο Απόστολος Παύλος: «Δεν με έστειλε να βαπτίζω», δηλαδή κάτι που μπορούν άλλοι να το κάνουν. Όχι σαν κατώτερο το βάπτισμα, αλλά σαν τεχνική η οποία επαναλαμβάνεται. Θα βάλουμε νερό στην κολυμβήθρα, θα πούμε αυτά που θα πούμε, είναι ορισμένα αυτά που θα πούμε.

Δεν παρουσιάζει δυσκολία, ενώ το κήρυγμα παρουσιάζει δυσκολία, διότι δεν θα πεις το ίδιο κήρυγμα σε όλη σου τη ζωή. Κάθε φορά αλλάζεις, αλλάζεις, αλλάζεις, και αυτό το πράγμα θέλει μελέτη, κόπο, κόπο, τόσο κόπο προσφέρει και το μυαλό, όπως προηγουμένως. Λοιπόν, ναι, αγαπητοί, ναι, ναι, ναι, θέλει τεταμένη προσοχή. Αυτό λέγει. Δεν μπορεί ο καθένας να το κάνει. Γι’ αυτόν τον λόγο υπάρχουν εκείνοι οι οποίοι βαπτίζουν. Με την ευκαιρία, θα ήθελα να σας έλεγα ότι καμιά φορά κάποιος μπορεί να μου πει: «Διαβάστε με εξορκισμούς», και λέγω: «Πήγαινε στην ενορία σου να σου διαβάσει ο ιερεύς εξορκισμούς». Διότι, αγαπητοί μου, εγώ, αν θα πρέπει να απασχοληθώ με ένα σωρό πράγματα που μπορούν άλλοι συνάδελφοι συμπρεσβύτεροι να κάνουν, τότε εγώ τι θα κάνω; Είναι πάρα πολύ φυσικό. Έτσι, αν καμιά φορά σας παραπέμπω και σας λέω «δεν δέχομαι, δεν μπορώ»,

μην παρεξηγήσετε. Το βλέπετε αυτό και σαν ένα δεδομένο μέσα στον Λόγο του Θεού. Και λέει στη συνέχεια: «Ημέτερον το διαμαρτύρασθαι». Δηλαδή το να λέμε. Ενθυμείσθε χθες, στις Πράξεις που ερμηνεύσαμε, το «διαμαρτύρομαι», που θα πει: με έντονο τρόπο λέγω εκείνο το οποίο έχω να πω από το Ευαγγέλιο, με έντονο τρόπο και επικαλούμενος μάρτυρας τον Θεό και τους ανθρώπους. Δηλαδή έντονος τρόπος κηρύγματος, έντονος τρόπος κατηχήσεως. Δικό μας είναι να μιλήσουμε έτσι, δικό σας είναι να ασφαλίζεστε εσείς. Πολύ ωραίο. «Ει έστηκας εν πίστει, μακάριος».

Εάν, λέει, έχεις σταθεί στην πίστη, είσαι ευτυχής. «Υποπέπτωκας εν απιστία;» Αν έχεις πέσει σε απιστία, «ρίψον την απιστίαν από της σήμερον και πληροφορήθητι». Πέταξε την απιστία από σήμερα, βάλ’ τη στην άκρη, διώξε τον ορθολογισμό σου.

«Πληροφορήθητι». Το ρήμα πληροφορέω, πληροφορώ ή πληροφορούμαι, το μέσο, δεν είναι αυτό που λέμε σήμερα «έχω να σου πω μια πληροφορία», αλλά θα πει «φέρω εις πληρότητα». Πληροφορέω, πληροφορώ, φέρω εις πληρότητα.

Αυτό λέγει ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεον: «Την διακονίαν σου πληροφόρησον», δηλαδή την υπηρεσία σου, τη διακονία σου στο Ευαγγέλιο. Όχι «πες την», δηλαδή δώσε πληροφορίες τι κάνεις, δώσε λογαριασμό ότι κάνω τούτο, κάνω εκείνο. Όχι αυτό. «Πληροφόρησον» θα πει «φέρε εις πληρότητα». Λέγει: το διακόνημα που πήρες να το κάνεις τέλειον. Αυτό θα πει «πληροφορήθητι». Σήμερα, λέει, πέταξε όλα αυτά, ό,τι έλλειψη μέσα σου έχεις, απιστία κτλ., και φρόντισε να έρθεις σε μία πληρότητα. «Κατά γαρ τον καιρόν του βαπτίσματος, όταν προσέλθης επί των επισκόπων ή πρεσβυτέρων ή διακόνων,

πανταχού γαρ η χάρις, και εν κώμαις και εν πόλεσι, και επί ιδιωτών και λογίων, και ανθρώπων μη μορφωμένων και ανθρώπων μορφωμένων, και επί δούλων και ελευθέρων, επειδή ουκ εξ ανθρώπων η χάρις, αλλά εκ Θεού δι’ ανθρώπων η δόσις». Δηλαδή, όταν θα έρθει η ώρα να βρεθείς στο βάπτισμα, είτε μπροστά είναι επίσκοποι είτε μπροστά είναι πρεσβύτεροι είτε μπροστά είναι διάκονοι, ό,τι είναι ή οπουδήποτε γίνει το βάπτισμά σου, είτε γίνει στο χωριό είτε γίνει στην πόλη, είτε γίνει από άνθρωπον ο οποίος είναι μορφωμένος ή δεν είναι μορφωμένος,

Σημαίνω «Συ μεν προσέρχου τω βαπτίζοντι. Προσέρχου δε μη προσέχων το πρόσωπο του φαινομένου, αλλά μεμνησο του Πνεύματος του Αγίου». τούτου, περί οὗ νυν ο λόγος. Μη προσέχεις, λέει, εκείνον που σε βαπτίζει, ο οποίος φαίνεται, αλλά να προσέχεις εκείνον ο οποίος πραγματικά θα σε βαπτίσει, και είναι το Πνεύμα το Άγιον. Αυτό, λέει, να ενθυμείσαι, περί του οποίου Αγίου Πνεύματος είναι τώρα ο λόγος μας. Τούτο γαρ έτοιμον πάρεστι σφραγίσαι σου την ψυχήν και δίδωσί σοι σφραγίδα, ἣν τρέμουσι δαίμονες, επουράνιόν τινα και θείαν, καθώς και γέγραπται· εν ᾧ και πιστεύσαντες, εσφραγίσθητε τῷ Πνεύματι της Επαγγελίας τῷ Αγίῳ.

Προσέξτε εδώ, λέγει, διότι το Πνεύμα το Άγιον είναι έτοιμο να σου σφραγίσει την ψυχή σου και να σου δώσει τη σφραγίδα εκείνη την οποία τρέμουν οι δαίμονες, διότι αυτή η σφραγίδα είναι κάτι των θείων και επουρανίων. Και είναι γραμμένο. Πού είναι γραμμένο; Στον Απόστολο Παύλο, προς Εφεσίους: «ἐν ᾧ», εν τῷ οποίῳ Αγίῳ Πνεύματι, «και πιστεύσαντες εσφραγίσθητε τῷ Πνεύματι της Επαγγελίας τῷ Αγίῳ». Λοιπόν, τι γίνεται, αγαπητοί μου, όταν βαπτιζόμαστε; Σφραγιζόμαστε. Αυτή η σφραγίδα είναι τεράστιον θέμα. Τεράστιον.

Θα μας πει λίγο πιο κάτω σήμερα, δεν θα προλάβουμε να το δούμε: «Μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιον, με το οποίο έχετε σφραγιστεί». Αυτό θα το δούμε την ερχομένη φορά. Σας είπα πριν λίγο, έχουμε δύο χωρία που αναφέρονται στο θέμα της σφραγίδος. Εδώ λέει, έρχεται το Πνεύμα το Άγιον να σας σφραγίσει.

Εεεε... Όταν κάνουμε το μυστήριο του χρίσματος, λέμε: «Σφραγίς δωρεάς Πνεύματος Αγίου». Αυτή η σφραγίδα είναι δωρεά Πνεύματος Αγίου. Με το μυστήριο του χρίσματος παίρνομε, παίρνομε, προσέξτε, τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Εδώ δεν ομιλεί ο Άγιος Κύριλος περί του μυστηρίου του χρίσματος, αλλά ομιλεί περί του μυστηρίου του βαπτίσματος. Για το μυστήριο του χρίσματος θα μας πει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης το εξής: «Εσείς έχετε το χρίσμα».

και μπορείτε να ξέρετε και μπορείτε να διακρίνετε, διότι δεν είμαστε όπως εκείνοι που δεν έχουν το χρίσμα. Τι είναι αυτό το χρίσμα; Εκείνο με το οποίο μπορούμε να έχουμε τη δυνατότητα, σαν δώρο του Αγίου Πνεύματος, να ξεχωρίσουμε το αληθινό από το ψεύτικο, το θεϊκό από το δαιμονικό. Εδώ δεν είναι ο λόγος περί αυτού. Ο λόγος είναι περί του βαπτίσματος, διότι το μυστήριο του βαπτίσματος ποιος το επιτελεί; Όχι βεβαίως ο ιερεύς. Ο ιερεύς απλώς είναι εκείνος ο οποίος δανείζει τα χέρια του, τη γλώσσα του, όπως ακριβώς είναι και στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

Τα μυστήρια τα εργάζεται το Πνεύμα το Άγιον. Λέμε «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», αλλά

το Πνεύμα το Άγιον τελεσιουργεί το μυστήριο εν ονόματι του Αγίου Τριαδικού Θεού, εν ονόματι του Πατρός, εν ονόματι του Υιού. Σας το είπα μερικές φορές μέχρι τώρα, στις κατηχήσεις που κάνουμε, τις τελευταίες τις δύο, ότι πάντα το Πνεύμα το Άγιον κινείται εν ονόματι του Ιησού Χριστού, διότι το Πνεύμα το Άγιον θέλει να προβάλλει τον Ιησού Χριστό, διότι ο μάρτυς, κυριότατος μάρτυς του Ιησού Χριστού, είναι το Πνεύμα το Άγιον. Συνεπώς, εδώ η σφραγίδα την οποία παίρνουμε είναι η σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος, ότι βαπτιστήκαμε στο όνομα του Αγίου Τριαδικού Θεού. Αυτή η σφραγίδα, ακούστε καλά, είναι ανεξάλειπτος, αόρατος.

Αόρατος· ορατή εις τους Αγίους Αγγέλους, ορατή εις τους δαίμονες. Στα μάτια τα δικά μας η σφραγίδα αυτή είναι αόρατος. Βλέπεις έναν άνθρωπο και δεν ξέρεις αν αυτός είναι χριστιανός ή όχι. Ο διάβολος, ο δαίμων, άμα δει έναν, ξέρει αν αυτός είναι βαπτισμένος ή όχι, γιατί βλέπει έκτυπον, υπογραμμίζω, έκτυπον τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος. Και είναι μία σφραγίδα την οποία τρέμουν οι δαίμονες.

την οποία τρέμουν οι δαίμονες. Προσέξτε, αγαπητοί, αυτό το σημείο. Τρέμουν οι δαίμονες τη σφραγίδα αυτή του Αγίου Πνεύματος. Η σφραγίδα αυτή

είναι, παρά το στοιχείο φανερώσεως της ιδιοκτησίας του Θεού. Ο Χριστός μας εξηγόρασε. Λέει στο τελευταίο κεφάλαιο, το έκτο, στην πρώτη προς Κορινθίους: «Ἠγοράσθητε γὰρ τιμῆς». Ξέρετε ότι ο Χριστός μας έχει δύο φορές ιδιοκτησία Του; Δυο φορές. Η μία, όταν μας κατασκεύασε ως Θεός Λόγος. Η δευτέρα... Και μάλιστα όχι μόνο τον Αδάμ και την Εύα, γιατί στο δεύτερο κεφάλαιο, τρίτο, δεύτερο, κάπου εκεί, στη Σοφία Σειράχ έχει κάτι καταπληκτικό. Ομιλεί περί της σοφίας και είναι η ενυπόστατος Σοφία, η οποία είναι μαζί με εκείνον που δημιουργείται στη μήτρα της μάνας του.

-πα. Το ακούσατε αυτό; Λοιπόν, δύο φορές είμεθα ιδιοκτησία του Χριστού: ως Θεός Λόγος, που μας έκτισε, μας εδημιούργησε, και ως Ιησούς Χριστός, που μας αναδημιούργησε με το βάπτισμα. Δυο φορές Του ανήκομε, δυο φορές. Με τους ανθρώπους όλους είμεθα αδελφοί, και τους μη βαπτισμένους. Είμεθα αδελφοί κατά την πρώτην διάσταση, αφού «ἐξ ἑνὸς αἵματος ὁ Θεὸς ἐποίησεν πᾶν ἔθνος ἀνθρώπων», όπως λέγει στην ομιλία του στον Άρειο Πάγο,

ο Παύλος. Αλλά αδελφοί εξ αίματος είμεθα και αδελφοί με τους χριστιανούς που βαπτιστήκαν εκ Πνεύματος. Έτσι, είμεθα δυο φορές κι εμείς αδελφοί με τους άλλους ανθρώπους. Εμείς μεταξύ μας είμεθα δυο φορές αδελφοί· με τους μη βαπτισμένους είμεθα μια φορά αδελφοί. Γι’ αυτό κανείς πρέπει να αγαπά τους ανθρώπους, όχι μόνο τους οικείους της πίστης, και τους άλλους, γιατί είναι από τη φύση μας, την κατασκευή μας, αδέλφια οι άλλοι άνθρωποι.

Ευχαριστώ. Έτσι, είμεθα η ιδιοκτησία του Χριστού. «Ἠγοράσθητε γὰρ τιμῆς». Ποια είναι η τιμή; Το αίμα του Χριστού επί του Σταυρού. Και τώρα πρέπει αυτή η ιδιοκτησία να σφραγιστεί. Θα μου πείτε, σφραγίστηκε κάποτε; Πότε; Όταν μας κατασκεύασε ο Θεός Λόγος, έβαλε τη σφραγίδα Του. Ποια ήταν αυτή η σφραγίδα; Το κατ’ εικόνα. Το κατ’ εικόνα είναι η σφραγίδα που πήρε ο άνθρωπος. Αυτό το κατ’ εικόνα ξεθώριαζε, γιατί αμάρτησε ο άνθρωπος. Δεν χάθηκε· ξεθώριαζε ή έπεσε, όπως λέμε. Τώρα έρχεται τη δεύτερη φορά να μας επανακτήσει ο Θεός Λόγος και έρχεται το Πνεύμα το Άγιον να βάλει τη σφραγίδα της ιδιοκτησίας του Θεού, όπως ακριβώς μόνο ένα έγγραφον, όταν είναι σφραγισμένο, είναι έγκυρον. Βλέπετε; Δείτε μια υπογραφή,

μια σφραγίδα. Αν δεν μπει υπογραφή και σφραγίδα σε ένα κείμενο, το κείμενο πέφτει στο κενό. Ένα χαρτί, τίποτα, άκυρο είναι. Έτσι και εδώ μας σφραγίζει. Αυτή η σφραγίδα είναι ανεξάλειπτος. Σε πεντακόσιες αιρέσεις, χριστιανέ μου βαπτισμένε, αν πέσεις, δεν ξαναβαπτίζεσαι. Το χρίσμα το ξαναπαίρνεις. Το βάπτισμα δεν το ξαναπαίρνεις. Γι’ αυτό αυτή η σφραγίδα, σας είπα, είναι ανεξάλειπτη. Αυτή τώρα, αγαπητοί μου, η σφραγίδα, εάν τηρηθεί σωστή, έκτυπος, αμόλυντος, τότε θα μας χρησιμεύσει για την ημέρα της Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας.

Στο άλλο χωρίο, θα πούμε κάτι περισσότερο την ερχομένη φορά, αν και τώρα αρκετά σας είπα, λέει: «Καὶ μὴ λυπεῖτε τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, ἐν ᾧ ἐσφραγίσθητε εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως». Δεν πειράζει να πω κάτι. Στη Δευτέρα Παρουσία, εκείνο που θα μας κάνει ότι ανήκομε στο Θεό είναι αυτή η σφραγίδα. Και λέει ο Απόστολος: «Μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιον». Αν δεν είσαστε σωστοί χριστιανοί, η σφραγίδα μένει, αλλά λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, διότι εκείνο μας εσφράγισε. Εκείνο. Σφραγίδα, λοιπόν, ανεξάλειπτος, αναγκαία, αναγκαιοτάτη. Γιατί; Διότι σφραγίδα έχει και ο διάβολος. Είναι η σφραγίδα που θα χρησιμοποιήσει ο Αντίχριστος, όταν θα σφραγίσει εκείνους

οι οποίοι, ενώ εσφραγίσθησαν με τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος, τις διπλές σφραγίδες, την πρώτη ως εικόνα του Θεού και τη δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, τη σφραγίδα με το βάπτισμα, θα απορρίψουν αυτοί οι χριστιανοί μας τη σφραγίδα. Ανεξάλειπτος, όπως και η εικόνα. Ό,τι να κάνεις, στην κόλαση θα κουβαλάς την εικόνα του Θεού. Θα είσαι λογικός άνθρωπος, θα κουβαλάς εκεί την εικόνα του Θεού. Και λοιπά και λοιπά. Δεν βγαίνει. Είναι κάτι σύμφυες με την ύπαρξή μας το θέμα της εικόνας του Θεού. Όμως ουσιαστικά τα απέρριψες αυτά. Και αφού τα απέρριψες, τότε θα έρθει να εναποθέσει τη σφραγίδα του ο Αντίχριστος.

Σαφέστατα δεν μας λέγει ότι θα βάλει τη σφραγίδα ο Αντίχριστος, που θα είναι ο αριθμός 666; Εκείνοι, λοιπόν, που θα προσκυνήσουν θα έχουν αρνηθεί τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος. Είναι φοβερό, είναι φοβερό. Είχε τεθεί θέμα, θα το πούμε όμως άλλη μία φορά, το είχαμε πει παλιά, τότε που κάναμε και την Αποκάλυψη: όταν κανείς δεχθεί τη σφραγίδα του Αντιχρίστου, μπορεί να μετανοήσει; Δυστυχώς δεν μπορεί. Ίσως κάποιοι που θα ακούσουν αυτή την ομιλία, και εκ των παρόντων και από τις κασέτες, να πουν: «Μπα, μπα!». Αγαπητοί μου, φοβούμαι, δεν μπορεί. Βέβαια θα είχα να επιστρατεύσω χωρία της Αγίας Γραφής γι’ αυτό το πράγμα.

Λέει ο Απόστολος Παύλος εις την προς Εβραίους: εκείνος ο οποίος, λέει, κατεπάτησε το αίμα του Χριστού, προσέξτε αυτό, που είναι η υψίστη θυσία, διότι με αυτή την υψίστη θυσία εμείς σωθήκαμε, εάν, λέει, κανείς καταπατήσει αυτή τη θυσία του Χριστού, που πήραμε τη σφραγίδα από το Άγιο Πνεύμα, τότε, λέει, με ποια θυσία θα πρέπει να σωθεί; Το ακούσατε; Δηλαδή αθετήθηκε η θυσία του Χριστού. Αθετήθηκε ο Χριστός. Αθετήθηκε. Η σφραγίδα προσεβλήθη.

Λέει, με ποια θυσία μπορεί αυτός ο άνθρωπος να σωθεί; Δεν υπάρχει ανωτέρα θυσία. Συνεπώς δεν μπορεί να σωθεί. Συνεπώς δεν μπορεί να αποβάλει τη σφραγίδα αυτή. Δεν μπορεί να την αποβάλει. Ας το κρατήσουμε καλά αυτό το σημείο, αγαπητοί μου, γιατί να σας το πω, πονάει. Είναι θέμα σωτηρίας. Και ο Αντίχριστος είναι παρών, διαρκώς. Σφραγίζει. Υπάρχουν άνθρωποι που φεύγουν από τον κόσμο αυτόν αμετανόητοι. Εσφραγίστησαν με τη σφραγίδα του σατανά και του Αντιχρίστου. Μη σας κάνει εντύπωση. Διάβαζα προ ημερών τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, κάτι χρειαζόμουν, και εκεί μάλιστα παλιότερα μου είχε τεθεί και μια απορία από τον Άγιο Κοσμά. Ίσως μια ευκαιρία να απαντήσω τώρα. Είναι δύο-τρία χρόνια που ετέθη αυτή η απορία. Βλέπετε, αργώ αλλά δεν ξεχνώ. Λοιπόν, προσέξτε. Λέει εκεί ο Άγιος Κοσμάς: «Και αν θέλετε, ο Αντίχριστος ήρθε, και αν θέλετε, και ο Προφήτης Ηλίας ήρθε». Η απορία ήταν:

«Μην περιμένετε άλλον Αντίχριστο, ούτε άλλον Προφήτη Ηλία;». Είναι πολύ απλό να σας το απαντήσω και είναι πολύ σπουδαίο. Στους χρόνους της Τουρκοκρατίας, αντίχριστος εθεωρείτο ο Μωάμεθ και ο Μωαμεθανισμός. Αλλά αυτό εννοεί. Δεν θέλει να πει ότι αρνείται τον πραγματικόν Αντίχριστον, αλλά τότε ήταν πολύ έντονη αυτή η αντίληψη, ότι φοβερός αντίχριστος είναι ο Μωάμεθ και ο Μωαμεθανισμός, διότι με τον τρόπον αυτόν εγίνετο αποχριστιάνιση των χριστιανών. Και ξέρετε πώς έμπαινε η σφραγίδα του Αντιχρίστου; Με την περιτομή που έκαναν στους χριστιανούς μας. Γι’ αυτό και κάποιοι Άγιοι, ο Άγιος Κωνσταντίνος ο Υδραίος, ο Άγιος Γεδεών... Προσέξτε, προσέξτε, μετενόησαν.

Τη σφραγίδα του Αντιχρίστου, την περιτομή, μετενόησαν, ναι, σώθηκαν, Άγιοι έγιναν. Αλλά εκείνη η σφραγίδα ήταν η περιτομή, που δείχνει ότι δεν ήταν ο τελικός Αντίχριστος. Προσέξουμε, να προσέξουμε πάρα πολύ. Προφήτη Ηλία δε τι εννοεί; Ότι λέει «εγώ είμαι ο Προφήτης Ηλίας». Δεν είναι ο Προφήτης Ηλίας ο ίδιος, αλλά εις θέσιν Προφήτη Ηλία, ότι δηλαδή ήρθα εγώ να πω εκείνο που λέει ο Προφήτης Ηλίας ή που θα πει ο Προφήτης Ηλίας. Σας δίνω και αυτή την απορία εν προκειμένῳ. Προσέξτε τώρα κάτι. Ο Αντίχριστος διαρκώς σφραγίζει. Και όταν θα τεθεί η τελική του σφραγίδα, δεν θα μπορεί πια κανείς να σωθεί. Δεν θα έχει τη δυνατότητα να σωθεί. Γι’ αυτό ας προσέξουμε πάρα πολύ να κρατήσουμε ακεραία τη σφραγίδα με την οποία

μας εσφράγισε το Πνεύμα το Άγιον, όταν εβαπτίστημεν εις το όνομα του Αγίου Τριαδικού Θεού. Ο Κύριος να σας ευλογεί. Τώρα πραγματικά τελειώσαμε.