Catecheses of St Cyril 152 | 27-03-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are at paragraph 32 of Saint Cyril’s Seventeenth Catechetical Lecture, which concerns the Holy Spirit. He continues: “And that Paul was indeed filled with the Holy Spirit, as were all the Apostles like him, and those after them who believed in the Father, the Son, and the Holy Spirit, consubstantial, hear plainly what he writes in his epistles: ‘My speech and my preaching were not in persuasive words of human wisdom, but in demonstration of the Spirit and of power.’”

Of course, Paul and the other Apostles all had the same Spirit, the Holy Spirit. They believed in the Father, the Son, and the Holy Spirit as one God, that is, one essence, and so forth. Saint Cyril says: Listen to what the Apostle Paul writes: “My preaching is not in persuasive words of human wisdom, but in demonstration of the Spirit and of power.” Of course, from our previous meetings you have understood that here...

Saint Cyril merely makes a brief reference and then moves on, because, as he himself says, he cannot develop these matters fully. Time was passing, the Baptism of those preparing for illumination was close at hand, and therefore he had little time left. He hoped that an opportunity would someday be given to him to explain these things more fully in the Church, so that his catechumens might learn them. Here, however, we shall pause from time to time at certain points and offer a brief analysis. This analysis supplies what Saint Cyril did not have time to do. It is also a pleasant opportunity, because besides learning certain things, at the same time...

we also receive what we might call a vivid form of teaching, since it refers to certain historical details. These also give us a little rest. Instead of telling jokes—which, as you have realized, are no longer part of these talks—I shall very rarely tell you one. Holy Scripture itself gives us vivid material that we can use when teaching the Word of God. So here he says: “My speech and my preaching do not rest upon human words of persuasive wisdom, but upon the demonstration of the Spirit and of power.” Let us comment briefly on this.

Suppose we wish to preach a sermon, as I am doing now—whether during a service or anywhere else. Anyone, anywhere, whether clergy or laypeople, may wish to preach. Of course, to persuade the audience, the preacher must also have arguments. But where will those arguments come from? That is the question. Or consider a theology teacher at school, teaching students. The teacher must offer certain arguments. Where will those arguments come from? The Apostle Paul tells us that they do not come from human reasoning, as though he were persuading people with arguments drawn from...

human reasoning and human wisdom. Rather, his arguments are those that demonstrate the power of the Holy Spirit. This is exceedingly important and profound. We can understand it in this way: when we set out to speak the Word of God, we must not sit down and search for a thousand human arguments to support what we will say to our listeners, our students, or those with whom we are having a discussion. Instead, we must pray—pay close attention to this—we must pray that our listeners may be persuaded...

through the illumination of the Holy Spirit, and that God may reveal His word within the souls of the listeners, so that they may receive it. This is an action that does not begin with the speaker, but with the Holy Spirit. This is what the Apostle Paul means. “I do not take up arguments in order to persuade you,” the Apostle Paul is saying, “because the One who will persuade you is the Spirit of God.” How will the Spirit of God approach your hearts? First of all, through my own prayer—the prayer of the speaker, the Apostle, the theologian, the teacher, or whoever it may be. We must pray.

Prayer is exceedingly important. Allow me to speak about this, because I am always greatly pleased that there are theologians in our audience, both women and men, who teach children. This gives me great joy and also reveals their humility. In any case, it is something very important, and I commend it. Before leaving home, they should offer a special prayer that the lessons they will teach at school may be understood by the students. I do not mean understood merely because our students are bright and intelligent and because we have irrefutable arguments. Not in that sense, because...

very well, we may have satisfied their reason, but nothing further has come of it. What is needed are those arguments—or rather, those demonstrations—that the Spirit of God must give. If the heart is not opened, nothing happens. Would you like me to express this through a most beautiful and incomparable phrase from the Book of Acts? Listen, and I shall tell it to you, because it will be a long time before we reach that passage. When the Apostle Paul arrived at Philippi, he preached. Outside the city he found a group of women holding what we might call a Bible-study gathering. One of these women was the Greek woman known to us as Lydia.

She was a dynamic person, a remarkable woman, with a great heart and a fine mind. She appears to have been gifted in intellect, feeling, and will. I shall explain this very briefly. She had great strength of will, because it is remarkable that a woman in the ancient world was a merchant. A woman merchant! And look at what she traded: costly purple cloth, a very expensive fabric worn by rulers and kings. In other words, to put it in modern language, she handled considerable capital. She was a strong-willed person. She was also a woman of deep feeling. Listen to what she says to Paul: “If you have judged me...”

“If you have judged me to be faithful to the Lord,” if you consider me worthy before the Lord, “please come and stay at my home”—that is, allow me to offer you hospitality. Here we have a beautiful example of the vivid teaching I mentioned. We expand the account a little and tell you a few pleasant details, so that you can picture it. Paul acted as though he did not wish to go. At first, he truly did not want to. He did not make a habit of going just anywhere. He had his own manner and his own reasons. He went wherever he judged it right to go. So perhaps he really did not want to go; or perhaps he did want to and only pretended otherwise. “Oh, no, no.” “Please, come to my house.” “Oh, no, no, no.” If you ask me how we know this...

there is a verb that proves it. Luke says: “And she prevailed upon us.” This is why we must pay attention and possess a rich vocabulary. In other words, she applied a little pressure—a little pressure. “No, that will not do. You must come inside, please. That settles it; there is no other way.” It is a lovely detail: “And she prevailed upon us.” She was also a sensible person. She realized that she could offer her house for use as a church—that is, as a gathering place for the faithful. She arranged everything very well. Lydia was truly a remarkable person. And while she was listening to Paul speak...

we hear this short phrase from the Evangelist Luke: “The Lord opened Lydia’s heart.” When Luke says “the Lord” here, which of the three Persons of the Holy Trinity are we to understand? The Holy Spirit. While Paul is speaking, the Holy Spirit unlocks Lydia’s heart. He opened it. Indeed, the Greek verb used here means something like “to pierce through and make an opening.” Think of a burglar: the doors are iron and the walls are solid brick. What can he do? He wants to get inside, so he begins to make a hole. In the same way, the human heart is a fortress, and the Holy Spirit comes and makes an opening...

in order to enter. This is what the verb conveys: “He opened”—“He opened Lydia’s heart.” This is the demonstration and the power of the Holy Spirit. That is why the Apostle Paul says: “I do not come to speak to you with human arguments. I have the Spirit of God. It is the Spirit of God who will open your hearts. While I am speaking, you will understand; and when you understand, you will be deeply moved.” Therefore, first of all, prayer is necessary; and second, the speaker’s arguments must always come from the Word of God. We do not need crutches or arguments borrowed from outside. Why should I use philosophy? It would be unreasonable.

What would I be trying to demonstrate? The immortality of the soul, for example? When I possess the whole teaching of the resurrection of the dead and the Resurrection of Christ, why should I borrow arguments from Plato or Aristotle? At most, I could mention their ideas for historical purposes, to explain what the philosophers believed. But I should not use them to establish the immortality of the soul. After all—and do not forget this—the expression “immortality of the soul” is not scriptural. The Greeks spoke about the immortality of the soul. Holy Scripture does not, because the soul does not possess immortality in itself. The Apostle Paul says of God: “Who alone possesses immortality.”

If the soul has immortality, it is because God wills it. If He did not will it, the soul would return to nothingness. The soul has no self-existent immortality. God alone is immortal by His own nature. The Apostle Paul tells you this in his Epistle to Timothy: “Who alone possesses immortality.” In any case, we should not use things that are unsuitable. There may sometimes be certain audiences that want a little decorative coating, so to speak—a smearing of philosophy here, a little literature there, a little poetry, and similar embellishments—because these things please the audience.

Perhaps someone may occasionally use something of that kind, but he should move on quickly. Will I persuade the audience through such things, or through the presence of the Holy Spirit? You understand, then, how one who offers the Word of God must proceed. Of course, you may ask, “Does the Apostle Paul not use reason?” Yes, he does. But he does not use it to construct logical proofs in the manner of philosophy. He uses ordinary common sense—the “common sense,” as foreigners call it. This is what every person appeals to when trying to help another understand...

something that lies outside even common sense. You may ask, “Are there really people who lack common sense?” Most people do. Most people act contrary to common sense. For example, if I finish my talk at seven and must be here by seven-thirty, yet some people remain behind and do not leave, are they not being unreasonable? Since I will not be able to see them, why do they stay? The time is over, and I cannot see them. What is the point? Is there any hope that I shall see them? There is none. It is unreasonable. Of course, this is one of the milder forms of irrational behavior. There are other kinds that make you tear your hair out—truly tear your hair out. In such cases, of course, we shall use common sense. This is what the Apostle Paul does as well.

In a great many passages of his epistles, he uses common sense. Would you like an example from Christ Himself? Here is one from Paul, and then one from Christ. What does Paul say? “Every house is built by someone, but He who built all things is God.” Is not every house built by someone? It did not simply appear on its own. And when we speak of a house, we mean a structure containing features that reveal rational design. When you see a building with a window and a door, you say that it did not make itself, because the presence of a door and a window shows that it was rationally designed, so that someone could enter the building and receive light through the window. And the Lord says: Which of you, when his child is hungry...

and says, “Father, give me an egg,” will give him a scorpion? Or when he says, “Give me bread,” will give him a stone? Look at these arguments. What father would do that? What kind of argument is this? It is an argument from common sense. A father can draw the conclusion for himself. The Lord says: “You who are parents know how to give good gifts to your children. If your child says, ‘Father, give me an egg,’ will you give him a scorpion? Would you ever do that? No. How much more, then, will God the Father give you good things—good things.” If you human beings think in a good and loving way about such matters, how much more does God think what is good.

So, my dear friends, we may use reason—ordinary common sense. That is not forbidden. But to use arguments drawn from human reasoning in order to prove the existence of God, the destiny of man, and so forth, is going too far, I think. Let us not mix philosophy with theology. Theology stands on its own. And if we wish to convince others, we will not convince them with such arguments, but through the presence of the Holy Spirit. Did the Apostle Peter speak so astonishingly on the day of Pentecost that three thousand people came to believe? No, my dear friends. His words alone were not so extraordinary as to explain...

...such a catch, such a harvest of three thousand souls. What, then, stood behind the Apostle Peter’s words and worked within his hearers? The Holy Spirit. Let us go a little further. “And again: He who has fashioned us for this very purpose is God, who has given us the Spirit as a pledge.” And again. This phrase “and again” means: “I am taking individual passages from Paul’s epistles,” as Saint Cyril says, “to tell you what concerns the Holy Spirit.” We are not explaining everything. “And again: He who raised Jesus from the dead will also give life to your mortal bodies through His Spirit who dwells in you.” And again, and so forth. Let us remain with this passage. Thank you.

“He who raised Jesus from the dead.” Who raised Christ? My dear friends, we have the expression that Christ raises Himself. He Himself says, “I have authority to lay down My life and to take it up again.” He means His human life: to lay it down and take it up again. That is, to die and rise again. It is the same thing. Elsewhere we find the expression that the Father raised the Son. Do you know what these different expressions show? They show that the Resurrection of Christ was the work of the Triune God: of the Father, the Son, and the Holy Spirit.

The wording of a single passage does not express the whole truth. That is why we have these passages that appear to contradict one another. In reality, however, they complement one another and reveal a single truth: the Father raises Jesus, Jesus raises Himself, and the Holy Spirit raises Jesus.

Each expression is used at a particular point in Holy Scripture according to the purpose of the sacred author. Here, then, it says: “He who raised Jesus from the dead”—the One who raised Jesus from the dead—“will give life.”

You know, the passage I am quoting is Romans, chapter 8, verse 11: “He will also give life to your mortal bodies through His Spirit who dwells in you.” Now pay attention, my dear friends. While we live, our purpose and our work are to become spiritual people—that is, to acquire the Holy Spirit, to become a dwelling place, a temple of the Holy Spirit. This is the ultimate purpose of the spiritual life. Do you want to see from the passage I have read that this truly is the ultimate purpose? What does the Apostle Paul say here in the passage cited by Saint Cyril? What does he say?

He who raised Jesus Christ from the dead will also give life to—that is, will raise—your mortal bodies because His Spirit dwells in you. “Through His Spirit who dwells in you,” and so forth: for the sake of the Holy Spirit who is within you. Which Holy Spirit? The text says, “His Spirit,” meaning the Spirit of the Son and also of the Father. It means the Holy Spirit, because, as you remember, we said that the Holy Spirit is called both the Spirit of the Father and the Spirit of the Son. It is the same Holy Spirit. These are simply the many different expressions that are used. Saint Cyril discusses this point specifically in his preceding catechesis, the sixteenth.

Because the Holy Spirit dwells within you—because He abides in you—the Father will raise your bodies. But He will raise them to eternal life, for sinners too will be raised, though theirs will not be a resurrection to eternal life, but to condemnation. When, then, will I be raised to eternal life? When I depart from this present world having made myself—my body and my spirit—a dwelling place of the Holy Spirit. So here is what I told you: this is the ultimate purpose of the ascesis of the virtues and of avoiding the vices.

This is the purpose: to become a dwelling place of the Holy Spirit. Someone may say to his spiritual father, “You know, Father, I take care not to steal or tell lies, but I cannot give up dances and entertainments. I simply cannot. So please show me some understanding, because I enjoy these things.” Or a young woman may tell me, “I cannot avoid fashion. I want to dress as fashion dictates,” and so on and so forth. Someone else may say something similar. What, then, would the question be? My daughter, my young friend, my dear fellow human being...

...in view of what you are saying, I ask you: will you ultimately succeed in possessing the Holy Spirit? Certainly not. But if you do not ultimately receive the Holy Spirit, then what is the point of managing not to lie or steal while still living a worldly life? What is the point? Let us understand, then, why we live, why we uproot the vices and plant the virtues. The purpose is to become spiritual people, to acquire the Spirit of God. How can we know whether we have the Spirit of God? How can we know? By the way we think and the way we feel. If we think according to Christ...

...if we feel according to Christ, and if we act according to Christ, then we have the Holy Spirit. That is why the question is not merely what I do, but who I am—who I am. At some moment I may do something wrong. I may grieve the Holy Spirit, yet He may not depart from me. Saint Cyril will speak of this; if not today, then, God willing, we will speak of it next time: “And do not grieve the Holy Spirit.” The Holy Spirit does not depart merely because I have grieved Him. I can bring Him joy again if I correct myself. So the question is not so much what I do as who I am. As for what I do, I assure you that very many people say—wrongly, of course, because they lack self-knowledge—that they have not committed the usual catalogue of major offenses: “I have not stolen, I have not murdered, I have not committed adultery, I have not betrayed anyone.” Those four: “I have not stolen, I have not murdered, I have not committed adultery, I have not betrayed anyone.” But, my brother, if you had done those things, you would deserve to be put in chains. You would deserve prison. Is that what defines you as a Christian? The question is not what you have or have not done. Who are you? Who are you? How do you think? How does that faculty we call thought operate within you? In other words, what is your whole manner of thinking? That is what “mindset” means: the way I think. And so forth. For this reason, when a person has the Spirit of God...

...and dies, the Spirit of God does not depart from his relics. Today I saw a funeral procession pass by; I saw it from my window. If that person—I do not know whether it was a man or a woman—had the Spirit of God, then the Spirit of God remains in the person’s relics. In the relics. That is why the relics of the saints work miracles. At the same time, the Spirit remains with the soul in Paradise. Though body and soul are separated, the Spirit of God unites them. Then comes the resurrection of the dead unto eternal life. And now, my dear friends, we come to paragraph 33 of the same Catechesis, the seventeenth: “That the Holy Spirit has real existence, and lives, and speaks, and foretells.”

“This has often been said in what preceded; and Paul writes plainly to Timothy: ‘Now the Spirit expressly says that in later times some will depart from the faith,’” and so forth. “We see these things not only in the schisms before our time, but also in those of our own day, for the error of the heretics is varied and takes many forms.” Saint Cyril now turns to another point. You see that this exposition and analysis gives us, so to speak, a comprehensive view of the subject. We discover aspects and details that enrich our knowledge of everything concerning the Holy Spirit.

Here he will say that the Holy Spirit has real existence, lives, speaks, and foretells, as Saint Cyril says he has already explained above. In other words, the Holy Spirit exists, He lives, He speaks, and He also foretells. Saint Cyril will now cite several passages that support these teachings: that the Holy Spirit exists, that He foretells, and so forth. He begins with a passage from the First Epistle to Timothy, chapter 4, verse 1: “Now the Spirit expressly says.” So this is the first point: the Spirit says. Therefore, He speaks.

You will remember that Saint Cyril told us from the very beginning that the Holy Spirit is a person. He is not an impersonal power of God, but a person. And therefore, as a person, He exists, lives, speaks, acts, and prophesies. He possesses self-awareness; that is what it means to be a person. A person cannot be understood apart from self-awareness. And one person is not confused with another. The Mystery, of course, is that while the essence is one, the persons are three. This is the Mystery of the Holy Trinity, beyond our reach and beyond our understanding. Here, then, the Apostle Paul tells Timothy that the Holy Spirit expressly says that in later times...

...in later times, some will depart from the sound faith.

What are these “later times”? We must always explain this, because terms such as “last,” “later,” “later time,” and so forth always require a particular interpretation. Here Paul is not speaking specifically of the very end—the final period when the end of history draws near. This does not exclude that meaning; indeed, it reinforces it. But by “later times” he means the period shortly after the writing of his epistle to Timothy.

The Apostle Paul himself says to the priests of Ephesus at Miletus: “I know this.” How do you know it, Saint Paul? The Holy Spirit says it. “I know that after my departure savage wolves will enter the flock.” When, then, are these “later times”? In the passage at Miletus, where he speaks to the priests, they mean “after my departure.” Here, in his words to Timothy, they mean shortly after the epistle was written. Therefore, he is not speaking only of the very last times, but of something that was to happen then. The proof is that Saint Cyril himself...

...says that we see this happening. We see it because schisms, heresies, and the error of heresy also exist among us. Thus the words of the Holy Spirit are indeed vindicated. So what does the Holy Spirit say? Let me dwell on this once more. He says that some will depart from the faith—from the right and sound faith. The words “right” and “sound,” especially “sound,” are expressions used by Paul. Elsewhere he speaks of “the sound faith,” again in an epistle to Timothy and again concerning such matters. These, my dear friends, are people who abandon the faith; and the Holy Spirit foretells that they will depart from the right faith.

Why, my brother, would you depart from the right faith? Is there any reason to do so? What gives rise to apostasy—to this “departure”? Listen and learn, so that none of us may find ourselves in the realm of apostasy. Is that possible? It is among the most likely dangers. “How do you know that, Geronta?” Let me tell you; it is very simple. Let me point out certain people to you. Are you alarmed? Do not be alarmed. The Apostle Paul himself says to the priests of Ephesus at Miletus: “Even some from among you priests will be the ones who depart from the right faith.” Consider that. There it is.

What is it that makes a person want to depart from the right faith—from the sound faith, as Paul calls it elsewhere? First, it happens when someone is ruled by egotism and pride and cultivates rationalism, believing that he will understand something in the Word of God better if he imposes his own interpretation upon it. How dangerous this is! This is a common characteristic of all heretics: they want to understand with their own intellect what the sound faith sets forth,

and they do not turn to the interpretation that is itself preserved within Holy Scripture. “I want to understand the doctrine of the Holy Trinity for myself,” such a person says. “Why should it be beyond explanation?” Listen: human rationalism refuses to admit that there are things which cannot be explained. It wants to get around the inexplicable and explain it. And so what did all those men—Arius and Sabellius—do? I mention Sabellius because Saint Cyril will speak of him a little later, though not today, and has already mentioned him before. They all devised some explanation of how God can be Trinitarian while the essence is one. Thus Sabellius,

in this case, taught Son-Fatherhood and the coalescing of the divine Persons. What does that mean? He said that God is one and the person is one, but that in the Old Testament this one person appears as the Father, in the New Testament the same person appears as the Son, and in the Church, during the age of the Church, He appears as the Holy Spirit. Why do you say these things, Sabellius? Because you want to explain what the Church sets forth as something unsurpassable and inexplicable—a Mystery. And what about Arius? He says, “What exactly is the Son? Does the Son exist within the Godhead and thereby make something more than the Father—a second person? No.”

“He is a created being. God is one.” All these men want to safeguard the truth that God is one. Macedonius says, “No, the Holy Spirit does not exist as a person.” Then what is He? “He is an energy of God.” This is also what the Millennialists say. You know, the Millennialists do the very same thing. They want to safeguard the truth that God is one, and they fall into the same sin. What they teach is heresy—grave heresy—because a heresy concerning the divinity is grave indeed.

Therefore, those who think in this way are already on the road toward heresy whenever they put their rationalism first in an attempt to understand something. Second, what else causes a person to depart from the sound faith? The Fathers say that an evil way of life gives birth to evil doctrines. Nothing could be truer. And the reverse is also true: evil doctrines give birth to an evil way of life. What does this mean? Some people find the Gospel harsh and burdensome. Indeed, I do not know whether anyone among you, even here where we are gathered, may say the same. Let him not wrong himself. I myself am neither lenient nor harsh.

The Word of God is being set before you, always supported by Holy Scripture—always by Holy Scripture. Let no one say that these things are harsh. God forbid! God forbid! Let him not wrong himself. Yet a person may want to live a more relaxed life. There are two ways in which someone can do this. The first is to say, “I cannot attain to these things. I cannot attain to them. I cannot. I transgress what the Gospel teaches. I want to live in sin, and that is the end of it. I accept the Gospel, but I cannot measure up to it.” That is one way, and there is hope that such a person may be saved—great hope that he may be saved. Perhaps tomorrow you will attain to these things and embrace them; perhaps tomorrow life itself will teach you.

Indeed, it is said that those who are not taught by words are taught by the saying, “Where words fail, the rod falls.” Because God loves mankind and offers man His word, if you refuse to accept it, He will bring you to your senses with the rod. You will receive a few blows, a little chastening, so that you may come to your senses. And in this way, many people truly do come to their senses. The other case is when I call the grapes I cannot reach unripe. “They are sour grapes.” Do you not remember Aesop’s fable? Once, it says, a fox could not reach the grapes on a vine to eat them. In her pride, she turned away scornfully, saying to herself, “They are sour grapes.”

She walked away contemptuously: “They are unripe; they are not fit to eat—sour grapes.” When you turn the sweet grape of the Gospel into a sour one, you malign it. What are you doing? You change it. And what do you change? Because you want your life to remain as it is—sinful. You do not have the strength to say, “I am living sinfully,” so you change the doctrines of the faith and say, “The Gospel does not say that,” or, “What does ‘unclean’ even mean?” Take fasting, for example—a very simple and extremely common example. You cannot fast. Then say, “I cannot fast.” But if you ask, “Where is that written?” and then say,

“It is not what enters a person that defiles him, but what comes out,” that has nothing at all to do with fasting. The issue at that time was that the disciples were rubbing the heads of grain in their hands—without washing their hands—and eating the fresh kernels, for the grain was already ripe for harvest. The Pharisees objected that they were eating with unwashed hands. But this was a tradition of the rabbis; it was not found in Scripture. And the Lord said to them, “Why are you surprised?” In other words, is a person defiled—does he become unclean—if he eats something with unwashed hands?

It is not the food a person eats with his hands that makes him unclean, but what comes out of his heart. Tell me, what do these words have to do with fasting? And yet people are ready to distort Holy Scripture, to malign Holy Scripture and everything connected with fasting. Then let them hear the answer: “Whoever breaks one of these commandments,” says Christ—breaks it, that is, abolishes and destroys it—“will be called least in the Kingdom of God.” That means he will be of no account; he will not enter the Kingdom of God. This is a distortion. What has an evil way of life done here? It has distorted the doctrinal teaching of the Word of God. An evil way of life has done this. The same is true of sexual immorality. And if you tell such a person that this matter has theological dimensions, as the Apostle Paul explains in his First Epistle to the Corinthians, he replies, “Come on—what is all this?”

He distorts it. “You know, these are natural needs,” he says, “and a young person has this need and that need; before settling down, he must live in such and such a way.” There are endless theories and psychological explanations, poured out by the shovelful. What are you doing here? You are distorting the Gospel. Thus, a corrupt way of life creates a counterfeit Gospel. In essence, however, whether it is the first case or the second—whether I am corrupt but still acknowledge the Gospel, while remaining apart and far from it, or whether I am corrupt and corrupt the Gospel as well—I still depart; I remain far away. So what does apostasy mean? Either through my reasoning I reveal this apostasy, attempting to give rational explanations and thereby arriving at strange and peculiar teachings—that is, falling into heresy—or I reveal it through my way of life...

However the matter stands, the point is that in the end I depart. In other words, I am in a state of apostasy. And this is a very, very great and serious matter, my dear friends. For this reason, we must be careful and refrain from sin. First of all, we must have humility and accept whatever the Word of God says; then we must not sin. And if we do sin, we must quickly come to metanoia, to repentance. Then there is no possibility of our departing from the Gospel, as it says here: “In later times some will depart from the faith.” And what is it that people love? The Apostle Paul says this again—I believe he says it to Timothy—that people will love

—I will tell you what they love; he says it a little further on, and I will mention it both in connection with this passage and with the one I am about to quote—they want to hear pleasant things. Figuratively speaking, these pleasant things tickle their ears. Does not beautiful music, for example, tickle the ears? Whether that music is of a kind that stirs up the passions is another matter, but it tickles the ears. Paul uses the verb “to tickle.” Do you remember? He says that they have “itching ears”—that is how it is translated—because they listen to these theories. Whose theories? Those of the Gnostics. When the Apostle Paul writes these things to Timothy, he has the Gnostics in mind.

You may tell me that the Gnostics existed three centuries before Christ, and I will answer: Yes, but in Paul’s time they had not yet entered the Church. Paul foretells that they will enter the Church. That is, either they will enter it or they will become Christians, but they will bring their Gnostic ideas with them, and in the end they will find themselves far from the sound faith. Do you remember what he also says to Timothy? “They will forbid Holy Matrimony”; he is referring to the Gnostics. And do you remember what else he says there? “Do not touch; do not taste.” Again, he is referring to the Gnostics.

Because the Gnostic phenomenon arose somewhat later—later, that is, though Paul and John were still alive—John addresses the matter of the Gnostics in his epistles, not in his Gospel, but in his epistles. In any case, the Apostle Paul has the Gnostics in mind and says that they have found themselves far from the sound faith. I scarcely need to tell you, of course, that Gnostic ideas also survive secretly within our own Christian life. I have spoken to you about this before, but I will not give further examples now. I will say only that Gnosticism has been revived. It never died—never died—but in our age it has undergone a particular revival.

It has taken on new elements, but its basic lines and teachings always remain the same as they were in antiquity. And so, if you read—do not read—a Gnostic book, such as the one by Deor, the Mexican, and see how he interprets theosis, the presence of Christ, and the Most Holy Theotokos, you will say, “Can people really possess such a mad imagination?” Yes. The danger of Gnosticism lay—and still lies—in this: it does not reject the terminology of theology and Holy Scripture. It does not reject such terms as Christ, Theotokos—that is, Mary the Theotokos—or the Eucharist.

The Eucharist. It rejects nothing. It gives everything a different meaning. That is the danger—the enormous danger. Be careful: here in Larissa we have a Gnostic center, a center for Gnostic studies.

And all those other things—karate, yoga, and the like—are an introduction. Of course, they are Buddhist; they come from India, and so on. But in essence, they serve as an introduction to Gnosticism. Gnosticism...

It contains Buddhism and other things; it contains some Christianity too—a little of everything, a little of everything. We must be very careful, my dear friends. If someone you know—a friend or relative—goes to these Gnostic centers and places, tell him to leave quickly. Let him leave quickly. If he is humble, he will leave. If he is ruled by egotism, he will remain, and then, as the Apostle Paul says, “he will go from bad to worse.” This is what is meant by the words, “The Holy Spirit expressly says,” and so on. Of course, because the Apostle Paul does not use all the passages from Paul... We said this earlier—forgive me—I mean Saint Cyril does not use all the passages from the Apostle Paul. There is another similar, parallel passage. But I will not dwell on it, because it is very long. We would need an hour to examine it a little more closely.

It is what Paul again says to Timothy, in the Second Epistle to Timothy: “Know this, that in the later times, in the last days”—here he uses the word “last”—“in the last days people will be lovers of self, reckless, disobedient to parents, traitors,” and many other things. But who says that things will be this way in the last days? He is speaking, of course, about the Christian people, the Christian world. For it would make no sense to say that twentieth-century Indians, as Buddhists—Indians understood as Buddhists—or Africans, as idolaters, would be this way and that way and the other. What meaning would that have?

When he says that people will be this way and that way, he means Christians—and that is the lowest possible state. Who says these things? The Holy Spirit. What is the Apostle Paul speaking? Prophecies. And who is speaking through them? The Holy Spirit. Since I mentioned this without explaining it—for, as I told you, this passage would require a very lengthy analysis—I will say only one thing. If you read this in the Second Epistle to Timothy, you will see our own age reflected there, both in the older generation and in the young. You will be overcome with deep sorrow when you see it. But if you look carefully, the first description...

What follows includes about ten more descriptions. What will Christians be like? The first concerns self-love, the root passion: “Men will be lovers of themselves.” The passage is rich in detail. All the other sins—disobedience to parents, betrayal, recklessness, and everything else; people being irreconcilable, having no respect for anything sacred or holy—and these things characterize our age, forgive me, all spring from a single source called self-love. It is no accident that the Apostle Paul places self-love first. He does so to reveal the fountainhead from which that whole chain flows...

the whole chain of that sorrowful and wretched condition. And our age, more than any other, is an age of self-love. Do you know what makes man self-loving as a social being—not in isolation, but as a person living within society? What makes him self-loving? Prosperity. Prosperity. Did you hear that? Prosperity. People say that capitalist systems—take care, I am not engaging in politics or sociology here—are systems of self-love, because they care about nothing except how each person can make money. Is that true or not?

And if anyone concludes from this that I belong to some political camp, that I am a socialist or anything else, take care: he will be very far from the truth. God forbid. I am simply offering a criticism. Indeed, when you want to become rich because society gives you the opportunity to do so, it means this: you will become rich at someone else’s expense. The Fathers of our Church also say this; it is well known. What, then, does this mean? It means that you are ruled by self-love. This is how self-love is cultivated. Of course, you may ask me, “Is self-love not also cultivated under other, socialist systems?” My beloved, know this once and for all: inwardly, man is self-loving, while outwardly he is social.

Whenever anyone finds the opportunity, whatever political system he may live under, he will express his self-love in one way or another. He will steal, embezzle, and lie, because he is self-loving. Strip man of all these systems, and what remains is the self-loving man. When everyone looks after his own comfort and succeeds in securing it—and that is what we call prosperity—then the process also works in reverse. A political system leads to prosperity, and self-love expresses itself through that prosperity; then prosperity, in turn, shapes the new citizens...

to be self-loving, to love themselves. My beloved, a man cares for nothing but his own belly, his own pocket, his own little car, and so forth. This is a dreadful self-love. The sense of social responsibility has essentially died. And when that dies, patriotism dies, great benefactors and donors disappear—everything dies. This is the chain of traits that the Apostle Paul records there, where the Holy Spirit reveals what people will be like at the Last Things, the eschata. That is all for tonight, my beloved.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, εις την 32η παράγραφον της 17ης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλλου, που αναφέρεται εις το θέμα περί του Αγίου Πνεύματος. Λέγει στη συνέχεια: «Καὶ ὅτι γε Πνεύματος Ἁγίου πλήρης ἦν ὁ Παῦλος, καὶ οἱ τούτῳ παραπλήσιοι πάντες Ἀπόστολοι, καὶ οἱ μετ’ αὐτοὺς εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα ὁμοούσιον πιστεύοντες, ἄκουε σαφῶς ἐν ταῖς ἐπιστολαῖς αὐτοῦ γράφοντος· Καὶ ὁ λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας ἀνθρωπίνοις λόγοις, ἀλλ’ ἐν ἀποδείξει Πνεύματος καὶ δυνάμεως».

Βέβαια, και ο Παύλος και οι άλλοι Απόστολοι, όλοι αυτοί είχαν το ίδιο Πνεύμα, το Άγιον, οι οποίοι επίστευαν εις τον Πατέρα και τον Υιόν και το Άγιον Πνεύμα, ότι είναι ένας Θεός, δηλαδή μία ουσία κλπ., κλπ. Άκουσε, λέει ο Άγιος Κύριλλος, αυτό που σημειώνει ο Απόστολος Παύλος, που λέγει: «Και το κήρυγμά μου δεν είναι με λόγους πειθούς της ανθρωπίνης σοφίας, αλλά εν αποδείξει Πνεύματος και δυνάμεως». Βέβαια, αντιληφθήκατε και από τις περασμένες φορές ότι εδώ...

ο Άγιος Κύριλλος κάνει μια απλή αναφορά, φεύγει να πάει λίγο πιο κάτω, πιο κάτω, διότι, όπως λέγει ο ίδιος, δεν μπορεί αυτά να τα αναπτύξει, επειδή ο χρόνος περνά, ήταν επί θύραις η βάπτιση των φωτιζομένων και, συνεπώς, δεν του έμενε χρόνος. Ήλπιζε δε κάποτε να του δοθεί ευκαιρία αυτά κάπως καλύτερα να τα αναπτύξει στην Εκκλησία και να τα μάθουν οι κατηχούμενοί του. Όμως εδώ εμείς κάπου και πού θα σταματάμε σε κάποιο σημείο για να κάνουμε μια μικρή ανάλυση. Αυτή η ανάλυση αναπληρώνει εκείνο που δεν έκανε ο Άγιος Κύριλλος και ακόμα είναι και ευχάριστη η περίπτωση, διότι, εκτός του ότι μαθαίνουμε κάποια πράγματα, ταυτόχρονα...

και μία, θα λέγαμε, εποπτική διδασκαλία, διότι αναφέρεται σε κάποια ιστορικά σημεία. Και αυτά ταυτόχρονα ξεκουράζουν, αντί να λέμε ανέκδοτα, το οποίο έχετε αντιληφθεί, δεν υπάρχουν πια. Ανέκδοτα, σπάνια θα σας πω κανένα ανέκδοτο, απλούστατα διότι η ίδια η Αγία Γραφή, αυτή μας δίνει υλικόν εποπτικόν για να μπορούμε να το χρησιμοποιούμε κατά τη διδασκαλία του Λόγου του Θεού. Εδώ λοιπόν λέει το εξής: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν βρίσκεται στα ανθρώπινα λόγια μιας σοφίας που πείθει, αλλά βρίσκεται στην απόδειξη του Πνεύματος και της δυνάμεως». Αυτό λίγο να το σχολιάσουμε.

Θέλουμε να κάνουμε ένα κήρυγμα, πρόκειται για ένα κήρυγμα, καλή ώρα όπως τώρα, ή λειτουργικό, ή οπουδήποτε, οποιοσδήποτε, οπουδήποτε, είτε κληρικός είτε λαϊκός, θα ήθελε να κάνει ένα κήρυγμα. Βέβαια, για να πείσει το ακροατήριό του πρέπει να έχει και επιχειρήματα. Τα επιχειρήματα από πού θα είναι; Να, έλεγα, ερώτηση. Ή ακόμη ένας καθηγητής θεολόγος στο σχολείο, με τους μαθητάς, πρέπει να πει κάποια επιχειρήματα. Τα επιχειρήματα από πού θα είναι; Αυτό μας λέγει ο Απόστολος Παύλος, ότι δεν είναι από την ανθρωπίνη λογική, ώστε να πείσει με επιχειρήματα που θα είναι...

των ανθρώπινων λόγων και από την ανθρώπινη σοφία, αλλά ότι τα επιχειρήματά του είναι εκείνα τα οποία αποδεικνύουν τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο και μεγάλο. Και μπορούμε να το δούμε ως εξής: Όταν ξεκινάμε να πούμε, να μιλήσουμε τον Λόγο του Θεού, δεν πρέπει να καθίσουμε να βρούμε χίλια επιχειρήματα ανθρώπινα για να στηρίξουμε εκείνα που θα πούμε ή στους ακροατάς μας ή στους μαθητάς μας ή στους συζητητάς μας. Κάνουμε κάποια κουβέντα. Αλλά θα πρέπει να κάνουμε προσευχή, αυτό προσέξτε, να κάνουμε προσευχή, ώστε οι ακροατές να πεισθούν...

με τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, να αποκαλύψει ο Θεός στις ψυχές μέσα των ακροατών τον λόγο Του, για να μπορέσουν να Τον δεχθούν. Μία ενέργεια που δεν θα ξεκινάει από τον ομιλητή, αλλά από το Άγιον Πνεύμα. Αυτό θέλει να πει ο Απόστολος Παύλος. Δηλαδή, εγώ δεν παίρνω επιχειρήματα, λέει ο Απόστολος Παύλος, για να σας πείσω, διότι εκείνο που θα σας πείσει είναι το Πνεύμα του Θεού. Πώς το Πνεύμα του Θεού θα προσεγγίσει τις καρδιές σας; Πρώτα πρώτα με τη δική μου, του ομιλητού, του Αποστόλου, του θεολόγου, του καθηγητού, ό,τι είναι, την προσευχή. Θα κάνουμε προσευχή.

Το θέμα της προσευχής είναι πολύ σπουδαίο. Επιτρέψτε μου να μιλήσω, γιατί με πολλή μου χαρά έχουμε στο ακροατήριό μας πάντοτε θεολόγους, κυρίες και κυρίους, που διδάσκουν τα παιδιά. Αυτό μου δίνει μια πάρα πολύ μεγάλη χαρά και ακόμη δείχνει και την ταπείνωσή τους. Ας είναι. Δηλαδή, κάτι πολύ σπουδαίο, το επαινώ. Πριν φύγουν από το σπίτι τους, να κάνουν ειδική προσευχή, εκείνα που θα πουν ως μαθήματα στο σχολείο να γίνουν αντιληπτά από τους μαθητές. Αντιληπτά όχι με την έννοια ότι οι μαθητές μας είναι ευφυείς, έξυπνοι, και εμείς έχουμε επιχειρήματα αδιάσειστα. Όχι με αυτή την έννοια, διότι...

καλά, ικανοποίησαν το λογικό τους, παρακάτω δεν βγήκε τίποτα. Αλλά τα επιχειρήματα εκείνα, ή μάλλον τις αποδείξεις, που πρέπει να δώσει το Πνεύμα του Θεού. Αν δεν ανοίξει η καρδιά, δεν γίνεται τίποτα. Θέλετε να σας το πω αυτό με μια ωραιοτάτη και απαράμιλλη φράση που υπάρχει μέσα εις το βιβλίο των Πράξεων; Ακούσατέ την, θα σας την πω, γιατί θα αργήσουμε πολύ να φτάσουμε εκεί. Όταν ο Απόστολος Παύλος έφτασε στους Φιλίππους, έκανε κήρυγμα. Βρήκε μια συντροφιά γυναικών έξω από την πόλη, που έκαναν, πώς να το πούμε, σαν έναν αγιογραφικό κύκλο. Η μία γυναίκα από τις γυναίκες αυτές ήταν η Ελληνίδα, η γνωστή Λυδία.

Δυναμικός άνθρωπος, σπουδαία γυναίκα, μεγάλη καρδιά και σπουδαίο μυαλό. Ήτανε, φαίνεται, μια γυναίκα προικισμένη με διάνοια, με συναίσθημα και με βούληση. Γρήγορα γρήγορα σας το λέω. Με βούληση, διότι το ότι έμπορος, γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα, στην αρχαία εποχή έμπορος, είναι κατανοητό. Έμπορος, γυναίκα έμπορος. Βλέπετε το αντικείμενό της, πανάκριβο, την πορφύρα, πανάκριβο, δηλαδή ένα ύφασμα που το φορούσαν οι άρχοντες και οι βασιλείς. Δηλαδή διακινούσε κεφάλαια, να σας το πω έτσι, πρέπει να το πούμε στη γλώσσα μας. Βουλητικός άνθρωπος. Συναισθηματική γυναίκα, ακούστε. Λέει στον Παύλο: «Εἰ κεκρίκατέ με...»

«Εἰ κεκρίκατέ με πιστὴν τῷ Κυρίῳ εἶναι», ότι είμαι αξία εις τον Κύριο, σας παρακαλώ, ελάτε, να έρθετε στο σπίτι μου να μείνετε, δηλαδή να σας φιλοξενήσω. Εκεί Εκεί ο Παύλος, ωραιότατα, αυτή είναι η εποπτική διδασκαλία που σας λέω, δηλαδή απλώνουμε πιο πέρα και σας λέω πραγματάκια που να είναι και ευχάριστα, σας το δείχνω δηλαδή. Ο Παύλος προσποιείται ότι δεν θέλει να πάει. Καταρχάς δεν ήθελε. Δεν ήθελε, γιατί δεν συνήθιζε όπου να πηγαίνει. Είχε τον τρόπο του. Είχε τον λόγο του. Πήγαινε εκεί που έκρινε. Φαίνεται λοιπόν ότι ίσως και να μην ήθελε. Μπορεί και να ήθελε και να προσεποιείτο ότι δεν ήθελε. «Ε, όχι, όχι». «Τώρα σας παρακαλώ, ελάτε στο σπίτι». «Ε, όχι, όχι, όχι». Αν με ρωτήσετε από πού το ξέρουμε...

ένα ρήμα που το αποδεικνύει αυτό. Λέει ο Λουκάς: «Καὶ παρεβιάσατο ἡμᾶς». Γι’ αυτό πρέπει να προσέχουμε και να έχουμε πλούτο λέξεων. Δηλαδή κάπως χρησιμοποίησε λίγο ζόρι. Λίγο ζόρι. «Ε, όχι, δεν γίνεται, θα περάσετε μέσα, σας παρακαλώ, πάει, δεν γίνεται». Ωραίο αυτό. «Καὶ παρεβιάσατο ἡμᾶς». Ήτο δε ένας άνθρωπος με λογική, σκέφτηκε ότι μπορούσε να χρησιμοποιήσει το σπίτι της για εκκλησία, δηλαδή συγκέντρωση των πιστών. Τα έβαλε καλά τα πράγματα. Σπουδαίος λοιπόν τύπος αυτή η Λυδία. Όταν άκουγε τον Παύλο να ομιλεί...

τώρα μία φρασούλα του Ευαγγελιστού Λουκά: «Ὁ Κύριος διήνοιξε τὴν καρδίαν Λυδίας». Και όταν λέει εδώ ο Κύριος, ποιον πρέπει να εννοήσουμε από τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος; Το Πνεύμα το Άγιον. Ενώ ο Παύλος ομιλεί, το Πνεύμα το Άγιο ξεκλειδώνει την καρδιά της Λυδίας. Διήνοιγε. Μάλιστα, το ρήμα διανοίγω θα πει κάτι περίπου «τρυπάω, ανοίγω τρύπα». Όπως ο διαρρήκτης, ο οποίος τι να κάνει; Οι πόρτες είναι σιδερένιες, στα ντουβάρια είναι ντουβάρια, τι να κάνει; Θέλει να μπει μέσα όμως, αρχίζει να ανοίγει μια τρύπα. Ε, λοιπόν, η καρδιά του ανθρώπου είναι ένα οχυρό και έρχεται το Πνεύμα το Άγιο και ανοίγει μια τρύπα...

για να μπει μέσα. Αυτό φανερώνει το ρήμα, «διήνοιγε», διανοίγω, ε, «διήνοιγε τὴν καρδίαν Λυδίας». Αυτή είναι η απόδειξις και η δύναμις του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό λέει ο Απόστολος Παύλος: «Δεν έρχομαι να σας μιλήσω με ανθρώπινα επιχειρήματα. Εγώ έχω το Πνεύμα του Θεού. Το Πνεύμα του Θεού είναι εκείνο που θα ανοίγει την καρδιά σας. Όταν εγώ θα ομιλώ, εσείς θα κατανοείτε. Αφού θα κατανοείτε, θα συγκλονίζεστε». Γι’ αυτό λοιπόν χρειάζεται πρώτον προσευχή και δεύτερον τα επιχειρήματα του ομιλούντος πάντοτε θα είναι από τον Λόγο του Θεού. Δεν έχουμε ανάγκη από δεκανίκια, να πάρουμε ξένα επιχειρήματα απ’ έξω. Γιατί να χρησιμοποιήσω τη φιλοσοφία; Παραλόγως.

Να δείξω τι; Να δείξω, φέρ’ ειπείν, την αθανασία της ψυχής; Και ότι, τη στιγμή που έχω ολόκληρη Ανάσταση των νεκρών, έχω Ανάσταση του Χριστού, γιατί να πάρω το επιχείρημα του Πλάτωνος, του Αριστοτέλους; Επιτέλους, θα μπορούσα αυτά να τα πάρω έτσι για λόγους ιστορίας: τι εδέχοντο οι φιλόσοφοι. Αλλά για να στηρίξω την αθανασία της ψυχής, που, επιτέλους, επιτέλους, το θέμα «αθανασία της ψυχής» δεν είναι αγιογραφικό, μην το ξεχνάτε αυτό, δεν είναι αγιογραφικό. Οι Έλληνες μίλησαν για την αθανασία της ψυχής. Η Αγία Γραφή δεν μιλάει για την αθανασία της ψυχής, γιατί απλούστατα η ψυχή δεν έχει αθανασία από μόνη της. Λέει ο Απόστολος Παύλος για τον Θεό: «ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν».

Αν υπάρχει μια αθανασία της ψυχής, είναι γιατί το θέλει ο Θεός. Αν δεν το ήθελε, η ψυχή θα ξαναγύριζε στο μηδέν της και δεν υπάρχει αθανασία αυτοφυής της ψυχής. Μόνον ο Θεός είναι αυτοφυώς αθάνατος. Στο λέει ο Απόστολος Παύλος, στον Τιμόθεο: «ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν». Τέλος πάντων, να μην χρησιμοποιεί κανείς πράγματα που δεν πρέπει. Αν κάποτε έχουμε, δεν ξέρω, είναι μερικά ακροατήρια κάποτε, μερικά ακροατήρια τα οποία, ξέρω εγώ, θα ήθελαν μερικά επιχρίσματα, να το πω στην απλά ελληνική, πασαλείμματα. Πασαλείμματα, λίγο φιλοσοφία, λίγο λογοτεχνία, λίγο ποίηση, τέτοια πασαλείμματα, γιατί ικανοποιούν το ακροατήριον.

Κανείς ίσως να χρησιμοποιήσει καμιά φορά κάτι τέτοιο, αλλά γρήγορα να φύγει. Μ’ αυτά θα πείσω το ακροατήριο ή με την παρουσία του Αγίου Πνεύματος; Αντιλαμβάνεστε λοιπόν πώς πρέπει να κινείται εκείνος ο οποίος προσφέρει τον Λόγο του Θεού. Βέβαια, αν μου πείτε: «Ο Απόστολος Παύλος δεν χρησιμοποιεί τη λογική;» Ναι. Μα τη χρησιμοποιεί όχι με την έννοια να δημιουργεί αποδείξεις λογικές, όπως η φιλοσοφία, αλλά χρησιμοποιεί την κοινή λογική. Το common sense που λένε οι ξένοι, την κοινή λογική. Εκείνη την οποία επικαλείται ο κάθε άνθρωπος, όταν θέλει να δώσει στον άλλον να καταλάβει...

βρίσκεται έξω και από την κοινή λογική. Θα μου πείτε, υπάρχουν άνθρωποι που είναι έξω από την κοινή λογική; Οι πιο πολλοί. Οι πιο πολλοί είναι έξω από την κοινή λογική. Αν, παραδείγματι, εγώ τελειώνω στις 7 την ομιλία και πρέπει να έρθω εδώ 7.30, να είμαι εδώ 7.30, και κάθονται κάποιοι ακόμη και δεν φεύγουν, δεν είναι παράλογοι; Διότι, αφού πια δεν θα τους δω, γιατί κάθεστε; Αφού δεν θα σας δω, διότι τελείωσε η ώρα. Για ποιο λόγο; Μήπως υπάρχει καμία ελπίδα να σας δω; Δεν υπάρχει περίπτωση. Είναι παραλογισμός. Βέβαια, είναι ένας παραλογισμός από τους ελαφρούς παραλογισμούς. Έχουμε κάτι παραλογισμούς που να τραβάς τα μαλλιά σου. Που να τραβάς τα μαλλιά σου. Τότε, βέβαια, θα χρησιμοποιήσουμε την κοινή λογική. Αυτό κάνει και ο Απόστολος Παύλος.

Σε πλείστα σημεία των επιστολών του χρησιμοποιεί την κοινή λογική. Θέλετε ο ίδιος ο Χριστός; Να, από ένα του Παύλου, να, από ένα του Χριστού. Τι λέει ο Παύλος; «Πᾶς οἶκος κατασκευάζεται ὑπό τινος, ὁ δὲ τὰ πάντα κατασκευάσας Θεός». Κάθε σπίτι δεν κατασκευάζεται από κάποιον; Μόνο του δεν βρέθηκε. Και όταν λέμε σπίτι, εννοούμε να έχει εκείνα τα στοιχεία που θα του καταμαρτυρούν τη λογικότητα. Όταν δείτε ένα κτίσμα και έχει ένα παράθυρο, μια πόρτα, θα πείτε ότι αυτό δεν έγινε μόνο του, διότι η παρουσία μιας πόρτας και ενός παραθύρου δείχνει ότι εδώ έχουμε μια λογική κατασκευή, για να μπει κάποιος μέσα στο κτίσμα και να έχει φως από το παράθυρο. Ο Κύριος: Ποιος, λέει, από εσάς, όταν το παιδί του πεινάει...

λέει: «Πατέρα μου, δώσ’ μου αυγό», και του δώσει σκορπιό; «Δώσ’ μου ψωμί», και του δώσει λίθο; Λέει, κοίτα επιχειρήματα αυτά. Ποιος πατέρας; Αυτό τι είναι; Είναι λογικόν επιχείρημα. Ότι δηλαδή, ένας πατέρας βγάζει μόνος του το συμπέρασμα. Ο Κύριος λέει: «Εσείς που είσαστε γονείς ξέρετε να δίνετε αγαθά δόματα στα παιδιά σας. Άμα σου πει “πατέρα, δώσ’ μου ένα αυγό”, του δώσεις σκορπιό; Θα το κάνεις ποτέ αυτό; Όχι. Ε, λοιπόν, πόσο μάλλον ο Θεός Πατέρας, ο οποίος θα σας δώσει ό,τι θα σας δώσει, αγαθά πράγματα. Αγαθά». Εάν, δηλαδή, εσείς οι άνθρωποι σκέπτεστε επάνω στα θέματα αυτά αγαθά, πολύ περισσότερο αγαθά σκέπτεται ο Θεός.

Μπορούμε λοιπόν να χρησιμοποιούμε τη λογική, αγαπητοί μου, την κοινή λογική. Αυτό δεν απαγορεύεται. Αλλά το να χρησιμοποιούμε επιχειρήματα από τον χώρο της λογικής για να αποδείξουμε την ύπαρξη του Θεού και τον προορισμό του ανθρώπου και λοιπά, νομίζω πάει πολύ. Ας μην ανακατεύουμε λοιπόν τη φιλοσοφία με τη θεολογία. Η θεολογία στέκεται μόνη της και, αν θα θέλαμε να πείσουμε τους άλλους, δεν θα τους πείσουμε με αυτά τα επιχειρήματα, αλλά με την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Τόσο καταπληκτικά μίλησε ο Απόστολος Πέτρος την ημέρα της Πεντηκοστής και πίστεψαν τρεις χιλιάδες άνθρωποι; Όχι, αγαπητοί μου, δεν μίλησε τόσο καταπληκτικά που να δικαιολογήσει...

άγρα, το ψάρεμα τριών χιλιάδων ανθρώπων. Αλλά τι ήταν πίσω από τους ακροατάς και τους λόγους του Πέτρου του Αποστόλου; Το Πνεύμα το Άγιο. Ας πάμε λίγο πιο κάτω. «Καὶ πάλιν· ὁ δὲ σφραγισάμενος ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο Θεός, ὁ δοὺς ἡμῖν τὸν ἀρραβῶνα τοῦ Πνεύματος». Και πάλιν. Αυτό το «και πάλιν» σημαίνει: Παίρνω χωρία αποσπασματικά από τις επιστολές του Παύλου, όπως λέει ο Άγιος Κύριλλος, για να σας πω τι αφορά στο Άγιο Πνεύμα. Δεν τα εξηγούμε όλα. «Καὶ πάλιν· ὁ ἐγείρας Ἰησοῦν ἐκ νεκρῶν ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ ὑμῶν σώματα διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύματος ἐν ὑμῖν». Και πάλιν, και το καθεξής. Ας μείνω σε αυτό. Ευχαριστώ.

«Ὁ ἐγείρας Ἰησοῦν ἐκ νεκρῶν». Ποιος ανέστησε τον Χριστόν; Έχουμε, αγαπητοί μου, έχουμε την έκφραση ότι ο Χριστός ανασταίνει τον εαυτόν του. Το λέει ο ίδιος: «Έχω την εξουσία να καταθέσω τη ζωή μου και να την ξαναπάρω πάλι πίσω». Εννοείται την ανθρωπίνη ζωή, να καταθέσω και να την πάρω πάλι πίσω. Αυτό σημαίνει να πεθάνω και να αναστηθώ. Είναι το ίδιο πράγμα. Αλλού έχουμε την έκφραση ότι ο Πατήρ ανέστησε τον Υιόν. Αυτές οι διαφορετικές εκφράσεις ξέρετε τι δείχνουν; Ότι η Ανάσταση του Χριστού έγινε από τον Άγιο Τριαδικό Θεό, και από τον Πατέρα και από τον Υιόν και από το Πνεύμα το Άγιο.

Που μόνον η διατύπωσις, η έκφραση ενός χωρίου, δεν ολοκληρώνει την αλήθεια. Γι’ αυτόν τον λόγο έχουμε αυτά τα φαινομενικώς αντιφατικά χωρία. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι συμπληρωματικά μιας αλήθειας, που δείχνουν ότι και ο Πατήρ εγείρει τον Ιησού και ο Ιησούς εγείρει τον εαυτόν του και το Πνεύμα το Άγιον εγείρει τον Ιησού.

Λέγεται σε κάποιο σημείο των Ιερών Συγγραμμάτων, όπως εξυπηρετεί τον Ιερό Συγγραφέα. Εδώ λοιπόν λέγει: «Ὁ ἐγείρας Ἰησοῦν ἐκ νεκρῶν», εκείνος ο οποίος ανέστησε από τους νεκρούς τον Ιησούν, «ζωοποιήσει».

Ξέρετε, αυτό που σας λέγω... Είναι στην προς Ρωμαίους, 8ο κεφάλαιο, 11ο χωρίον. «Ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ ὑμῶν σώματα διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύματος ἐν ὑμῖν». Μάλιστα. Προσέξτε, αγαπητοί. Όσο ζούμε, σκοπός και έργον μας είναι να γίνουμε πνευματικοί άνθρωποι, δηλαδή να αποκτήσουμε το Πνεύμα το Άγιο, δηλαδή να γίνουμε κατοικητήριον, ναός του Αγίου Πνεύματος. Αυτός είναι ο τελικός σκοπός της πνευματικής ζωής. Θέλετε να δείτε ότι αυτός είναι ο τελικός σκοπός από το χωρίο που σας διάβασα; Τι λέει ο Απόστολος Παύλος εδώ, ο Άγιος Κύριλλος, ο Απόστολος Παύλος; Τι λέει;

Εκείνος που ανέστησε από τους νεκρούς τον Ιησού Χριστόν, αυτός θα ζωοποιήσει, δηλαδή θα αναστήσει, και τα θνητά σας σώματα ένεκα του ενοικούντος Πνεύματος αυτού σε εσάς. «Διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος», και τα λοιπά. Χάριν του Αγίου Πνεύματος που είναι σε εσάς. Ποιο Αγίου Πνεύματος; Λέει «τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ», του Πνεύματος του Υιού ή και του Πατρός. Λέει το Άγιο Πνεύμα, διότι θυμόσαστε που λέγαμε ότι το Άγιο Πνεύμα λέγεται και το Πνεύμα του Πατρός, λέγεται και το Πνεύμα του Υιού. Το ίδιο είναι. Είναι οι πάρα πολλές εκφράσεις που υπάρχουν. Αυτό, μάλιστα, ειδικά το αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος στην προηγούμενη κατήχησή του, τη 16η.

Επειδή υπάρχει το Πνεύμα το Άγιον, ενοικούν, να κατοικεί δηλαδή, γι' αυτό θα αναστήσει ο Πατήρ τα σώματά σας. Θα τα αναστήσει όμως εις ζωήν αιώνιον, διότι θα αναστηθούν και οι αμαρτωλοί. Αλλά αυτή δεν θα είναι η ζωή αιώνιος, αλλά εις κατάκριση. Ώστε πότε θα αναστηθώ εις ζωήν αιώνιον; Όταν έχω φύγει από τον παρόντα κόσμο και κατέστησα τον εαυτό μου και το σώμα μου και το πνεύμα μου κατοικητήριον του Αγίου Πνεύματος. Ώστε λοιπόν, να αυτό που σας είπα: ο τελικός σκοπός της ασκήσεως των αρετών, της αποφυγής των κακιών.

Αυτός. Να φτάσω να γίνω κατοικητήριον του Αγίου Πνεύματος. Έτσι κάποιος μπορεί να πει, ε, ξέρετε πάτερ, να πει στον πνευματικό, ξέρετε πάτερ, προσέχω βέβαια να μην κλέβω, να μην λέω ψέματα, δεν μπορώ όμως να μην πηγαίνω στους χορούς, στις διασκεδάσεις, δεν μπορώ. Λοιπόν, καλά, δηλαδή σας παρακαλώ δείξετε μια κατανόηση, μια κάπως έτσι κατάσταση, ώστε μ' αρέσει αυτό. Αχ, φερειπείν, μου λέει μια κοπέλα, δεν μπορώ να αποφύγω τη μόδα, θέλω να ντύνομαι όπως ντύνεται η μόδα, όπως επιτάσσει η μόδα. Και λοιπά και λοιπά. Μπορεί να πει κανείς, αχ, κι άλλος, τέλος πάντων, ξέρω εγώ. Τι θα ήταν το ερώτημα; Κοπέλα μου, νέε μου, άνθρωπέ μου,

μου, με αυτά που λες, σε ρωτώ, θα καταφέρεις να έχεις τελικά το Άγιον Πνεύμα; Σίγουρα όχι. Μα εάν τελικά δεν πάρεις το Άγιον Πνεύμα, τότε ποιος ο σκοπός να πετύχεις να μην λες ψέματα, να μην κλέβεις, αλλά να ζεις μια κοσμική ζωή; Ποιος ο σκοπός; Ας το ξέρουμε λοιπόν, ο σκοπός που ζούμε, ξεριζώνουμε τις κακίες και φυτεύουμε τις αρετές. Ο σκοπός είναι να γίνουμε πνευματικοί άνθρωποι, να αποκτήσουμε το Πνεύμα του Θεού. Από πού μπορούμε να ξέρουμε ότι έχουμε το Πνεύμα του Θεού; Από πού μπορούμε να το ξέρουμε; Το πώς σκεφτόμαστε, το πώς αισθανόμαστε. Εάν σκεφτόμαστε κατά Χριστόν,

αισθανόμαστε κατά Χριστόν, εάν ενεργούμε κατά Χριστόν, τότε έχουμε το Πνεύμα το Άγιο. Γι' αυτό δεν είναι τι κάνω, αλλά ποιος είμαι. Αλλά ποιος είμαι. Μπορεί κάποια στιγμή να κάνω κάτι που δεν είναι σωστό. Το Πνεύμα το Άγιο να το λυπήσω, αλλά να μην φύγει. Θα μας το πει αυτό, αν δεν είναι σήμερα, θα το πούμε την ερχομένη φορά, πρώτα ο Θεός. «Και μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο». Δεν φεύγει το Πνεύμα το Άγιο, μόνο που το λύπησα. Μπορώ πάλι να το χαροποιήσω, αν διορθώσω. Δεν είναι λοιπόν τόσο το τι θα κάνω όσο το ποιος είμαι. Διότι το τι θα κάνω, σας βεβαιώνω, πάρα πολλοί άνθρωποι και λένε, βέβαια κακώς, γιατί δεν είναι έτσι, δεν διαθέτουν αυτογνωσία, ότι δεν έχουν κάνει το γνωστό κύριο ρεπερτόριο: «Δεν έκλεψα, δεν σκότωσα, δεν μοίχευσα, δεν πρόδωσα». Αυτή η τετράς. «Δεν έκλεψα, δεν σκότωσα, δεν μοίχευσα, δεν πρόδωσα». Μα αν έκανες αυτά τα πράγματα, αδελφέ μου, θα σου έπρεπαν τα σίδερα. Θα σου έπρεπε η φυλακή. Αυτό καθορίζει τη χριστιανική σου ιδιότητα; Όχι τι έκανες, τι δεν έκανες. Ποιος είσαι; Ποιος είσαι; Πώς σκέπτεσαι; Πώς δουλεύει αυτό που λέμε «σκέπτομαι»; Δηλαδή ποια είναι η νοοτροπία σου; Αυτό θα πει νοοτροπία: ο τρόπος με τον οποίο σκέπτομαι. Και το καθεξής. Γι' αυτό λοιπόν το λόγο, όταν κανείς έχει το Πνεύμα του Θεού,

πεθάνει, το Πνεύμα του Θεού δεν φεύγει από τα λείψανά του. Σήμερα είδα μια κηδεία, πέρασε, είδα από το παράθυρό μου, πέρασε μια κηδεία. Αν αυτός ο άνθρωπος, δεν ξέρω, άνδρας ή γυναίκα τι ήταν, αυτός ο άνθρωπος είχε το Πνεύμα του Θεού, το Πνεύμα του Θεού μένει στο λείψανο. Στο λείψανο. Γι' αυτό θαυματουργούν τα λείψανα των Αγίων και ταυτόχρονα μένει και στην ψυχή που είναι στον Παράδεισο. Χωρισμένα μεν αυτά, τα ενώνει όμως το Πνεύμα του Θεού. Τότε γίνεται η εξανάσταση των νεκρών, η ζωή αιώνια. Και ερχόμεθα, αγαπητοί, στην 33η παράγραφο, πάντα της ιδίας Κατηχήσεως, της 17ης. «Ότι δε το Πνεύμα το Άγιον υφέστηκε και ζει και λαλεί και προλέγει».

«Πολλάκις μεν ημίν εν τοις έμπροσθεν είρηται, γράφει δε σαφώς προς Τιμόθεον ο Παύλος· το δε Πνεύμα ρητώς λέγει ότι εν υστέροις καιροίς αποστήσονταί τινες της πίστεως», κτλ. «Άπερ ου μόνον εν τοις προ ημών, αλλά και εν τοις εφ' ημών σχίσμασιν ορώμεν, ποικίλης και πολυτρόπου της των αιρετικών πλάνης ούσης». Μένει σε ένα άλλο σημείο. Βλέπετε ότι με την έκθεση και ανάλυση γίνεται μία θέα του θέματος, ας πούμε, σφαιρική. Δηλαδή βρίσκουμε πτυχές, λεπτομέρειες που μας πλουτίζουν για τη γνώση των πραγμάτων, σε ό,τι αφορά το Πνεύμα το Άγιο.

Εδώ θα πει ότι το Πνεύμα το Άγιον υφέστηκε και ζει και λαλεί και προλέγει, όπως έχουμε πει, λέγει ο Άγιος Κύριλος, πιο πάνω, εν τοις έμπροσθεν, πιο πάνω. Δηλαδή ότι υπάρχει το Πνεύμα το Άγιον, ότι ζει, ότι λαλεί και ακόμη προλέγει. Και τώρα θα πάρει μερικά χωρία που θα εξυπηρετήσουν αυτές τις θέσεις, το ότι υπάρχει, προλέγει κλπ. Και παίρνει ένα πρώτο χωρίο που είναι από την Πρώτη προς Τιμόθεον επιστολή, 4ο κεφάλαιο, στίχος 1: «Το δε Πνεύμα ρητώς λέγει». Πρώτο λοιπόν σημείο: το Πνεύμα λέγει. Άρα ομιλεί, βέβαια.

Ενθυμείστε, αυτό μας το έχει πει αρχή αρχή ο Άγιος Κύριλος, ότι είναι πρόσωπο το Άγιο Πνεύμα. Δεν είναι μία απρόσωπος δύναμις του Θεού, αλλά είναι πρόσωπον. Και συνεπώς, ως πρόσωπον υπάρχει, ζει, λαλεί, ενεργεί, προφητεύει. Έχει αυτοσυνειδησία, αυτό θα πει πρόσωπον. Λοιπόν, πρόσωπον δεν νοείται αλλιώτικα παρά μία αυτοσυνειδησία. Και το ένα πρόσωπο δεν μπερδεύεται με το άλλο. Βέβαια το μυστήριον είναι ότι, ενώ υπάρχει μία η ουσία, τα πρόσωπα είναι τρία. Αυτό αποτελεί το μυστήριον της Αγίας Τριάδος, απροσπέλαστον και ακατανόητο. Εδώ λοιπόν λέγει ότι το Πνεύμα το Άγιον λέγει ρητώς, αναφέρει ο Απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο, ότι στους υστέρους καιρούς,

εν υστέροις καιροίς, στους κατοπινούς καιρούς, θα αποστατήσουν μερικοί από την υγιή πίστη.

Ποιοι είναι αυτοί οι ύστεροι καιροί; Πρέπει να εξηγούμε πάντοτε, γιατί υπάρχει πάντοτε μια ειδική περίπτωση, ειδική ερμηνεία, πάνω στον όρον έσχατος, ύστερος, ύστερος καιρός, ύστερος, ύστερος καιρός κλπ. Αυτά. Δεν πρόκειται περί των εσχάτων, των εσχάτων εσχάτων, δηλαδή στις ημέρες που θα εγγίζει το τέλος της ιστορίας. Όχι ότι το αποκλείει αυτό, αντιθέτως μάλιστα ενισχύεται αυτό, αλλά εννοεί ως υστέρους καιρούς, εννοεί τους χρόνους τους λίγο μετά από τη συγγραφή της επιστολής του προς τον Τιμόθεο.

Λέγει ο ίδιος Απόστολος Παύλος εις τους πρεσβυτέρους της Εφέσου, στη Μίλητο: «Εγώ τούτο γνωρίζω». Από πού το γνωρίζεις, Άγιε Παύλε; Το λέγει το Πνεύμα το Άγιο. «Γνωρίζω ότι μετά από την αναχώρησή μου θα μπουν στο ποίμνιο λύκοι βαρείς». Ώστε πότε αυτό το «εν υστέροις καιροίς»; Εν προκειμένω, εδώ στη Μίλητο, που λέει στους πρεσβυτέρους, είναι μετά την αναχώρησή μου. Εδώ που λέει στον Τιμόθεον, λίγο μετά από τη συγγραφή της επιστολής. Ώστε λοιπόν δεν πρόκειται περί των εσχάτων εσχάτων, αλλά πρόκειται για κάτι που θα ήταν τότε. Απόδειξις ότι αυτός ο Άγιος Κύριλος

λέει ότι και αυτό το βλέπουμε. Το βλέπουμε, γιατί και σε εμάς υπάρχουν τα σχίσματα και οι αιρέσεις και η πλάνη των αιρέσεων κλπ. Οπότε πράγματι δικαιώνεται το Πνεύμα το Άγιο. Ώστε το Πνεύμα το Άγιο τι λέει, για να μείνω ξανά πάλι σε αυτό; Ότι μερικοί αποστήσονται από την πίστη, την ορθή πίστη, την υγιή. Εκεί όλο το «ορθή» και η «υγιής», προπαντός το «υγιής», είναι πάλι του Παύλου έκφρασις. «Εκ της υγιούς πίστεως», το λέει σε άλλο σημείο, στον Τιμόθεο πάλι το λέει. Πάλι για τέτοια θέματα. Είναι, αγαπητοί μου, εκείνοι οι οποίοι φεύγουν από την πίστη, και το προλέγει το Πνεύμα το Άγιον, φεύγουν από την ορθή πίστη.

Να φύγεις από την ορθή πίστη, αδελφέ μου, για ποιο λόγο; Υπάρχει λόγος; Τι είναι εκείνο το οποίο δημιουργεί την αποστασία; «Αποστήσονται», την αποστασία. Τι είναι εκείνο; Ακούσατε να το ξέρετε. Ακούσατε να το ξέρετε, για να μην βρεθεί κανείς από εμάς στον χώρο της αποστασίας. Είναι δυνατόν; Από τα πιο πιθανά. Πού το ξέρετε, Γέροντα; Ας σας το πω, είναι πολύ απλό. Ας σας δείξω κάποιους. Τρομάξατε; Μην τρομάξατε. Ο ίδιος Απόστολος Παύλος λέει στους πρεσβυτέρους της Εφέσου, στη Μίλητο: «Και μερικοί από εσάς τους πρεσβυτέρους θα είναι εκείνοι οι οποίοι θα φύγουν μακριά από την ορθή πίστη». Νοήστε. Ορίστε. Λοιπόν.

Τι είναι εκείνο που κάνει έναν άνθρωπο να θέλει να φύγει από την ορθή πίστη, από την υγιή, σε άλλη έκφραση του Παύλου, πίστη; Πρώτον, όταν κάποιος έχει εγωισμό, υπερηφάνεια και καλλιεργεί τον ορθολογισμό, πιστεύοντας ότι με τον τρόπον αυτόν θα καταλάβει καλύτερα κάτι από το Λόγο του Θεού, αν βάλει τη δική του ερμηνεία. Πόσο επικίνδυνο είναι αυτό! Γενικό χαρακτηριστικό όλων των αιρετικών είναι αυτό, το ότι θέλουν να κατανοήσουν με το δικό τους το μυαλό εκείνο το οποίο καταθέτει

η υγιής πίστη. Και δεν πηγαίνουν στην ερμηνεία που είναι κατατεθειμένη πάλι μέσα στην Αγία Γραφή. Θέλω να καταλάβω μόνος μου, σου λέει, αυτό, το Τριαδικό δόγμα. Σου λέει, γιατί να είναι ανεξήγητο; Ακούστε. Διότι ο ορθολογισμός ο ανθρώπινος δεν θέλει να παραδεχθεί ότι υπάρχουν ανεξήγητα πράγματα. Θέλει να τα προσπεράσει τα ανεξήγητα και να τα εξηγήσει. Και τότε όλοι εκείνοι, ο Άρειος, ο Σαβέλλιος — λέω τον Σαβέλλιο γιατί θα τον πει λίγο πιο κάτω, όχι σήμερα όμως, και τον έχει ξαναπεί — όλοι αυτοί τι έκαναν; Έβγαλαν κάποια εξήγηση πώς μπορεί να είναι ο Θεός Τριαδικός και να είναι η ουσία μία. Έτσι, ο Σαβέλλιος

εν προκειμένω, είπε την υιοπατορία και τη συναλοιφή. Τι είναι αυτό; Ότι ένας είναι ο Θεός και ένα το πρόσωπο. Αλλά στην Παλαιά Διαθήκη εμφανίζεται σαν Πατήρ, στην Καινή Διαθήκη το ίδιο πρόσωπο εμφανίζεται σαν Υιός και στην Εκκλησία, μέσα στους χρόνους της Εκκλησίας, εμφανίζεται ως Άγιον Πνεύμα. Γιατί τα λες αυτά, Σαβέλλιε; Γιατί θέλεις να εξηγήσεις εκείνο το οποίο καταθέτει η Εκκλησία και είναι ανυπέρβλητο, ανεξήγητο, είναι μυστήριο. Ο Άρειος γιατί; Σου λέει, τι είναι, τι είναι παρακαλώ ο Υιός; Ο Υιός μένει μέσα και δημιουργεί κάτι περισσότερο από τον Πατέρα, δεύτερο πρόσωπο; Όχι.

Κτίσμα. Ένας είναι ο Θεός. Όλοι αυτοί θέλουν να περισώσουν ότι ο Θεός είναι ένας. Ο Μακεδόνιος: «Όχι», λέει, «το Πνεύμα το Άγιο δεν υπάρχει πρόσωπο». Είναι, τι είναι; Είναι μία ενέργεια του Θεού. Αυτό που λένε και οι Χιλιαστές. Ξέρετε, οι Χιλιαστές το ίδιο πράγμα κάνουν. Θέλουν να περισώσουν ότι ο Θεός είναι ένας και πέφτουν στο ίδιο αμάρτημα. Λες την αίρεση, βαριά αίρεση, διότι κάτι που αφορά σε αυτή τη θεότητα είναι βαριά αίρεση.

Συνεπώς! Συνεπώς, εκείνοι οι οποίοι έτσι σκέπτονται είναι στον δρόμο να μπουν σε μια αίρεση, όταν προτάσσουν τον ορθολογισμό τους να καταλάβουν κάτι. Δεύτερον, τι είναι εκείνο το οποίο κάνει τον άνθρωπο να αφίσταται της υγιούς πίστεως; Λένε οι Πατέρες ότι πονηρός βίος γεννά, τίκτει πονηρά δόγματα. Δεν υπάρχει πιο αληθινό από αυτό. Και αντίστροφα, ότι πονηρά δόγματα τίκτουν, γεννούν πονηρόν βίον. Τι σημαίνει αυτό; Μερικοί βρίσκουν ότι το Ευαγγέλιο είναι σκληρό, ότι είναι βαρύ, και μάλιστα δεν ξέρω αν κανείς από εσάς μπορεί να το λέει και εδώ, στο χώρο που βρισκόμεθα. Μην αδικεί τον εαυτόν του. Δεν είμαι εγώ ούτε μαλακός ούτε σκληρός.

Προσφέρεται ο Λόγος του Θεού, βλέπετε, με επιχειρήματα πάντα την Αγία Γραφή. Πάντα την Αγία Γραφή. Μη πει κανείς ότι αυτά είναι σκληρά πράγματα. Προς Θεού, προς Θεού, μην αδικεί τον εαυτόν του. Θέλει όμως να ζήσει μια ζωή πιο χαλαρή. Αλλά υπάρχουν δύο τρόποι να ζήσει κανείς τη χαλαρή ζωή. Ο ένας τρόπος είναι να πει: «Δεν τα φτάνω. Δεν τα φτάνω. Δεν τα φτάνω. Αυτά που λέει το Ευαγγέλιο, παραβάτης είμαι, θέλω να ζω την αμαρτία και τέλος. Παραδέχομαι το Ευαγγέλιο, δεν το φτάνω». Αυτό είναι ένας τρόπος και υπάρχει ελπίδα να σωθεί κανείς. Πολλή ελπίδα να σωθεί κανείς. Να τα φτάσεις αύριο, να τα παραδεχτείς αύριο, να σε διδάξει η ίδια η ζωή αύριο.

Πράγματι, όσοι δεν διδάσκονται, λέει, με λόγια, διδάσκονται με το «όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος». Και επειδή ο Θεός αγαπάει τον άνθρωπο και του προσφέρει το λόγο του, δεν θες να τον δεχθείς; Θα σε συνετίσει με το ξύλο, θα φας μπατσάκια, ξυλίτσες, για να συνέλθεις. Κι έτσι πάρα πολλοί άνθρωποι πράγματι συνέρχονται. Το άλλο, η άλλη περίπτωσις, είναι όταν τα σταφύλια που δεν φτάνω τα κάνω αγουρίδες. «Όμφακές εισιν». Δεν θυμείστε τον μύθο του Αισώπου; Κάποτε η αλεπού, λέγει, δεν έφτανε σε μια κληματαριά τα σταφύλια να τα φάει και, σαν εγωίστρια, με περιφρόνηση έφυγε λέγοντας καθ' εαυτήν: «Όμφακές εισιν».

Έφυγε έτσι περιφρονητικά: είναι αγουρίδες, δεν τρώγονται, αγουρίδες. Όταν κάνεις το γλυκό σταφύλι του Ευαγγελίου αγουρίδα, τότε το διαβάλλεις. Λέει, τι κάνεις; Αλλάζεις, αλλάζεις. Τι αλλάζεις; Επειδή θέλεις τη ζωή σου να είναι τέτοια, αμαρτωλή. Δεν έχεις τη δύναμη να πεις «ζω αμαρτωλά», τότε αλλάζεις τα δόγματα της πίστεως και λες «δεν το λέει το Ευαγγέλιο αυτό» και «τι θα πει κοινό;». Παράδειγμα, νηστεία. Πολύ απλό παράδειγμα και κοινότατο. Δεν μπορείς να νηστέψεις. Πες «δεν μπορώ να νηστέψω». Αν πεις «και πού είναι γραμμένο;» και πεις

«τα εισερχόμενα δεν βλάπτουν, αλλά τα εξερχόμενα», που δεν έχει αυτό καμία σχέση με τη νηστεία. Ήταν η περίπτωση τότε που οι μαθηταί τρίβανε με τα χέρια τους, άπλυτα χέρια, τρίβανε τα στάχια και τρώγανε το φρέσκο αυτό το σιτάρι, έτοιμο για να θεριστεί πια ήταν, και η παρατήρηση των Φαρισαίων ότι τρώγουν με άπλυτα χέρια, που ήταν παράδοσις των Ραβίνων και δεν ήταν στη Γραφή αυτό. Και ο Κύριος τους είπε: «Γιατί παραξενεύεστε;». Δηλαδή θα λερωθεί κανείς, θα γίνει κοινός, δηλαδή θα λερωθεί, αν φάει κάτι με άπλυτα χέρια;

Δεν είναι εκείνα που τρώει κανείς μαζί με τα χέρια που τον κάνουν λερωμένον, αλλά εκείνα που βγαίνουν από την καρδιά. Πέστε μου, τι σχέση έχουν αυτά τα λόγια με το θέμα της νηστείας; Κι όμως είναι έτοιμοι να διαστρέψουν την Αγία Γραφή, να διαβάλλουν την Αγία Γραφή και ό,τι είναι νηστεία. Για να ακούσουν την απάντηση: «Εκείνος που λύει μία των εντολών τούτων», λέει ο Χριστός. Λύει, ε; Καταλύει, καταστρέφει. «Ελάχιστος θα κληθεί στη Βασιλεία του Θεού». Δηλαδή τιποτένιος, δηλαδή δεν θα μπει στη Βασιλεία του Θεού. Αυτό είναι μία διαστροφή. Τι έκανε τώρα εδώ ο πονηρός βίος; Διαστρέφει το δογματικό του Λόγου του Θεού. Ο πονηρός βίος. Και την πορνεία, σου λέει. Κι άμα του πεις ότι είναι με θεολογικές διαστάσεις το θέμα, όπως το αναλύει ο Απόστολος Παύλος στην προς Κορινθίους επιστολή του, την πρώτη, σου λέει: «Τι, ρε, αυτό το πράγμα;»

Διαστρέφει. Ξέρεις, είναι ανάγκες, τούτα, κείνα, ο νέος έχει τούτα, κείνα, πρέπει έτσι πριν ο παλιός να διοικηθεί, θεωρίες διάφορες, ψυχολογίες, θεωρίες, με τη σέσουλα, με το φτυάρι. Τι κάνεις εδώ; Διαστρέφεις το Ευαγγέλιο. Ώστε λοιπόν ο διαφθαρμένος βίος δημιουργεί ένα Ευαγγέλιο νόθο. Ουσιαστικά όμως, ή στην πρώτη ή στη δεύτερη περίπτωση, δηλαδή είτε είμαι διαφθαρμένος, αναγνωρίζω όμως το Ευαγγέλιο, αφίσταμαι, είμαι μακριά, ή είμαι διαφθαρμένος, διαφθείρω και το Ευαγγέλιο, πάλι αφίσταμαι, είμαι μακριά. Και συνεπώς τι θα πει η αποστασία; Είτε με τη λογική μου δείχνω αυτή την αποστασία, δηλαδή να ερμηνεύσω λογικά γιατί κάνω πράγματα παράξενα και περίεργα, δηλαδή πέφτω σε αίρεση, είτε με το βίο μου...

Και αν έχει το πράγμα, το θέμα είναι ότι τελικά αφίσταμαι. Δηλαδή είμαι σε μια αποστασία. Και αυτό είναι πάρα πάρα πολύ μεγάλο και σπουδαίο πράγμα, αγαπητοί. Γι' αυτόν τον λόγο θα πρέπει να προσέξουμε και να μην αμαρτάνουμε. Καταρχάς να έχουμε ταπείνωση, να δεχθούμε ό,τι λέει ο Λόγος του Θεού και ύστερα να μην αμαρτάνουμε. Και αν αμαρτάνουμε, γρήγορα να μετανοούμε. Τότε δεν υπάρχει περίπτωσις κανείς να αφίσταται του Ευαγγελίου, που λέει εδώ ότι «εν υστέροις καιροίς αποστήσονταί τινες της πίστεως», θα φύγουν από την πίστη. Τι αγαπούν δε οι άνθρωποι; Το λέει πάλι ο Απόστολος Παύλος, νομίζω στον Τιμόθεο το λέει, το εξής, ότι οι άνθρωποι θα αγαπούν

— να σας πω ποια πράγματα, λέει λίγο πιο κάτω, θα σας το πω και σε αυτό το χωρίο και σε αυτό που θα σας πω τώρα — θέλουν να ακούνε πράγματα ευχάριστα. Αυτά τα ευχάριστα πράγματα μεταφορικώς γαργαλάνε τα αυτιά. Όπως, ας πούμε, μια ωραία μουσική δεν γαργαλάει τα αυτιά; Άλλο τώρα αυτή η μουσική αν είναι τέτοια που να διεγείρει πάθη. Αλλά γαργαλάει τα αυτιά. Χρησιμοποιεί το ρήμα «κνήθω», το ενθυμείστε; «Κνήθω», «κνηθόμενοι», λέει, γαργαλούμενοι, έτσι μεταφράζεται, στα αυτιά τους, με το να ακούν αυτές τις θεωρίες. Τίνων; Των γνωστικών. Ο Απόστολος Παύλος, όταν γράφει αυτά στον Τιμόθεο, έχει υπόψη τους γνωστικούς.

Μου πείτε ότι οι γνωστικοί ήταν τρεις αιώνες προ Χριστού, θα σας απαντήσω: Ναι, αλλά στην εποχή του Παύλου ακόμη δεν είχαν μπει μέσα στην Εκκλησία. Και προλέγει ο Παύλος ότι αυτοί θα μπουν μέσα στην Εκκλησία. Λέει, ή θα μπουν ή θα γίνουν χριστιανοί, αλλά θα κουβαλάνε μαζί τους τις γνωστικές θέσεις και τότε τελικά θα βρεθούν μακριά από την υγιή πίστη. Θυμόσαστε τι λέγει στον Τιμόθεο πάλι; Θα εμποδίζουν, λέει, τον γάμο· αναφέρεται στους γνωστικούς. Ακόμη θυμόσαστε τι λέει εκεί; «Μη άψεις, μηδέ γεύσεις», μην αγγίξεις, μην γευθείς· αναφέρεται στους γνωστικούς.

Επειδή το φαινόμενο των γνωστικών είναι λίγο κατοπινό, γι' αυτό τον λόγο, δηλαδή κατοπινόν. Ζούσε ο Παύλος, ζούσε ο Ιωάννης. Γι' αυτό ο Ιωάννης για το θέμα των γνωστικών αναφέρεται στις επιστολές του, όχι στο Ευαγγέλιό του, στις επιστολές του. Πάντως, ο Απόστολος Παύλος έχει κατά νου τους γνωστικούς και αυτούς λέει ότι έχουν βρεθεί μακριά από την υγιή πίστη. Ότι βέβαια θέσεις των γνωστικών λαθροβιούν μέσα και σε αυτή τη χριστιανική μας ζωή, μόλις κι είναι ανάγκη να σας το πω. Σας το έχω κι άλλη φορά πει, αλλά δεν θα πω τώρα παραδείγματα περισσότερα, παρά μόνον ότι ο γνωστικισμός έχει αναβιώσει. Ποτέ δεν πέθανε, ποτέ δεν πέθανε, αλλά στην εποχή μας έχει ιδιαιτέρως αναβιώσει.

Προσέλαβε νέα στοιχεία, αλλά οι γραμμές του και οι θέσεις του είναι πάντοτε ίδιες, εκείνες της αρχαιότητας. Και έτσι, αν διαβάσετε —μη διαβάσετε— ένα βιβλίο γνωστικών, αυτό του Δεόρ, του Μεξικανού, τι να... τέλος πάντων, να δείτε πώς ερμηνεύει τη θεοποίηση, την παρουσία του Χριστού, της Παναγίας, θα πείτε: «Τόσο τρελή φαντασία έχουν οι άνθρωποι;» Ναι. Και ο κίνδυνος του γνωστικισμού ήταν στο εξής σημείο, ότι και υπάρχει ο ίδιος κίνδυνος: δεν απορρίπτει τους όρους της θεολογίας και της Αγίας Γραφής, τους όρους Χριστός, Θεοτόκος, δηλαδή Μαρία η Θεοτόκος, Ευχαριστία.

Ευχαριστία. Δεν απορρίπτει τίποτα. Δίνει άλλο νόημα. Αυτός είναι ο κίνδυνος, ο τεράστιος κίνδυνος. Προσέξτε, στη Λάρισα έχουμε εδώ ένα γνωστικό κέντρο, κέντρο γνωστικών σπουδών.

Και όλα εκείνα τα άλλα, κάτι καράτε, κάτι γιόγκα, αυτά είναι εισαγωγή. Βέβαια είναι βουδιστικά, είναι των Ινδιών προϊόντα κλπ. Αυτά όμως είναι εισαγωγή ουσιαστικά εις τον γνωστικισμό. Ο γνωστικισμός...

Υπάρχει βουδισμός μέσα και τα λοιπά, έχει και χριστιανισμό, λίγο απ' όλα, λίγο απ' όλα. Να προσέξομεν, αγαπητοί μου, πάρα πολύ. Αν έχετε γνωστό σας πρόσωπο, φίλο, συγγενή, που πηγαίνει σε αυτά τα γνωστικά κέντρα και σε αυτούς τους τόπους, να του πείτε να φύγει γρήγορα. Να φύγει γρήγορα. Αν είναι ταπεινός, θα φύγει. Αν έχει εγωισμό, θα μείνει και τότε, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, «προκόψει ἐπὶ τὸ χεῖρον». Θα προκόψει στο χειρότερο. Αυτό θέλει να πει, ότι «τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ῥητῶς λέγει» και τα λοιπά. Βέβαια, επειδή ο Απόστολος Παύλος δεν χρησιμοποιεί όλα τα χωρία του Παύλου... Το είπαμε και πριν, συγγνώμη, ο Άγιος Κύριλλος, όλα τα χωρία του Αποστόλου Παύλου. Κάτι παρόμοιο, παράλληλο. Δεν θα μείνω όμως, γιατί είναι πάρα πολύ μεγάλο χωρίο. Θα θέλαμε μια ώρα για να το δούμε λιγάκι πιο κοντά.

Εκείνο που λέει πάλι στον Τιμόθεο, στη Δευτέρα προς Τιμόθεον, που λέγει εκεί ότι: «Τοῦτο να ξέρεις, ότι στους κατοπινούς καιρούς, ἐν ἐσχάταις ἡμέραις» —εδώ χρησιμοποιεί το «ἔσχατος»—, σε εσχάτους καιρούς οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, προπετεῖς, γονεῦσιν ἀπειθεῖς, προδόται, τούτα, έχει πολλά. Αλλά ποιος το λέγει αυτό, ότι στους εσχάτους καιρούς τα πράγματα θα είναι έτσι; Και εννοεί βέβαια τον χριστιανικό λαό, τον χριστιανικό κόσμο. Διότι θα ήταν αδιανόητο πράγμα να πει ότι οι Ινδοί του 20ού αιώνα θα είναι ως βουδιστές —εννοείται οι Ινδοί ως βουδιστές—, οι Αφρικανοί ως ειδωλολάτρες θα είναι τέτοιοι, τέτοιοι, τέτοιοι. Τι έννοια θα είχε;

Λέει αυτά τα τέτοια, τέτοια, τέτοια, τα εννοεί για τους χριστιανούς, που είναι το έσχατον κατάντημα. Ποιος τα λέγει αυτά; Το Πνεύμα το Άγιο. Τι είναι αυτό που λέγει ο Απόστολος Παύλος; Προφητείες. Και ποιος ομιλεί γι' αυτό; Το Πνεύμα το Άγιο. Και μια που το είπε αυτό χωρίς ανάλυση, γιατί σας είπα είναι πολύ μεγάλη περικοπή αυτή σε ανάλυσή της, ένα μόνο, ένα μόνο: ότι εκεί, αν διαβάσετε αυτό στη Δευτέρα προς Τιμόθεον Επιστολή, θα δείτε την εποχή μας, να καθρεπτίζεται η εποχή μας, μάλιστα και στους μεγάλους και στη νέα γενεά. Θα σας πιάσει θλίψη βαθιά αν το δείτε αυτό. Αλλά αν προσέξετε, ο πρώτος χαρακτηρισμός...

Αυτά που ακολουθούν, καμιά δεκαριά παρακάτω, έχει χαρακτηρισμούς. Τι θα είναι δηλαδή οι χριστιανοί; Ο πρώτος είναι περί φιλαυτίας. «Ἔσονται οἱ ἄνθρωποι φίλαυτοι», ιδιώματα πλουσιότατα. Όλα τα άλλα τα αμαρτήματα, το «γονεῦσιν ἀπειθεῖς», απειθείς στους γονείς, προδόται, προπετεῖς και ό,τι άλλο, ἄσπονδοι, λέει, δεν θα έχουν ούτε όσιο ούτε ιερό, τίποτα δεν θα έχουν επάνω τους, και που χαρακτηρίζουν, συγγνώμη, την εποχή μας, αυτά βγαίνουν από μία πηγή που λέγεται φιλαυτία. Δεν είναι τυχαίο το ότι θέτει ο Απόστολος Παύλος πρώτη τη φιλαυτία, για να δείξει το κεφαλάρι από το οποίο πηγάζει όλος ο ορμαθός...

Εκείνης της θλιβεράς, του θλιβερού καταντήματος. Και η εποχή μας, όσο σε καμιά άλλη εποχή, είναι φίλαυτος. Και ξέρετε τι κάνει τον άνθρωπο φίλαυτο σαν κοινωνική ύπαρξη, όχι σαν μόνο του, σαν κοινωνική ύπαρξη ενταγμένο μέσα σε μια κοινωνία; Τι κάνει τον άνθρωπο φίλαυτο; Η ευημερία. Ευημερία. Το ακούσατε; Η ευημερία. Λένε ότι τα καπιταλιστικά —προσέξτε, δεν κάνω ούτε πολιτική ούτε κοινωνιολογία, τίποτα— λένε ότι τα καπιταλιστικά συστήματα είναι φίλαυτα, διότι δεν κοιτάζει τίποτα, αλλά πώς θα βγάλει λεφτά ο καθένας. Είναι ή δεν είναι αλήθεια;

Και βγάλει κανείς συμπεράσματα ότι ανήκω στο..., ότι είμαι σοσιαλιστής ή ό,τι άλλο, προσέξτε, θα πέσει πολύ έξω. Να φυλάει ο Θεός. Απλώς κάνω μία κριτική. Πράγματι, πράγματι, όταν θέλεις να γίνεις πλούσιος, γιατί έχεις τη δυνατότητα, την κοινωνιολογική δυνατότητα να γίνεις πλούσιος, σημαίνει αυτό: θα γίνεις εις βάρος κάποιου άλλου. Αυτό το λένε και οι Πατέρες της Εκκλησίας μας, είναι γνωστό. Συνεπώς, αυτό τι σημαίνει; Σημαίνει ότι είσαι φίλαυτος. Έτσι καλλιεργείται η φιλαυτία. Βεβαίως θα μου πείτε: «Σε κάποια άλλα σοσιαλιστικά συστήματα, εκεί η φιλαυτία δεν καλλιεργείται;» Αγαπητοί μου, να το ξέρετε μια για πάντα: από μέσα του ο άνθρωπος είναι φίλαυτος και απ' έξω του είναι κοινωνικός.

Ο καθένας, όταν θα βρει την ευκαιρία, σε οποιοδήποτε πολίτευμα και να βρίσκεται, θα εκφράσει καθ' οιονδήποτε τρόπο τη φιλαυτία του. Θα κλέψει, θα καταχραστεί, θα πει ψέματα, γιατί είναι φίλαυτος. Ο άνθρωπος, απογυμνωμένος από τα συστήματα αυτά, είναι ο φίλαυτος άνθρωπος. Και από τη φιλαυτία, όταν ο καθένας φροντίζει για την άνεσή του και πετύχει, που είναι πια η ευημερία, τότε έχουμε και το αντίστροφο, την αντίστροφη κίνηση. Ένα πολίτευμα οδηγεί στην ευημερία και έτσι εκφράζεται η φιλαυτία, και η ευημερία τώρα με τη σειρά της καλλιεργεί τους νέους πολίτες...

Να είναι φίλαυτοι, να αγαπάνε τον εαυτό τους. Ο άλλος, αγαπητοί μου, δεν ενδιαφέρεται παρά μόνο για την κοιλίτσα του, την τσεπούλα του, το αυτοκινητάκι του κλπ. Αυτό είναι μια φοβερή φιλαυτία. Το κοινωνικό αίσθημα ουσιαστικά έχει πεθάνει. Κι άμα πεθάνει το κοινωνικό αίσθημα, ο πατριωτισμός πεθαίνει, τα πάντα πεθαίνουν, οι μεγάλοι ευεργέται και δωρηταί, όλα τα πάντα πεθαίνουν. Είναι ο ορμαθός που καταχωρεί ο Απόστολος Παύλος εκεί, που το Πνεύμα το Άγιο αποκαλύπτει τι θα είναι οι άνθρωποι εις τα έσχατα. Αυτά, αγαπητοί μου, για απόψε.