Catecheses of St Cyril 140 | 05-12-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the tenth weekly catechetical lecture of Saint Cyril. We had reached the tenth paragraph—those of you who have the book, page 220, from the beginning: “According to some, the dove in the time of Noah was a partial type of this. For just as in his time salvation and the beginning of a new creation came through wood and water, and the dove returned to him toward evening with an olive leaf, so also, they say, the Holy Spirit descended upon the true Noah, the Creator of the second creation, who gathers into one people of every kind of disposition. These were prefigured by the different kinds of animals in the ark. At His coming, the spiritual wolves graze together with the lambs; the Church has the calf, the bull, and the lion feeding together, just as to this day we see secular rulers being guided and taught by the clergy.” I read that whole passage because that was where the full stop came. Now, however, we shall take it point by point. “Of this.” Of what? Of the dove. “According to some, the dove in the time of Noah was a partial type of this.” Ah, forgive me, there was a full stop there: the Holy Spirit is known to have appeared

at the Baptism of the Lord in the form of a dove. The Holy Spirit did not become a dove, nor is the Holy Spirit a dove. The words “like a dove” indicate a manner of manifestation: He appeared in the likeness of a dove. This word “like” is strongly emphasized in Holy Scripture, just as in the other passage concerning Pentecost, “like tongues of fire.” In other words, the Holy Spirit is neither tongues of fire nor a dove; this form, this image, is used so that He may become visible. That is why the sacred writers very rightly include the word “like,” meaning “as though.”

Saint Cyril says here that, in a partial way, the dove in Noah’s time was a type of this dove—that is, of the Holy Spirit. Thus, as he says, salvation then came through wood and water. How did salvation come? There was the flood, and there was the ark, made of wood and floating upon the waters. They were saved, therefore, through water and wood. The Apostle Peter also says this in the New Testament. In the same way, here too we have salvation—as Saint Cyril will explain much later, though I shall tell you now—through water and the Spirit, as Christ said, or again through water and wood. What is the water? Baptism. What is the wood? Christ’s sacrifice, the Cross. For if Christ had not been crucified, we would not have had the Mystery of Baptism and, consequently, salvation. For John states plainly, and in a way that challenges us to take notice,

that blood and water flowed from His side. The challenge to pay attention lies in the words: “He who saw it has borne witness, and he knows that his testimony is true.” The one who saw it bore witness and knows that his testimony is true. Why would he say this? It is a challenge to us.

He challenges us to understand that an event of deeper significance is concealed within what happened at the side of Jesus. As all the Fathers of our Church interpret it, this passage of Scripture tells us that this event signifies the Mystery of Baptism and the Mystery of the Holy Eucharist. Baptism, the Mystery of Baptism, is the entrance; the Mystery of the Holy Eucharist is the goal, the fulfillment. All these things, then, were types in Noah’s time. Noah was saved through water and wood.

Indeed: “Through wood and water his salvation came about,” and also “the beginning of a new creation.” Here we now have the beginning of a new birth or creation. In Greek, the word is written with a single nu, which means “creation.” We have the beginning of a new creation. It is well known that the first creation is that of Adam and Eve. The second creation begins with Noah, the new forefather of the human race. Significantly, God repeats to Noah what He had said to Adam: “Be fruitful and multiply and have dominion over the earth,” and so forth, with only one difference. When He tells him, “You shall

eat these things and those things,” He repeats exactly what He said to Adam, but with one difference: He had not spoken to Adam about eating meat—that is, about making use of the animal kingdom. But because Adam’s descendants had taken it upon themselves to use the animal kingdom in violation of God’s command, God now renews the covenant regarding food. He had spoken to Adam only about the plant kingdom. Now He permits meat, but again with one condition, saying: “You shall not eat the animal’s blood, but only its flesh.”

God had His reason for doing this. There is much that could be said about it, but this is not the time. And so we see precisely what Saint Cyril says here: “the beginning of a new creation”—the starting point, the beginning of a new creation. A little later he will tell us that Noah was a type of Jesus Christ; that is, Noah stands as a type of Jesus Christ. In what respect? In that he is the originator of a new creation, a new birth. He says shortly afterward, “the Creator of the second creation.” For, he says, the Holy Spirit “descended upon the true Noah.”

Jesus Christ is the true Noah. Why does he call Him “true”?

In the fifteenth chapter of John, Christ says, “I am the true vine.” Why does He say “the true vine”? This means that another vine had existed before, but contrary to expectation, it proved not to be true; it became false and worthless. Do you know what God’s people are called? A vine. At that time, it was the Hebrews. Indeed, does not one of the Psalms say that You, O Lord, “removed”—the Greek word is metēres, with a circumflex—You lifted up and transplanted Your vine from Egypt to this place, the Promised Land? Do you know what that means? The vine is the people of Israel,

the chosen people, God’s own possession. The Greek word periousios does not mean “beloved,” as one student told me after finding something like that in his schoolbook. It even said, “The Byzantines considered themselves a periousios people,” implying that everyone else was inferior. That is not what it means. Periousios does not mean “beloved.” It comes from the word for property or possession. The people of Israel were God’s possession, His own people. We must rid ourselves of that mistaken understanding of the expression “chosen people.” Afterward, the Church becomes the new people belonging to God, as you will see further on. Thus, God’s own people, the field belonging to God, are also called a vine.

By “vine” here we do not mean a single grapevine, but the whole vineyard—the field containing all the vines. In one verse from the Psalms, the Psalmist laments: “You have allowed, O Lord, the wild boar to trample Your vineyard.” Recall the words from the Psalms that the bishop says while holding the dikirion and trikirion: “O Lord, O Lord, look down upon this vine which Your right hand has planted.” What is this vine? Is it the old vine, Israel? No. It is the new vine. For the first vine, contrary to expectation, had already come to nothing. God says:

“I planted a choice vine.” The Greek says sorek, a particular variety of fine grape—something like a sultana grape, we might say. It is not actually a sultana; I offer that only as an example. Let us say a choice grape, a grape of excellent quality. “How, then,” He says, “did you become a vine of Sodom and Gomorrah,” a false and sinful kind of vine? Is this the sort of vineyard I planted? Here we also see the role of free will. Although the people are God’s possession, they are not without free will. The vine failed in its purpose, and now Christ comes to create a new vine, which will be God’s new possession. That is why Christ said: “I am the true vine.”

The true vine—not that first vine of the Old Testament. Therefore, since I am the true vine, a new people belonging to God is created. The people of the Church, then—the Christians—are now God’s own people, His possession. The Byzantines regarded Christians in this sense as God’s own people. They did not mean that they were proud and considered themselves important while everyone else was nothing. They meant that the Church was God’s possession. I say the Church, not simply the Byzantine state; for do not forget that in Byzantium the Church and the state coincided, just as in Greece, at least until now, the Church and the state have coincided. Yet they are beginning no longer to coincide.

This separation is being brought about in our own days. The people, then, were God’s own possession. The Church is God’s possession. Please understand this. Thus, the Lord is the true Noah, while the Noah of old is a type of the Lord. Everything has its typological meaning, including the ark. Saint Cyril will tell us a little later that the ark is a type of the Church, and so forth. Now pay attention to something extremely important. He calls Noah “the beginning of a new creation,” but he calls the second Noah, the true Noah, “the Creator of the second creation.” There is a very great difference here,

as great as the difference between type and reality, between symbol and what it signifies. The difference is immense. What is it? When Noah entered the ark, there were his wife, his three sons, and their three wives—eight souls in all. Noah and the rest of his family possessed the same human essence that they had received from their forefather. Consequently, Noah carried ancestral sin within him; he carried Adam’s fallen human nature with him. But when Christ comes, He takes—as I have told you before—from the human nature of the Most Holy Theotokos (All-Holy), without the seed of man. He does so precisely because He is fashioning a new creation in an ontological sense, at the very level of human being. Noah was not a new creation ontologically; he was merely a new creation in a moral sense, if you like. Everyone else drowned, and this man remained to bring forth a new world; yet within his very cells he carried the old world. Christ, however, does not receive His human nature through human seed. This is why His birth is from a Virgin. Had He received His human nature through human seed, we would not have had an ontologically new creation. Yet He takes His humanity from the Most Holy Theotokos because He had to take it from our own nature, so that it would not be something alien to us, while at the same time being a new creation. This is of tremendous importance.

This is the great difference between Christ and Noah. And take careful note: it is unique. Someone may tell you that through another religion a person can learn certain partial truths and become a good person. Yes, I have no objection to that, assuming that some good things can be found wherever they may be found. A person might thus become disciplined, and so forth. But that person could never have ontological salvation—never! Those who say otherwise make the mistake of thinking that Christianity is simply a moral renewal. Christianity is not moral renewal. It is ontological renewal,

by virtue of the flesh of Christ, which truly is a new creation. That is Christianity, and these people do not know it. That is why they tell you, “Christianity is good; Buddhism is good; Hinduism is good,” and whatever else. They may contain some good things, but they do not give us ontological salvation. Do you understand this, my dear ones? It is staggeringly great—staggeringly great. It is uniquely great. Let us understand it, so that we do not drag Christianity down and make it one among the other religions, which are merely natural religions and do not save. Returning to the dove, Saint Cyril says that it “returned to him toward evening, bearing an olive leaf; so also, they say, the Holy Spirit descended upon the true Noah.”

Just as the dove returned to Noah, so here the Holy Spirit comes upon Jesus Christ. Besides, Saint Cyril told us at the beginning that this was only a partial type. He even uses the precise grammatical form meaning “as a partial type.” Just as the dove returns there, so the dove comes here upon Jesus Christ. Saint Cyril also finds another typological meaning. There were many different animals inside the ark. These various animals prefigured Christ “gathering into one people of every kind of disposition, of which the different kinds of animals in the ark were a type.” Each animal had its own manner and character. Does not every animal have its own manner? They were therefore a type of the people who would enter the Church, each with his own character and disposition. And the astonishing thing is that, although each person has his own character and disposition, within the Church we ultimately witness this: “The spiritual wolves graze together with the lambs.” The spiritual wolves—the malicious people—graze together with the little lambs,

the gentle and goodhearted people. What does this mean? It means that those who were once malicious wolves have now become gentle, because they believed in Christ and cast off their former disposition and way of life. And, as it is written, “the Church has the calf, the bull, and the lion feeding together.” The Prophet Isaiah also says this, in the eleventh and sixty-fifth chapters of Isaiah. Thus we now see that those who enter the Church with their various dispositions all graze together. And Saint Cyril adds something even more beautiful: “Just as to this day we see secular rulers being guided and taught by the clergy.”

We see it even today. I mentioned this one or two Sundays ago, if I remember correctly. The mayor of the city sits on a chair nearby, and beside him sits the town hall attendant. You see them sitting side by side. At some official ceremony, of course, the attendant could never sit beside the mayor. That is perfectly natural. But enter the Church, and the attendant who believes in Christ sits beside the mayor who believes in Christ, and both receive the teaching of the Church. Here we see where the equality of human beings is found. Is this something small, or is it something immense? This is why, my dear friends, all these questions about freedom, equality, and so on...

could have been resolved within the Church. But because, unfortunately, Christianity has not been lived faithfully, nor will it be—the Lord Himself says that, as we approach the Last Things (eschata), the love of many will grow cold and many will fall away because of Him—we are not moving toward better days, but toward worse ones. Therefore, the Kingdom of God, in the form in which we would like to see it, cannot be realized on earth. It can be realized only within us, within the few who form the faithful remnant among the great number of Christians. And the Kingdom of God will find its complete fulfilment not in this present world, but in what we call the Kingdom of Heaven,

where we shall at last possess the full reality, after the resurrection of the dead. Therefore, as some explain it, the spiritual dove descended at the time of Christ’s Baptism to reveal that He is the One who saves believers through the wood of the Cross, and who, toward evening, would grant salvation through His death. The Holy Spirit descended, as I was telling you last Monday. Why did He descend? To sanctify Christ? Far be it from us to say so! To bring His human nature to theosis? Far be it from us!

His human nature was holy and brought into theosis from the very moment of conception, for the Theotokos herself had already been brought into theosis. Did the Angel not say, “The Holy One who is to be born will be called the Son of God”? When, then, would He be called holy? Thirty years later, when He came to the Jordan? Would that mean that Jesus Christ was not holy before He was thirty? He was holy in the sense that He was entirely separated from sin—completely free from it. A question was raised, and this is a good opportunity to say something about it now, rather than during the questions next Monday: Was there even a theoretical possibility that Christ, as man, could sin? Not even theoretically.

There was no possibility whatsoever—not even a theoretical one—that Christ could sin. So you understand, and I emphasize it once again, how gravely those people sin who fabricate films in the manner of Kazantzakis, as do those who go to see such films because, as they say, they want to see “the other side.” What other side? “Perhaps,” they say, “there are other points of view.” It is as though we did not possess the true faith concerning the person of Christ and had to go and see whether He committed some sin, hoping to catch Him in the act! What a dreadful horror! My dear friends, Christ was separated from sin from the moment of His conception. His body had been brought into theosis, as you may remember from what I said last time. And so...

Could there have been any such possibility? When the Holy Spirit descends upon human beings, He sanctifies and cleanses them. But when He descended upon Jesus, He did not descend in order to cleanse Him. Saint Cyril says this very clearly: “The spiritual dove descended at the time of the Baptism.” Why did He descend? “To reveal that this is He”—to reveal that Jesus is the One—“who saves those who believe through the wood of the Cross.” He is the One who saves through the wood of the Cross those who would believe in Him. And further: “He who, toward evening, would grant salvation through His death.” What does this mean?

“Toward evening” means the ninth hour. When the Lord was pierced with the spear, after the ninth hour, the Lord was already dead, for He first had to die. His work—the work of salvation—had now been completed, when He said, “It is finished.” What does “It is finished” mean? The verb is in the perfect tense. What had been finished? The work. “The work, My Father, which You gave Me to do, I have finished,” He said in His high-priestly prayer. But that work was brought to its full completion upon the Cross. The work of salvation was finished, as Saint Cyril says: “He who, toward evening, through His death...”

Through His death, He grants salvation. Once Christ had died upon the Cross, the work was finished. Then the centurion came and pierced His side with a spear, and water and blood flowed out, revealing that through His death He grants us the Mysteries of salvation: Baptism and the Holy Eucharist.

And now, my dear friends, we come to the tenth paragraph.

“These matters may perhaps be explained in another way as well.” In this next paragraph, and in those that follow, Saint Cyril will gather together everything said in the New Testament concerning the Holy Spirit. Wherever it seems appropriate, we can offer a brief explanation of what the Lord says about the Holy Spirit. Here Saint Cyril says, “These matters may perhaps be explained in another way as well.” In other words, he acknowledges that everything I have just explained to you may also admit of another interpretation. “But now we must also hear the words of the Savior Himself concerning the Holy Spirit.”

We shall also hear what Christ said concerning the Holy Spirit: “Unless one is born of water and the Spirit, he cannot enter the Kingdom of God.” He says that anyone who is not born of water and the Spirit will not enter the Kingdom of God. What does He mean by water? Baptism. What does He mean by the Spirit? The Holy Spirit. Therefore, to enter the Kingdom of God, a person must be born anew through water and the Spirit. When do we receive the Holy Spirit? At our Baptism. But let me ask one question, without commenting further on this passage. I wish to draw attention to just one point.

Is it truly necessary for a person to be saved through water? In other words, if I am not baptized, can I not have the Holy Spirit? Holy Scripture tells us that I cannot. The Lord’s words are clear. You neither possess the Spirit of God nor enter the Kingdom of God, because if you possessed the Spirit of God, you would enter the Kingdom of God. Therefore, you do not possess Him. Baptism must come first. And what is Baptism? Do you remember that late professor from Panteion University—I cannot recall her name—who said that Baptism was ridiculous? “Baptism is ridiculous.” Do you remember? It was not very long ago, perhaps two or three years. She regarded Baptism as ridiculous. But, my dear friends, Baptism was also considered ridiculous by the...

commander of the Syrian army—what was his name? Naaman. His name was Naaman. When this man went to be cleansed of his leprosy, the Prophet Elisha told him to go and wash seven times in the Jordan River. It truly sounded like a ridiculous answer. Imagine going to a doctor with a serious illness and being told, “Take seven baths, either in your bathtub or in the sea, and the illness will pass.” Could those washings themselves cure leprosy? No. It was not the washing in itself; it was faith. And so, when Baptism is performed with water...

It is performed with water because this is what God wills. Since God wills it, who am I to advise Him to use something else? Accepting this shows that I believe. Someone may ask, “How can the stain upon the soul be washed away? How can ancestral sin be removed by water?” Yes, my dear friends, just as Naaman the Syrian was ultimately cleansed of his leprosy. At first he became angry. He too said that the whole thing was ridiculous. Then his servants told him, “The prophet did not ask you to do anything difficult. Try it.” He did so, and he was healed. This was a type of Baptism. Is the water effective in itself? No, my dear friends. It is faith. Faith in what, in this case? In the divine-human person of Christ, the God-Man. You must believe in Christ and in Holy Scripture. You must believe so that...

the Holy Spirit may come, because if you do not believe in Christ, the Holy Spirit does not come. And the first praxis—the first concrete act—of faith is to be baptized; that is, to accept what Christ says. You accepted it, and you were saved. This is the only point I shall take from this saying of the Lord. I shall go no further, because, as I told you, if we remained with every passage and said everything that could be said about it, we would never finish. “And from the Father: How much more will the heavenly Father give the Holy Spirit to those who ask Him?” This is another passage, from Luke 11:13. For the sake of time, I shall simply say Luke 11:13. What is being said here?

If someone asks the Father for the Holy Spirit, He says, how much more will the Father give Him the Holy Spirit? In what context does He say this? In the context of anything else we might ask from God. “Lord, save us”—that is, deliver us from a flood, a war, or an illness. “Lord, grant us this or that; give us food to eat.” If the Lord told us to ask for these things and that God would give them to us, how much more will He give us the one thing truly worth asking for—and that is none other than the Holy Spirit.

My dear friends, I do not know whether we ask God for this amid all the things we request. In our prayers, I believe we ask about our work, our schooling if we are children, our examinations, our health, this matter and that—we ask for a thousand things. But have you ever considered that we should ask for the Holy Spirit? If I were to tell you at this moment—and I am not actually asking you to do this, but let us suppose that I did—“Raise your hand if you have ever said in your prayer, ‘Father, give me Your Holy Spirit,’” I do not know who would raise a hand. I fear there would be very few. I believe it simply has not occurred to us to do this. And yet, if there is one thing we truly need, it is the Holy Spirit. Therefore, I earnestly beg you...

Ask for whatever you need. The Lord told us to ask for all that we need, but above all to ask for the Holy Spirit. And if we have the Holy Spirit, then we shall have everything else as well. Let us now leave this passage. What does Saint Cyril mean when he adds, “and also that”? He means that Christ also spoke this passage. He said: “God must be worshiped in Spirit.” And again: “The hour is coming, and now is, when the true worshipers will worship the Father in Spirit and truth; for the Father is seeking such people to worship Him. God is Spirit, and those who worship Him must worship in Spirit and truth.”

The Lord said this to the Samaritan woman when she expressed the belief held by the Samaritans, which stood in contrast to what the Lord was saying: “You Jews say that God must be worshiped in Jerusalem, while we say that God must be worshiped on Mount Gerizim. Which of us is right?” Then the Lord answered her: “Believe Me, woman: God is Spirit, and those who worship Him must worship in Spirit and truth.” Why does He not simply say that God seeks worshipers? Pay careful attention to this point: they are to worship God...

in Spirit and truth.

Saint Cyril would not have included the phrase “in the Spirit” if John the Evangelist had meant the human spirit. Pay attention: the human spirit. We might say that a person worships God with his own spirit—that he worships spiritually, with his own human spirit—and also in truth. That would not be wrong or un-Orthodox, but it would remain, so to speak, on the human level. It is not the correct and deeper interpretation of this passage. John Chrysostom already gives the same interpretation that Saint Cyril presents here.

I repeat: if Saint Cyril did not understand this to mean the Holy Spirit, he would not have used this passage. He takes it as his first quotation. It is beautiful—truly beautiful. Pay close attention, because there is profound theology here. “I worship the Father in Spirit and in truth.” This means: I worship the Father in the Holy Spirit, because I cannot worship the Father unless I have the Spirit of God. Thus, I worship the Father in the Holy Spirit. But I cannot worship the Father unless this also takes place “in truth.” The expression is in the dative; that is, with the Truth. And what is this Truth? It does not mean Orthodoxy here.

Do you know who the Truth is? It is Christ. Christ said, “I am the Truth.” Therefore, if we were to translate the passage fully, we would render it this way: the Father is worshiped in the Holy Spirit and in Christ Jesus. And that is indeed what it means. Listen to the harmony of Holy Scripture. No one, it says, comes to the Father except through Jesus Christ. Therefore, not only can you not worship the Father; you cannot even approach Him except through Jesus Christ. Thus, Christ is called the Truth here. The meaning is hidden within the passage. How many such hidden treasures there are in Holy Scripture!

They make those who walk upon its surface attentive, so that they may perceive what lies hidden beneath it. Therefore, I cannot worship the Father unless I believe in Jesus Christ. It is impossible, because John the Evangelist says, “He who does not have the Son does not have the Father either.” He says it with absolute clarity. So I cannot reach the Father unless I pass through the Son. That is why the Son is also called the Way: “I am the Way.” Here, “the Way” means the means by which we come to the Father. And do you know what this Way is? The Apostle Paul tells us in the Epistle to the Hebrews that the Son inaugurated “a new and living way.” What is this new way?

“A new way”—a new, fresh, living way—“that is, through His flesh.” His flesh is His human nature. Do you see? I cannot go to the Father unless I accept the incarnation of the Son.

Do you see? Then comes “in the Holy Spirit.” What does this mean? I cannot approach either the Father or the Son unless I have the Spirit of God. What does the Apostle Paul say? “No one can say that Jesus is Lord except by the Holy Spirit.” No one can confess the Son...

No one can confess Jesus Christ as the Son of God and as God—as Lord, for “Lord” here means God—except by the Holy Spirit. Therefore, I cannot approach the Father or worship Him except “in Spirit and in truth.” This is the correct and deeper interpretation of the passage. Let us continue. “And again: But if I cast out demons by the Spirit of God.” What does it mean when Christ says, “If I cast out demons by the Spirit of God”? It means that the Holy Spirit worked together with Christ in His miracles, among which was the driving out and expulsion of demons.

Thus, the Holy Spirit is always with Jesus Christ. Do you see? I mean with Christ’s human nature, because in the divine nature the Father, the Son, and the Holy Spirit are inseparable and are one essence. Do you remember what I told you when we were again speaking about the Holy Spirit? The Holy Trinity appeared to Abraham: one Angel remained with Abraham, while the other two went down to Sodom. This is a type of the Son and the Holy Spirit, who descend into the world and are together. I will not repeat all of that now, of course. Remember, we have discussed it before. So here we see that the Holy Spirit works together with Christ in the miracles. Please hold on to this point. Now see what follows!

Here is the consequence: “Therefore I say to you, every sin and blasphemy will be forgiven men, but blasphemy against the Spirit will not be forgiven. Whoever speaks a word against the Son of Man will be forgiven; but whoever speaks a word against the Holy Spirit will not be forgiven.”

“Neither in this age nor in the age to come.” The Lord also said that whoever blasphemes against the Holy Spirit has no forgiveness. Now I know—as every spiritual father knows—that next Monday quite a few people will come to me and say...

And some others will go to other spiritual fathers and say, “Father, it seems that I have blasphemed against the Holy Spirit, and so I cannot be saved.” This thought clings to a person’s mind like a leech. Cast it away; that is not what the passage means. Please cast it away, so that you do not suffer. Do you understand? Whenever people read this passage themselves in Holy Scripture or hear it in a homily, it clings to them like a leech. They think they have blasphemed against the Holy Spirit, become troubled, and despair that they can no longer be saved. That is not what it means. Listen to what it does mean. The Lord says that whoever blasphemes against the Son may be forgiven, but whoever blasphemes against the Holy Spirit is not forgiven.

What does this refer to? It is true that blasphemy is not limited to the profanities heard in the marketplace. Forgive me, but they are also heard in drawing rooms, although we imagine they are found only in marketplaces and on street corners. They are heard in drawing rooms, homes, bedrooms—everywhere men and women blaspheme sacred things. Yes, women too. Modern women can be worse than men. If you want a small example, stand outside a school or high school when the girls and boys are dismissed, and hear how the girls speak and blaspheme. Go and listen; we have high schools nearby. Take a sample. Do you remember? I have heard it with my own ears. Pay attention to what they say. They sound worse than boys—like coarse coachmen of old. Indeed, in saying that, we are even insulting the coachman’s trade.

But that is not the blasphemy meant here. It is blasphemy of the kind found in Kazantzakis and among atheists: denying that Jesus Christ is God who became man. This, the Lord says, can be forgiven. Arius taught such things, yet Arius could have been forgiven before he died. Without question, he could have been forgiven. What does this mean? People saw Christ’s human nature, and their minds could not comprehend that God had become man. They could not grasp it. For their minds to receive it, they would have had to study the Old Testament, so that the prophets might assure them that Yahweh, the Lord, truly, truly became man. Otherwise, their difficulty is quite understandable. The human mind cannot contain this mystery and so...

It rejects it. But the person who repents of such error and unbelief, the Lord says, is forgiven. The one who blasphemes against the Holy Spirit, however, is not forgiven. Why is it specifically blasphemy against the Holy Spirit, and what form does it take? The key is this: the emphasis falls on the fact that God performed His miracles in the Holy Spirit. Remember when the Lord spoke these words. He had healed a man possessed by a demon, and the Jewish rulers said, “He casts out demons by the ruler of the demons.” In other words, they claimed that He had the devil as His helper and fellow worker, and that this was how He drove out demons.

The Lord, of course, also gave them a proof. He said, “If I cast out demons by the ruler of the demons, then Satan’s kingdom—his dominion—has reached its end.” For if the devil casts out the devil, it is like a country falling into civil war and being dissolved. Nothing else would be needed: if demons turn against demons, the devil has already set himself on the path to self-destruction. That is absurd—utterly absurd. This was the proof He gave. But immediately afterward the Lord says that such blasphemy “will not be forgiven, either in this age or in the age to come.” Where does the blasphemy lie? It lies in what they were capable of doing. Pay close attention, so that you may understand what blasphemy against the Holy Spirit is.

They confuse the sources. The source of Christ’s miracles was the Holy Spirit. What is the source of spiritualism, which produces wonders and signs? The devil. When you confuse these sources willingly and deliberately, knowing that you are confusing them—I stress this: knowing that you are confusing them—simply to achieve a certain end, which I shall explain shortly, then this, the Lord says, has no forgiveness. For you are saying that the Holy Spirit is the devil. It is a dreadful thing. A dreadful thing.

Someone might confuse a spiritualistic phenomenon with something that is truly a miracle of God. At times we may not exactly confuse them, but we may have doubts. We may ask, “Is this from God or not? Could the devil be producing it?” That is perfectly natural. I myself would advise you to be cautious and say, “Let us not rush to accept it.” Sometimes the devil also produces such things.

Is that blasphemy against the Holy Spirit? No. Then what is it? Suppose that, perhaps through excessive caution, we called a miracle of God a spiritualistic phenomenon, but did so with a good intention, simply because we were overly cautious. Would I then be blaspheming against the Holy Spirit? No. Then what is this blasphemy?

My dear friends, the Jewish rulers knew very well who Jesus was.

They could have accepted Jesus and His miracles. But, as John the Evangelist says, “They handed Him over out of envy.” What does this mean? They felt that they were losing their prestige and their authority over the people, because Jesus had now become the central figure of the day and the people were following Him—God Himself. So they had to slander Him. This was a deliberate and fully conscious confusion of the sources: knowing that something came from God and yet...

Did not the other people say, “Never since the world began have we seen the eyes of the blind opened”? Those people did say it; they did. But the rulers said, “No, I will consciously distort the truth.” To give you a clearer picture—I often use this example—when the soldiers went to the Jewish rulers and told them that Christ, that Jesus, had risen, the rulers heard the news. The soldiers told them about the earthquake; they were terrified. What did the rulers do? They gave them money to say that things had happened differently. What were they doing? They were distorting the truth. They were twisting the facts, claiming that He had not risen.

“The disciples stole Him away during the night.” Could they perhaps have repented a little later? I mean the rulers who fabricated this lie about the theft, this theory that the body was stolen—a theory which, as the Evangelist notes, has continued to this day. And I would say, even to this day, in 1988—not merely until the time when the Gospel was written, whether by John the Evangelist or whoever, but right down to the present day this theory still exists. There are still those who want to defend it. What does this mean? These men wanted to make Jesus disappear because they wanted to preserve their own position. And when Pentecost came and they saw the wonders of the Holy Spirit, then...

They believed. Those who did not think as the rulers did believed. Five thousand people believed in Christ. But did the rulers who thought this way believe? No. On the contrary, they put the Apostles in prison, as you remember from the Acts of the Apostles that we are studying; and after beating them, they ordered them not to preach in this name. Why? Because they did not want to; because it was not in their interest. Their position served their own interests—it was something deliberately contrived. This is blasphemy against the Holy Spirit. It has many dimensions, and one of them is refusal to repent. You may say, “But that is exactly what you have been telling us all this time.” Yes, it is the same thing. But let me put it to you...

Precisely. You come and ask, “Could I have blasphemed?” No, you have not. Blasphemy against the Holy Spirit is refusal to repent: when you depart from this present world without having repented, or because you refuse to repent. Now do not say to me—as some lady may say—“My husband does not want to repent.” Wait. If he dies and departs unrepentant, then we can say that. But we cannot say it now. How many people have repented and gone on to become radiant, remarkable people—surpassing many who had repented years before them! So we cannot make such a judgment lightly. Thank you. What, then, is blasphemy against the Holy Spirit? It is remaining unrepentant. This is what the Fathers say, and it is the same point we made earlier. What did I tell you? What did the rulers do?

They remained unrepentant; and not only were they unrepentant, but they persisted in distorting the truth. That is the terrible thing. And to finish this section, let me tell you something else. Holy Scripture does indeed say this, in Matthew 12:31–32: “It will not be forgiven him”—the Lord Himself affirmed it—“either in this age,” meaning in this present life, “or in the age to come.” This raises a question: could someone, then, be forgiven in the age to come? There is a small opening through which forgiveness may be possible. I will not say much more, except this: if this sin is said not to be forgiven in the age to come, it follows that someone who has not committed this blasphemy may be forgiven in the age to come. That conclusion follows quite naturally...

It follows naturally. This is the reason for the memorial services we offer: perhaps, if God wills, He may justify someone—someone who had no time to receive Holy Communion, or to do this or that, or who had only minor sins. But this rests with God alone. That is why our Church offers memorial services for the departed. May the Lord bless you.

Βρισκόμεθα εις την δεκάτην εβδομην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου. Ήμεθα εις την δεκάτην παράγραφον, όσοι κρατάτε βιβλίο, στην σελίδα 220, από την αρχή. Ταύτης έφερε τύπον μερικόν, κατά τινας, η επί Νώε περιστερά. Αν, ώσπερ γαρ επ' εκείνου διά ξύλου και ύδατος, αυτής μεν εγένετο η σωτηρία και νέας γενέσεως αρχή, και η περιστερά ανέστρεψε προς αυτόν προς εσπέραν, έχουσα φύλλον ελαίας, ούτω, φασί, και το Πνεύμα το Άγιον κατήλθεν επί τον αληθινόν Νώε, τον της Δευτέρας γενέσεως ποιητήν, των παντοίων γενών προαιρέσεις εις το αυτό συνάγοντα, ων τύπον έφερον αι διάφοροι των εν τη κιβωτώ ζώων καταστάσεις, ου κατά την παρουσίαν οι νοητοί λύκοι συμβόσκονται με τα αρνία, ου η Εκκλησία έχει μοσχάριον και ταύρον και λέοντα άμα βοσκωμένους, καθώς μέχρι σήμερον βλέπομεν άρχοντας κοσμικούς υπό των εκκλησιαστικών αγομένους και διδασκομένους. Επήρα όλο αυτό το κομμάτι, γιατί εκεί είχε τελεία. Θα το πάρουμε τώρα, όμως, στα επιμέρους σημεία. Ταύτης. Ποιας ταύτης; Της περιστεράς. Ταύτης έφερε τύπον μερικόν, κατά τινας, η επί Νώε περιστερά. Α, συγγνώμη, είχε μία τελεία. Ότι το Πνεύμα το Άγιο είναι γνωστό ότι εμφανίστηκε

στην βάπτιση του Κυρίου ως περιστερά. Δεν έγινε περιστέρι, ούτε είναι περιστέρι το Πνεύμα το Άγιο. Εκείνο το «ως περιστερά» έπρεπε να γίνει ένας τρόπος φανερώσεως, και αυτός ο τρόπος ήταν το να εμφανιστεί σαν περιστέρι. Αυτό το «σαν περιστέρι» είναι πολύ τονισμένο στην Αγία Γραφή, όπως και εκείνο το άλλο της Πεντηκοστής, «σαν φλόγες πυρός». Δηλαδή το Πνεύμα το Άγιον δεν είναι ούτε φλόγες πυρός ούτε περιστέρι, αλλά, για να γίνει ορατό, χρησιμοποιείται αυτός ο τρόπος, αυτή η εικόνα. Γι' αυτό και πολύ σωστά οι Ιεροί Συγγραφείς σημειώνουν εκείνο το «ως», δηλαδή «σαν».

Λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος ότι, κατά μερικόν τρόπον, τύπος αυτής της περιστεράς, δηλαδή του Αγίου Πνεύματος, ήτο η περιστερά στην εποχή του Νώε. Οπότε, όπως λέγει, τότε έγινε η σωτηρία διά ξύλου και ύδατος. Πώς έγινε η σωτηρία; Έχουμε τον κατακλυσμόν και έχουμε την Κιβωτό, που είναι ξύλινη και επιπλέει επί των νερών, των υδάτων. Σώθηκαν, λοιπόν, δι' ύδατος και ξύλου. Αυτό το λέει και ο Απόστολος Πέτρος στην Καινή Διαθήκη. Έτσι και εδώ έχουμε τη σωτηρία, θα μας το πει πολύ πιο κάτω, αλλά σας το λέω τώρα, δι' ύδατος και πνεύματος είπε ο Χριστός, ή ακόμη δι' ύδατος και ξύλου. Ποιο είναι το ύδωρ; Το βάπτισμα. Ποιο είναι το ξύλο; Η θυσία του Χριστού, ο Σταυρός. Διότι, εάν ο Χριστός δεν εσταυρούτο, δεν θα είχαμε το μυστήριο του βαπτίσματος και, συνεπώς, της σωτηρίας. Διότι σαφώς λέγει και κατά προκλητικόν τρόπον

ο Ιωάννης ότι εκ της πλευράς του ανεπήδησε αίμα και ύδωρ. Και η πρόκληση για να προσέξουμε είναι αυτό που λέει: «Και ο εωρακώς μεμαρτύρηκε, και οίδεν ότι αληθής αυτού εστίν η μαρτυρία». Εκείνος που το είδε έδωσε τη μαρτυρία και γνωρίζει ότι είναι η μαρτυρία του αληθινή. Αυτό γιατί να το πει; Είναι μία πρόκληση.

Μας προκαλεί να αντιληφθούμε ότι πίσω από αυτήν την πράξη, επί της πλευράς του Ιησού, κρύβεται ένα γεγονός. Και το γεγονός, όπως εξάλλου όλοι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας το ερμηνεύουν, αυτή η γραφή μάς λέγει ότι είναι το μυστήριο του βαπτίσματος και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Και το μεν βάπτισμα, το μυστήριο του βαπτίσματος, είναι η είσοδος, το δε μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι ο σκοπός, το τέλος. Έτσι όλα αυτά στάθηκαν τύποι στην εποχή του Νώε. Σώθηκε ο Νώε δι' ύδατος και ξύλου.

Μάλιστα, «διά ξύλου και ύδατος αυτής μεν εγένετο η σωτηρία». «Και νέας δε γενέσεως αρχή». Και εδώ τώρα έχουμε την αρχή μιας καινούργιας γενέσεως. Με ένα νι γραμμένο, που θα πει δημιουργία. Έχουμε αρχή καινούργιας δημιουργίας. Είναι γνωστό ότι η πρώτη δημιουργία είναι του Αδάμ και της Εύας. Η δευτέρα δημιουργία είναι ο Νώε, είναι ο νέος γενάρχης. Το χαρακτηριστικό είναι ότι ο Θεός επαναλαμβάνει στον Νώε ό,τι είπε εις τον Αδάμ: το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε της γης» κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ., με μία μόνη διαφορά. Όταν του λέγει «θα

φάτε τούτα και εκείνα», ό,τι είπε στον Αδάμ ακριβώς, με μια διαφορά: ότι στον Αδάμ δεν μίλησε για βρώση κρέατος, δηλαδή να κάνει χρήση του ζωικού βασιλείου. Αλλά επειδή, όμως, οι απόγονοι του Αδάμ αυθαίρετα, ως παράβαση, έκαναν χρήση του ζωικού βασιλείου, γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός τώρα ανανεώνει τη Διαθήκη στο σημείο αυτό ως προς την βρώση, γιατί εκεί μίλησε μόνο για το φυτικό βασίλειο στον Αδάμ. Επιτρέπει το κρέας, πάλι όμως με έναν όρο, και λέγει: «Δεν θα φάτε το αίμα του ζώου, παρά μόνο το κρέας».

Είχε τον λόγο του ο Θεός που το κάνει αυτό. Έχει πολλά πάνω σε αυτό, δεν είναι όμως της ώρας να τα πούμε αυτά. Και έτσι βλέπουμε ότι έχουμε, όπως λέει εδώ πολύ σωστά, «και νέας δε γενέσεως αρχή», ξεκίνημα, αρχή καινούργιας δημιουργίας. Λίγο πιο κάτω, όταν θα μας πει ότι ο Ιησούς Χριστός είχε ως τύπον τον Νώε, δηλαδή ο Νώε στέκεται τύπος του Ιησού Χριστού. Σε τι; Στο θέμα του ότι είναι δημιουργός νέας, καινής γενέσεως. Το λέγει λίγο πιο κάτω: «τον της Δευτέρας γενέσεως ποιητήν». Γιατί το Πνεύμα το Άγιο, λέει, «κατήλθεν επί τον αληθινόν Νώε».

Είναι ο αληθινός Νώε ο Ιησούς Χριστός. Γιατί λέγει «αληθινός»;

Ο Χριστός, στον 15ο κεφάλαιο εις τον Ιωάννη, λέγει: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Γιατί λέγει «η αληθινή»; Πάει να πει ότι προϋπήρξε μια άμπελος, η οποία, παρά προσδοκία, κατέληξε να μην είναι αληθινή, αλλά ψευτική, σκάρτη. Ξέρετε πώς ονομάζεται ο λαός του Θεού; Άμπελος. Τότε οι Εβραίοι. Μάλιστα, σε έναν ψαλμό δεν λέγει ότι εσύ, λέγει, ο Κύριος «μετήρες» —μετήρες ήτανε, περισπωμένη— «μετήρες», σήκωσες και μετέφερες την άμπελόν σου από την Αίγυπτον εις τον χώρον αυτόν, της γης της Επαγγελίας. Τι σημαίνει αυτό, ξέρετε; Άμπελος είναι ο λαός του Ισραήλ.

Ο λαός ο περιούσιος. Περιούσιος δεν θα πει αγαπητός, όπως μου λέγει ένας μαθητής που έχει το σχολικό του βιβλίο κάτι τέτοιο, και μάλιστα λέγει «οι Βυζαντινοί θεωρούντο περιούσιος λαός», με την έννοια ότι οι άλλοι ήσαν υποδεέστεροι. Δεν είναι αυτό. Περιούσιος δεν θα πει αγαπητός. Περιούσιος θα πει περιουσία, δηλαδή κτήμα, ιδιοκτησία. Ο λαός του Ισραήλ ήταν ιδιοκτησία του Θεού, δηλαδή περιούσιος, ήταν η περιουσία του Θεού. Να βγάλουμε αυτή την αντίληψη περί περιουσίου λαού. Και κατόπιν γίνεται ο νέος περιούσιος λαός, που είναι η Εκκλησία, θα το δείτε στη συνέχεια. Έτσι ο περιούσιος λαός, το χωράφι του Θεού, λέγεται και άμπελος.

Άμπελος δεν είναι η κληματαριά, αλλά είναι το αμπέλι. Έχει τα κλήματα μέσα, λέει το αμπέλι, το χωράφι. Γιατί λέγει σε ένα ψαλμικό στίχο —παραπονείται ο ψαλμωδός— «άφησες, Κύριε», λέει, «άγριον μονιόν», είναι το αγριογούρουνο, άφησες να τσαλαπατήσει τον αμπελώνα σου. Θυμηθείτε εκείνο που λέει ο επίσκοπος, είναι ψαλμικός στίχος, εκείνο που λέγει κρατώντας το δικέρι και το τρικέρι: «Κύριε, Κύριε, επίβλεψον επί την άμπελον ταύτην, ην εφύτευσεν η δεξιά σου». Ποια είναι η άμπελος αυτή; Είναι η παλαιά, του Ισραήλ; Όχι. Είναι η νέα άμπελος. Διότι η πρώτη άμπελος ήδη, παρά προσδοκία, κατέληξε να είναι τίποτα. Λέει ο Θεός:

«Φύτευσα άμπελον σωρήκ». Είναι ένα είδος σουλτανί, θα λέγαμε. Δεν είναι σουλτανί, παράδειγμα λέω. Ας πούμε σουλτανί, καλή ποιότητα, δηλαδή σπουδαίος σταφυλής. «Πώς εσύ», λέει, «έγινες άμπελος Σοδόμων και Γομόρρας», δηλαδή ποιότητος ψεύτικης, αμαρτωλής; Εγώ τέτοιο αμπέλι φύτευσα; Και εδώ βλέπει κανείς και την προαίρεση που υπάρχει, διότι ναι μεν ο λαός είναι ιδιοκτησία του Θεού, αλλά δεν είναι χωρίς προαίρεση. Αυτή αστόχησε, η άμπελος, και τώρα ο Χριστός έρχεται να δημιουργήσει νέα άμπελον, που θα είναι η νέα ιδιοκτησία του Θεού. Γι' αυτό ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η άμπελος

οι αληθινοί, όχι εκείνοι οι πρώτοι, της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά η αληθινή. Συνεπώς, εγώ που είμαι η αληθινή άμπελος, τότε δημιουργείται νέα περιουσία στον Θεό. Συνεπώς ο λαός της Εκκλησίας, δηλαδή οι χριστιανοί, είναι τώρα ο περιούσιος λαός. Και οι Βυζαντινοί θεωρούν αυτούς περιούσιον λαόν, περιούσιον λαόν. Όχι ότι αισθάνονται υπερήφανοι ότι είναι κάποιοι, ενώ οι άλλοι δεν ήσαν τίποτα, αλλά με την έννοια ότι η Εκκλησία —η Εκκλησία, όχι η Βυζαντινή, διότι μην ξεχνάτε, στο Βυζάντιο η Εκκλησία και η Πολιτεία συνέπιπτον, όπως και στην Ελλάδα Εκκλησία και Πολιτεία μέχρι τώρα τουλάχιστον συμπίπτουν— αρχίζουν όμως να μην συμπίπτουν πια.

Αυτό τελεσιουργείται στις ημέρες μας. Και συνεπώς ήταν ο περιούσιος λαός, δηλαδή η ιδιοκτησία του Θεού. Η Εκκλησία είναι ιδιοκτησία του Θεού. Αυτό να το καταλάβουμε, παρακαλώ. Έτσι, αληθινός Νώε είναι ο Κύριος, ενώ ο τύπος του Κυρίου είναι ο Νώε ο παλαιός. Και όλα τυπολογούνται, όπως ακριβώς και η Κιβωτός. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω εδώ. Εδώ, λέει ο Άγιος Κύριλλος, είναι τύπος της Εκκλησίας, και ούτω καθεξής. Προσέξτε κάτι πάρα πολύ σπουδαίο: όταν λέγει ότι ο Νώε ήτο «καινής γενέσεως αρχή», ενώ ο δεύτερος Νώε, ο αληθινός, είναι «της Δευτέρας γενέσεως ποιητής», εδώ υπάρχει μια πολύ μεγάλη διαφορά.

Τόση όση μεταξύ τύπου και ουσίας, συμβόλου και συμβολιζομένου. Πολύ μεγάλη διαφορά. Τι; Ο Νώε, όταν μπήκε στην Κιβωτό, ήταν η γυναίκα του, τα τρία του αγόρια και οι τρεις γυναίκες. Ήταν οχτώ ψυχές. Ο Νώε και η άλλη οικογένειά του δεν ήσαν παρά η ουσία, η ανθρωπίνη ουσία, που είχαν από τον πατέρα τους. Συνεπώς ο Νώε κουβαλάει και το προπατορικό αμάρτημα, δηλαδή την ουσία του Αδάμ, την κουβαλάει μαζί του. Όταν έρχεται όμως ο Χριστός, παίρνει —σας έχω πει και άλλη φορά αυτό— παίρνει από την ουσία της Παναγίας, άνευ σπέρματος ανδρός, ακριβώς διότι παίρνει και φτιάχνει καινούργια δημιουργία κατά οντολογικόν τρόπον. Ενώ ο Νώε δεν ήταν νέα δημιουργία κατά οντολογικόν τρόπον, ήταν απλώς νέα δημιουργία κατά ηθικόν, αν θέλετε, τρόπον. Άντε, όλοι πνίγηκαν και τώρα μένει αυτός ο άνθρωπος να φέρει έναν νέο κόσμο, αλλά μέσα στο κύτταρό του κουβαλάει τον παλιόν κόσμο. Ενώ ο Χριστός δεν παίρνει εκ σπέρματος, γι' αυτό εκ Παρθένου η γέννησις, διότι, αν έπαιρνε εκ σπέρματος την ανθρωπίνη του φύση, τότε δεν θα είχαμε καινούργια δημιουργία, οντολογική. Αλλά παίρνει από την Παναγία, και παίρνει από την Παναγία γιατί έπρεπε να πάρει από τη φύση μας, να μην είναι κάτι το αλλότριο και ταυτόχρονα να είναι καινούργια δημιουργία. Αυτό είναι τεράστιο.

Η μεγάλη διαφορά με τον Νώε. Και προσέξτε, μοναδικόν. Αν κάποιος σας πει ότι θα μπορούσε κανείς και με ένα άλλο θρήσκευμα να γνωρίσει κάποια μερικά πράγματα και να είναι καλός άνθρωπος, ναι, δεν έχω αντίρρηση, αν υποτεθεί ότι κάποια καλά πράγματα βρίσκονται όπου βρίσκονται. Οπότε θα μπορούσε κανείς να γίνει ένας πειθαρχημένος άνθρωπος κ.λπ. Σωτηρία όμως οντολογική δεν θα μπορούσε να έχει ποτέ. Ποτέ! Κάνουν το λάθος εκείνοι που λέγουν αυτά, το να νομίζουν ότι ο χριστιανισμός είναι απλώς μια ηθική ανανέωση. Ο χριστιανισμός δεν είναι ηθική ανανέωση. Είναι οντολογική ανανέωση.

Δυνάμει της σαρκός του Χριστού, που είναι όντως νέα δημιουργία. Αυτό είναι ο χριστιανισμός και δεν το ξέρουν αυτοί οι άνθρωποι. Γι' αυτό σου λέει: καλός είναι και ο χριστιανισμός, καλός είναι και ο βουδισμός και ο ινδουισμός και δεν ξέρω τι άλλο. Καλά είναι, μα δεν έχουμε οντολογική σωτηρία. Το αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί μου, αυτό; Είναι τρομακτικά μεγάλο. Τρομακτικά μεγάλο. Είναι μοναδικά μεγάλο. Ας το αντιληφθούμε, για να μην τον κατεβάζουμε τον χριστιανισμό και τον κάνουμε ότι είναι τα άλλα θρησκεύματα, που είναι απλώς φυσικές θρησκείες και δεν σώζουν. Ακόμη για την περιστερά, η οποία λέει «ανέστρεψε

προς αυτόν προς εσπέραν, έχουσα φύλλον ελαίας, ούτω, φασί, και το Πνεύμα το Άγιον κατήλθεν επί τον αληθινόν Νώε». Όπως λέει, επέστρεψε εκεί η περιστερά, έτσι και εδώ έρχεται εις τον Ιησού Χριστό. Εξάλλου, μας είπε στην αρχή ότι είναι μερικός τύπος, το κόσμιο όμικρον, μερικός τύπος ή «εις τύπον μερικόν», επίρρημα. Όπως λοιπόν επιστρέφει η περιστερά, έτσι και εδώ έρχεται η περιστερά επί τον Ιησού Χριστό. Ακόμη τυπολογεί και κάτι άλλο ο Άγιος Κύριλλος. Τυπολογεί ότι μέσα στην Κιβωτόν ήσαν ποικίλα ζώα. Αυτά τα ποικίλα ζώα «παντοίων γενών προαιρέσεις εις το αυτό συνάγοντα, ων τύπον έφερον αι διάφοροι των εν τη κιβωτώ ζώων καταστάσεις». Κάθε ζώο είχε τον τρόπο του. Κάθε ζώο δεν έχει τον τρόπο του; Ε, λοιπόν, ήταν τύπος των ανθρώπων που θα εισήγοντο εις την Εκκλησία, που ο καθένας είχε τον τύπο του και την προαίρεσή του. Και το καταπληκτικό είναι ότι, ενώ ο καθένας έχει τον τύπο του και την προαίρεσή του, στο τέλος, μέσα στην Εκκλησία, να παρατηρηθεί το εξής φαινόμενο: «Οι νοητοί λύκοι συμβόσκονται με τα αρνία». Οι νοητοί λύκοι, οι κακοήθεις άνθρωποι, βόσκουν μαζί με τα αρνάκια,

με τους καλοήθεις ανθρώπους. Τι θα πει αυτό; Οι άνθρωποι που είναι κακοήθεις λύκοι, αλλά τώρα έγιναν καλοήθεις, γιατί επίστευσαν εις τον Χριστό και απέβαλαν την παλιά τους προαίρεση και συμπεριφορά. Και, όπως λέει, είναι γραμμένο: «Ου η Εκκλησία έχει μοσχάριον και ταύρον και λέοντα άμα βοσκωμένους». Το λέει γι' αυτό και ο προφήτης Ησαΐας. Είναι στο 11ο κεφάλαιο του Ησαΐου και στο 65ο κεφάλαιο του Ησαΐου. Ώστε εδώ βλέπει κανένας πια ότι εκείνοι που μπαίνουν μέσα με τις ποικίλες προαιρέσεις στην Εκκλησία όλοι συμβόσκουν. Και το ακόμη ωραίο που λέγει εδώ: «Καθώς μέχρι σήμερον», λέγει, «βλέπομεν άρχοντας κοσμικούς υπό των εκκλησιαστικών αγομένους και διδασκομένους».

Βλέπουμε και σήμερα. Σας το είπα, το είχα πει μια περασμένη Κυριακή, την προπερασμένη Κυριακή, αν θυμάμαι καλά. Στη δίπλα, σε μια καρέκλα, κάθεται ο δήμαρχος της πόλεως και πλάι ο κλητήρας του δημαρχείου. Βλέπετε, πλάι πλάι. Αν έπρεπε, βέβαια, να καθίσουν σε κάποια τελετή, δεν θα μπορούσε ποτέ να καθίσει ο κλητήρας πλάι στον δήμαρχο. Είναι πολύ φυσικό. Μπες στην Εκκλησία, όμως: ο κλητήρας που πίστεψε στον Χριστό κάθεται πλάι στον δήμαρχο που πίστεψε στον Χριστό, και οι δύο δέχονται τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Ιδού που συναντάται η ισότητα των ανθρώπων. Είναι μικρό αυτό ή τεράστιο; Γι' αυτό, αγαπητοί μου, όλα αυτά τα προβλήματα περί ελευθερίας, περί ισότητας, περί, περί, περί, περί

μπορούσαν να είχαν λυθεί μέσα στην Εκκλησία. Αλλά επειδή, δυστυχώς, δεν τηρήθηκε ούτε θα τηρηθεί ο χριστιανισμός —δεν το λέγω εγώ, διότι ο Κύριος λέει ότι, πηγαίνοντας προς τα έσχατα, η αγάπη των πολλών ψυγήσεται, πολλοί θα είναι εκείνοι που θα σκανδαλιστούν για το πρόσωπό του, και λοιπά και λοιπά— δεν πάμε σε καλύτερες ημέρες, πηγαίνουμε σε χειρότερες ημέρες. Άρα, λοιπόν, η Βασιλεία του Θεού, στη μορφή που θα θέλαμε, δεν δύναται να πραγματοποιηθεί επί της γης, παρά μόνον εντός ημών, μόνο μέσα μας, στους κάποιους λίγους, αυτοί που αποτελούν το λείμμα των υπολοίπων, των πολλών χριστιανών. Και η Βασιλεία του Θεού θα βρει την πλήρη της πραγμάτωση όχι στον χώρον αυτόν, αλλά αυτό που λέμε η Βασιλεία των Ουρανών.

που πια θα έχουμε την πραγματικότητα, μετά την Ανάσταση των νεκρών. Κατήλθε τοίνυν, ὡς ἐξηγοῦνταί τινες, ἡ νοητὴ περιστερὰ ἐν καιρῷ τοῦ βαπτίσματος, ἵνα δείξῃ ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ διὰ ξύλου σταυροῦ σώζων τοὺς πιστεύοντας, ὁ μέλλων πρὸς ἑσπέραν διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ χαρίζεσθαι τὴν σωτηρίαν. Το Πνεύμα το Άγιον, λέει, κατέβηκε, σας το έλεγα την περασμένη Δευτέρα. Γιατί κατέβηκε; Για να αγιάσει τον Χριστό; Άπαγε. Να τον θεώσει; Άπαγε. Εννοείται την ανθρωπίνη φύση. Άπαγε.

Η ανθρωπίνη φύσις ήτο αγία και θεωμένη από τη στιγμή της συλλήψεως, διότι ήδη είχε θεωθεί η Θεοτόκος. Δεν είπε ο Άγγελος «καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται»; Λοιπόν, πότε θα εκαλείτο Άγιον; Ύστερα από τριάντα χρόνια, όταν θα γίνεται ο Ιορδάνης; Και συνεπώς ο Ιησούς Χριστός δεν ήτο Άγιος πριν από τα τριάντα του χρόνια; Άγιος με την έννοια χωρισμένος από την αμαρτία, τελείως χωρισμένος. Ετέθη μια απορία, είναι μια ευκαιρία τώρα εδώ κάτι να πω. Δεν θα την πω στην ώρα των αποριών την ερχομένη Δευτέρα. Ότι υπήρχε η περίπτωση, έστω και θεωρητική, ο Χριστός να αμαρτήσει ως άνθρωπος; Ούτε θεωρητική.

Υπήρχε η περίπτωση, ούτε θεωρητική ακόμη, να αμαρτήσει ο Χριστός. Γι’ αυτό αντιλαμβάνεστε, άλλη μια φορά θα το τονίσω, πόσο αμαρτάνουν εκείνοι οι οποίοι χαλκεύουν ταινίες τύπου Καζαντζάκη ή εκείνοι οι οποίοι πάνε να δουν τέτοιου τύπου ταινίες, για να δουν, λέγει, και την άλλη όψη. Μήπως τι; Να δούμε, λέει, μήπως υπάρχουν κι άλλες απόψεις. Σας το έλεγα, σαν να μην έχουμε σωστή πίστη στο πρόσωπο του Χριστού και πάμε να δούμε πως έκανε καμιά αμαρτία και τον τσακώσουμε να αμαρτάνει. Φρίκη φοβερά! Ο Χριστός, αγαπητοί μου, ήταν και χωρισμένος από την αμαρτία από συλλήψεως. Το σώμα του ήταν θεωμένο, το θυμόσαστε, το είχα πει την περασμένη φορά. Λοιπόν...

Υπήρχε αυτή η περίπτωση; Το Πνεύμα το Άγιο, όταν κατήλθε και κατέρχεται στους ανθρώπους, τους αγιάζει, τους καθαρίζει. Αλλά όταν κατήλθε στον Ιησούν, δεν κατήλθε για να καθαρίσει. Το λέει εδώ πολύ σαφώς ο Άγιος Κύριλος. «Ἡ νοητὴ περιστερὰ ἐν καιρῷ τοῦ βαπτίσματος». Δηλαδή κατήλθεν. Κατήλθε, τι είναι; «Ἵνα δείξῃ ὅτι οὗτός ἐστιν», για να δείξει ότι αυτός είναι. Ποιος; Ο Ιησούς. «Ὁ διὰ ξύλου σταυροῦ σώζων τοὺς πιστεύοντας». Αυτός που σώζει με το ξύλο του Σταυρού εκείνους οι οποίοι θα πίστευαν εις Αυτόν. Και μάλιστα «ὁ μέλλων πρὸς ἑσπέραν διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ χαρίζεσθαι τὴν σωτηρίαν». Τι εννοεί αυτό;

«Μέλλων πρὸς ἑσπέραν» είναι η ενάτη ώρα. Όταν ο Κύριος ελογχίσθη, μετά την ενάτη ώρα, ήταν νεκρός πια ο Κύριος, γιατί έπρεπε να πεθάνει πρώτα, και είχε εκεί πια τελειώσει το έργο του, το έργο της σωτηρίας, όταν είπε «Τετέλεσται». Τι «τετέλεσται»; Παρακείμενος. Τι «τετέλεσται»; Τι έχει τελειώσει; Το έργον. «Το έργον, Πάτερ μου», είπε στην αρχιερατική του προσευχή, «που μου ανέθεσες, το ετελείωσα». Αλλά το «ετελείωσα» ήδη ολοκληρούται επάνω στον Σταυρό. Τελείωσε το έργο της σωτηρίας, όπως λέγει, «ὁ μέλλων πρὸς ἑσπέραν διὰ τοῦ θανάτου αὐτοῦ».

Με το θάνατό του χαρίζεται τη σωτηρία. Και τότε, αφού πέθανε ο Χριστός επί του Σταυρού, το έργο είχε τελειώσει. Έρχεται ο Κεντυρίων, λογχίζει και βγαίνει το νερό και το αίμα, για να δείξει ότι με το θάνατό του μας χαρίζει τα μυστήρια της σωτηρίας, το βάπτισμα και τη Θεία Ευχαριστία.

Και πηγαίνουμε, αγαπητοί, στη δεκάτη παράγραφο.

«Περὶ μὲν τούτων ἴσως καὶ ἄλλως ἐξηγητέον». Εδώ τώρα ο Άγιος Κύριλος, στην επομένη παράγραφο, θα μας πει, όπως και στη μεθεπομένη κτλ., θα μαζέψει από την Καινή Διαθήκη ό,τι ειπώθηκε για το Πνεύμα το Άγιο. Όπου κρίνουμε, μπορούμε να κάνουμε μια μικρή ανάλυση σε αυτά τα οποία λέγει ο Κύριος για το Πνεύμα το Άγιον. Και εδώ λέει: «Περὶ μὲν τούτων ἴσως καὶ ἄλλως ἐξηγητέον». Για όλα αυτά ίσως, λέγει, και διαφορετικά μπορούν να εξηγηθούν. Δηλαδή έρχεται να παραθέσει όλα αυτά που σας είπα. «Αὐτοῦ δὲ τοῦ Σωτῆρος καὶ νῦν ἀκουστέον τῶν περὶ Ἁγίου Πνεύματος ῥημάτων».

Θα ακουστούν και εκείνα που είπε ο Χριστός για το Πνεύμα το Άγιον. «Φησὶ γάρ· ἐὰν μή τις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος, οὐ μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βασιλείαν τοῦ Θεοῦ». Εκείνος ο οποίος, λέει, δεν θα γεννηθεί από το νερό και το Πνεύμα, στη Βασιλεία του Θεού δεν θα μπει. Και τι εννοεί νερόν; Είναι το Βάπτισμα. Και τι εννοεί Πνεύμα; Το Άγιον Πνεύμα. Πρέπει λοιπόν ο άνθρωπος, για να μπει στη Βασιλεία του Θεού, να αναγεννηθεί δι’ ύδατος και Πνεύματος. Πότε παίρνουμε το Πνεύμα το Άγιο; Κατά τη Βάπτισή μας. Αλλά, ρωτήσετε, χωρίς να σχολιάσω περισσότερο το χωρίον αυτό, ένα σημείο μόνο.

Θα έπρεπε να σωθεί ο άνθρωπος με το νερό; Δηλαδή, αν δεν βαφτιστώ, δεν μπορώ να έχω το Πνεύμα το Άγιον; Η Γραφή μάς λέει όχι. Είναι σαφής ο λόγος του Κυρίου. Ούτε το Πνεύμα του Θεού έχεις ούτε στη Βασιλεία του Θεού μπαίνεις, διότι αν είχες το Πνεύμα του Θεού, θα εισήρχεσο στη Βασιλεία του Θεού. Άρα λοιπόν δεν το έχεις. Πρέπει να προηγηθεί το βάπτισμα. Και τι είναι το βάπτισμα; Θυμηθείτε μια καθηγήτρια της Παντείου, πώς τη λέγανε, μακαρίτισσα, όταν είχε πει ότι είναι γελοίο το βάπτισμα. Γελοίον το βάπτισμα. Το ενθυμείστε; Δεν είναι πολύς καιρός, κάνα δυο χρόνια, τρία-δύο, κάπου εκεί γύρω. Γελοίο το βάπτισμα. Γελοίο, αγαπητοί μου, γελοίο το θεώρησε και ο...

Στρατηγός των Σύρων, πώς τον έλεγαν; Εκείνος ο Νεεμάν. Νεεμάν ελέγετο. Αυτός ο άνθρωπος, όταν πήγε να καθαριστεί από τη λέπρα του, ο προφήτης Ελισσαίος τού είπε να πάει να κάνει επτά λουτρά στον Ιορδάνη ποταμόν. Γελοία απάντηση, αλήθεια. Σαν να πάτε στον γιατρό, να έχετε μια βαριά αρρώστια και να σας πει να κάνετε στην μπανιέρα σας ή στη θάλασσα επτά μπάνια και θα περάσει αυτό. Μα, μπορούσε να περάσει με αυτά τα μπάνια η λέπρα; Δεν ήτανε αυτό καθεαυτό το μπάνιο. Ήτανε η πίστη. Συνεπώς, όταν θα γίνει το βάπτισμα με το νερό...

Με το νερό, γιατί έτσι το θέλει ο Θεός. Αφού το θέλει ο Θεός, εγώ ποιος είμαι που θα του γίνω σύμβουλος να είναι κάτι διαφορετικό; Αυτό σημαίνει ότι πιστεύω. Διότι θα λέει κάποιος: Πώς θα φύγει ο ψυχικός ρύπος; Πώς θα φύγει το προπατορικό αμάρτημα με το νερό; Ναι, αγαπητοί, όπως και στον Νεεμάν τον Σύρο τελικά έφυγε η λέπρα. Πρώτα θύμωσε, θύμωσε, είπε και αυτός ότι είναι γελοία υπόθεση. Μετά του λένε οι υπηρέτες του: Δεν σου είπε κανένα άλλο πράγμα ο προφήτης, δοκίμασέ το. Το έκανε και τώρα πέτυχε. Τύπος του βαπτίσματος. Τι είναι το νερό καθ’ εαυτό; Όχι, αγαπητοί, είναι η πίστη. Σε τι, εν προκειμένω; Στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Θα πιστέψεις στον Χριστό, στην Αγία Γραφή. Να πιστεύεις στον...

Να έρθει το Πνεύμα το Άγιο, διότι αν δεν πιστέψεις εσύ στον Χριστό, το Πνεύμα το Άγιο δεν έρχεται. Και η πρώτη πράξις πίστεως είναι να βαπτιστείς, δηλαδή να αποδεχτείς εκείνο που λέει ο Χριστός. Το απεδέχθης, σώθηκες. Μόνο αυτό το σημείο πήρα από αυτό το χωρίο του Κυρίου, δεν παίρνω τίποτα άλλο, γιατί σας είπα, αν έπρεπε να μένω με κάθε χωρίο και να λέμε πολλά, δεν τελειώναμε ποτέ. «Καὶ παρὰ τοῦ Πατρός· πόσῳ μᾶλλον ὁ Πατὴρ ὁ ἐξ οὐρανοῦ δώσει Πνεῦμα Ἅγιον τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν». Άλλο χωρίο είναι, από τον Λουκά 11,13. Δεν λέω ενδέκατον για λόγους οικονομίας χρόνου. 11,13. Εδώ τι;

Εάν, λέγει, ζητάει κανείς από τον Πατέρα Πνεύμα Άγιον, πόσο περισσότερο θα το δώσει ο Πατήρ, το Πνεύμα το Άγιον. Σε ποια περίπτωση το λέει αυτό; Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση που θα ζητούσαμε κάτι από το Θεό. «Κύριε, σώσε μας», δηλαδή σώσε μας, γλίτωσέ μας από έναν κατακλυσμό, από έναν πόλεμο. Αυτό το «σώσε μας» με αυτή την έννοια, από μια αρρώστια. Κύριε, τούτο ή εκείνο, δώσε μας να φάμε. Εάν, λέγει, μας είπε ο Κύριος να ζητούμε αυτά και θα μας τα δώσει ο Θεός, πόσο περισσότερο θα δώσει εκείνο που αξίζει να ζητούμε, και αυτό δεν είναι παρά το Πνεύμα το Άγιον.

Αγαπητοί Αγαπητοί, δεν ξέρω εάν ζητούμε από το Θεό αυτά που ζητούμε. Πιστεύω, στην προσευχή μας, για το επάγγελμά μας, για το σχολείο μας, αν είναι παιδιά, για τις εξετάσεις μας, για την υγεία μας, για τούτο, για εκείνο, χίλια πράγματα ζητούμε. Εσκεφθήκατε ποτέ ότι πρέπει να ζητούμε το Πνεύμα το Άγιον; Αν έπρεπε αυτή τη στιγμή να σας πω —δεν το ζητώ να το κάνετε, αλλά αν έπρεπε υποθετικά— σηκώστε το χέρι σας: Ποιοι από εσάς ποτέ στην προσευχή σας είπατε «Πατέρα, δώσε μου το Πνεύμα σου το Άγιο»; Δεν ξέρω ποιοι θα σήκωναν το χέρι τους. Φοβάμαι ότι πάρα πολύ λίγοι. Πιστεύω ότι δεν το σκεφτήκαμε να το κάνουμε αυτό. Και όμως, αν έχουμε κάτι ανάγκη, είναι το Πνεύμα το Άγιον. Γι’ αυτό σας παρακαλώ πολύ...

Ό,τι θέλετε. Ο Κύριος μάς είπε να ζητούμε ό,τι έχουμε ανάγκη, αλλά πρώτιστα το Πνεύμα το Άγιον. Και αν έχουμε το Πνεύμα το Άγιον, τότε θα έχουμε όλα τα άλλα. Φεύγω και από το χωρίον αυτό. Αυτό που βάζει «καὶ ὅτι», τι θέλει να πει; Ότι ο Χριστός είπε και αυτό το χωρίον. Είπε και αυτό το χωρίον: «Τὸν Θεὸν ἐν Πνεύματι προσκυνεῖν δεῖ». «Ἀλλ’ ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἐστιν, ὅτε οἱ ἀληθινοὶ προσκυνηταὶ προσκυνήσουσι τῷ Πατρὶ ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ· καὶ γὰρ ὁ Πατὴρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτόν. Πνεῦμα ὁ Θεός, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν».

Το είπε ο Κύριος στη Σαμαρείτιδα γυναίκα, όταν υπήρξε εκείνη η γνώμη της, όπως εξάλλου ελέγετο από τους Σαμαρείτες, και ήρχετο ως αντίθεση η γνώμη της με εκείνο που έλεγε ο Κύριος: Ότι εσείς οι Ιουδαίοι λέτε ότι πρέπει να προσκυνούμε το Θεό εις τα Ιεροσόλυμα. Εμείς λέμε ότι πρέπει να προσκυνούμε το Θεό εις το όρος Γαριζίν. Ποιος είναι ο πιο σωστός; Και τότε ο Κύριος απαντάει: «Σε βεβαιώνω, ὦ γύναι, ότι ο Θεός είναι Πνεύμα και τοὺς προσκυνοῦντας Αυτόν ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν». Γιατί δεν τους λέει προσκυνητάς θέλει ο Θεός; Προσέξτε αυτό το σημείο: να προσκυνούν τον Θεό...

Εμπνεύματι και αληθεία.

Το «ἐν Πνεύματι» δεν θα το έβαζε ο Άγιος Κύριλος, εάν εννοούσε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης το πνεύμα του ανθρώπου. Προσέξτε, το πνεύμα του ανθρώπου. Δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: Δεν είναι λάθος να το πούμε, αλλά δεν είναι όμως αυτή η βαθιά ερμηνεία. Αν πούμε ότι θα προσκυνείς τον Θεό με το πνεύμα σου, πνευματικά, με το πνεύμα το δικό σου, το δικό σου πνεύμα, αλλά και ἐν ἀληθείᾳ, θα το λέγαμε ορθόδοξα. Αυτό θα ήταν μια ανθρώπινη, θα λέγαμε, διάσταση. Δεν θα κάναμε λάθος αν το λέγαμε, αλλά δεν είναι όμως αυτή η σωστή, βαθιά ερμηνεία του χωρίου. Ήδη ο ιερός Χρυσόστομος λέγει αυτό το οποίο ήδη ο Άγιος Κύριλλος το θέτει.

Αν δεν εννοούσε το Πνεύμα το Άγιον, ξαναλέγω, δεν θα χρησιμοποιούσε το χωρίον αυτό. Παίρνει την ως πρώτη. Είναι πολύ ωραίο, είναι πάρα πολύ ωραίο. Προσέξτε εδώ. Έχει πολλή θεολογία. Προσκυνώ τον Πατέρα ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ. Θα πει: Προσκυνώ τον Πατέρα ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι. Διότι δεν μπορώ να προσκυνήσω τον Πατέρα εάν δεν έχω το Πνεύμα του Θεού. Συνεπώς, ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι προσκυνώ τον Πατέρα. Αλλά δεν μπορώ να προσκυνήσω τον Πατέρα, εάν αυτό δεν συμβαίνει και ἐν ἀληθείᾳ. Είναι δοτική. Δηλαδή και με την αλήθεια. Ποια αλήθεια; Όχι την Ορθοδοξία.

Αλήθεια ξέρετε ποιος είναι; Είναι ο Χριστός. Ο Χριστός είπε «Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια». Συνεπώς τώρα, αν πρέπει να το μεταφράσουμε, θα το μεταφράζαμε έτσι: Ότι ο Πατήρ προσκυνείται ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Και πράγματι αυτό είναι. Ακούστε τη συμφωνία της Γραφής. Κανείς, λέει, δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά διά του Ιησού Χριστού. Συνεπώς δεν μπορείς, όχι να προσκυνήσεις, ούτε καν να προσεγγίσεις τον Πατέρα παρά διά του Ιησού Χριστού. Άρα ο Χριστός εδώ λέγεται αλήθεια. Είναι και κρυμμένο. Πόσα τέτοια κρυμμένα έχει η Αγία Γραφή...

Να κάνει προσεκτικούς εκείνους που περπατάνε πάνω στο έδαφός της και να αντιληφθούν τι κρύπτεται εις το υπέδαφός της. Έτσι λοιπόν δεν μπορώ να προσκυνήσω τον Πατέρα εάν δεν πιστέψω, δηλαδή, εις τον Ιησού Χριστόν. Δεν γίνεται, διότι λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Εκείνος που δεν έχει τον Υιόν, ούτε τον Πατέρα έχει». Το λέει σαφέστατα. Άρα λοιπόν δεν φτάνω στον Πατέρα εάν δεν περάσω διά του Υιού. Γι’ αυτό ο Υιός λέγεται και Οδός. «Εγώ είμαι η Οδός». Και όταν λέγει Οδός, σημαίνει ο τρόπος. Και ποια είναι αυτή η Οδός, ξέρετε; Το λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, ότι ενεκαίνισε ο Υιός «ὁδὸν πρόσφατον». Ποια είναι αυτή η πρόσφατη;

Πρόσφατος οδός. «Ὁδὸν πρόσφατον». Πρόσφατος θα πει καινούργια, φρέσκια, φρέσκια, φρέσκια οδός, φρέσκος δρόμος, «τοῦτ’ ἔστιν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ». Η σάρκα είναι η ανθρωπίνη φύση. Βλέπετε; Δεν πάω στον Πατέρα εάν δεν αποδεχθώ την ενανθρώπηση του Υιού.

Βλέπετε; Μετά, ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι. Τι σημαίνει αυτό; Δεν μπορώ να πλησιάσω τώρα και τον Πατέρα ούτε τον Υιόν, εάν δεν έχω το Πνεύμα του Θεού. Τι λέγει; Το λέει ο Απόστολος Παύλος: «Οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν Κύριον Ἰησοῦν, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ». Κανείς δεν μπορεί να ονοματίσει τον Υιόν...

Τον Ιησού Χριστόν ως Υιόν του Θεού και Θεόν... Κύριον — αυτό θα πει Κύριος, Θεός — παρά μόνο με το Πνεύμα το Άγιο. Δεν μπορώ λοιπόν να προσεγγίσω τον Πατέρα και δεν μπορώ να προσκυνήσω παρά μόνο ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ. Αυτή είναι η σωστή ερμηνεία αυτού του χωρίου, η πιο βαθιά ερμηνεία. Και προχωρούμε. «Καὶ πάλιν· εἰ δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια». Εγώ, λέει, αν εκβάλλω τα δαιμόνια ἐν Πνεύματι Θεοῦ, τι σημαίνει; Σημαίνει ότι το Πνεύμα το Άγιον συνεργούσε εις τα θαύματα του Χριστού, μεταξύ των οποίων ήταν και η απομάκρυνση, η εκβολή των δαιμόνων.

Ώστε το Πνεύμα το Άγιον είναι με τον Ιησού Χριστό πάντοτε. Βλέπετε; Δηλαδή με την ανθρωπίνη φύση του Χριστού, διότι η Θεία Φύσις, Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, είναι αχώριστα, είναι μία ουσία. Θυμόσαστε που σας είχα πει, όταν πάλι κάτι λέγαμε για το Άγιο Πνεύμα, ότι ο Άγιος Τριαδικός Θεός, που ενεφανίσθη στον Αβραάμ, ο ένας Άγγελος έμεινε με τον Αβραάμ και οι δύο κατέβηκαν κάτω εις τα Σόδομα, που είναι τύπος του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, που κατέρχονται εις τον κόσμο και είναι και οι δύο μαζί. Δεν θα το ξαναπώ τώρα βέβαια. Θυμηθείτε, το είχαμε πει. Ώστε βλέπει κανένας εδώ ότι το Πνεύμα το Άγιο συνεργεί εις τα θαύματα. Παρακαλώ, κρατήσετε αυτό το σημείο. Να δείτε!

Συνέπεια του πράγματος. Διά τούτο λέγω υμίν, πάσα αμαρτία και βλασφημία αφεθήσεται τοις ανθρώποις, η δε του Πνεύματος βλασφημία ουκ αφεθήσεται. Και ος αν είπη λόγον κατά του Υιού του ανθρώπου, αφεθήσεται αυτώ· ος δ' αν είπη λόγον κατά του Πνεύματος του Αγίου, ουκ αφεθήσεται αυτώ.

Ούτε εν τω αιώνι τούτω, ούτε εν τω μέλλοντι. Είπε ακόμη ο Κύριος ότι όποιος βλασφημεί κατά του Αγίου Πνεύματος, συγχώρεση δεν έχει. Τώρα ξέρω, όπως το ξέρουν όλοι οι πνευματικοί αυτό, την ερχομένη Δευτέρα θα μου έρθουν κάμποσοι να μου πουν...

Και εκείνοι κάποια λίγο θα πάνε σ' άλλους πνευματικούς. «Πάτερ μου, φαίνεται ότι βλασφήμησα κατά του Αγίου Πνεύματος και δεν σώζομαι». Αυτό κολλάει σαν βδέλλα στο μυαλό του ανθρώπου. Απορρίψατέ το, δεν είναι αυτό. Απορρίψατέ το, σας παρακαλώ. Το καταλάβατε; Για να μην υποφέρετε. Όσες φορές ή το διάβασαν οι ίδιοι στην Αγία Γραφή ή το άκουσαν σε ομιλία, κολλάει αυτό σαν βδέλλα και νομίζουν ότι έχουν βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος, ταράσσονται, απογοητεύονται ότι πια δεν θα σωθούν. Δεν είναι αυτό. Ακούσατε τι είναι. Όποιος, λέει, βλασφημήσει τον Υιόν, βλασφημία κατά του Υιού, τότε, λέγει, αυτός μπορεί να συγχωρεθεί. Εκείνος που κατά του Αγίου Πνεύματος βλασφημεί δεν συγχωρείται.

Περί τίνος πρόκειται; Είναι αλήθεια ότι βλασφημία, βεβαίως, δεν είναι αυτές οι βλαστήμιες που λέμε στην αγορά, αλλά λέγονται και στα σαλόνια, με συγχωρείτε, και νομίζουμε ότι είναι μόνο στην αγορά και στα πεζοδρόμια. Είναι και στα σαλόνια και στα σπίτια και στις κρεβατοκάμαρες και παντού, όταν βλασφημούν άνδρες και γυναίκες στα θεία. Ναι, ναι, και γυναίκες, και γυναίκες, ναι. Χειρότερα από τους άνδρες οι μοντέρνες γυναίκες. Αν θέλετε να πάρετε ένα μικρό δείγμα, πηγαίνετε έξω από το σχολείο, έξω από ένα λύκειο, όταν σχολάνε τα κορίτσια και τα αγόρια, να δείτε πώς μιλάνε και βλασφημούν τα κορίτσια. Πηγαίνετε, εδώ που έχουμε και τα λύκεια. Πάρετε ένα δείγμα. Το ενθυμείσθε; Εγώ το έχω ακούσει με τ' αυτιά μου. Λοιπόν, προσέξτε τα. Ούτε αγόρια να ήσαν. Αμαξάδες παλιοί. Προσβάλλουμε και το επάγγελμα του αμαξά, μάλιστα. Το προσβάλλουμε.

Δεν είναι αυτό. Είναι η βλασφημία τύπου Καζαντζάκη ή και όλων των αθέων, όταν αρνείσαι ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Θεός που έγινε άνθρωπος. Αυτό έχει, λέει, συγχώρηση. Ό,τι έλεγε ο Άρειος. Ο Άρειος μπορούσε να συγχωρευτεί πριν πεθάνει. Αναμφισβήτητα μπορούσε να συγχωρευτεί. Τι σημαίνει; Επειδή έβλεπαν οι άνθρωποι την ανθρωπίνη φύση, το μυαλό τους δεν μπορούσε να το χωρέσει ότι ο Θεός έγινε άνθρωπος. Δεν μπορούσε αυτό. Για να το χώραγε το μυαλό, έπρεπε να μελετούσαν την Παλαιά Διαθήκη, για να τους βεβαιώσουν οι προφήτες ότι όντως, όντως, όντως ο Γιαχβέ, ο Κύριος, έγινε άνθρωπος. Όντως, όντως. Κατά τα άλλα είναι πολύ φυσικό. Το ανθρώπινο μυαλό δεν το χωράει αυτό και...

Απορρίπτει. Αυτός που θα μετανοήσει, λέγει, από μια τέτοια του πλάνη και απιστία, συγχωρείται. Εκείνος όμως που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος δεν συγχωρείται. Τώρα, γιατί κατά του Αγίου Πνεύματος και τι είναι ο τρόπος; Το μυστικό είναι το εξής: δηλαδή, το βάρος πέφτει στο ότι ο Θεός ενήργει τα θαύματά Του εν Αγίω Πνεύματι. Αυτόν τον λόγο που τον είπε, θυμηθείτε πότε τον είπε ο Κύριος. Όταν, λέγει, κάποτε θεράπευσε έναν δαιμονισμένον και είπαν οι άνθρωποι, οι Εβραίοι τότε, οι άρχοντες το είπαν: «Εν τω άρχοντι των δαιμονίων εκβάλλει τα δαιμόνια», ότι έχει βοηθό και συνεργό τον διάβολο και βγάζει τα δαιμόνια.

Βέβαια, ο Κύριος έδωσε και μία απόδειξη, διότι λέγει: «Αν με τον άρχοντα των δαιμονίων βγάζω τα δαιμόνια, τότε το βασίλειο, η βασιλεία, λέει, η επικράτεια του σατανά έχει τέλος». Γιατί, αν ο διάβολος βγάζει τον διάβολο, τότε είναι όπως ακριβώς ένα κράτος που γίνεται εμφύλιος πόλεμος και έχουμε διάλυση. Τότε, λοιπόν, δεν χρειάζεται τίποτα άλλο. Ο διάβολος μπήκε στον δρόμο να αυτοδιαλυθεί, αν οι δαίμονες στρέφονται εναντίον των δαιμόνων. Δηλαδή, άτοπον, άτοπον. Έδωσε αυτή την απόδειξη. Άτοπον. Αλλά μετά ευθύς λέει ο Κύριος: «Δεν θα αφεθεί στον αιώνα, ούτε τον παρόντα ούτε τον μέλλοντα, μια τέτοια βλασφημία». Πού η βλασφημία; Το ότι μπορούσαν... Προσέξτε καλά να δείτε τι είναι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος.

Μπερδεύουν τις πηγές. Η πηγή των θαυμάτων του Χριστού ήταν το Άγιο Πνεύμα. Η πηγή του πνευματισμού, που κάνει τέρατα και σημεία ο πνευματισμός, ποια είναι; Ο διάβολος. Όταν μπερδεύεις τις πηγές, αλλά τις μπερδεύεις εκούσια βουλήσει και το ξέρεις ότι τις μπερδεύεις — υπογραμμίζω, το ξέρεις ότι τις μπερδεύεις — μόνο και μόνο για να πετύχεις κάτι, αυτό που θα σας πω λίγο πιο κάτω, αυτό, λέει, δεν έχει συγχώρεση. Διότι λες ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι διάβολος. Είναι φοβερό πράγμα. Είναι φοβερό πράγμα.

Κάποιος να μπερδέψει ένα φαινόμενο του πνευματισμού με κάτι που ανήκει σε θαύμα του Θεού. Καμιά φορά, όχι μόνο να το μπερδέψουμε, αλλά και αμφιβάλλουμε. Λέμε τώρα: «Από τον Θεό είναι αυτό ή δεν είναι; Μήπως το εργάζεται αυτό ο διάβολος;» Είναι πολύ φυσικό. Και εγώ θα σας έλεγα να είμεθα επιφυλακτικοί. Να λέμε: «Ας μη σπεύσουμε να το αποδεχθούμε». Καμιά φορά και ο διάβολος κάνει τέτοια πράγματα.

Είναι αυτό; Όχι. Τι είναι τότε; Κι αν μάλιστα, από μία ίσως υπερβολική προσοχή μας, ένα θαύμα του Θεού είπαμε ότι είναι πνευματιστικό φαινόμενο, με αγαθήν προαίρεσην εννοείται, από υπερβολική, θα έλεγα, προσοχή μας, μήπως τότε βλασφημώ κατά του Αγίου Πνεύματος; Όχι. Τότε τι;

Αγαπητοί μου, οι Εβραίοι, οι άρχοντες... Ήξεραν πολύ καλά ποιος ήταν ο Ιησούς.

Μπορούσαν... Μπορούσαν να αποδεχθούν τον Ιησού και τα θαύματά Του. Αλλά «διά φθόνον», λέει, «παρέδωκαν αυτόν», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Τι σημαίνει; Αισθάνοντο ότι χάνουν το κύρος των και την εξουσία των επί του λαού, όταν ο Ιησούς πια είναι το πρόσωπο της ημέρας και τον ακολουθεί ο λαός. Ο Θεός. Έπρεπε, λοιπόν, να συκοφαντήσουν. Ήταν το συνειδητόν συνειδητών μπερδεμάτων των πηγών, το συνειδητόν: να ξέρεις ότι είναι από τον Θεό και...

Έλεγαν οι άλλοι άνθρωποι, δεν έλεγαν ότι «εις τον αιώνα δεν είδαμε να ανοίγονται μάτια τυφλών»; Το έλεγαν αυτοί οι άνθρωποι, το έλεγαν. Αυτοί όμως: «Όχι, θα διαστρέψω την αλήθεια συνειδητά». Για να το πάρετε σαν μια καλύτερη εικόνα, γιατί πολλές φορές χρησιμοποιώ αυτή την εικόνα, είναι η εξής ως εικόνα: όταν πήγαν οι στρατιώτες και είπανε στους Εβραίους, στους άρχοντες, ότι ο Χριστός, ο Ιησούς, ανέστη, εκείνοι άκουσαν την είδηση. Είπαν για τον σεισμό, κατατρομαγμένοι άνθρωποι. Τι έκαναν; Τους έδωσαν χρήματα να πουν ότι δεν είναι έτσι αλλά αλλιώς. Τι έκαναν εδώ; Διαστροφή. Διαστρέφουν τα γεγονότα. Ότι όχι, δεν αναστήθηκε.

Έκλεψαν οι μαθητές εν καιρώ νυκτός. Μήπως επιτέλους θα είχαν καμία δυνατότητα να μετανοήσουν λίγο αργότερα; Οι άρχοντες που εχάλκευσαν αυτό το ψέμα της κλοπής, τη θεωρία της κλοπής, η οποία, όπως σημειώνει ο Ευαγγελιστής, μέχρι σήμερα, λέει, υπάρχει αυτή η θεωρία. Θα σας έλεγα μέχρι σήμερα, 1988, όχι μέχρι τότε που γράφει το Ευαγγέλιο ο Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, όποιος είναι, αλλά μέχρι σήμερα υπάρχει αυτή η θεωρία. Εκείνοι που θέλουν να την υποστηρίζουν, τη θεωρία αυτή. Τι δηλαδή; Τι δηλαδή; Οι άνθρωποι αυτοί ήθελαν να εξαφανίσουν τον Ιησούν, διότι ήθελαν να κρατούν τη θέση τους. Και όταν ήρθε η Πεντηκοστή και είδαν τα θαυμάσια του Αγίου Πνεύματος, τότε...

Πίστεψαν. Όσοι δεν σκέφτηκαν όπως σκέφτηκαν οι άρχοντες, αυτοί πίστεψαν. Αυτοί, 5.000 άνθρωποι, επίστευσαν εις τον Χριστό. Οι άρχοντες που εσκέφτηκαν έτσι πίστεψαν; Όχι. Αντιθέτως, και τους Αποστόλους τους έβαλαν στη φυλακή, ενθυμείσθε, στις Πράξεις που αναλύουμε, και αφού τους έδειραν, τους παρήγγειλαν να μην κηρύξουν αυτό το όνομα. Γιατί; Διότι δεν ήθελαν, διότι δεν τους συνέφερε. Συνέφερε, ήταν δηλαδή κατασκευασμένο πράγμα. Αυτό είναι η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος. Έχει πολλές διαστάσεις. Μια είναι και η εξής: η αμετανοησία. Θα μου πείτε: «Μα, σας το είπα, αυτό που σας έλεγα τόση ώρα, αυτό είναι». Ναι, το ίδιο είναι. Σας το λέω εγώ όμως...

Ακριβώς. Λέμε, έρχεστε και λέτε: «Μήπως εβλασφήμησα;» Όχι, δεν εβλασφήμησες. Βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος είναι η αμετανοησία, όταν φεύγεις από τον παρόντα κόσμο και δεν έχεις μετανοήσει ή δεν θες να μετανοήσεις. Μη μου πείτε — κάποια κυρία θα μου πει: «Ο σύζυγός μου δεν θέλει να μετανοήσει». Περιμένετε. Άμα πεθάνει και φύγει αμετανόητος, τότε θα το πούμε αυτό. Αυτό. Τώρα όμως δεν μπορούμε να το πούμε αυτό. Πόσοι είναι εκείνοι που μετενόησαν και μάλιστα έγιναν λαμπροί άνθρωποι, λαμπροί άνθρωποι, σπουδαίοι άνθρωποι έγιναν και ξεπέρασαν πολλούς που είχαν προ πολλών ετών μετανοήσει. Δεν μπορούμε, λοιπόν, εύκολα να το πούμε. Ευχαριστούμε. Συνεπώς, τι είναι; Το αμετανόητον είναι βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος. Αυτό λέγουν οι Πατέρες και είναι το προηγούμενο. Τι σας είπα; Οι άρχοντες τι έκαναν;

Έμεναν αμετανόητοι και όχι μόνο αμετανόητοι, αλλά επέμεναν στη διαστροφή. Αυτό είναι το φοβερό. Και για να τελειώσουμε την παράγραφο, να σας πω και κάτι. Λέει, πράγματι έτσι το γράφει η Αγία Γραφή, είναι στον Ματθαίο 12, 31-32 στίχοι. Λέει: «Ουκ αφεθήσεται αυτώ», το βεβαίωσε ο Κύριος, «ούτε εν τω αιώνι τούτω», στην παρούσα ζωή, «ούτε εν τω μέλλοντι». Τίθεται το ερώτημα: τότε θα υπήρχε περίπτωση να συγχωρηθεί κανείς στον μέλλοντα αιώνα; Με ένα παραθυράκι συγχωρείται κανείς. Δεν θα σας πω πιο πολλά, παρά μόνο ότι αυτό το παραθυράκι, ότι αφού δεν συγχωρείται στον μέλλοντα αιώνα, θα πει ότι, αν κανείς δεν βλασφημήσει, δύναται να συγχωρεθεί στον μέλλοντα αιώνα. Βγαίνει φυσικό πολύ...

Φυσικό βγαίνει. Είναι η περίπτωση των μνημοσύνων που κάνουμε, που ίσως, αν θέλει ο Θεός, κάποιον μπορεί να τον δικαιώσει. Εάν δεν πρόλαβε να κοινωνήσει, εάν δεν πρόλαβε τούτο ή εκείνο, εάν είχε μικρά αμαρτήματα, αλλά επαφίεται μόνον εις τον Θεό. Γι' αυτό η Εκκλησία μας τελεί και μνημόσυνα υπέρ των κεκοιμημένων. Ο Κύριος να σας ευλογεί.