Catecheses of St Cyril 147 | 13-02-1989

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are, beloved, in the book of the Catechetical Lectures of Saint Cyril, still in the seventeenth Catechesis, which concerns the Holy Spirit. Saint Cyril continues to point out various passages in the New Testament that refer to the Holy Spirit.

The passage is found in the Acts of the Apostles. It was used by the Apostle Peter in his first address to the crowds, when some claimed that the Apostles were behaving like drunken men. The Apostle Peter refutes this and refers to a prophecy of Joel. We could say that this prophecy occupies a central place in the Apostle Peter’s address, and rightly so, because in this way he gives prophetic confirmation to an event. I believe I have told you before that if an event lacks a prophetic dimension, it can be called into question. Likewise—excuse me—a prophecy that has not ultimately found its fulfillment in history can also be disputed. But when we have both the prophecy and the event that fulfills it, then we certainly have something entirely beyond reproach, so that no one can any longer question its reality. A person of good faith accepts this because it also satisfies his reason.

By contrast, a person of bad faith is actually reasoning irrationally; and if he rejects it, he will certainly have turned against even this elementary logic. We can see this in our own day, in the many arguments that run contrary even to reason itself. Saint Cyril quotes part of this prophecy of Joel, but he does not give it in full, because he wishes to remain only with the point he wants to establish: the presence of the Holy Spirit. Pentecost truly is the coming of the Holy Spirit, because it too was foretold. Therefore, the event...

Prophecies come to confirm the truth and reality of these things. Since, however, we have adopted the method of examining the passages mentioned in somewhat greater depth, I shall use the book of Acts, even though we have already analyzed this passage in our series of homilies on Acts. Still, it does no harm to repeat a few things.

Now, of course, when Saint Cyril delivered this catechesis—and each of his catecheses—it was a one-time occasion. That is, he had the catechumens before him, and how long did he speak to them? Only as long as it takes to read what is written here.

The catechumens were assumed to know many things from both the Old and New Testaments, because Saint Cyril touched briefly, of course, upon many passages of Holy Scripture without giving them any detailed analysis. These two catecheses were delivered on the eve of their Baptism. That is why he calls them those preparing for illumination: catechumens who were already ready to receive illumination, that is, Baptism. Today, unfortunately, this preparation does not exist. And if you have noticed, because our people in our time have not received this preliminary catechesis, we must now do what was once done with catechumens over one, two, three, or even more years.

At the end, they would simply give a condensed presentation, because the catechumens already knew many things and were now only being reminded of them. But how can we remind our people when they do not know these things? A reminder concerns things already known. Therefore, we must do here what was done before these catecheses, and so, as you have realized, our task is doubled. We take Saint Cyril’s catechesis and offer not a reminder, but an analysis. That is why a catechesis which, for him, took perhaps one or two hours to deliver to the catechumens becomes for us the work of an entire year. You see, I fear that the seventeenth Catechesis may take us some twenty-five talks—if we even finish it.

I am explaining why we use this method. Yet it is a way for us to learn many things, and I think it is worthwhile. So I shall read you the entire prophecy of Joel as it is recorded in the book of Acts. The Apostle Peter says to the crowd: “But this is what was spoken through the prophet Joel: ‘And it shall come to pass in the last days, says God, that I will pour out of My Spirit upon all flesh; and your sons and your daughters shall prophesy, and your young men shall see visions and shall dream dreams.’”

“And your elders shall dream dreams. Yes, upon My male servants and My female servants in those days I will pour out of My Spirit, and they shall prophesy.” The words “and they shall prophesy” are added by Luke; they are not repeated in Joel. Joel, however, continues: “And I will show wonders, says God, in heaven above and signs on the earth beneath: blood and fire and vapor of smoke. The sun shall be turned into darkness and the moon into blood before the great and manifest day of the Lord comes. And it shall come to pass that whoever calls upon the name of the Lord shall be saved.”

As you see, this prophecy is rather long. “And it shall come to pass in the last days, says God.” The words “and it shall come to pass” belong to the prophet. You know that in one edition of the New Testament, passages—excuse me, portions of passages—taken from the Old Testament are printed with widely spaced letters. In another typeface, they may be printed in italics if the ordinary text is in upright letters. In any case, the print is different, so that the reader understands that this is now a text from the Old Testament. Yet, for the sake of continuity, the New Testament author may sometimes interrupt the quotation and insert an explanatory comment of his own.

Then the letters become closely spaced again. In the New Testament that I am holding in my hands, the letters here are widely spaced, and then the prophecy continues: “But this is what was spoken through the prophet Joel: ‘And it shall come to pass in the last days,’ says God.” The phrase “in the last days” is not found in Joel. In Joel it reads, “and afterward.” But this “and afterward” is equivalent to the Apostle Peter’s phrase, “and it shall come to pass in the last days.” Thus, the two expressions are equivalent. And do not forget that the one interpreting the Old Testament here is nothing less than a divinely inspired man.

He is an Apostle—Peter—and he has only just received the Holy Spirit at Pentecost. You understand, then, the immense authority possessed by the New Testament’s interpretation of the whole Old Testament, whether that interpretation is given by Jesus Christ Himself—for how many times does Christ interpret it? When He says, “The Lord said to my Lord, ‘Sit at My right hand,’” He is interpreting a prophecy—or whether it is given by the Lord Himself or by another divinely inspired writer, an Apostle, and so forth. Thus, “and it shall come to pass” and “afterward” are equivalent to “the last days.” What are these last days?

Indeed, in our own time, and especially in just the last few years, the expression “the last days” has been used very frequently. In many sermons that you hear or read, you will hear the speaker say, “especially in these last days in which we are living,” and so forth. The word “last” means final. The last day means the final day. It is therefore very easy to understand this as referring to the final days of history. For example, the last days of a certain history. This can be readily understood, as in the title, “The Last Days...

of Pompeii.” Since I have mentioned the example, let me add, for the sake of history, that in one very, very small room a half-burned cross—a wooden cross—was discovered. This little room obviously belonged to a slave, evidently a Christian, and, well...

Forgive me; I used to remember it and knew it, but I cannot recall it at this moment. When was Pompeii destroyed? Around AD 70. Pompeii was destroyed around AD 70 by the volcano Vesuvius. So we are within the first century—this is what I want to emphasize—and well before the end of that century. Why do I insist on this? Not merely to tire you with an example, but so that you may also learn something. This wooden Cross is the oldest Cross ever discovered in archaeological excavations—the oldest Cross. This means that the Cross was used in prayer. Therefore, when the Jehovah’s Witnesses say that praying before the Precious Cross...

is wrong because it is nothing but an instrument of execution, they are mistaken. You see what archaeology shows us about how early the Cross was used. Moreover, in the catacombs we unquestionably find the symbol of the Precious Cross, and the catacombs date from the first century. But this wooden Cross in particular is precious testimony that the Cross was used in the private prayer of Christians and that it truly was a cross—that is, two pieces of wood set crosswise, like this—and not, as the Jehovah’s Witnesses claim, that Christ was crucified upon a stake. Do you know why they say this?

Quite simply, the Cross burns them, just as the Precious Cross of Christ burns the devil. So they cannot bear to look upon the Precious Cross and use a stake instead. And when they make an image of the crucified Jesus Christ, they depict a stake: His hands nailed above His head and His feet below, upon a post like a stake. I might also say that this stake—and it is not I who say it, but the Second Psalm—will be raised and strike them on the head, so that the whole blow falls upon them. For the Second Psalm says, “He will raise My rod and shatter them like a potter’s vessels.” Yes, it is the rod of Christ that...

will shatter those nations that ultimately refused to believe; and that rod, I repeat, is the Precious Cross. So, what are the Last Things? The Last Things, my beloved, refer to something that is coming to its end. Yes, but what does this saying of the Prophet Joel, which the Holy Apostle Peter uses in connection with Pentecost, have to do with that? It is well known that the subject of the Last Things always refers to a manifestation of God. When God is about to appear and the days of His manifestation draw near, those days are called the last days. Therefore...

Here he speaks of certain last days, of a certain coming of God, and this is the First Coming of God. Thus, we have the first last days. But Christ will come again, which is why we call it the Second Coming, do we not? When we say “the Second Coming,” do we not imply the First Coming? Therefore, when we speak of the First Coming—excuse me, the Second—we presuppose the First. And if there are last days associated with the First Coming, there are also last days associated with the Second Coming. They are the days approaching the manifestation of Christ—if I may use this word of the Apostle Paul for the coming of Christ: His manifestation. So, then, we have two sets of last days. The first last days refer to the First Coming, and the second last days to the Second Coming. Furthermore, whenever we have last days—that is, the approach of a coming of God—God makes use of a forerunner. That is why, at His First Coming, we have the honored Forerunner, Saint John the Baptist, who proclaims beforehand the coming of God, the Messiah.

He goes before God. At the Second Coming, we shall again have forerunners. They will be the two prophets, one of whom, as the Prophet Malachi tells us, will be the Prophet Elijah. What is remarkable is that in the penultimate chapter of the book of Malachi, the prophet refers to the first forerunner and speaks of “the voice of one crying in the wilderness”—not merely a cry, but the voice of one crying. The expression is not neuter; it means the voice of a man who cries out.

It is the voice of a man: “The voice of one crying in the wilderness.” This is precisely what Saint Mark the Evangelist says and writes at the beginning of his Gospel. In the next chapter of Malachi, the second forerunner of Christ at the Second Coming is mentioned, and it says plainly that he will be Elijah. And so that no one might think this means some other Elijah, it calls him “the Tishbite”—that is, the one who comes from Tishbe, which is why he is called the Tishbite. So it is not some other Elijah, but the well-known, specific Elijah who comes from Tishbe. And what does it say there? That Elijah will come.

The Wisdom of Sirach contains a eulogy of the Prophet Elijah. It draws from Malachi and gives a somewhat fuller treatment of the matter. If you wish, you can look it up in the Old Testament, in the praise of the fathers in the Wisdom of Sirach. It is toward the end, somewhere around the fortieth chapter, and it speaks of the Prophet Elijah. Holy Scripture says beautiful things there about the Prophet Elijah and refers to the Second Coming of Christ: Elijah will come again and reconcile the fathers with the children—not the children with the fathers, but the fathers with the children. For the fathers are Israel, the Synagogue, while the children are the Church. Therefore, he will not reconcile the Church

with the Synagogue, but the Synagogue with the Church, because the Synagogue has remained outside to this day, since it did not believe. “Before I come,” Malachi says—God is speaking—“and strike the earth utterly.” Thus we have two sets of last days, two comings, and two forerunners. It is clear. What is remarkable is that this prophecy of Joel refers to both comings and both sets of last days.

Allow me to say that this is a rare and sublime prophecy, because the same prophecy speaks of both comings and both sets of last days. We shall see this, I hope, if time permits. “And it shall come to pass in the last days,” says God. Who says it? God. Who says it? God. This is a great matter. Neither I nor Joel says it. God says it. And the proof is very simple: these words were fulfilled. For if human beings had spoken these words, how could they have been fulfilled? Only the words of God are fulfilled. So who truly spoke these words? God Himself. “I will pour out of My Spirit upon all flesh.” Saint Cyril, quoting this passage,

does not include the part about the Second Coming of Christ, for two reasons: for the sake of time, and because it is not his concern here. He remains focused solely on the coming of the Holy Spirit. “I will pour out.” Do you see, he says, which verb is used? “Pour out.” As I told you last time, the verb “to pour out” means that there is no stinginess at all. It means an abundant giving. That is why the expression “pour out” is used. And so God says, “of My Spirit.” He does not say, “I will pour out My Spirit,” but, “I will pour out of My Spirit.” John Chrysostom interprets this and says: “Do you see? He does not distribute the Spirit Himself.”

He distributes the gifts of the Holy Spirit. The Spirit is not divided, but His gifts are distributed and shared. “Upon all flesh.” Here, the words “upon all flesh” formed a kind of hidden expression. Clearly, the words “I will pour out of My Spirit”—forgive me, but this is essential—refer back to the Old Testament. This is basic and fundamental. Pay attention to what is implied by “upon all flesh.” Do you know what that means? It could not have been worded differently. It does not say, “upon every soul among the Israelites.”

For if it had said that, the Gentiles would have been excluded from Pentecost. Yesterday we spoke about Cornelius as well. His case would have been excluded. Yet the Jewish interpreters would not have accepted a prophecy stating that the Gentiles would receive this gift. My dear friends, there are some strange things here. Why have the Jews failed to understand Christ to this day? Because they misinterpreted the prophecies. Here too they would have said, “What? Will God give His Holy Spirit to the Gentiles? Impossible!” Therefore, in His providence, God uses the words “upon all flesh,” so that the Jews would think they referred only to the Jews.

But events would unfold—as we now see in the accounts of Cornelius, the Ethiopian eunuch, and others—and it would become clear that “upon all flesh” meant every human being dwelling throughout the inhabited world, across the whole earth, and that it no longer concerned only the Jewish people. “And your sons and your daughters shall prophesy.” The first gift of the Holy Spirit mentioned is prophecy. Yet I must tell you that in the Old Testament, and even more so in the New Testament, the term “prophecy” does not mean only what we usually have in mind when we speak of revealing the future

or foretelling what is to come. A teacher is also called a prophet, and teaching is also called prophecy. Therefore, the prophetic gift was not given so that you might foretell the future, but so that you might proclaim the Gospel. Thus, when it says, “Your sons and your daughters shall prophesy,” it means that your children—your boys and your girls—will proclaim the Gospel. In other words, it means your own people, the people, the young. I need only remind you of what happened and is recorded in the book of Acts. Philip the Deacon had four daughters who prophesied.

They lived as virgins. Their home was a kind of monastery. Monasteries did not yet exist at that time; they arose much later. Although there were no monasteries, the institution of the monastic life did exist—listen carefully, the institution itself. For it is not monasteries that create monasticism, but the institution of the monastic life. Thus these four daughters lived in virginity and also proclaimed the Gospel. That is what it means when it says that they prophesied, though it does not exclude the possibility that they also foretold things. Above all, however, they proclaimed the Gospel. So we see the prophecy fulfilled: the sons and the daughters, it says, will prophesy.

Let us continue. “Your sons and your daughters shall prophesy, and your young men shall see visions, and your elders shall dream dreams”—that is, extraordinary, truly extraordinary gifts of the Holy Spirit. “And upon My servants and upon My handmaidens, in those days, I will pour out of My Spirit, and they shall prophesy.” The words “and they shall prophesy” are not found in the Prophet Joel; they are added in the account written by Luke, as spoken by Peter. You see how exact Holy Scripture is in these details.

Without going into too much detail, all of this shows that it concerns Pentecost. Where and how? It says, “In those days I will pour out.” Which days are “those days”? They are the days of Pentecost, and...

the Apostle Peter gives this interpretation to the crowd listening to him. Up to this point, the prophecy refers to the First Coming of Christ, of which Pentecost is a manifestation. For if Christ had not come, the Holy Spirit would not have come.

I have told you this many times, especially when we studied the opening chapters of Acts: Pentecost is nothing other than a confirmation of who Jesus Christ is—that He is true, that He is indeed the Son of God, the Only-Begotten, the incarnate Word of God. This is the testimony of the Holy Spirit, and it is of fundamental importance.

Joel pauses there. He has spoken chiefly about the First Coming of Christ. But he also speaks of the Second Coming of Christ. At the Second Coming of Christ, the Holy Spirit will no longer come in the form of Pentecost. This does not mean that the Holy Spirit will no longer be present. Until history comes to its end, the Holy Spirit will remain among the faithful, within the Church.

But we shall not witness the event of Pentecost repeated. Why do I say this? Because heretics such as the Pentecostals—the CHOE group here in Larissa—believe that Pentecost will be repeated during the second period of the last days. This is wrong. Joel’s text says no such thing. On the contrary, it speaks of fearsome days. It is also well known that prophetic language has a characteristic form and style: within a single passage, the prophets speak of two or more events, making great leaps through time without indicating those leaps in the text itself. Someone reading the passage may think that one situation follows immediately after another, when in reality

vast stretches of time separate them. When we discussed the relevant passage in Acts, I gave you an example. When Christ spoke about the destruction of Jerusalem, He said, “And then,” after saying, “Not one stone will be left upon another,” and after listing all that would happen, “the sun will be darkened and the moon...” But Jerusalem was destroyed in AD 70, and nothing happened either to the sun or to the moon. Therefore, of the things Christ foretold, only half were fulfilled—or rather, came to pass. Why? Quite simply, because the other half refers to the second period of the last days.

What is the first period of the last days? It is a type, a foreshadowing, of the second period of the last days. Thus the destruction of Jerusalem is a type of the destruction of the world. As I told you, this is the manner of prophetic language, and the Prophet Joel uses the same method here. After saying, “In those days I will pour out of My Spirit,” he suddenly continues with the conjunction “and,” making it appear to be an uninterrupted sequence, though it is not: “And I will show wonders in heaven above and signs on the earth beneath.” There is a shift: “I will show”—“and I will show.” Then come the wonders. A wonder here means something immense, something exceedingly great.

There will be signs in heaven of immense proportions. That is what “wonders” means. We may have lost the original sense of the word. Today, when we call an animal a monster, we mean that it is ugly. Sometimes we even call an ugly person a monster. That is incorrect; the word has departed from its proper meaning. Here, “wonder,” from the sense of “immense,” means something unnatural, exceedingly great, or extraordinary. Therefore, when God says, “I will show wonders in heaven,” He means signs of extraordinary magnitude. A little later, the prophecy will tell us what these immense signs will be. Will they appear only above, in heaven? No: “And signs on the earth beneath.”

I will show signs on the earth beneath. Why signs? Oh, why indeed! My dear friends, the signs have a twofold character. First, they are warnings; second, they are punishments. For the faithful, the signs are warnings. What do they warn us of? That we are approaching the end. Therefore, if you are faithful, become more faithful. If you are holy, become holier. I have told you many times, and I shall always repeat those words from the Apocalypse: “Let the holy still be sanctified.” Let the holy become holier still.

This means that you are being warned. Do not waste time; do not squander it. When you see the signs, you are being warned. Do not stand about idly; do not let yourself be distracted in every direction. Time has grown short; the signs show that we have reached that point. Hurry, then, to live a life of metanoia, of repentance. The signs are precious for the faithful. Indeed, the Lord says in the Gospel according to Luke: “When you see these signs beginning to come to pass, look up.” To “look up” means to raise your head and gaze upward. “Look up and behold, for your redemption is drawing near.”

Your salvation is drawing near. In other words—how can I put it?—take heart and be relieved. For, strange as it may seem, while these signs will be punishments for the ungodly—as we shall see in a moment; I will tell you immediately afterward—at the very same time they will bring relief to the faithful. This may surprise you. But will the faithful not suffer? Somewhere in the Apocalypse it says that the faithful will be preserved, at least from what we might call the severest forms of these signs. They will escape them, just as we see in a historical precedent: when the heavy darkness fell upon Egypt, it was so dense that it could be felt.

A darkness that could be felt. Holy Scripture says that no one saw another person for three days. So dense was that darkness: three days of darkness. It is also a type of the Crucifixion of Christ, when darkness fell for three hours. This darkness will also come in the Last Things (eschata). Yet at the same time, in the land of Goshen in Egypt, there was sunlight. That too was part of Egypt, and it was where the Hebrews lived. There was brilliant sunshine there while darkness covered all the rest of Egypt. The Hebrews had light. This is a historical precedent showing that the faithful will receive God’s special providential care. And the signs will not—how shall we put it?—what character will they have?

They will certainly occur, but for the faithful they will not have the character of punishment; they will serve only as warnings. For the ungodly, however, they will be punishments—terrible punishments. When we were studying the Apocalypse, I told you that Pharaoh’s ten plagues are historical precedents for the plagues of the Last Things (eschata). This is astonishing. Likewise, Sodom and Gomorrah are a historical type of Hell. Certainly. And to have such a historical type is something of tremendous importance; let us not forget that. So the punishments of the ungodly will then be terrible—so terrible...

that, it says, they will bite their tongues because of the pain caused by the plagues. Thus it will be one way for the ungodly and another for the devout. Do you see the difference? Now the prophecy will tell us what these wonders in heaven and signs upon the earth will be. Since it last mentioned “signs on the earth below,” for the sake of continuity it begins with the events that will take place upon the earth. In other words, it does not begin with the first category, but continues with the second, producing a better sentence and a more elegant text. Pay attention: “Blood and fire...”

“And a cloud of smoke.” What is the blood, my dear friends? It is warfare.

What is the fire? Destruction by fire. Indeed, it is well known that when people waged war—how did they fight?—at the time when the Apocalypse was written, and even more so when this prophecy, the prophecy of Joel, was written, people fought with stones, bows, spears, swords, and clubs. But fire was not used. That is well known. I mean fire in the sense of a weapon...

a weapon containing fire. Fire came to be used later. It is well known that the Byzantines used the famous Greek fire. Gradually, as you know, gunpowder came into use. It was already known when Constantinople was captured by Mehmed II, the Conqueror. Gunpowder—powder, that is, explosive powder—was used because the wall of Constantinople was struck by balls of iron. We have one of those up at the monastery—not from Constantinople itself, but from that period. It is a cannonball. They would load gunpowder into the cannon, and the pressure produced by the powder would propel this metal ball, this iron ball...

against the wall. It simply damaged the wall. Of course, we could say that the fire was present in the gunpowder. But today warfare is filled with fire, because nuclear energy is fire. It is terrifying. And it is striking that the prophecy speaks of fire, even though wars at that time were fought without fire. Thus blood means war—that is, slaughter. Fire means destruction. Of course, it is well known that the word “nuclear,” from “nucleus,” is not derived from the word “fire”; it refers to the center of the atom. Yet now we have nuclear warfare, and that is fire—warfare with flames.

The third thing mentioned, “a cloud of smoke,” completes the picture of ruin upon the earth: war, fire, and ruins. These will be the signs. How did Christ express it? Christ said, “When you hear of wars”—when you see or hear of wars, that is, “reports of wars,” and so forth. As for this phrase “reports of wars,” allow me to offer an interpretation, if what I am about to say is not too far-fetched.

Very well. Why does the Lord say it this way? Why does He not say “war,” but “reports of wars”? Does that strike you? Why does He not say “earthquakes,” but “reports of earthquakes”?

It is striking. Does it mean that the war will not be here, but somewhere far away? Why would it not be here, but somewhere else? And besides, does the Apocalypse—or Holy Scripture in general, or the words of Christ—concern only us here in Greece? Of course not! Christianity has spread everywhere. Why, then, does He say “reports of wars” and “reports of earthquakes”? Does the event occur elsewhere and not here? No. Pay attention: in the past, when a war took place, news of it reached other ends of the inhabited world only after a very long time—sometimes even years later. For example, when the Roman emperor was struck down...

Apollonius of Tyana was in Alexandria, and at that very moment—he was a spiritualist, a sorcerer involved in spiritualism—he said, “The emperor has fallen beneath an assassin’s knife.” They recorded the day and hour, and when a ship arrived from Italy, they learned that the emperor had indeed been assassinated. When did they learn it? When the ship arrived from Italy. And, as we know, the distance from Italy to Alexandria is not very great. Now pay attention. When the Lord says “reports of wars” and “reports of earthquakes,” He means—if I am interpreting this correctly; and if you wish, you need not accept it—He means this:

Something happened far away, and you learned of it very quickly, because a “report of war” means that you hear of it quickly. Today, whatever happens—even if someone merely coughs at the ends of the inhabited world—we hear it. Indeed, if someone coughs in Japan, we hear him on the radio or see him on television. Sometimes, you know, we hear not only someone breathing. During the news, one of the two presenters may be on air at midnight and begin to yawn. You watch him—the poor man is sleepy, and he yawns. He yawns in Athens, while you sit at the other end of the country and hear him. What were we saying? Well then, pay attention. I believe this means that it is a sign of the end...

when you reach the point of receiving immediate news about an event, whether a war or an earthquake. And when will this happen? When the means of communication are such that you can hear very quickly about whatever occurs. Therefore, our own age, with its instantaneous flow of information, belongs to the last days. Yet Christ also said, “You will hear of these things, but the end is not yet; these are the beginning of birth pains.” The beginning of birth pains. Our age, my dear friends, has witnessed two world wars—I almost said three, but that was a mistake—two world wars. I almost said three, but...

these are preludes to some terrible evil that will befall humanity. According to the Prophet Joel, then, these will be the signs upon the earth. What will occur in heaven? There will be the sun and the wonders in heaven—that is, signs of terrifying magnitude. “The sun shall be turned into darkness, and the moon into blood.” It is well known that the sun illuminates the earth and also the moon. The moon shines by reflected light. It is therefore perfectly natural that when the sun grows dark, the moon will also lose its brightness. That is perfectly natural. When the prophecy says “blood,” it means a deep red: the moon will have lost its brightness. At present the moon does not have the color of blood; it has that orange hue, that violet-orange color produced by illumination. The words mean that it will lose its radiance. But the Lord said this too, as did other prophets: the sun will become like sackcloth made of hair. The Apocalypse says the same. What does “sackcloth made of hair” mean? The sun will grow dark and lose its power to give light. If you ask me—as we discussed when studying the Apocalypse—how we might understand this, I will offer one possible explanation, but then I will set it aside. I will state it and then challenge it: perhaps there will be a cloud over our earth...

a cloud like the smog that now continually afflicts our cities, especially the great cities, but spread across the whole earth. Then, through that cloud, no one would be able to see the clear radiance and brightness of either the sun or the moon. This explanation may hold; it is possible. They say that in London people cannot see the sun clearly because of the fog—not only the natural fog, but also what we might call the cloud produced by industry and so forth. Yet I will set this explanation aside, without denying that it too may be part of the meaning. There is another possibility: the prophecy says that the moon will lose...

its brightness. Might something actually happen to the sun? This is possible. What I first suggested cannot be ruled out, but perhaps it is not merely a matter of a permanent cloud covering the earth. Something may truly happen to the sun itself. What could cause it? Christ tells us. Where does He say it? “The powers of the heavens,” He says, “shall be shaken.” Some interpret the word “powers” here as referring to the Holy Angels. But it does not refer to the Holy Angels. It refers to the forces of the heavens—that is, of the astronomical heavens. Did Christ not say that the stars would fall like those blighted figs, those that were not...

fertilized, and so forth? As it says, “The fig tree casts its unripe figs.” These are figs—or rather, the fruit of a fig tree that bears unripe figs. You will not understand this unless you know village life; and you come from villages. Well then, it says that just as those figs fall and form a layer on the ground, so the stars will fall. Therefore, the order of the heavens will be shaken. If the stars fall, why should it seem strange that something might happen to the sun as well? Then the entire universe will be shaken. Perhaps, therefore—though it cannot be ruled out—the cause will not so much be permanent clouds as an actual change in our own sun, causing it to lose its brightness. You saw what happened with the darkness in Egypt, but there, pay attention...

It was local, and it serves as a historical precedent pointing to something that will happen later, in the Last Things (eschata). It was a type. When the moon was darkened—forgive me, the sun—at the Crucifixion of Christ, what was happening then? Must we turn to astronomy, as some do in the case of the star of the Nativity? They say that there was a solar eclipse, that the moon passed in front of the sun, and that the eclipse—that is, the darkness—occurred only in one particular place. But that is not how things were. The Evangelist is clear: the darkness lasted from noon until three in the afternoon. No solar eclipse lasts three hours.

It was an extraordinary phenomenon. What is remarkable is that, according to what is said about Saint Dionysius the Areopagite, the phenomenon was apparently worldwide. He said, “Either God suffers, or the whole creation is perishing with Him.” This is what is related of Saint Dionysius the Areopagite. He was in Greece, in Athens. So it appears that this was a worldwide phenomenon. We cannot say what it was, but it is a type of what will happen in the Last Things (eschata). My dear friends, this, then, is how the sun and the moon will be. When will these things happen? Joel says, “Before the great and glorious day of the Lord comes.”

That great and glorious day of the Lord will come. What does “glorious” mean here? It means filled with glory. This great and glorious day of the Lord is clearly Christ’s Second Coming. And the prophecy continues. Do you see, then, how Joel refers to the two comings of Christ? The first is connected with Pentecost, and the second with the Judgment. “And it shall come to pass that whoever calls upon the name of the Lord shall be saved.” Amid this destruction, this worldwide destruction—worldwide not merely across the surface of our earth, but throughout the entire universe, the whole created order—

he tells us that whoever calls upon the name of the Lord will be saved. And which Lord is this, do you know? It is the divine-human person of Jesus Christ. It is the one who calls upon the name of the Lord, for Jesus Christ is Lord. He is God and the God-Man. For what other name can we call upon in order to be saved, except the name of Jesus Christ? Such a person, he says, will be saved. But how will he be saved? What will be saved? It is what the Apostle Paul says: amid that fearful state of things, if we can even conceive of it, the Lord will come. He will descend, and His own, as Paul says in his First Epistle to the Thessalonians, will be taken up to meet the Lord.

They will meet the Lord. Therefore, only those who call upon Him will be saved. Pay attention: John Chrysostom says “those who call upon Him,” not merely those who utter His name. There is a difference between the two. “Not everyone who says to Me, ‘Lord, Lord,’” but the one who truly calls upon Him—that is, who believes in the person of Jesus Christ—will be saved. All the faithful will be saved: the dead will be raised, while the living—“we who are alive,” he says—“shall be changed and caught up in the clouds to meet the Lord.” Here, my dear friends, we have completed our study of this wonderful prophecy of the Prophet Joel, which the Apostle Peter includes in the Acts of the Apostles. We shall continue with Saint Cyril’s further explanation.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στο βιβλίο των Κατηχήσεων του Αγίου Κυρίλλου, πάντοτε στη 17η Κατήχηση, που αναφέρεται στο Πνεύμα το Άγιο, και ο Άγιος Κύριλλος συνεχίζει να μας λέγει διάφορα σημεία της Καινής Διαθήκης που αναφέρονται στο Πνεύμα το Άγιο.

Βρίσκεται εις το βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων και λέγει μία περικοπή που χρησιμοποίησε ο Απόστολος Πέτρος στην πρώτη του ομιλία προς τα πλήθη, όταν κάποιοι βρέθηκαν να πουν ότι ο τρόπος με τον οποίον εξεδηλώνοντο οι Απόστολοι ήταν ο τρόπος μεθυσμένων ανθρώπων. Το αναιρεί αυτό ο Απόστολος Πέτρος και αναφέρεται σε μία προφητεία του Ιωήλ. Αυτή, θα λέγαμε, ότι κατέχει ένα κεντρικό σημείο μέσα στην ομιλία του Αποστόλου Πέτρου, και πολύ σωστά, διότι με τον τρόπο αυτόν κατοχυρώνει προφητικά ένα γεγονός. Κι άλλοτε θα σας έχω πει ότι, αν ένα γεγονός στερείται μιας προφητικής διαστάσεως, μπορεί να συζητηθεί. Όπως και ένα γεγονός, συγγνώμη, μία προφητεία που τελικά δεν έχει βρει την ιστορική της πλήρωση, πάλι μπορεί να αμφισβητηθεί. Έτσι, όταν έχουμε την προφητεία και το γεγονός που εκπληρώνει την προφητεία, έχουμε οπωσδήποτε κάτι το τελείως αδιάβλητο, έτσι που κανείς να μην μπορεί πλέον να αμφισβητήσει την πραγματικότητα, και ένας καλόπιστος άνθρωπος το δέχεται αυτό, γιατί ακόμη ικανοποιεί και αυτή τη λογική του.

Αντιθέτως, ένας κακόπιστος άνθρωπος στην πραγματικότητα παραλογίζεται και, αν θα απορρίψει, σίγουρα θα έχει στραφεί και εναντίον αυτής της στοιχειώδους λογικής. Το βλέπει κανένας αυτό και στην εποχή μας, πόσα επιχειρήματα υπάρχουν τα οποία στρέφονται εναντίον και αυτής της λογικής. Ο Άγιος Κύριλλος παραθέτει ένα τμήμα αυτής της προφητείας του Ιωήλ, αλλά δεν την ολοκληρώνει, γιατί θέλει να μείνει μόνο σε εκείνο το οποίο θέλει να στηρίξει: την παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Ότι η Πεντηκοστή είναι πραγματικά η παρουσία του Αγίου Πνεύματος, διότι προφητεύθηκε επιπλέον. Συνεπώς, το γεγονός...

προφητείες έρχονται να δώσουν την εγκυρότητα της αλήθειας και της πραγματικότητας. Επειδή όμως εμείς χρησιμοποιήσαμε το σύστημα να κάνουμε μια λίγο βαθύτερα ανάλυση των αναφερομένων περικοπών, γι’ αυτό θα χρησιμοποιήσω το βιβλίο των Πράξεων, παρότι, όταν κάναμε τη σειρά και κάνουμε τη σειρά των ομιλιών στις Πράξεις, αυτό το έχουμε αναλύσει. Δεν πειράζει όμως αν πάλι μερικά πράγματα ξαναπούμε.

Εεε... Βέβαια, ο Άγιος Κύριλλος, όταν έκανε την κατήχησή του αυτή, και κάθε κατήχησή του, ήταν θέμα μιας φοράς. Δηλαδή είχε τους κατηχουμένους, τους ομιλούσε σε πόσον χρόνο; Στον χρόνο που είναι γραμμένη.

Υποτίθεται ότι οι κατηχούμενοι εγνώριζαν πολλά πράγματα και από την Παλαιά και από την Καινή Διαθήκη, διότι έθιγε εν τάχει, βέβαια, πολλά σημεία της Αγίας Γραφής, χωρίς όμως να κάνει ιδιαίτερη ανάλυση. Αυτές οι δύο κατηχήσεις ήσαν στις παραμονές του βαπτίσματός των, γι’ αυτό λέει φωτιζομένων, και κατηχούμενοι οι οποίοι ήσαν ήδη έτοιμοι για το φώτισμα, δηλαδή για το βάπτισμα. Ενώ σήμερα, δυστυχώς, δεν υπάρχει αυτή η προεργασία και, αν το αντιληφθήκατε, επειδή δεν υπάρχει αυτή η προκατήχηση του λαού μας στην εποχή μας, γι’ αυτό τον λόγο κάνουμε εκείνο που έκαναν στους κατηχουμένους ένα, δύο, τρία ή και περισσότερα χρόνια.

Απλώς, στο τέλος έκαναν μία σύμπτυξη, ώστε οι κατηχούμενοι ήξεραν πολλά πράγματα και τώρα τους γίνεται μία υπόμνηση. Αλλά τι υπόμνηση να κάνουμε στον λαό μας, όταν δεν γνωρίζει; Η υπόμνησις γίνεται επί γνωστών πραγμάτων. Πρέπει, συνεπώς, εδώ να κάνουμε εκείνο που έκαναν πιο μπροστά από τις κατηχήσεις αυτές, και η δουλειά γίνεται διπλή, όπως το έχετε αντιληφθεί. Παίρνουμε την κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, δεν κάνουμε υπόμνηση αλλά κάνουμε ανάλυση. Γι’ αυτό μια κατήχηση που για εκείνον ήταν μια-δυο ώρες, πιστεύω, να τα πει στους κατηχουμένους, για μας είναι υπόθεση μίας χρονιάς. Βλέπετε, η δεκάτη εβδόμη Κατήχηση φοβάμαι ότι θα μας πιάσει κάπου 25 θέματα, κι αν τελειώσουμε.

Εξηγώ το γιατί κάνουμε αυτή τη μέθοδο. Είναι όμως ένας τρόπος να μάθουμε πολλά πράγματα και νομίζω ότι αξίζει. Γι’ αυτό θα σας διαβάσω ολόκληρη την προφητεία του Ιωήλ, όπως καταχωρείται στο βιβλίο των Πράξεων. Λέγει ο Απόστολος Πέτρος στο πλήθος: «Αλλά τούτό εστι το ειρημένον διά του προφήτου Ιωήλ· και έσται εν ταις εσχάταις ημέραις, λέγει ο Θεός, εκχεώ από του Πνεύματός μου επί πάσαν σάρκα, και προφητεύσουσιν οι υιοί υμών και αι θυγατέρες υμών, και οι νεανίσκοι υμών οράσεις όψονται και ενυπνιασθήσονται.

Και οι πρεσβύτεροι υμών ενυπνιασθήσονται, και γε επί τους δούλους μου και επί τας δούλας μου, εν ταις ημέραις εκείναις, εκχεώ από του Πνεύματός μου και προφητεύσουσι». Το «και προφητεύσουσι» μπαίνει από τον Λουκά, δεν επαναλαμβάνεται. Συνεχίζει όμως ο Ιωήλ: «Και δώσω τέρατα, λέγει ο Θεός, εν τω ουρανώ άνω και σημεία επί της γης κάτω, αίμα και πυρ και ατμίδα καπνού. Ο ήλιος μεταστραφήσεται εις σκότος και η σελήνη εις αίμα, πριν ή ελθείν την ημέραν Κυρίου την μεγάλην και επιφανή. Και έσται πας, ος αν επικαλέσηται το όνομα Κυρίου, σωθήσεται».

Λίγο μακρά, όπως βλέπετε, αυτή η προφητεία. «Και έσται εν ταις εσχάταις ημέραις, λέγει ο Θεός». Το «και έσται» είναι του προφήτου. Ξέρετε ότι σε μία έκδοση Καινής Διαθήκης την προφητεία, συγγνώμη, την περικοπή, ό,τι είναι από την Παλαιά Διαθήκη, την βάζει υπογραμμισμένη, δηλαδή αραιά τα γράμματα. Ή, σε άλλη γραφή, μπορεί να είναι πλάγια τα γράμματα, αν το σύνηθες κείμενο είναι όρθια τα γράμματα. Πάντως διαφέρει, να καταλάβει ο άλλος ότι έχουμε τώρα το κείμενο της Παλαιάς. Μπορεί όμως, για λόγους ειρμού, ο συγγραφέας της Καινής Διαθήκης κάπου να σταματήσει και να βάλει ένα δικό του επεξηγηματικό σημείο.

Τα γράμματα πυκνώνουν πάλι. Εδώ είναι αραιωμένα τα γράμματα στην Καινή Διαθήκη που έχω και κρατάω στα χέρια μου, για να συνεχίσει πάλι την προφητεία. «Αλλά τούτό εστι το ειρημένον διά του προφήτου Ιωήλ· και έσται εν ταις εσχάταις ημέραις», λέγει ο Θεός. Εκείνο «και εν ταις εσχάταις ημέραις» δεν είναι στον Ιωήλ. Στον Ιωήλ είναι «και μετά ταύτα». Αλλά αυτό το «και μετά ταύτα» είναι ισοδύναμον με τη φράση του Αποστόλου Πέτρου «και θα είναι στις έσχατες μέρες το και το». Ώστε, λοιπόν, αυτά είναι ισοδύναμα. Μην ξεχνάτε δε ότι εδώ ερμηνεύει την Παλαιάν Διαθήκη, ούτε λίγο ούτε πολύ, θεόπνευστος άνθρωπος.

Απόστολος, Πέτρος. Μόλις δε έχει λάβει το Πνεύμα το Άγιο την Πεντηκοστή. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι η ερμηνεία ολοκλήρου της Παλαιάς, όταν γίνεται από την Καινή, είτε από τον ίδιο τον Ιησού Χριστό —γιατί πόσες φορές δεν ερμηνεύει ο Χριστός; Όταν λέγει «Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου, κάθου εκ δεξιών μου», ερμηνεύει μια προφητεία—, ο Κύριος ο ίδιος ή άλλος θεόπνευστος συγγραφέας, Απόστολος και λοιπά, καταλαβαίνετε το κύρος αυτής της ερμηνείας. Είναι τεράστιον. Έτσι, το «και έσται», «μετά ταύτα», είναι ισοδύναμο με τις έσχατες ημέρες. Τι είναι αυτές οι έσχατες ημέρες;

Μάλιστα, στην εποχή μας, μόλις-μόλις τα ελάχιστα τελευταία χρόνια, γίνεται πάρα πολλή χρήση αυτής της προτάσεως «Έσχατες ημέρες». Πάρα πολλά κηρύγματα που θα ακούσετε ή θα διαβάσετε, θα ακούσετε να λέει ο ομιλητής «και μάλιστα αυτές τις έσχατες ημέρες που ζούμε» κλπ. Και έσχατο θα πει τελευταίο. Έσχατη ημέρα θα πει τελευταία ημέρα. Συνεπώς, είναι πολύ απλό να κατανοήσουμε ότι είναι οι τελευταίες ημέρες της ιστορίας. Παραδείγματος χάριν, οι τελευταίες ημέρες της ιστορίας. Αν αυτό το πράγμα μπορεί να συνειδητοποιηθεί, όπως υπάρχει ένας τίτλος «Οι έσχατες ημέρες

στην Πομπηία». Για την ιστορία, μια που ανέφερα το παράδειγμα, σε ένα μικρό-μικρό δωματιάκι, μικρό-μικρό δωματιάκι, βρέθηκε ένας μισοκαμένος σταυρός, ξύλινος σταυρός. Το δωματιάκι αυτό προφανώς ανήκει σε κάποιον δούλον, προφανώς χριστιανόν, και εεε...

Συγχωρείτε, το θυμόμουν, το ήξερα, αλλά δεν το θυμάμαι στη στιγμή. Η Πομπηία πότε κατεστράφηκε; Γύρω στα 70 μετά Χριστόν. Γύρω στα 70 μετά Χριστόν κατεστράφηκε η Πομπηία από τον Βεζούβιο, το ηφαίστειον. Λοιπόν, δηλαδή είμαστε μέσα στον πρώτο αιώνα, αυτό θέλω να τονίσω, και μάλιστα πολύ προ του τέλους του πρώτου αιώνα. Γιατί επιμένω; Όχι για να σας κουράζω μόνο με ένα παράδειγμα, αλλά για να μαθαίνετε και κάτι. Αυτός ο Σταυρός ο ξύλινος είναι ο αρχαιότερος Σταυρός που ευρέθηκε ποτέ από ανασκαφές. Ο αρχαιότερος Σταυρός. Σημαίνει, ο Σταυρός εχρησιμοποιείτο εις την προσευχήν. Άρα, λοιπόν, οι χιλιασταί, όταν λέγουν ότι προσευχόμεθα μπροστά στον Τίμιο Σταυρό

—δεν είναι παρά ένα καταδικαστικό όργανο και αυτό είναι κακό, να προσευχώμεθα—, άρα δεν έχουν δίκιο. Βλέπετε τις θέσεις της αρχαιολογίας, γιατί από πότε χρησιμοποιήθηκε ο Σταυρός. Εξάλλου, στις κατακόμβες έχουμε βέβαια και το σύμβολο του Τιμίου Σταυρού, αναμφισβήτητα, που οι κατακόμβες ξεκινάνε από τον πρώτον αιώνα, αλλά κυρίως αυτός ο ξύλινος Σταυρός είναι ένα πολύτιμο μαρτύριον ότι εχρησιμοποιείτο στην κατ’ ιδίαν προσευχή των χριστιανών και ότι ήτανε σταυρός, δηλαδή ήτανε, να, αυτό, δυο κάθετα ξύλα, και όχι, όπως λέγουν οι χιλιαστές, ότι ο Χριστός εσταυρώθη επάνω σε έναν πάσσαλον. Το ξέρετε γιατί;

Απλούστατα, ο Σταυρός τούς καίει, όπως καίει ο Σταυρός ο Τίμιος του Χριστού τον διάβολο. Έτσι δεν αντέχουν να βλέπουν τον Τίμιο Σταυρό και χρησιμοποιούν τον πάσσαλον. Και όταν κάνουν σχέδιο του Σταυρωμένου Ιησού Χριστού, χρησιμοποιούν πάσσαλον. Τα χέρια εκεί πάνω, καρφωμένα, τα πόδια κάτω, επάνω σε μια κολώνα, σαν έναν πάσσαλον. Για να μην πω ότι αυτός ο πάσσαλος —δεν το λέγω εγώ, το λέγει ο Δεύτερος Ψαλμός— θα σηκωθεί και θα τους δώσει μία στο κεφάλι, και να είναι όλο το χτύπημα δικό τους. Διότι «θα σηκώσει την ράβδο μου», λέγει, «και συντρίψει αυτούς ως σκεύη κεραμέως», λέγει ο Δεύτερος Ψαλμός. Ναι, είναι η ράβδος του Χριστού που

θα συντρίψει τα έθνη εκείνα που τελικά δεν πίστεψαν, και η ράβδος, το ξαναλέγω, είναι ο Τίμιος Σταυρός. Λοιπόν, ποια είναι τα έσχατα; Τα έσχατα, αγαπητοί μου, είναι αυτό που λέμε, κάτι που τελειώνει. Ναι, αλλά τι σχέση έχει αυτό που λέγει εδώ ο προφήτης Ιωήλ και που το χρησιμοποιεί ο Άγιος Απόστολος Πέτρος για το θέμα της Πεντηκοστής; Είναι γνωστό ότι το θέμα «έσχατα» αναφέρεται πάντοτε σε μια επιφάνεια του Θεού. Όταν πρόκειται ο Θεός να εμφανιστεί και πλησιάζουν οι ημέρες να εμφανιστεί, οι ημέρες αυτές λέγονται έσχατες. Συνεπώς!

Λέει εδώ για κάποια έσχατα, ομιλεί για κάποια παρουσία του Θεού, και είναι η πρώτη παρουσία του Θεού. Άρα έχουμε τα πρώτα έσχατα. Αλλά ο Χριστός θα ξανάρθει, γι’ αυτό το λέμε η Δευτέρα Παρουσία, δεν λέμε; Όταν λέμε Δευτέρα Παρουσία, δεν υπονοούμε την πρώτη παρουσία; Άρα, λοιπόν, όταν λέμε πρώτη παρουσία —συγγνώμη— Δευτέρα, εννοούμε την πρώτη. Και αν υπάρχουν έσχατα εις την πρώτη παρουσία, υπάρχουν έσχατα και εις τη Δευτέρα Παρουσία. Είναι οι ημέρες που προσεγγίζουν την επιφάνεια, να χρησιμοποιήσω αυτή τη λέξη του Αποστόλου Παύλου για την παρουσία του Χριστού, διά την επιφάνεια του Χριστού. Επιφάνεια. Λοιπόν, έχουμε δύο έσχατα, συνεπώς. Τα πρώτα έσχατα αναφέρονται στην πρώτη παρουσία και τα δεύτερα έσχατα στη Δευτέρα Παρουσία. Ακόμα, όταν έχουμε έσχατα, δηλαδή προσέγγιση παρουσίας του Θεού, ο Θεός χρησιμοποιεί έναν πρόδρομον. Γι’ αυτό στην πρώτη του παρουσία έχουμε τον Τίμιον Πρόδρομο, τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστήν, ο οποίος προαναγγέλλει την έλευση του Θεού, του Μεσσία.

προκειμένου του Θεού. Εδώ, στη Δευτέρα Παρουσία, θα έχουμε πάλι πρόδρομον. Θα είναι οι δύο προφήτες, εκ των οποίων ο ένας, όπως μας λέγει ο προφήτης Μαλαχίας, ο ένας εκ των δύο θα είναι ο προφήτης Ηλίας. Και μάλιστα το καταπληκτικό είναι ότι εις τον προφήτη Μαλαχία, στο προτελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του Μαλαχίου, αναφέρεται στον πρώτον πρόδρομο και ομιλεί περί «φωνή βοώντος εν τη ερήμω»· όχι βοής, φωνή βοώντος. Δεν είναι ουδέτερο· θα πει φωνή ανθρώπου που βοά.

του ανθρώπου, «φωνή βοώντος εν τη ερήμω», και είναι ό,τι λέγει, ό,τι γράφει ο Ευαγγελιστής Μάρκος, όπως ξεκινάει το Ευαγγέλιον. Στο επόμενο κεφάλαιο του Μαλαχίου είναι γραμμένος ο δεύτερος πρόδρομος του Χριστού για τη Δευτέρα Παρουσία, και μάλιστα με σαφήνεια λέγει ότι θα είναι ο Ηλίας. Και, για να μη νομιστεί ότι θα είναι κάποιος Ηλίας, λέγει «ο Θεσβήτης», δηλαδή αυτός που κατάγεται από τη Θέσβη, γι’ αυτό λέγεται Θεσβήτης. Όχι, λοιπόν, κάποιος άλλος Ηλίας, αλλά ο γνωστός, ο συγκεκριμένος, που κατάγεται από τη Θέσβη. Και τι λέει τώρα εκεί; Ότι θα έρθει ο Ηλίας.

Η Σοφία Σειράχ έχει ένα εγκώμιο στον προφήτη Ηλία. Το παίρνει από τον Μαλαχία και εκεί είναι μια πλατυτέρα ανάπτυξη περίπου του πράγματος. Αν θέλετε, στην Παλαιά Διαθήκη μπορείτε να πάτε εκεί, στα εγκώμια των Πατέρων, στη Σοφία Σειράχ. Είναι προς το τέλος, κάπου τεσσαρακοστό κεφάλαιο, εκεί κάπου, και αναφέρεται στον προφήτη Ηλία. Δηλαδή, στη Γραφή γράφει ωραία πράγματα εκεί για τον προφήτη Ηλία και αναφέρεται η Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, ότι θα ξανάρθει ο Ηλίας και ότι θα συμφιλιώσει τους πατέρες με τα παιδιά, όχι τα παιδιά με τους πατέρες, τους πατέρες με τα παιδιά. Γιατί πατέρες είναι ο Ισραήλ, είναι η Συναγωγή, και τα παιδιά είναι η Εκκλησία. Δεν θα συμφιλιώσει, λοιπόν, την Εκκλησία

με τη Συναγωγή, αλλά τη Συναγωγή με την Εκκλησία, διότι η Συναγωγή έχει μείνει μέχρι σήμερα απ’ έξω, γιατί δεν επίστεψε. «Πριν», λέγει ο Μαλαχίας, «πριν έρθω», λέει ο Θεός, «και πατάξω άρδην την γην». Έχουμε, λοιπόν, δύο έσχατα, δύο παρουσίες, δύο πρόδρομοι. Σαφές. Το καταπληκτικό είναι ότι αυτή η προφητεία του Ιωήλ αναφέρεται και στις δύο παρουσίες και στα δύο έσχατα.

Ας μου επιτραπεί να πω, σπανία προφητεία, ύψους μεγάλου, διότι στην ίδια προφητεία αναφέρονται οι δύο παρουσίες, τα δύο έσχατα. Θα το δούμε. Ελπίζω να προλάβουμε. «Έσται εν ταις εσχάταις ημέραις», λέγει ο Θεός. Ποιος το λέγει; Ο Θεός. Ποιος το λέγει; Ο Θεός. Μεγάλο πράγμα αυτό. Δεν το λέγω ούτε εγώ ούτε ο Ιωήλ. Το λέγει ο Θεός. Απόδειξις. Είναι πολύ εύκολη η απόδειξη: ότι επαληθεύτηκαν τα λόγια. Διότι, αν τα έλεγαν τα λόγια αυτά άνθρωποι, πώς θα μπορούσαν να επαληθευτούν; Μόνο τα λόγια του Θεού επαληθεύονται. Άρα, λοιπόν, ποιος τα είπε αυτά; Πράγματι, ο Θεός. «Εκχεώ από του Πνεύματός μου επί πάσαν σάρκα». Εκχεώ, λέγει μάλιστα εδώ ο Άγιος Κύριλλος, που αναφέρει την περικοπή

που δεν λέει για τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού, για δυο λόγους: οικονομίας του χρόνου και γιατί δεν τον ενδιαφέρει. Μένει μόνο στο θέμα της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Εκχεώ. Είδες, λέει, τι ρήμα βάζει; Εκχεώ. Το ρήμα εκχέω, σας το έλεγα και την περασμένη φορά, σημαίνει κάτι που δεν υπάρχει τσιγκουνιά. Υπάρχει πληθωρικό δόσιμο, γι’ αυτό βάζει εκείνο το «εκχέω» και, συνεπώς, λέγει «από του Πνεύματός μου». Δεν λέγει «εκχέω το Πνεύμα μου», αλλά «εκχέω από του Πνεύματός μου». Ερμηνεύει ο Ιερός Χρυσόστομος πάνω σ’ αυτό και λέγει: «Είδες; Δεν σκορπάει το Πνεύμα».

Σκορπάει τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Το Πνεύμα δεν σκορπιέται, αλλά τα χαρίσματα σκορπώνται και μοιράζονται. «Επί πάσαν σάρκα». Εδώ ήταν μια κρυπτογραφική λέξη, «επί πάσαν σάρκα». Προφανώς όταν λέει «εκχέω από του Πνεύματός μου» —θα μου συγχωρείτε— βασικό αυτό, αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη. Βασικό, θεμελιώδες. Υπονοείται, προσέξτε, «επί πάσαν σάρκα». Αυτό ξέρετε τι σημαίνει; Δεν μπορούσε να βάλει αλλιώτικα. Δεν λέει «επί πάσαν ψυχήν των Ισραηλιτών».

Διότι αν το έλεγε... θα απεκλείοντο οι εθνικοί από την Πεντηκοστή. Λέγαμε χτες και τον Κορνήλιο. Θα απεκλείετο η περίπτωση. Αλλά το να αναφερθεί η προφητεία σε κάτι που θα εδέχοντο οι εθνικοί, αυτό οι Εβραίοι ερμηνευτές δεν θα το εδέχοντο. Είναι, αγαπητοί μου, μερικά περίεργα πράγματα. Γιατί οι Εβραίοι δεν κατάλαβαν μέχρι σήμερα τον Χριστόν; Έκαναν παρερμηνεία. Και εδώ θα έλεγαν: «Τι; Θα δώσει το Πνεύμα του το Άγιον ο Θεός εις τους εθνικούς; Αδύνατον». Έτσι λοιπόν η πρόνοια του Θεού βάζει «επί πάσαν σάρκα», ώστε οι Εβραίοι να νομίζουν ότι είναι μόνο για τους Εβραίους.

Όμως τα πράγματα θα ξεδιπλωθούν, όπως έχουμε τώρα την ιστορία του Κορνηλίου, του ευνούχου, του Αιθίοπος κτλ., να γίνει αντιληπτό ότι το «επί πάσαν σάρκα» σήμαινε για κάθε άνθρωπο που μένει στην οικουμένη, σε όλη τη γη, και ότι δεν αφορά πια μόνο τον εβραϊκό λαό. «Και προφητεύσουσιν οι υιοί υμών και αι θυγατέρες υμών». Βάζει ως πρώτο χάρισμα του Αγίου Πνεύματος την προφητεία. Πρέπει όμως να σας πω ότι και στην Παλαιά Διαθήκη, πιο πολύ όμως στην Καινή Διαθήκη, ο όρος προφητεία, η λέξη προφητεία, δεν είναι αυτό που συνήθως λέμε, εννοούμε, όταν θέλουμε να δείξουμε ότι φανερώνουμε το μέλλον.

Το να προλέγω το μέλλον. Προφήτης, προφητεία, λέγεται και ο διδάσκαλος. Συνεπώς, το προφητικό χάρισμα δεν είναι εκείνο το οποίο θα εδίδετο για να προλέγετε το μέλλον, αλλά για να κηρύξετε το Ευαγγέλιο. Συνεπώς, όταν λέγει εδώ «και προφητεύσουσιν οι υιοί υμών και αι θυγατέρες υμών», εννοούσε: θα κηρύξουν το Ευαγγέλιο τα παιδιά σας, τα αγόρια σας και τα κορίτσια σας. Εννοεί δηλαδή οι άνθρωποί σας, ο λαός, οι νέοι. Αλλά δεν έχω παρά να σας θυμίσω εκείνο το οποίον συνέβη και είναι γραμμένο στο βιβλίο των Πράξεων. Ο διάκονος Φίλιππος είχε τέσσερις θυγατέρες, προφητεύουσες.

Παρθενεύουσες. Το σπίτι τους ήταν ένα είδος μοναστηριού. Δεν υπήρχαν τότε τα μοναστήρια, είναι πολύ μεταγενέστερα. Δεν υπήρχαν μεν τα μοναστήρια, υπήρχε όμως ο θεσμός του μοναχικού βίου, ακούσατε, ο θεσμός. Διότι τον μοναχισμό δεν τον κάνουν οι μονές, αλλά ο θεσμός. Γι’ αυτό παρθενεύουν οι τέσσερις αυτές κόρες και επιπλέον κηρύσσουν το Ευαγγέλιο. Αυτό θα πει ότι ήσαν προφητεύουσες, χωρίς να αποκλείεται η περίπτωση και να προφήτευαν. Κυρίως όμως ότι εκήρυτταν το Ευαγγέλιο. Έτσι το βλέπει κανείς πια πως επαληθεύεται. Οι υιοί, λέει, και οι θυγατέρες θα προφητεύουν.

Προχωρώ. «Και οι υιοί υμών και αι θυγατέρες υμών και οι νεανίσκοι υμών οράσεις όψονται», οράματα, «και οι πρεσβύτεροι υμών ενυπνιασθήσονται», δηλαδή έκτακτα, έκτακτα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. «Καί γε επί τους δούλους μου και επί τας δούλας μου, εν ταις ημέραις εκείναις, εκχεώ από του Πνεύματός μου και προφητεύσουσιν». Το «και προφητεύσουσιν» δεν είναι στον προφήτη, είναι στον Λουκάν, στον Πέτρο, που το γράφει. Βλέπετε, ακριβολογούν σ’ αυτά τα σημεία.

Για να μην πολυπραγμονώ, όλο αυτό δείχνει ότι πρόκειται περί της Πεντηκοστής. Πού; Πώς; Λέγει «εν ταις ημέραις εκείναις εκχεώ». Τις ημέρες εκείνες; Ποιες εκείνες; Είναι οι ημέρες της Πεντηκοστής και...

κάνει την ερμηνεία αυτή ο Απόστολος Πέτρος εις το πλήθος που τον ακούει. Έως εδώ αναφέρεται στην πρώτη παρουσία του Χριστού, που φαινόμενο της πρώτης παρουσίας του είναι η Πεντηκοστή, διότι αν ο Χριστός δεν ήρχετο, το Πνεύμα το Άγιον δεν θα ήρχετο.

Κάτι που σας το έχω πει πάρα πολλές φορές, τότε που κάναμε τα πρώτα κεφάλαια των Πράξεων, αρχή-αρχή, ότι η Πεντηκοστή... Εεε... Η Πεντηκοστή δεν είναι παρά μία βεβαίωση του ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός, ότι είναι αληθής, ότι είναι πράγματι ο Υιός του Θεού, ο Μονογενής, ο ενανθρωπήσας, ο Λόγος του Θεού. Αυτή είναι η μαρτυρία του Αγίου Πνεύματος και αυτό είναι θεμελιώδους σημασίας.

Σταματάει. Σταματάει αναφερόμενος κυρίως ο Ιωήλ στο θέμα της πρώτης παρουσίας του Χριστού. Αλλά αναφέρεται και στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Στη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού πια δεν θα υπάρχει το Πνεύμα το Άγιον ως Πεντηκοστή. Όχι ότι δεν θα υπάρχει. Το Πνεύμα το Άγιο θα υπάρχει, μέχρι που θα τελειώσει η ιστορία, στους πιστούς, μες στην Εκκλησία.

Αλλά δεν θα έχουμε το φαινόμενο, μια επανάληψη. Γιατί το λέγω; Ξέρετε, διότι αιρετικοί, όπως είναι οι Πεντηκοστιανοί... είναι η ΧΟΕ εδώ στη Λάρισα. Αυτοί νομίζουν ότι η Πεντηκοστή θα επαναληφθεί εις τα δεύτερα έσχατα. Λάθος! Το κείμενο του Ιωήλ δεν λέει τέτοιο πράγμα. Αντιθέτως, αναφέρεται σε φοβερές ημέρες. Είναι γνωστό ακόμη ότι οι προφήτες, η προφητική γλώσσα, είναι το καλούπι, το στυλ το προφητικό, έτσι, να αναφέρονται σε δύο ή περισσότερα γεγονότα στο ίδιο κείμενο, κάνοντας χρονικά άλματα, που στο κείμενο δεν υπάρχουν τα χρονικά άλματα. Στο κείμενο να διαβάζει κανείς και να νομίζει ότι η μία κατάσταση διαδέχεται την άλλη, ενώ στην πραγματικότητα...

πρόκειται περί μεγάλων χρονικών αλμάτων. Σας έλεγα, όταν μιλούσαμε στο οικείο θέμα των Πράξεων, ένα παράδειγμα. Όταν ο Χριστός μίλησε για την καταστροφή της Ιερουσαλήμ, είπε, είπε «και τότε», αφού είπε «δεν θα μείνει λίθος επί λίθον», αφού, αφού, αφού, αφού, «και τότε ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη». Αλλά η καταστροφή της Ιερουσαλήμ έγινε το 70 μετά Χριστόν. Όμως δεν συνέβη τίποτε ούτε εις τον ήλιον ούτε εις την σελήνη. Συνεπώς, από αυτά που είπε ο Χριστός επαληθεύτηκαν, πραγματοποιήθηκαν καλύτερα, τα μισά. Γιατί; Απλούστατα, τα άλλα μισά αναφέρονται στα δεύτερα έσχατα.

Τα πρώτα έσχατα είναι τι; Τύπος των δευτέρων εσχάτων. Γι’ αυτό η καταστροφή της Ιερουσαλήμ είναι τύπος της καταστροφής του κόσμου. Την ίδια μέθοδο, σας είπα, είναι προφητική γλώσσα έτσι, χρησιμοποιεί τώρα ο προφήτης Ιωήλ. Αφού είπε ότι «εκείνες τις ημέρες εκχεώ από του Πνεύματός μου», αποτόμως και μάλιστα με τον σύνδεσμον «και», που δείχνει ότι είναι σαν μια συνέχεια κειμένου, ενώ δεν είναι: «Και δώσω τέρατα εν τω ουρανώ άνω και σημεία επί της γης κάτω». «Θα δώσω», αλλαγή, «και θα δώσω». Τότε τέρατα. Τέρας, τεράστιον θα πει πολύ μεγάλο δηλαδή.

Σημεία στον ουρανό που θα είναι τεραστίων διαστάσεων. Αυτό θα πει τέρατα. Εξάλλου, ίσως έχουμε χάσει την έννοια της λέξεως. Όταν σήμερα λέμε ένα ζώο ότι είναι τέρας, εννοούμε ότι είναι άσχημο. Κάποτε λέμε και έναν άνθρωπο τέρας όταν είναι άσχημος. Λάθος. Έφυγε από τη σωστή έννοια. Τέρας, από το τεράστιος, θα πει αφύσικος, θα πει πολύ μεγάλος, θα πει υπερβολικός. Συνεπώς, όταν λέγει εδώ «θα δώσω τέρατα εν τω ουρανώ», θα πει σημεία τα οποία θα είναι υπερβολικής διαστάσεως. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω ποια θα είναι αυτά τα σημεία της υπερβολικής διαστάσεως. Μόνον άνω στον ουρανό; «Και σημεία επί της γης κάτω».

Στη γη κάτω θα δώσω σημεία. Γιατί σημεία; Ω, γιατί σημεία! Τα σημεία, αγαπητοί μου, έχουν μια διπλή διάσταση. Καταρχάς, είναι προειδοποιητικά. Ύστερα, είναι τιμωρητικά. Διότι για τους πιστούς τα σημεία είναι προειδοποιητικά. Τι προειδοποιούν; Φτάνουμε στο τέλος. Και, συνεπώς, είσαι πιστός, να γίνεις πιο πιστός. Είσαι άγιος, να γίνεις πιο άγιος. Πόσες φορές σας το έχω πει, αλλά δεν πειράζει, θα σας το λέω πάντοτε, εκείνο της Αποκαλύψεως: «Ο άγιος αγιασθήτω έτι». Ο άγιος να γίνει πιο άγιος ακόμη.

Σημαίνει ότι ειδοποιείσαι. Μη χασομεράς, μη χάνεις τον καιρό σου. Ειδοποιείσαι όταν βλέπεις τα σημεία. Μη χαζεύεις, μη σκορπιέσαι από εδώ και από εκεί. Ο καιρός μαζεύτηκε, τα σημεία δείχνουν ότι φτάσαμε. Σπεύσε, λοιπόν, να ζεις τη ζωή της μετανοίας. Είναι πολύτιμα τα σημεία διά τους πιστούς. Μάλιστα ο Κύριος λέει στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, λέει το εξής: «Όταν αυτά τα σημεία δηλαδή θα δείτε να έρχονται, ανακύψατε». Ανακύπτω θα πει σηκώνω το κεφάλι μου και κοιτάζω επάνω. «Ανακύψατε και δείτε στον ουρανό που έρχεται η απολύτρωσή σας».

Η σωτηρία σας. Δηλαδή, πώς να σας το πω, δείξατε μία ανακούφιση. Διότι, ξέρετε, είναι περίεργο, διότι όταν τα σημεία αυτά θα είναι τιμωρητικά για τους ασεβείς —θα το δούμε λίγο πιο κάτω, αμέσως μετά θα σας το πω— την ίδια στιγμή αυτά τα σημεία είναι ανακουφιστικά των πιστών. Αυτό σας κάνει εντύπωση. Καλά, δεν θα υποφέρουν; Κάπου λέει στην Αποκάλυψη ότι οι πιστοί θα φυλαχτούν, τουλάχιστον από τις βαριές, θα λέγαμε, μορφές αυτής της καταστάσεως των σημείων. Θα αποφύγουν, όπως ακριβώς έχουμε ένα ιστορικό προηγούμενο, ξέρετε, όταν έπεσε το σκότος το βαρύ στην Αίγυπτο, το σκότος το βαρύ, τόσο που ήταν ψηλαφητόν.

Ψιλαφιτόν, Άνθρωπος, λέει, δεν είδε άνθρωπον επί τρεις ημέρες. Τόσο ψηλαφητόν σκότος. Τρεις μέρες σκότος. Είναι τύπος δε της Σταυρώσεως του Χριστού. Τρεις ώρες ήταν το σκότος της Σταυρώσεως του Χριστού. Αυτό το σκότος θα υπάρξει και στα έσχατα. Ταυτόχρονα, στη γη Γεσέμ της Αιγύπτου υπήρχε ηλιοφάνεια. Δηλαδή, Αίγυπτος κι εκεί. Εκεί έμεναν οι Εβραίοι. Λαμπρός ήλιος, όταν σε όλη την Αίγυπτο έπεσε το σκοτάδι. Στους Εβραίους υπήρχε φως. Ιστορικό προηγούμενο ότι οι πιστοί θα τύχουν της ιδιαίτερης προνοίας του Θεού και τα σημεία δεν... πώς θα έχουν;

Θα έχουν, βεβαίως, δεν θα έχουν τιμωρητικό χαρακτήρα για τους πιστούς, αλλά μόνον προειδοποιητικό. Έτσι, διά τους ασεβείς, όπως, θα είναι τιμωρίες. Τιμωρίες φοβερές. Σας είχα πει τότε που λέγαμε τα της Αποκαλύψεως ότι οι δέκα πληγές του Φαραώ είναι ιστορικά προηγούμενα πληγών των εσχάτων. Και αυτό είναι καταπληκτικό. Όπως και τα Σόδομα και τα Γόμορρα είναι ιστορικός τύπος της κολάσεως. Βεβαίως. Και το να έχεις έναν ιστορικό τύπο είναι κάτι πάρα πολύ μεγάλο πράγμα, μην το ξεχνάμε. Λοιπόν, τότε θα είναι φοβερές οι τιμωρίες των ασεβών. Τόσο φοβερές...

λέει, θα δαγκώνουν τη γλώσσα τους από τον πόνον των πληγών. Οι ασεβείς έτσι, οι ευσεβείς έτσι. Το είδατε πώς διαφοροποιείται; Τώρα θα μας πει ποια είναι αυτά τα τέρατα στον ουρανό και τα σημεία στη γη. Επειδή ανέφερε τελευταία «σημεία επί της γης κάτω», για λόγους, θα λέγαμε, συνοχής, χρησιμοποιεί εκείνα που θα συμβούν στη γη. Δεν πιάνει δηλαδή να πει την πρώτη περίπτωση, αλλά τη δευτέρα στη συνέχεια, για λόγους καλύτερης συντάξεως και πιο αισθητικού κειμένου. Προσέξτε! «Αίμα και πυρ...»

«Ατμίδα καπνού». Τι είναι το αίμα, αγαπητοί μου; Είναι οι πόλεμοι.

Τι είναι το πυρ; Είναι οι καταστροφές με πυρ. Μάλιστα, είναι γνωστό ότι τον καιρό που πολεμούσαν οι άνθρωποι —πώς;— τον καιρό που γράφτηκε το βιβλίο της Αποκαλύψεως, πολύ περισσότερο τον καιρό που γράφει η προφητεία, η προφητεία, προσέξτε, η προφητεία του Ιωήλ, οι άνθρωποι πολεμούσαν με πέτρες, με τόξα, με ακόντια, με σπαθιά, με ρόπαλα, αλλά δεν χρησιμοποιείτο η φωτιά. Α, είναι γνωστό. Δηλαδή η φωτιά με την έννοια όπλο...

να περιέχει φωτιά. Η φωτιά χρησιμοποιήθηκε αργότερα. Είναι γνωστό ότι χρησιμοποιήθηκε από τους Βυζαντινούς το γνωστό υγρό πυρ. Σιγά σιγά, ξέρετε, η μπαρούτη ήταν ήδη γνωστή τότε που έγινε η κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως από τον Μωάμεθ τον Δεύτερον, τον Πορθητή. Η μπαρούτη, το μπαρούτι, η πυρίτιδα, διότι το τείχος της Κωνσταντινουπόλεως επλήττετο από μπάλες, δηλαδή σίδερο. Έχουμε μία στο μοναστήρι επάνω τέτοια, όχι από την Κωνσταντινούπολη, είναι από την εποχή εκείνη. Είναι μια σφαίρα. Έβαζαν μπροστά στο κανόνι, έβαζαν πυρίτιδα και η πίεση της πυρίτιδος πετούσε τη σφαίρα αυτή, τη μεταλλική, τη σιδερένια.

τείχος. Και έκανε απλώς ζημιά στο τείχος. Βέβαια, η φωτιά θα μπορούσαμε να πούμε ήταν στην πυρίτιδα. Αλλά σήμερα ένας πόλεμος έχει φωτιά, διότι η πυρηνική ενέργεια είναι πυρ. Είναι φοβερό. Και σας κάνει εντύπωση ότι ομιλεί περί πυρός, ενώ τότε οι πόλεμοι έγιναν χωρίς να υπάρχει το πυρ. Έτσι, αίμα θα πει πόλεμος, δηλαδή σφαγές. Πυρ θα πει καταστροφή. Βέβαια, ο πυρηνικός, ο πυρήν είναι γνωστό ότι δεν είναι από το πυρ· το κέντρο δηλαδή του ατόμου. Αλλά τώρα έχουμε τον πυρηνικό πόλεμο, ο οποίος είναι πυρ, με φωτιά.

Το τρίτο που λέγει, «και ατμίδα καπνού», δείχνει και ολοκληρώνει την εικόνα των ερειπίων επί της γης. Πόλεμο, φωτιά, ερείπια. Αυτά θα είναι τα σημεία. Ο Χριστός πώς το είπε; Ο Χριστός είπε: «Όταν ακούσετε», λέει, «πολέμους», όταν δείτε ή ακούσετε πολέμους, δηλαδή «ἀκοὰς πολέμων» και λοιπά. Αυτό το «ἀκοαὶ πολέμων», ας με επιτραπεί, αν δεν είναι τραβηγμένη η ερμηνεία που θα σας πω.

Ωραία! Γιατί το λέει ο Κύριος; Γιατί δεν λέει «πόλεμος», αλλά λέει «ἀκοαὶ πολέμων»; Σας κάνει εντύπωση; Γιατί δεν λέγει «σεισμούς», αλλά λέει «ἀκοαὶ σεισμῶν»;

Κάνει εντύπωση. Δηλαδή δεν θα είναι εδώ πόλεμος, θα είναι κάπου μακριά; Γιατί δεν θα είναι εδώ και θα είναι κάπου μακριά; Ύστερα, το βιβλίο της Αποκαλύψεως ή γενικά το βιβλίο της Αγίας Γραφής, οι λόγοι του Χριστού αφορούν εμάς μόνον εδώ, την Ελλάδα; Αλλοίμονο! Ο Χριστιανισμός είναι απλωμένος παντού. Γιατί λοιπόν λέει «ἀκοαὶ πολέμων», «ἀκοαὶ σεισμῶν»; Γίνεται κάπου αλλού και όχι εδώ; Όχι. Όταν κάποτε γινόταν ένας πόλεμος, προσέξτε, όταν κάποτε γινόταν ένας πόλεμος, η είδηση του πολέμου αυτού έφτανε σε κάποια πέρατα της οικουμένης ύστερα από πάρα πολύ καιρό, κάποτε και από χρόνια. Όταν, φερ' ειπείν, έπεσε νεκρός ο αυτοκράτωρ της Ρώμης,

ο Απολλώνιος ο Τυανεύς ήταν στην Αλεξάνδρεια και την ίδια στιγμή —αυτός ήταν πνευματιστής, μάγος πνευματιστής— λέει: «Ο αυτοκράτωρ έπεσε κάτω από δολοφονικό μαχαίρι». Κράτησαν ημέρα και ώρα και, όταν ήλθε πλοίο από την Ιταλία, έμαθαν ότι είχε δολοφονηθεί ο αυτοκράτωρ. Πότε το μάθανε; Όταν ήλθε πλοίο από την Ιταλία. Είναι γνωστό δε, η Ιταλία-Αλεξάνδρεια δεν είναι μεγάλη η απόσταση. Προσέξτε τώρα. Όταν λέγει «ἀκοαὶ πολέμων», «ἀκοαὶ σεισμῶν», ο Κύριος θέλει να πει —αν ερμηνεύω καλά, αν ερμηνεύω καλά· αν θέλετε, μπορείτε να μην το δεχθείτε— θέλει να πει:

Αυτό που έγινε κάπου μακριά το μάθατε πολύ γρήγορα, διότι «ἀκοὴ πολέμου» θα πει το μαθαίνεις γρήγορα. Σήμερα, ό,τι να γίνει, ένας βήχας να γίνει στα πέρατα της οικουμένης, τον ακούμε. Μάλιστα, αν κάποιος βήξει στην Ιαπωνία, τον ακούμε στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση, τον δείχνει. Καμιά φορά, ξέρετε, όχι μόνο η αναπνοή ακούγεται, αλλά καμιά φορά στις ειδήσεις μπορεί ο ένας εκφωνητής εκ των δύο, να είναι δώδεκα τη νύχτα, να χασμουριέται και να... Παρακολουθείτε, ο καημένος νυστάζει, χασμουριέται. Χασμουριέται στην Αθήνα, κάθεσαι να ακούσεις εσύ στα πέρατα. Τι είπαμε; Ε, λοιπόν, προσέξτε. Νομίζω ότι αυτό σημαίνει ότι είναι σημείον του τέλους,

όταν θα φτάσετε να έχετε είδηση γρήγορη ενός φαινομένου, του πολέμου ή του σεισμού. Και πότε αυτό θα συμβεί; Όταν τα τηλεπικοινωνιακά μέσα είναι τέτοια, που θα ακούτε πολύ γρήγορα αυτό που συμβαίνει. Άρα λοιπόν η εποχή μας, που έχει αυτή την αμεσοτάτη ενημέρωση, είναι έσχατος καιρός. Ο Χριστός μόνον είπε ότι ακόμη: «Θα ακούσετε», λέει, «αυτά, αλλά ακόμη δεν θα είναι το τέλος, αλλά είναι οι αρχές των ωδίνων». Οι αρχές των ωδίνων. Η εποχή μας, αγαπητοί μου, είχε τους δύο —πήγα να πω τρεις, έκανα λάθος— δύο παγκοσμίους πολέμους. Πήγα να πω τρεις, αλλά...

αυτά είναι προοίμια ενός φοβερού κακού στην ανθρωπότητα. Συνεπώς, στη γη θα είναι αυτά τα σημάδια, λέει ο προφήτης Ιωήλ. Στον ουρανό τι θα είναι; Ο ήλιος, τα τέρατα του ουρανού, δηλαδή τα τρομακτικής εκτάσεως τώρα σημεία. «Ὁ ἥλιος μεταστραφήσεται εἰς σκότος καὶ ἡ σελήνη εἰς αἷμα». Είναι γνωστό ότι ο ήλιος φωτίζει τη γη, φωτίζει και τη σελήνη. Η σελήνη είναι ετερόφωτος. Είναι πολύ φυσικό λοιπόν, όταν ο ήλιος θα σκοτιστεί, τότε και η σελήνη θα χάσει τη φωτιστικότητά της. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Όταν λέει «αίμα», εννοεί σκούρο κόκκινο, δηλαδή θα έχει χάσει τη φωτιστικότητά της. Τώρα η σελήνη δεν έχει τη μορφή, το χρώμα του αίματος· έχει το χρώμα αυτού του πορτοκαλί, αυτού του μαβί προς πορτοκαλί που φωτίζεται. Σημαίνει θα χάσει φέγγος. Αλλά και ο Κύριος το είπε και άλλοι προφήτες το λέγουν, ότι ο ήλιος θα γίνει ως τρίχινος σάκος. Και στην Αποκάλυψη, τι θα πει τρίχινος σάκος; Θα σκουρύνει, θα χάσει τη φωτιστική του ικανότητα. Αν μου πείτε —το λέγαμε τότε στο θέμα της Αποκαλύψεως— αν μου πείτε πώς μπορούμε αυτό να το εννοήσουμε, θα σας πω τώρα εδώ πώς μπορεί να εννοηθεί, αλλά θα σας το αναιρέσω. Θα το πω, αλλά θα το αναιρέσω: ότι μπορεί να υπάρχει στη γη μας

νέφος, τέτοιο νέφος σαν κι αυτό που σήμερα πλήττει πια τις πόλεις, τις μεγάλες πόλεις, μόνιμα τις πλήττει, και αυτό το νέφος να είναι πια σε όλη τη γη. Οπότε κανείς, διαμέσου του νέφους, να μην μπορεί να δει τη διαυγή καθαρότητα και φωτιστικότητα τόσο του ηλίου όσο και της σελήνης. Ισχύει αυτό, δύναται να ισχύει. Λέγεται ότι στο Λονδίνο τον ήλιο δεν μπορούν να τον δουν καθαρά, γιατί υπάρχει αυτή η ομίχλη, όχι μόνο η φυσική ομίχλη, αλλά και όλες εκείνες, θα λέγαμε, αυτό το νέφος από τις βιομηχανίες κτλ. Θα το αναιρέσω όμως αυτό, χωρίς να σημαίνει ότι δεν σημαίνει και αυτό. Κάτι άλλο: ότι η σελήνη, λέει, θα χάσει

τη φωτιστικότητά της. Μήπως κάτι συμβεί στον ήλιο πραγματικά; Και δεν αποκλείεται αυτό που σας είπα το πρώτο, αλλά δεν είναι ίσως μόνο η περίπτωση μιας νεφώσεως μονίμου που θα περιβάλλει τη γη, αλλά ο ήλιος πράγματι κάτι να έχει πάθει. Από πού; Το λέγει ο Χριστός. Πού το λέει; «Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν», λέγει, «σαλευθήσονται». Εδώ «δυνάμεις» μερικοί ερμηνεύουν ότι είναι οι Άγιοι Άγγελοι. Δεν πρόκειται περί των Αγίων Αγγέλων, αλλά πρόκειται περί των δυνάμεων του ουρανού, δηλαδή του ουρανού, του αστρονομικού ουρανού. Ο Χριστός δεν είπε ότι τα αστέρια θα πέφτουν, όπως πέφτουν, λέγει, εκείνα τα κατιασμένα σύκα, εκείνα που δεν...

γονιμοποιήθηκαν και τα λοιπά, όπως λέει: «Ἡ συκῆ βάλλει τοὺς ὀλύνθους αὐτῆς». Εκεί είναι τα σύκα, ή μάλλον η συκιά εκείνη που έχει ολύνθους, δηλαδή τα άγουρα σύκα. Δεν καταλαβαίνετε, αν δεν ξέρετε από χωριά· είστε από χωριά. Λοιπόν, όπως πέφτουν, λέει, αυτά τα σύκα και είναι στρώμα κάτω, έτσι θα πέφτουν τα αστέρια. Άρα λοιπόν έχουμε διασάλευση της τάξεως του ουρανού. Εάν λοιπόν πέφτουν τα αστέρια, τι το περίεργο και ο ήλιος να πάθει κάτι; Τότε έχουμε διασάλευση του σύμπαντος. Ίσως λοιπόν δεν είναι τόσο —χωρίς να αποκλείεται— δεν είναι τόσο γιατί υπάρχουν νεφώσεις μόνιμες, αλλά όσο γιατί πράγματι θα πάθει κάτι ο δικός μας ήλιος, που θα χάσει τη φωτιστικότητα. Είδατε το σκότος της Αιγύπτου, αλλά εκεί ήταν, προσέξτε,

τοπικό και είναι ιστορικό προηγούμενο για να δείξει κάτι παρακάτω που θα αναφέρεται στα έσχατα. Ένας τύπος ήταν. Όταν εσκοτίστηκε η σελήνη —συγγνώμη— ο ήλιος στη Σταύρωση του Χριστού, τι ήταν εδώ τώρα; Μήπως πρέπει να ανατρέξουν στην αστρονομία, όπως ανατρέχουν και οι περί του αστέρος της Γεννήσεως; Λέγουν ότι τότε έγινε μια έκλειψη ηλίου και μπήκε η σελήνη μπροστά στον ήλιο και σε κάποιο ορισμένο μόνο τόπο έγινε η έκλειψη, δηλαδή το σκότος. Μα δεν είναι έτσι τα πράγματα. Είναι σαφής ο Ευαγγελιστής: το σκότος εκράτησε από το μεσημέρι έως τις τρεις το απόγευμα. Καμία έκλειψη ηλίου δεν διαρκεί τρεις ώρες.

Έκτακτον φαινόμενον. Το καταπληκτικό είναι, λέγεται για τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ήτανε φαίνεται παγκόσμιον το φαινόμενο. Είπε: «Ἢ Θεὸς πάσχει ἢ τὸ πᾶν συναπόλλυται». Έτσι λέγεται για τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη. Φαίνεται, δηλαδή στην Ελλάδα είναι, στην Αθήνα. Φαίνεται λοιπόν ότι ήταν ένα παγκόσμιο φαινόμενο αυτό. Τι ήταν, δεν μπορούμε τίποτα να πούμε, αλλά είναι τύπος τού τι θα συμβεί στα έσχατα. Αγαπητοί, ο ήλιος λοιπόν έτσι θα είναι και η σελήνη έτσι. Πότε θα γίνουν αυτά; Λέγει: «πρὶν ἢ ἐλθεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγάλην καὶ ἐπιφανῆ».

Έρθει αυτή η μέρα, η μεγάλη και επιφανής του Κυρίου. Ποια είναι αυτή η επιφανής; Επιφανή θα πει ένδοξη. Η ένδοξη αυτή ημέρα του Κυρίου, η μεγάλη. Φανερόν: είναι η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Και λέει στη συνέχεια. Βλέπετε πώς αναφέρεται λοιπόν ο Ιωήλ στις δύο παρουσίες του Χριστού; Τη μία με την Πεντηκοστή, την άλλη με την κρίση. «Καὶ ἔσται πᾶς ὃς ἂν ἐπικαλέσηται τὸ ὄνομα Κυρίου σωθήσεται». Μέσα σε αυτήν την καταστροφή, σε αυτήν την παγκοσμία καταστροφή —παγκοσμία όχι πια στις διαστάσεις της φλούδας της γης μας, αλλά του σύμπαντος κόσμου, του σύμπαντος κόσμου—

να μας πει ότι όποιος θα επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου θα σωθεί. Ποιανού Κυρίου, ξέρετε; Είναι το θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Εκείνος που θα επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου. Διότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος. Είναι Θεός και Θεάνθρωπος. Διότι ποιο άλλο όνομα μπορεί να επικαλεστούμε για να σωθούμε, παρά το όνομα του Ιησού Χριστού; Αυτός, λέγει, θα σωθεί. Πώς θα σωθεί; Τι θα σωθεί; Είναι εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος: ότι μέσα σε αυτήν τη φοβερή κατάσταση, αν μπορούμε να τη συλλάβουμε, τότε θα έρθει ο Κύριος. Εκείνος θα κατέλθει και οι δικοί του, το λέει στην Πρώτη προς Θεσσαλονικείς επιστολή του, θα αναληφθούν εις απάντησιν του Κυρίου.

Θα συναντήσουν τον Κύριον. Συνεπώς, μόνο εκείνοι που θα επικαλεστούν. Προσέξτε: «επικαλεστούν», λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, όχι αυτοί που θα ονοματίσουν, αλλά αυτοί που θα επικαλεστούν. Έχει διαφορά το ένα από το άλλο. «Οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι Κύριε Κύριε», αλλά εκείνος ο οποίος επικαλείται, δηλαδή πιστεύει στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, αυτός θα σωθεί. Θα σωθεί και όλοι οι πιστοί· οι μεν νεκροί θα αναστηθούν, οι δε ζώντες —«εμείς», λέει, «οι ζώντες»— «ἀλλαγησόμεθα, ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου». Εδώ, αγαπητοί μου, τελειώσαμε τη θαυμασία αυτή προφητεία του προφήτου Ιωήλ, που την καταχωρεί ο Απόστολος Πέτρος στις Πράξεις, και θα συνεχίσουμε όπως αναλύει παρακάτω ο Άγιος Κύριλλος.