Catecheses of St Cyril 138 | 21-11-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Catechesis. Its subject is the Holy Spirit. Last time, we saw the various names of the Holy Spirit that he mentioned, names which, of course, arise from the gifts of the Holy Spirit. Thus Isaiah speaks of the spirit of wisdom, the spirit of understanding, the spirit of counsel, the spirit of might and knowledge, and so forth. For the Holy Spirit gives wisdom, understanding, might, knowledge, and the rest. We saw, then, that the names of the Holy Spirit are very many. And as we know, when speaking of God, there is, in essence, no name for God. There cannot be, because a name defines, but God cannot be defined.

If we say “table,” it can be defined. If we say “tape recorder,” it can be defined. If we say “human being,” a human being can be defined. Do you understand what I mean? It can be defined; I need not explain further. God cannot be defined. Indeed, the word “definition” comes from the verb “to define.” But a definition is finite. It says, “This object is this, this, and this”—and that is the end of it. A human being... But God cannot be defined, because God is not finite. How could God be defined? What is God? There is no definition. He has many names precisely because He has no name. When do we give something many names? When we cannot give it a single name. Take an example from ordinary human life. If you ask someone to describe something to you...

Can he define that thing for you? If he is not very educated, he will use roundabout descriptions. And such descriptions, we might say, are nothing other than many names. In the same way, God has many names precisely because He has no name; and He has no name because He cannot be defined. This is why Saint John of Damascus says that God is many-named because He is nameless. This is what we considered last time. And here Saint Cyril particularly emphasizes and tells us where the Holy Spirit acted, in which persons, and so forth. If you remember, in the previous lesson, the sixteenth catechesis, he mentioned a great multitude of names...

And, of course, examples of people who had the Spirit of God. Now he turns to the New Testament, beginning with the person of the Most Holy Theotokos. What you are about to hear is magnificent. It is magnificent, my dear friends. I shall read. Paragraph six. Those of you who have books, it is on page 218, at number 31, where the numbers appear in the margin: “This is the Holy Spirit who came upon the Holy Virgin Mary.” This very same Holy Spirit came upon the Holy Virgin Mary. “For since He who was to be born was Christ, the Only-begotten, the Power of the Most High overshadowed her, and the Holy Spirit came upon her and sanctified her, so that she might be able to receive Him through whom all things came into being.” Let us remain at this point, for it contains a great wealth of meaning. He says that because Christ, the One to be born, was the Only-begotten, He then had to take flesh—that is, to take on human nature—since within the whole Mystery of the Incarnation there would be...

The three Persons of the Holy Trinity. Who is the first Person? It is God, who here is called the Most High. And where is the Son, who comes to the Theotokos? He is indicated by the word “Power.” Listen to how it is expressed further down, at the bottom of the page. The angel said: “The Holy Spirit will come upon you, and the Power of the Most High will overshadow you; therefore, the Holy One who is born will be called the Son of God.” The Archangel Gabriel said this to the Theotokos. Since Saint Cyril takes up the angel’s words and quotes them here, I repeat them so that you may see all three Persons.

The Holy Spirit is one Person. Then what does he say? “He will come upon you”—He will come to you—but the Power of the Most High will also come to you and overshadow you. The Power is the Son, and the Most High is the Father. One of the names of the Son is the Power of God: Power. Thus all three Persons act together in the Incarnation. What we may not have known is the meaning of “the Power of the Most High”: this Power, as we have said, is the second Person of the Holy Trinity. I return to the text. What does it say here? The Kingdom of Heaven, the Nativity of the Theotokos, the Annunciation...

“He sanctified her, so that she might be able to receive Him through whom all things came into being.” The Holy Spirit first had to come. He first had to cleanse the Theotokos. From what? Our Church teaches that the Theotokos had no personal sins. She did, however, bear ancestral sin. Pay attention to this. The Theotokos was not free from ancestral sin, as the Roman Church—the Western Church—teaches in what is called the dogma of the Immaculate Conception. The Theotokos bore ancestral sin. She therefore had to be cleansed of ancestral sin. Here we have a patristic teaching. Thank you.

We could present this against those who say that the Theotokos was immaculate—that is, without any spot, stain, or defilement from ancestral sin. She had ancestral sin. After all, she was not personally responsible for it. But she had no personal sins. This is why the Archangel Gabriel praises her. This is also why generation after generation had to pass, and God guided history along the course I described to you: Adam, Seth, Noah, Abraham, Laostou, David, until we finally come to the Theotokos. Look across the centuries at this whole “effort,” if I may use such a word of God.

I place the word in quotation marks: this whole “effort” of God to bring forth the Theotokos. The Theotokos was indeed blameless; she had no personal sins. But now the Holy Spirit had to come and cleanse her of ancestral sin. “So that she might be able,” he says, “to receive.” To receive whom? “Him through whom all things came into being.” As the Evangelist John says so beautifully in his first chapter, speaking there of Jesus Christ as God the Word (Logos): “All things came into being through Him, and without Him nothing came into being that has come into being.” Nothing that exists came into being without Him—not even a single subatomic particle of matter. Nothing that exists came into being without Him.

All things came into being through the Word. And now the Theotokos had to receive Him. Please, try to grasp—try to grasp whom the Theotokos received within her womb: Him through whom all things came into being. How then could there be any question—if I may refer once again to that foolish, filthy, and blasphemous film...

“The Last Temptation.” And even if the film had never existed, the book was written by an impious man who, sadly, was our own countryman and who could so brutally insult the name of Jesus Christ. Can you grasp who Jesus Christ is? He is the One through whom all things came into being...

“And without Him nothing came into being that has come into being.” And I ask you: what of those who say, “I am going out of curiosity”? What curiosity? To see what? Whether your faith is true or not? Is it possible that Kazantzakis and his spiritual descendants, who bear a demonic element—for spiritually they descend from the line of Cain, as we said during the questions, and you see how serious this matter is; even the Antichrist will be from the line of Cain, spiritually speaking, mind you—could be right? Spiritually speaking, then: do you doubt your faith? You say you are curious and want to go and see what? Whether you have been deceived, whether Christ was perhaps not truly good, and now you are going to find out? Did Kazantzakis perhaps receive some revelation?

Does he bring to light something showing that, although you thought Christ was God—the One through whom all things came into being—He is not? This is why those who went to see it under the pretext of curiosity are reckoned as unbelievers, and indeed as unbelievers of the worst kind. It is unbelief in its worst form. I believe you understand.

I shall leave that here. And one more thing—what a struggle! I also heard the following argument: “Why should the film not be permitted? The director merely wanted to express another perspective, as he understood it, concerning the person of Christ.” Shall I answer? It is an insult. It amounts to the same thing.

What does it mean that he “wanted to express” something? What was there to express? Either Christ is God or He is not. For if He is not God, then why should I believe in Him? Why should such a blasphemous biography be written, while the sordid details of Buddha or Muhammad are not exposed? After all, not even Muhammad claimed to be God, but only a prophet of God. Nor did Buddha ever claim to be God. And yet, when a film was once made about Muhammad’s personal life—after all, he was a human being and did what he did, had wives, and whatever else—a Muslim country would not permit that American production to be shown...

A production, a film that insulted their prophet. Is it not sacrilege of the highest order that here in Greece—a land that received Christ, where the Gospel was written in the Greek language, and whose people believed and turned away from idolatry—we have reached the point of saying, “Kazantzakis, Scorsese, or anyone else has something worthwhile to tell us”? We Greeks say this, showing the extent of our apostasy. Today I went to the Church of the Most Holy Theotokos. Today is the Entry of the Theotokos into the Temple. The church here in Ambelokipi was completely full, packed with people. But all those people who went to Church today, or who go on Sundays—what do they really...

Believe in their hearts concerning the person of the Theotokos or the person of Jesus Christ? For this person, or these people, who went to Church will surely also go to the cinema to see that film. And will those who went and saw it not also go to Church on Great Friday? When they see the icon of Christ upon the Cross, what will they think? That this is the slightly mad, foolish anarchist, debauched since the age of three, who is now crucified upon the Cross? What will they think? What attitude will they take, and why did they come to Church on Great Friday? My good man, why? See the sacrilege we have committed. Thank God it was banned, even though people said, “Medievalism has prevailed; obscurantism has prevailed.” Let them say whatever they wish. One thing matters: that we save the people...

From a severe punishment from God. If those Christians had not reacted, then surely—and I have spoken about this in connection with Phinehas in the Old Testament, if you wish to look it up—surely, surely the hand of God would have fallen with terrible weight upon our homeland. Yes, one day we shall understand. How shall we understand? I shall repeat the point and close this digression, which has not been pleasant for me. What does Saint Cyril say here? That the Theotokos was cleansed by the Holy Spirit, “so that she might be able to receive Him through whom all things came into being”—the One through whom everything was created. When you reflect on who made the universe, and that He is Jesus Christ, you should be seized by...

A profound sense of awe. Awe—do you hear? This is how we can enter more deeply into theology. We say: Christ is the One who created everything. It is not as though God created the world and then Christ came to save us. The very One who made the world comes to save us, because we have disfigured His creation. Yes, then, what more can we say? Let us continue. “There is no need for many words for you to learn that the birth was undefiled and immaculate.” There is no need for me to tell you at length; you already know it, he says. He often speaks in the singular, just as a speaker may address a crowd, an audience, and speak to each person in the singular: “You know this, my brother!”

Does that surprise you? “There is no need,” he says; I need not use many words “for you to learn,” and so forth. To learn what? That the birth was immaculate and undefiled, with no stain or defilement anywhere. “Gabriel says to her: ‘I am the herald of what is to be born, but I am not a fellow-worker in it. Although I am an Archangel, I know my rank. I announce to you the greeting “Rejoice,” but the manner in which you will give birth does not come from my grace.’” The angel says: “I am not a fellow-worker in the birth that is to come; I do not know how this will happen. What I have come to say to you is ‘Rejoice’: to praise you and bring you the message that this will take place.” Pay attention to this.

I am not a fellow-worker in this. When God the Word (Logos) created the universe of the starry heavens and our earth—I do not simply say “the earth,” because the earth is itself a star within the universe—it was God the Word who created the starry heavens. Did He have angels as helpers? Not one, not one. What does the Book of Job say? “When the stars were made, all My angels praised Me with a loud voice.” “Were made” does not mean that they were born; it means that they came into being, that they were created. “When the stars were made, the angels praised Me.” The angels saw and marveled...

They glorified God. But in the creation of the universe, take heed, God acts alone; the angels are not His fellow-workers. When He creates man, does He have angels as fellow-workers? No. “Let Us make man in Our image and according to Our likeness.” The Father, the Son, and the Holy Spirit create. The angels do not create together with Them; they are witnesses. Listen carefully: they are witnesses, because God alone creates. The angels are creatures, and therefore they cannot create. Nor does man create, especially out of nothing. God alone creates, and this is a property of God alone. But when Saint Cyril says here...

The Holy Spirit comes to cleanse the Theotokos, so that the Power of the Most High may overshadow her. In other words, God the Father, the Most High, overshadows the Theotokos, and the Power of God—who is that? The Son—now takes up His dwelling in the womb of the Theotokos. How did this happen? Follow closely and pay attention, please. When God made Adam, He took earth and fashioned him. Adam was not born; Adam was created. When God took flesh from Adam and made Eve, Eve was not born.

She was created: Adam from the earth, Eve from Adam’s living substance, and then Cain through the familiar union of Holy Matrimony. From that point onward, all human beings are born in this way—all of them, without exception. All except Jesus Christ. Why? If Christ had received the seed of a man, He would have been within the cycle of ancestral sin. But Christ receives no seed from a man. Please understand why the Theotokos is a Virgin; we must learn this truth.

The birth of Christ from a Virgin is testified to in many ways in the Old Testament—many ways! There is not only Isaiah’s prophecy, “Behold, the Virgin shall conceive,” but also “the gate that is shut,” and many other passages. Concerning the shut gate, it says that it remains shut: God alone will pass through it, and it will remain shut. These are profound meanings from the vision of Ezekiel and elsewhere. And now God the Word, the Power of the Most High who overshadows her—that is, who draws near to the Theotokos—takes from her flesh what we call a portion, a part...

Which contained both the matter of a human body and a human soul. Here, perhaps, we may begin to approach the mystery of how the soul exists in each human being. A person receives it from his mother and father, yet the souls of the parents are not diminished, and each person’s soul is entirely his own. It is a mystery, a mystery. So, without the seed of a man, He took from the human flesh of the Most Holy Theotokos (All-Holy), in order to build upon that human flesh a new man. Therefore, in this act involving the Most Holy Theotokos, we have a new creation—truly a new creation.

For Christ had to be called the New Adam. Christ is not the New Adam in a merely moral sense; He is the New Adam in an ontological sense, in His very being. We truly have a new creation. Pay close attention to this point: we have a new creation. This is how it had to happen. Two things had to be preserved. First, He had to descend from the human race. If it had been otherwise—if Christ had again taken earth from the ground and fashioned a body for Himself—then He would have been something foreign to our nature. He had to take our own nature in order to save it, while at the same time constituting a new creation.

This is the astonishing thing. And this work was accomplished by the Father, the Son, and the Holy Spirit. Pay attention to one more point. When God caused Adam to fall asleep, He took, Scripture says, a rib from his side and built—constructed—her.

Queen. Just yesterday we had a discussion. Someone had a little child. I asked, how did we put it there? Did we say that she “gave birth,” or that she “is present”? How did we say it? Or what other word did we use? What phrase contains “conceived”?

Thank you. That is what I am showing you: there is a word, a phrase using the verb “to build.” The Psalms say, “for the generation that is being created.” The generation is built; that expression exists. And here too, notice that Scripture uses the verb “built.” The verb is significant: God “built” the woman from Adam’s side. It does not say “begot” or “gave birth”; it says “built.” To create, to build. Thus, for Eve to come into being, part of Adam’s body was borrowed. Now pay close attention to what follows. What does Eve—that is, woman—owe? This is her debt.

She owes it—this is her debt to Adam. Every woman is indebted to Adam, since flesh was taken from Adam for woman to come into being. Now the Most Holy Theotokos (All-Holy), without the seed of a man, gives from her own flesh to Christ, the New Adam, and repays the debt: “I borrowed from you, and now I return it to you, so that You, the New Adam, may be built.” Thus Eve’s ancient debt was paid. This is very beautiful. What I want you to remember is why the Theotokos was—or rather...

Why she had to be a Virgin. It was not for some other reason, and not because of ritual purity, for Holy Matrimony is not something unclean. A little later we shall see that the Holy Spirit certainly comes to those who are married as well. She had to be a Virgin because there had to be a new creation. I insist on this point, and we shall understand why, for it is of fundamental importance. And if you wish, this too is magnificent: how does the Church make present the Body of Christ, as it came from the Theotokos, as a new creation? How the Church makes present the Body of Christ precisely as the new creation—this is the...

Mystery. I made a mistake here, yet I keep saying “another Mystery.” My mistake is calling it “another,” though for the moment it helps me to speak that way. It is the same Mystery—the other Mystery, as I called it, of the Holy Eucharist. What exactly do I mean? Look. Upon the Holy Table we have bread and wine. Whom does the priest invoke? First of all, to whom is the great prayer offered? This prayer for the consecration of the Precious Gifts is therefore called the Holy Anaphora. That is its name, from the word meaning “to offer up.” I offer up; I raise up. We have offered to the Lord God the fruits of the earth: “Your own, from Your own.”

We offer them; we have lifted them up. This is the symbolic act that unfolds. We therefore offer up the fruits of the earth, which are ultimately not ours but God’s; yet we have added our labor, as Saint Nicholas Cabasilas says. We have put our labor into them. What does that mean? We do not offer grapes, but wine. We do not offer wheat, but bread. In this way our labor has entered into the offering. And what happens now? What happens now? After our offering, God must give His own offering.

He will transform those same gifts—the wine and the bread, the fruit of our labor—into His own gifts, which are the Body and Blood of Christ. And now whom does the priest invoke? The Father. And what does he say to the Father in the Divine Liturgy, in the prayer of the Holy Anaphora? He asks the Father to send down His Holy Spirit, to change the bread into the Body of His Christ, and likewise the wine into His Blood. At the end he says, “Send down Your Holy Spirit upon us and upon these Gifts here set forth.” He says first “upon us,” and then “upon these Gifts here set forth,” because we are to receive them. This is what happened with the Most Holy Theotokos. First the Holy Spirit came to cleanse her.

Then the Mystery of the transformation took place within her. So too here, in the Mystery of the Holy Eucharist, we ask first that the Holy Spirit come. You see, we cannot alter the order; everything has been rightly arranged. First He must come upon us and cleanse us, as He cleansed the Most Holy Theotokos, and then make the bread and wine the Body and Blood of Christ, so that we may be ready to receive them. This is profound, is it not? And what do we say? We ask the Father to send the Holy Spirit and to make the wine and bread the Body and Blood of His Christ. We see that all three Persons act together, just as in the conception—the Incarnation of the Son of God in the womb of the Most Holy Theotokos. Who is it that acts here? The Holy Spirit.

We ask this of the Father: that He send the Holy Spirit. The Father wills that the bread and wine become the Body and Blood of His Christ. The Son wills the same. Thus, through the presence of the Father, the presence of the Holy Spirit, and the presence of the Son, the bread and wine are changed into the Body and Blood of Christ. What is this Mystery? It is like what we were saying yesterday about a second or third Pentecost—do you remember? We said that there was the Pentecost of the Twelve and the one hundred and twenty disciples, its typological manifestation in Cornelius...

And Pentecost in the Apostle Paul. Yet I would say that we do not have three Pentecosts; we have one Pentecost, the same event made present at different moments in time. So then, pay attention: whenever we celebrate the Mystery of the Holy Eucharist—the Divine Liturgy—we have the Mystery of the Incarnation. It is the same event that took place then in the Most Holy Theotokos and is repeated. No, that is wrong: it is not repeated; it is the same Mystery. Earlier I said “again,” and I told you that I would correct it. “Again” would mean that it is repeated over and over. No, it is not repeated. It is the same Mystery of the Incarnation, made present in another manner by the Father, the Son, and the Holy Spirit.

In every Divine Liturgy we have the very same Mystery that took place in the Theotokos. Do we understand this? Can we now understand what the Divine Liturgy is? We can. Do we understand what it means to receive Holy Communion? How greatly our people, my dear ones, need to be instructed and to learn! Once they learn, then... Do you know what every believer is called? I am not the one saying it; Saint Nikodemos says it. If you wish, he devotes a whole large page to what I am about to tell you, in the Heortodromion. Every believer is a bearer of Christ and a bearer of God—a Christotokos and a Theotokos.

Do you hear that every believer is a Theotokos, a bearer of God? Why? Because what took place in the Mystery of the Most Holy Theotokos takes place in every believer. It is astonishing: Christ comes to be born within me. When I receive Christ, I give birth to Christ. I therefore become a Christotokos, a bearer of Christ. I hesitate to use the term “Christotokos” because of the heresy of Nestorius. It is not wrong when understood in the way I have just explained it, but to avoid any confusion, I prefer to say “Theotokos,” a bearer of God. Every believer becomes a bearer of God. And the event of the Nativity of Christ, which we also celebrate, is a feast...

not merely a feast, but an event that is repeated in every believer. This is the believer’s relationship with Jesus Christ, the Son of God. But let us continue with the same phrase that concludes this paragraph. It says: “And the power of the Most High will overshadow you; therefore, the Holy One who is to be born will be called the Son of God.” For this reason, the Archangel Gabriel told her, the One who would be born would be called—and would be—“the Holy One who is to be born.” The expression is in the neuter gender, of course. As an aside, “the Holy One who is to be born” will be called the Son of God. Pay attention here!

A foolish man was accusing one of us and saying that Christ is not God, because if He prayed to God, how could He Himself be God? He said this to a man who had gone to his office, filling his ears with such foolish nonsense. That man then came and told me: “Do you know what he was saying? This.” So I have an answer to give on this point, and I shall give it. The very event described here provides the answer; that is why it came to mind. When it says that the Son “will be born,” His begetting as the Word (Logos) is outside time and eternal—or, more precisely, everlasting without beginning, because what is eternal may have a beginning but has no end.

But what is everlasting in itself is without beginning and without end. Thus, the begetting of the Son as God the Word is without beginning and without end. Yet from the moment He assumes human nature, that human nature exists in time; it belongs to history. And Scripture says that He “will be called the Son of God.” But is He not already the Son of God? Why, then, does it say that He will be called the Son of God? It is His human nature that will be called the Son of God, not His divine nature. Consequently, since His human nature will be called the Son of God, He naturally prays to the Father according to His human nature. That is all there is to it.

Does He pray to the Father as God, as the Word? No. He prays as the Son of Man—that is, as man. According to His human nature, He prays to the Father. And we must never forget that in Jesus Christ there are both natures, the divine and the human. May I dwell on one more point? “Therefore, the Holy One who is to be born will be called the Son of God.” “The Holy One.” I would like to pause over the word “Holy.”

Since the Theotokos had been sanctified—she was free from personal sin, yet the Holy Spirit purified her from ancestral sin—and since this was a new creation, like the creation of Adam in Paradise, then the meaning becomes clear. Adam was without sin. Pay attention: Adam was without sin. So it is entirely natural to understand that the One who would be born would be Holy. There can be no doubt about it. But I want to go a little further, because this question once arose and occupied a Synod—not an Ecumenical Council, but one of the local Synods of Constantinople and the like. I have told you this before, but there is no harm in repeating it. Tell me: was Christ’s human nature deified or not?

On Mount Tabor, they saw Christ’s deified human nature. But when Christ was born, grew, walked, ate, drank, spoke, taught, and was crucified, was that human nature which was crucified already deified? And was He who died upon the Cross deified? Some said no. The Synod therefore declared that Christ’s human nature was deified from the moment of conception. From that very moment, His humanity was deified. When the Archangel beheld the conception, what did he see? For the conception was already flesh, was it not? When we speak of conception, we are speaking of flesh. The angel sees created matter.

This is what we hear in that famous first troparion, the first stanza: “The chief angel was sent from heaven.” When he saw You taking flesh, it says, the angel who stood and spoke to the Theotokos was struck with amazement. Thus, for the first time, the angelic world saw God in human nature, in the human person of Jesus Christ. It was the first time in the history of the angels. No one had ever seen God—ever. So what do we see here? The angel beheld His deified human nature.

Everything was pure. When the Theotokos received the Holy Spirit in order to be purified, what did that mean? It meant that she underwent theosis, that she was divinised. And what did she give to God the Word? Deified flesh. The Most Holy Theotokos herself had undergone theosis. She had to be divinised in order to give deified flesh. How could she have given deified flesh if she herself had not been divinised? And when did she undergo theosis? When she was purified by the Holy Spirit. These things happened simultaneously: purification, theosis, and conception. They happened at the same time. Therefore, when the word “Holy” is used here, it means that Christ’s body was deified. Christ’s body did not become deified upon the Cross or after the Resurrection. It was always deified.

This theosis was concealed precisely so that the demons and the devil might be deceived and mankind might be saved. After all, what did the devil do in Paradise? He deceived Adam. So now the devil himself had to be deceived. Do you understand? It is the movement reversed: you deceived man and brought death to humanity; now the movement will be reversed. I shall come and deceive you, and I shall deceive you by preventing you from seeing My divine nature. The devil could not see the divine nature, but neither could he see the theosis of Christ’s flesh. He saw only what other people saw, and nothing more. Only the three disciples, for a certain length of time...

for some time—not merely an instant, because we see that a dialogue took place, so it must have lasted for a while—saw Christ in His deified humanity upon Mount Tabor. He did not become deified at that moment. Rather, He revealed to the disciples’ eyes, insofar as they were able to behold it, as the troparion says, His deified human nature, which had always been deified. And when we receive Holy Communion, we receive His body. Which body of Christ? Christ’s deified body. Pay attention: this is what we receive in Holy Communion. That is precisely why the person who receives Holy Communion undergoes theosis.

Is there any other way for us to attain theosis, my dear friends, apart from the Mystery of the Holy Eucharist? We are not divinised merely by keeping the commandments; we are divinised when we believe, are baptised, and receive the Mystery of the Holy Eucharist. This paragraph, which we have now completed, is the sixth. You have seen how magnificent it is. I assure you—I do not know how else to put it—when I read these things and prepare to tell them to you, I am the first to be deeply shaken. Truly, I am overwhelmed. I would not take anything away from that word. It means exactly what it says: I am deeply shaken. Many times I truly weep. What majesty! What majesty! And sometimes they give us readings about morals and various other matters, and I say: “Oh, what shall I tell them? What shall I tell them?” And I wish...

that the Spirit of God would illumine you, so that you too might be deeply moved. Now we proceed to the next paragraph, the seventh, marked with the letter zeta. It is at the top of page 219. “This same Holy Spirit also acted in Elizabeth.” The same Holy Spirit, it says, also acted in Elizabeth. Was this for the conception? No, not for the conception; pay attention. Elizabeth had conceived John the Baptist six months earlier. John’s conception took place in the natural manner—completely so. Pay attention. We have explained how the old Adam came into being, how the New Adam came into being, and how Eve came into being, and so forth. So then...

the same Holy Spirit also acted in Elizabeth. “For He knows not only virgins, but also the married, if the marriage is according to the law.” Where, then, do we see the Holy Spirit acting? First, in what was said to Zacharias. More importantly and more literally, John received the Holy Spirit while still in his mother’s womb. Yes, even as an embryo he was a bearer of the Spirit. From the Holy Spirit whom John received, John imparted grace to Elizabeth, enabling her to say to the Theotokos: “Why is this granted to me, that the mother of my Lord should visit me?” Mary is the mother of whom? Of my Lord, whom you now carry in your womb, within you. How was Elizabeth able to say this? We shall see a little later, where Saint Cyril also speaks of it. Or how was Zacharias able to compose that hymn concerning John and say: “And you, child, will be called the prophet of the Most High,” and that you would do this and that? Where did these words come from? From the Holy Spirit. But since our time is nearly over—we still have ten minutes—I would like to remain with one point, if those ten minutes are enough. Do you know which one? It is where the text says: “For He knows not only virgins.” The Holy Spirit knows not only virgins...

He also knows those who are married. Let us not complain: the Spirit of God also comes to married people. But when? “If the marriage is according to the law”—that is, according to God’s law. Is a civil marriage according to God’s law? Certainly not. How, then, can you enter a civil marriage and expect to have the Spirit of God? How can you expect to raise children who bear the Spirit and to prosper in your marriage and family life, if you have no share in the Holy Spirit? And there is more. When a marriage begins with fornication—which in our time has become fashionable, if I may put it that way to make you smile—it has become fashionable for relationships to progress in this way, and for parents to bring the prospective groom or bride into their home and allow them to sleep in the same bed, with the parents’ approval. What do you think? Does this create the conditions for the Spirit of God to come upon these people? Such a marriage is not according to God’s law. When the law of God says, “You shall not commit fornication,” and both the Old Testament and the New Testament say this clearly, how can the Spirit of God come, so to speak, and descend...

into the very being of these people when fornication has come first? This is why we insist that a person should make Holy Confession before marrying and receive Holy Communion, so that we may create the conditions for the Spirit of God to come. And those poor wedding crowns—those poor crowns! I have told you this before in answer to one of your questions: the crowns are not an essential element of the Mystery of Holy Matrimony. They are the Church’s reward to the couple, the newlyweds, because they have reached that hour pure and virginal as they enter the Mystery of Holy Matrimony. The crowns are placed upon them just as crowns are placed upon victors. Indeed, that is where the wedding crowns come from: the arena.

Do you think that, under such circumstances, the crowns become a mockery? Do you? Or at least let a person repent, even afterward. The Lord loves mankind. This is the New Testament. If we were under the Old Testament, there would have been no forgiveness—no forgiveness at all. But the Lord loves mankind, even if one repents afterward, even ten, twenty, or fifty years after the wedding. Recognise it, come to your senses, and say: “This is how I entered marriage—sinfully and unlawfully. I shall go and ask God’s forgiveness. I shall go to Holy Confession so that, even now, I may receive remission of sins and the Spirit of God may come upon me.” Do you see? But...

Well... I would like to say one more thing. When the text says that the Holy Spirit comes also to those who are married—that He knows the married and not only virgins—how could the Spirit of God possibly fail to come to someone who desires to establish a family? How could that be? Let me ask you: when Adam—you see how often we return to Adam? See here the value of the Old Testament. Without the Old Testament, we would know nothing. When Adam saw Eve, do you know what he said? “This is flesh of my flesh and bone of my bones.” He recognised her. And there Adam...

uttered a prophecy. Adam prophesied: “Therefore a man shall leave his father and his mother and shall be joined to his wife, and the two shall become one flesh.” Adam said this.

When the Pharisees brought this matter before Christ, Christ used Adam’s words. They said that Moses had permitted a certificate of separation—that is, divorce. And Christ replied: “Because of your hardness of heart.” When a woman is in danger of being killed by a brutal husband, when he abuses her to the utmost degree, even to the point where she may lose her life...

then one is compelled to grant a divorce, certainly as a concession and with mercy. For Moses must surely have asked God; he did nothing on his own. Indeed, the Lord Himself vindicates Moses. Yet the Lord then adds: “From the beginning God made them male and female,” and no one may separate them—no one. Not even parents may separate their children once they have married. This is precisely why there is such grave accountability and such a heavy responsibility. A mother and father, parents or in-laws—I am speaking of the parents themselves, without even mentioning more distant relatives...

They create problems for their married children—problems that can even lead them to divorce. Their responsibility is exceedingly grave. The Lord said, “What God has joined together, let no man separate.” Notice why He puts it in the neuter: because this new creature is neither the man alone nor the woman alone, but the man and the woman together—a new, inseparable and undivided existence. This is very important! So then, who said that Eve came from Adam’s bones and flesh? Adam was in a state of ecstasy at that moment; how, then, did he prophesy?

Did he prophesy Holy Matrimony? Holy Matrimony was foretold before the Fall—mark this well, before the Fall. It simply did not take place within Paradise; it took place outside Paradise. How, then, did Adam prophesy Holy Matrimony? Who places prophecy in the mouth of a man, of a prophet? The Holy Spirit. Therefore, the Holy Spirit reveals this to Adam and illumines him to speak about Holy Matrimony. Is it possible, then, that the Holy Spirit would not visit married people? You see it now. Married people, too, truly have the Holy Spirit.

Married couples can make fruitful use of this if they become spiritual people—and, as I said, they must make fruitful use of it—becoming spiritual people and raising their children to be spiritual children. Then we can say that the Spirit of God dwells in married people, in husband and wife, and unites them. What unites them? Two things: Christ and the Holy Spirit—both of them. Christ and the Holy Spirit unite them. So when they abide—listen to how the Apostle Paul says it in many places—“in Christ Jesus,” “in the Holy Spirit,” phrases that we often cannot adequately translate. This means being within Christ and within the Spirit of God, within the Holy Spirit.

Holy Scripture says somewhere that the children born of them will be holy. The Apostle Paul says that their children, too, will be holy—that is, they too will have the Spirit of God. Do you see what the Word of God and the Spirit of God offer us concerning such great and profoundly important matters,

matters that touch our very existence at every moment and belong to our life and everyday experience? All these things remain utterly relevant, because the Spirit of God and Christ are the same yesterday, today, and tomorrow.

Κατήχηση. Το θέμα του είναι περί του Αγίου Πνεύματος. Είδαμε την περασμένη φορά που μας ανέφερε τα διάφορα ονόματα του Αγίου Πνεύματος, τα οποία βεβαίως προκύπτουν εκ των δωρεών του Αγίου Πνεύματος. Όπως στον Ησαΐα λέγεται πνεύμα σοφίας, πνεύμα συνέσεως, πνεύμα βουλής, πνεύμα ισχύος και γνώσεως και τα λοιπά. Διότι το Πνεύμα το Άγιον δίνει τη σοφία, δίνει τη σύνεση, την ισχύ, τη γνώση και τα λοιπά. Είδαμε λοιπόν ότι τα ονόματα του Αγίου Πνεύματος είναι πάρα πολλά. Και όπως είναι γνωστόν, ό,τι αναφέρεται στον Θεό, ουσιαστικά δεν υπάρχει κανένα όνομα για τον Θεό. Δεν υπάρχει. Διότι το όνομα ορίζει, ο Θεός δεν ορίζεται.

Θα πούμε τραπέζι, αυτό ορίζεται· όταν θα πούμε μαγνητόφωνο, αυτό ορίζεται· όταν πούμε άνθρωπος, αυτός ορίζεται. Δεν καταλαβαίνετε τι θέλω να πω; Ορίζεται, να μην εξηγηθώ πιο πολύ. Ο Θεός δεν ορίζεται, γι' αυτό από το ορίζω και ορίζεται βγαίνει ο λεγόμενος ορισμός. Ο ορισμός όμως είναι πεπερασμένος. Θα πει: αυτό το αντικείμενο είναι αυτό, αυτό, αυτό, τέλος. Ο άνθρωπος... Ο Θεός όμως δεν ορίζεται, διότι ο Θεός δεν είναι πεπερασμένος. Πώς θα οριστεί ο Θεός; Τι είναι ο Θεός; Δεν υπάρχει ορισμός. Έχει πολλά ονόματα, επειδή δεν έχει όνομα. Πότε δίνουμε σε κάτι πολλά ονόματα; Όταν δεν μπορούμε να δώσουμε όνομα. Πάρτε παράδειγμα πάνω στα ανθρώπινα. Αν πείτε σε έναν άνθρωπο να σας θεωρήσει κάτι...

Είναι σε θέση να σας το ορίσει αυτό το κάτι; Αν δεν ξέρει και πολλά γράμματα, θα σας κάνει περιφράσεις. Οι περιφράσεις, θα λέγαμε, δεν είναι τίποτα άλλο παρά πολλά ονόματα. Έτσι ο Θεός έχει πολλά ονόματα, επειδή ακριβώς δεν έχει όνομα. Και δεν έχει όνομα γιατί δεν ορίζεται. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ότι ο Θεός είναι πολυώνυμος επειδή είναι ανώνυμος. Αυτά είχαμε δει την περασμένη φορά και, όπως ο Άγιος Κύριλλος εδώ ιδιαίτερα μας τονίζει και μας λέγει, πού το Πνεύμα το Άγιο ενήργησε, σε τι πρόσωπα κτλ. Αν θυμάστε από την περασμένη, την προηγουμένη, τη 16η κατήχηση, που ανέφερε πλήθος, πλήθος ονόματα...

Βέβαια, και παραδείγματα που είχαν το Πνεύμα του Θεού. Έτσι τώρα και στην Καινή Διαθήκη, και την αρχή του την κάνει από το πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου. Είναι μεγαλειώδες, όπως θα τα δείτε. Είναι μεγαλειώδες, αγαπητοί. Διαβάζω. Η παράγραφος ς΄, έξι παράγραφοι. Όσοι κρατάτε βιβλία, στη σελίδα 218, στον αριθμό 31, που έχει δίπλα τα νούμερα. «Τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιόν ἐστι, τὸ ἐλθὸν ἐπὶ τὴν Ἁγίαν Παρθένον Μαρίαν». Αυτό το ίδιο το Άγιο Πνεύμα ήλθε στην Αγία Παρθένον Μαρία. «Ἐπειδὴ γὰρ Χριστὸς ἦν...» «...μονογενὴς ὁ γεννώμενος, δύναμις Ὑψίστου ἐπεσκίαζεν αὐτῇ, καὶ Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελθὸν ἐπ᾽ αὐτὴν ἡγίαζεν αὐτήν, πρὸς τὸ δυνηθῆναι δέξασθαι τὸν δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο». Ας μείνουμε στο σημείο αυτό. Υπάρχει πολύς πλούτος. Λέγει ότι ο Χριστός, επειδή ήταν ο μονογενής, ο γεννώμενος, τότε έπρεπε να πάρει σάρκα, δηλαδή να πάρει ανθρώπινη φύση, αφού θα υπήρχαν στο όλο μυστήριον της ενανθρωπίσεως...

Τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Ποιο είναι το πρόσωπο, το πρώτο; Είναι ο Θεός, ο οποίος εδώ λέγεται Ύψιστος. Πού είναι ο Υιός που επισκέπτεται τη Θεοτόκον; Είναι η λέξη «δύναμις». Παρακάτω, ακούστε πώς το λέγει. Είναι στο τέλος της σελίδας. Όταν ο Άγγελος είπε: «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι, διὸ καὶ τὸ γεννώμενον Ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ». Αυτό το είπε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στη Θεοτόκο. Επειδή το παραλαμβάνει και το έχει εδώ, όπως το λέει ο Άγγελος, σας το λέγω για να δείτε. Και τα τρία πρόσωπα.

Πνεύμα το Άγιο είναι το ένα πρόσωπο. Μετά τι λέει; «Ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ», θα έρθει σε σένα, αλλά θα έρθει σε σένα και η δύναμις του Υψίστου, η οποία θα σε επισκιάσει. Η δύναμις είναι ο Υιός και ο Ύψιστος είναι ο Πατήρ. Το ένα από τα ονόματα του Υιού είναι η δύναμις του Θεού. Δύναμις. Ώστε, λοιπόν, και τα τρία πρόσωπα συνεργούν στην ενανθρώπιση. Ίσως εκείνο που δεν ξέραμε είναι αυτό, το «ἡ δύναμις τοῦ Ὑψίστου», και ότι αυτή η δύναμις, ξαναλέμε, είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Επανέρχομαι. Τι λέγει εδώ; Βασιλεία Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός,

«Ἡγίαζεν αὐτήν, πρὸς τὸ δυνηθῆναι δέξασθαι τὸν δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο». Έπρεπε να έρθει πρώτα το Άγιο Πνεύμα. Έπρεπε πρώτα να καθαρίσει τη Θεοτόκον. Από τι; Η Εκκλησία μας δέχεται ότι η Θεοτόκος δεν είχε προσωπικά αμαρτήματα. Έφερε όμως το προπατορικό αμάρτημα. Προσέξτε αυτό. Δεν είναι άσπιλος προπατορικού αμαρτήματος η Θεοτόκος, όπως δέχεται η Ρωμαϊκή Εκκλησία, η Δυτική Εκκλησία, περί του δόγματος της ασπίλου συλλήψεως, όπως λέγεται. Η Θεοτόκος έφερε το προπατορικό αμάρτημα. Έπρεπε, λοιπόν, να καθαριστεί από το προπατορικό αμάρτημα. Να μία πατερική τοποθέτηση. Ευχαριστώ.

Θα μπορούσαμε να αντιτάξουμε εις εκείνους που λέγουν ότι η Θεοτόκος ήταν άσπιλος, δηλαδή χωρίς σπίλον, χωρίς λεκέ, χωρίς κάτι που να είναι βρώμικο από το προπατορικό αμάρτημα. Είχε το προπατορικό αμάρτημα. Επιτέλους, δεν ευθύνεται γι' αυτό. Δεν είχε όμως προσωπικές αμαρτίες. Γι' αυτό και εγκωμιάζεται από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ. Γι' αυτό και πέρασαν οι γενεές των γενεών. Και ο Θεός οδήγησε την ιστορία έτσι που σας είπε: ο Αδάμ, ο Σηθ, ο Νώε, ο Αβραάμ, ο Λαώστου, ο Δαβίδ, για να φτάσουμε στη Θεοτόκο. Κοιτάξτε μέσα στους αιώνες όλη αυτή την προσπάθεια, αν μου επιτρέπεται η λέξη για τον Θεό.

Βάζω σε εισαγωγικά τη λέξη, όλη αυτή η «προσπάθεια» του Θεού... Να φέρει τη Θεοτόκο. Ήταν λοιπόν πράγματι άμωμος η Θεοτόκος. Δεν είχε προσωπικά αμαρτήματα. Τώρα όμως πρέπει να έλθει το Πνεύμα το Άγιον να την καθαρίσει από το προπατορικό αμάρτημα. «Πρὸς τὸ δυνηθῆναι», λέει, «δέξασθαι», για να μπορέσει να δεχθεί ποιον; «Τὸν δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο». Όπως λέγει ωραιότατα ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο πρώτο του κεφάλαιο, όταν εκεί αναφέρεται εις τον Ιησού Χριστόν ως Θεόν Λόγον, ότι «πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν». Τίποτα δεν έγινε από ό,τι έγινε, ούτε ένα υποατομικό στοιχείο της ύλης. Τίποτα δεν έγινε από ό,τι έγινε.

Τα πάντα έγιναν διά του Λόγου. Έπρεπε λοιπόν τώρα η Θεοτόκος να δεχθεί Αυτόν. Παρακαλώ, προσπαθήστε να συλλάβετε, να συλλάβετε ποιον δέχτηκε η Θεοτόκος στα σπλάχνα της. Εκείνον δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο. Υπάρχει περίπτωση, για να αναφερθώ πάλι σε εκείνη την ανόητη και βρομερή και βλάσφημη ταινία...

«Ο τελευταίος πειρασμός» — και η ταινία να μην υπήρχε, γιατί γράφτηκε ένα βιβλίο από κάποιον ασεβή, κατά δυστυχία συμπατριώτη μας, που τόσο βάναυσα μπορούσε να προσβάλει το όνομα του Ιησού Χριστού. Μπορείτε να συλλάβετε ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός; Δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο...

«Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν». Και σας ερωτώ: εκείνοι που λένε ότι «πάω από περιέργεια» — τι περιέργεια; Να δεις τι; Αν καλώς πιστεύεις ή δεν πιστεύεις; Ότι μπορεί να δέχθηκε ο Καζαντζάκης και οι πνευματικοί του απόγονοι, που έχουν το δαιμονικό στοιχείο — γιατί αυτοί κατάγονται κατά πνεύμα από τη γενεά του Κάιν, που λέγαμε την ώρα των αποριών, και βλέπετε το πράγμα είναι σοβαρό, και ο Αντίχριστος από τη γενεά του Κάιν θα είναι, κατά πνεύμα εννοείται, προσέξτε — κατά πνεύμα, λοιπόν. Έχεις αμφιβολία για την πίστη σου; Έχεις, λέει, περιέργεια να πάω να δω τι, μπας και σε γέλασαν, ότι ο Χριστός κάτι καλό δεν ήταν, και τώρα πας να δεις; Μήπως δέχτηκε ο Καζαντζάκης καμία αποκάλυψη;

Βγάζει στην επιφάνεια πράγματα που εσύ να νόμιζες για τον Χριστόν ότι είναι ο Θεός, δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, και δεν είναι; Να γιατί εκείνοι που πήγαν να ιδούν με το επιχείρημα της περιέργειας λογίζονται άπιστοι, και μάλιστα άπιστοι της χειροτέρας μορφής. Της χειροτέρας μορφής απιστία. Πιστεύω το καταλάβατε.

Τα λάβω εδώ. Ακόμα. Αγώνα! Ακόμα, άκουσα και την εξής περίπτωση: ότι γιατί, λέγει, να μην επιτραπεί η ταινία; Διότι απλώς ο σκηνοθέτης ήθελε να εκφράσει μια άλλη πλευρά, όπως καταλάβαινε, ό,τι αφορά στο πρόσωπο του Χριστού. Να απαντήσω; Απείλησε. Το ίδιο πράγμα είναι.

Θα πει «ήθελε να εκφράσει»; Τι να εκφράσει; Διότι ή ο Χριστός είναι Θεός ή δεν είναι. Διότι, αν δεν είναι Θεός, τότε γιατί να Τον πιστεύω; Γιατί να γραφεί μια βιογραφία βλάσφημη τέτοια και να βγαίνουν τα βρώμικα του Βούδα ή του Μωάμεθ; Επιτέλους, ούτε ο Μωάμεθ ισχυρίστηκε ότι είναι Θεός, αλλά προφήτης του Θεού. Ούτε ο Βούδας ποτέ ισχυρίστηκε ότι είναι Θεός. Και όμως, όταν κάποτε έγινε μία ταινία που ήταν η προσωπική ζωή του Μωάμεθ, που επιτέλους άνθρωπος ήταν και έκανε αυτό που έκανε και γυναίκες είχε και δεν ξέρω τι είχε, δεν επέτρεψαν σε μουσουλμανική χώρα να προβληθεί αυτή η αμερικανική κατασκευή...

Κατασκευή, ταινία που προσέβαλε τον προφήτη τους. Δεν είναι ανοσιούργημα κορυφαίας μορφής το ότι εδώ, που η Ελλάδα εδέχθη τον Χριστόν και στην ελληνική γλώσσα γράφτηκε το Ευαγγέλιο και η Ελλάς επίστευσε και έφυγε από την ειδωλολατρία, δεν είναι ανοσιούργημα ακατονόμαστον το ότι φτάσαμε να λέμε «κάτι έχει να πει ο Καζαντζάκης, ο Σκορσέζε και ο οποιοσδήποτε άλλος»; Εμείς το λέμε, οι Έλληνες, αυτό, για να δείτε τον βαθμό της αποστασίας μας. Σήμερα πήγα στην Εκκλησία της Παναγίας. Σήμερα τα Εισόδια της Θεοτόκου. Ήτανε κατάμεστος ο ναός εδώ στους Αμπελοκήπους, κατάμεστος. Άραγε όλος αυτός ο κόσμος που πήγε στην Εκκλησία, ή τις Κυριακές, άραγε έχει...

Τι τοποθέτηση μέσα του περί του προσώπου της Θεοτόκου ή του προσώπου του Ιησού Χριστού; Διότι αυτός ή αυτοί που πήγαν στην Εκκλησία βεβαίως θα πάνε να δουν και στον κινηματογράφο αυτή την ταινία. Ή εκείνοι που πήγαν και είδαν δεν θα πάνε τη Μεγάλη Παρασκευή στην Εκκλησία; Και όταν δουν την εικόνα του Χριστού επί του Σταυρού, τι θα σκεφτούν; Ότι ήταν εκείνος ο παλαβούτσικος, ο χαζούτσικος, ο αναρχικός, ο πόρνος από τριών ετών, που τώρα είναι σταυρωμένος επί του Σταυρού; Πώς θα σκεφτούν, πώς θα τοποθετηθούν και γιατί ήρθε τη Μεγάλη Παρασκευή στην Εκκλησία; Άνθρωπε, γιατί; Να δείτε το ανοσιούργημά μας. Ευτυχώς που απαγορεύτηκε, παρότι είπανε «επικράτησε ο μεσαιωνισμός, επικράτησε ο σκοταδισμός». Ας πούμε ό,τι θέλουμε. Ένα: να γλιτώσουμε τον κόσμο...

Μια βαριά τιμωρία του Θεού. Εάν δεν αντιδρούσαν αυτοί οι κάποιοι χριστιανοί, σίγουρα — το έχω μιλήσει στην Παλαιά Διαθήκη αυτό, με τον Φινεές, αν το θέλετε — σίγουρα, σίγουρα θα έπεφτε φοβερά βαρύ το χέρι του Θεού στην πατρίδα μας. Ναι, κάποτε θα το καταλάβουμε. Πώς θα το καταλάβουμε; Θα το επαναλάβω και θα κλείσω αυτή την παρένθεση που άνοιξα, την καθόλου ευχάριστη για μένα. Τι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος; Ότι καθαρίστηκε η Θεοτόκος από το Πνεύμα το Άγιο, «πρὸς τὸ δυνηθῆναι δέξασθαι τὸν δι᾽ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο». Εκείνον διά του οποίου τα πάντα εδημιουργήθησαν. Θα πρέπει, όταν σκεφτείς ποιος έκανε το σύμπαν και Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, να σε πιάσει...

Συγκλονισμός. Συγκλονισμός, τα ακούτε; Έτσι μπορούμε να βαθαίνουμε στη θεολογία. Όταν πούμε: ο Χριστός είναι Εκείνος ο οποίος δημιούργησε τα πάντα. Δεν είναι ο Θεός που, λέει, ο Θεός έκανε τον κόσμο και ο Χριστός έρχεται να μας σώσει. Είναι ο Ίδιος που έκανε τον κόσμο και έρχεται να μας σώσει, γιατί στραπατσάραμε τη δημιουργία Του. Ναι, λοιπόν, τι θα λέγαμε; Και προχωρούμε. «Οὐ χρεία δὲ πολλῶν λόγων, ἵνα μάθῃς ὅτι ἀρρύπαρος καὶ ἄχραντος ἡ γέννησις». Περιττό να σας το πω, το ξέρετε, λέει. Πολλές φορές μιλάει σε ενικό, όπως και ένας ομιλητής κάποτε μπορεί να μιλεί σε ένα πλήθος, ένα ακροατήριο, και να μιλεί στον ενικό: «Εσύ ξέρεις, αδελφέ μου!»

Σας κάνει εντύπωση; «Οὐ χρεία», δεν μιλάω πολλών λόγων, «ἵνα μάθῃς» κλπ. Τι; Ότι η γέννησις ήταν άχραντος και αρρύπαρος, δεν υπήρχε πουθενά τίποτε από όλα αυτά, δηλαδή ρύπος, πουθενά τίποτε. «Γαβριὴλ λέγοντος πρὸς αὐτήν· ἐγὼ κήρυξ εἰμὶ τῶν γεννησομένων, ἀλλ᾽ οὐ συνεργός. Εἰ καὶ Ἀρχάγγελός εἰμι, ἀλλ᾽ οἶδά μου τὴν τάξιν· καὶ τὸ μὲν Χαῖρε ἐγὼ εὐαγγελίζομαί σοι, τὸ δὲ πῶς τέξῃς οὐκ ἀπὸ τῆς ἐμῆς χάριτος». Εγώ, λέει, στη γέννηση που θα έρθει δεν είμαι συνεργός, λέει ο άγγελος, δεν ξέρω πώς θα γίνει αυτό. Αυτό. Εκείνο που έρχομαι να σου πω είναι το «χαίρε», να σε εγκωμιάσω και να σου δώσω το μήνυμα ότι αυτό θα γίνει. Προσέξτε αυτό.

Δεν είμαι συνεργός. Όταν ο Θεός Λόγος, όταν ο Θεός Λόγος εδημιούργει το σύμπαν των έναστρων ουρανών και τη γη μας — δεν λέω τη γη, γιατί η γη είναι ένα αστέρι μέσα στο σύμπαν — των έναστρων ουρανών εδημιούργει ο Θεός Λόγος. Είχε αγγέλους βοηθούς; Ουδέναν, ουδέναν. Τι λέει στο βιβλίο του Ιώβ; Λέει: «ὅτε ἄστρα ἐγενήθησαν, ᾔνεσάν με φωνῇ μεγάλῃ πάντες ἄγγελοί μου». Το «ἐγενήθησαν», δηλαδή δεν γεννήθηκαν, δημιουργήθηκαν από το γίγνομαι. «Ὅτε ἄστρα ἐγενήθησαν, ᾔνεσάν με... ἄγγελοι». Οι άγγελοι είδαν, θαύμασαν...

Εδοξολόγησαν τον Θεό. Στη δημιουργία, προσέξτε, του σύμπαντος είναι μόνος ο Θεός, χωρίς συνεργούς τους αγγέλους. Όταν δημιουργεί τον άνθρωπον, έχει συνεργούς αγγέλους; Όχι. «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾽ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν». Δημιουργεί ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο. Οι άγγελοι δεν συνδημιουργούν. Είναι θεατές. Προσέξτε με, είναι θεατές. Γιατί μόνο ο Θεός δημιουργεί. Οι άγγελοι είναι κτίσματα. Δεν μπορούν, λοιπόν, να δημιουργούν. Και ο άνθρωπος δεν δημιουργεί, μάλιστα εκ του μηδενός. Ο Θεός μόνο δημιουργεί, και αυτό είναι χαρακτηριστικό μόνο του Θεού. Αλλά, όταν λέει εδώ...

Έρχεται το Πνεύμα το Άγιο για να καθαρίσει τη Θεοτόκο, ώστε να έρθει η δύναμις του Υψίστου να την επισκιάσει. Δηλαδή ο Θεός Πατήρ, ο Ύψιστος, που επισκιάζει τη Θεοτόκο, και εγκαθίσταται η δύναμις του Θεού τώρα — δηλαδή ποια; Ο Υιός — στα σπλάχνα της Θεοτόκου. Πώς έγινε αυτό; Παρακολουθήστε και προσέξτε, παρακαλώ. Όταν ο Θεός έκανε τον Αδάμ, πήρε χώμα και τον έκανε. Δεν γεννήθηκε ο Αδάμ, εδημιουργήθηκε ο Αδάμ. Όταν ο Θεός επήρε σάρκα από τον Αδάμ και έκανε την Εύα, η Εύα δεν γεννήθηκε.

Δημιουργήθηκε. Ο μεν Αδάμ από το χώμα, από τη ζώσα ύλη του Αδάμ πια η Εύα, και ο Κάιν από τη γνωστή μίξη του γάμου πλέον. Και εφεξής οι άνθρωποι γεννώνται όλοι, όλοι, ανεξαιρέτως όλοι, μηδενός εξαιρουμένου, με τον τρόπο αυτό. Αυτό. Πλην του Ιησού Χριστού. Γιατί; Εάν ο Χριστός έπαιρνε σπέρμα ανδρός, τότε θα ήταν μέσα εις το κύκλωμα του προπατορικού αμαρτήματος. Τώρα ο Χριστός δεν παίρνει σπέρμα ανδρός, για να μάθετε γιατί η Θεοτόκος είναι Παρθένος, παρακαλώ, να το μάθουμε αυτό το πράγμα.

Μαρτυρείται ποικιλοτρόπως η εκ Παρθένου γέννησις του Χριστού στην Παλαιά Διαθήκη. Ποικιλοτρόπως! Όχι μόνο εκείνη η προφητεία του Ησαΐου, «ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει», και εκείνο «η πύλη η κεκλεισμένη» και τι άλλο και τι άλλο. Η πύλη η κεκλεισμένη, και αυτή, λέγει, μένει κλεισμένη· θα περάσει μόνον ο Θεός και θα μείνει κλεισμένη. Είναι μεγάλα νοήματα, όραμα του Ιεζεκιήλ κλπ. Έρχεται τώρα και παίρνει ο Θεός Λόγος, η δύναμις του Υψίστου που επισκιάζει, δηλαδή πλησιάζει την Θεοτόκο, και παίρνει από τη σάρκα της αυτό που λέμε λήμμα, ένα κομμάτι.

που περιείχε και ανθρώπινο σώμα, ύλη, αλλά και ανθρωπίνη ψυχή. Εδώ ίσως να προσεγγίζει κανείς πώς η ψυχή μπορεί να υπάρχει στον κάθε άνθρωπο. Την παίρνει από τη μάνα του και τον πατέρα του, αλλά ταυτόχρονα ούτε μειώνεται η ψυχή των γεννητόρων και η ψυχή του καθενός είναι εντελώς προσωπική. Είναι ένα μυστήριο. Ένα μυστήριο. Επήρε λοιπόν από την ανθρωπίνη σάρκα της Παναγίας, άνευ σπέρματος, για να κτίσει επί της ανθρωπίνης αυτής σαρκός έναν νέον άνθρωπο. Συνεπώς, έχουμε τη νέα δημιουργία στην πράξη αυτή της Παναγίας, νέα δημιουργία έχουμε.

Διότι έπρεπε ο Χριστός να ονομαστεί Νέος Αδάμ. Δεν είναι ο Χριστός Νέος Αδάμ με την έννοια την ηθική, αλλά είναι Νέος Αδάμ με την έννοια την οντολογική. Έχουμε πραγματικά νέα δημιουργία. Προσέξτε με στο σημείο. Νέα δημιουργία έχουμε. Έτσι έπρεπε να γίνει. Δύο πράγματα έπρεπε να περισωθούν: ότι έπρεπε να κατάγεται από το ανθρώπινο γένος, γιατί αν ήταν κάτι άλλο, να παίρνει πάλι ο Χριστός χώμα από της γης και να πλάσει το σώμα για τον εαυτό του, ναι, αλλά θα ήταν κάτι ξένο ως προς τη δική μας τη φύση. Έπρεπε να πάρει τη δική μας μεν την φύση για να τη σώσει και ταυτόχρονα να αποτελεί νέα δημιουργία.

Είναι το καταπληκτικό. Και αυτό το έργο το εργάστηκε ο Πατήρ, ο Υιός, το Πνεύμα το Άγιο. Προσέξτε ακόμα. Ο Θεός, όταν ύπνωσε τον Αδάμ, του επήρε, λέγει, από την πλευρά μία πλευρά, λέγει, και οικοδόμησε, έκτισε.

Βασίλισσα. Μόλις εχθές είχαμε μία συζήτηση. Κάποιος έκανε ένα παιδάκι. Λέω, πώς το είπαμε εκεί; Ότι έτεκεν ή είναι παρούσης; Πώς το λέγαμε; Ή πώς το είπαμε; Πώς; Όχι, δηλαδή ποια άλλη λέξη είχαμε; Ποιο έχει το «εκύησεν»;

Ευχαριστούμε. Αυτό δείχνω, μια λέξη που είπε ότι υπάρχει η φράση, υπάρχει η λέξη «κτίζω», λέει στους Ψαλμούς: «και δια την γενεάν την κτιζομένην». Η γενεά που κτίζεται, υπάρχει αυτή η φράση. Να βλέπετε τώρα και εδώ ότι ο Θεός λέει το ρήμα «οικοδόμησεν». Είναι χαρακτηριστικό το ρήμα. «Οικοδόμησεν» εκ της πλευράς του Αδάμ την γυναίκα. Δεν λέει «εγέννησεν», δεν λέει «έτεκεν»· «οικοδόμησεν». Κτίζω, οικοδομώ. Λοιπόν, για να γίνει η Εύα, εδανείστηκε μέρος του σώματος του Αδάμ. Προσέξτε παρακάτω. Τι οφείλει η Εύα, δηλαδή η γυναίκα; Είναι το χρέος της.

Το οφείλει με γιώτα, είναι το χρέος της έναντι του Αδάμ. Και πάσα γυναίκα είναι χρεώστης έναντι του Αδάμ. Αφού πήρε από τον Αδάμ σάρκα για να γίνει γυναίκα. Τώρα η Παναγία, άνευ σπέρματος ανδρός, βγάζει από τη σάρκα της στον Χριστό, τον νέο Αδάμ, και ξεπληρώνει το χρέος. Εδανείστηκα και σου αποδίδω τώρα για να κτιστείς συ, ο νέος Αδάμ, και εξοφλήθη η Εύα το παλαιό της χρέος. Είναι πολύ ωραίο αυτό. Εκείνο που θέλω να θυμόσαστε είναι το γιατί η Θεοτόκος ή...

και έπρεπε να ήτο Παρθένος. Όχι για κάποιον άλλο λόγο, όχι για την καθαρότητα, γιατί ο γάμος δεν είναι κάτι βρώμικο. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω, ότι το Πνεύμα το Άγιο πηγαίνει και στους εγγάμους, βεβαίως, αλλά διότι έπρεπε να γίνει νέα δημιουργία. Και επιμένω σ’ αυτό, θα το καταλάβουμε, γιατί είναι θεμελιώδους σημασίας. Αν θέλετε όμως, και αυτό ομοίως είναι μεγαλειώδες: η Εκκλησία πώς εξασφαλίζει το σώμα του Χριστού, όπως ήτο από την Θεοτόκον, ως νέα δημιουργία. Αυτό το πώς η Εκκλησία εξασφαλίζει το σώμα του Χριστού και να είναι η νέα δημιουργία, αυτό είναι το...

μυστήριο. Έκανα ένα λάθος εδώ, αλλά επιμένω να λέγω «άλλο μυστήριο». Το λάθος μου είναι που το λέω «άλλο», αλλά για την ώρα με εξυπηρετεί να το πω «άλλο». Είναι το ίδιο, εκείνο το άλλο μυστήριον της Θείας Ευχαριστίας. Τι ακριβώς, δηλαδή; Κοιτάξατε. Έχουμε επί της Αγίας Τραπέζης τον άρτο και τον οίνον. Τι επικαλείται ο ιερεύς; Καταρχάς, πού είναι η αναφορά; Η αναφορά της μεγάλης αυτής ευχής. Γι’ αυτό και λέγεται η ευχή αυτή του καθαγιασμού των Τιμίων Δώρων, λέγεται Αγία Αναφορά. Έτσι λέγεται, από το «αναφέρω». Αναφέρω, αναφέρω. Εμείς Του προσφέραμε, του Κυρίου, του Θεού, από τα γεννήματα της γης· «τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν».

προσφέρομεν, υψώσαμε. Αυτή είναι η συμβολική πράξις που προχωρά. Έχουμε λοιπόν αναφορά των καρπών της γης, που επιτέλους δεν είναι δικά μας, πάλι του Θεού είναι, αλλά έχουμε βάλει τον κόπο μας μέσα, όπως λέει ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας. Έχουμε βάλει τον κόπο μας μέσα. Δηλαδή τι; Δεν προσφέρουμε σταφύλια, αλλά κρασί. Δεν προσφέρουμε σιτάρι, αλλά ψωμί. Έτσι μπήκε ο κόπος μέσα. Και τι γίνεται τώρα; Τι γίνεται τώρα; Εδώ, μετά από την προσφορά μας, πρέπει να δώσει ο Θεός τη δική Του προσφορά.

Ίδια δώρα θα τα μεταβάλει, το κρασί και το ψωμί, τον κόπο μας, θα τα μεταβάλει. σε δικά Του δώρα, που είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Και τώρα ο ιερεύς επικαλείται ποιον; Τον Πατέρα. Και τι λέγει στον Πατέρα στη Θεία Λειτουργία, στην ευχή της Αγίας Αναφοράς; Τι λέει; Λέει στον Πατέρα να στείλει το Πνεύμα Του το Άγιον, να μεταβάλει το ψωμί σε σώμα του Χριστού Του και επίσης, και τα λοιπά. Και λέει στο τέλος: «Στείλε το Πνεύμα Σου το Άγιο», λέει μάλιστα, «σε εμάς και στα προκείμενα δώρα». Πρώτα λέει σε εμάς και μετά στα προκείμενα δώρα, διότι εμείς θα γίνουμε αποδέκτες. Ό,τι έγινε στην Παναγία. Πρώτα ήρθε το Πνεύμα το Άγιο να καθαρίσει την Παναγία.

μετά να γίνει το μυστήριο της μετατροπής της. Έτσι και εδώ τώρα, στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, ζητούμε πρώτα να έρθει το Πνεύμα το Άγιο. Βλέπετε, δεν μπορούμε να αλλάζουμε τις τοποθετήσεις, είναι καλώς τοποθετημένα. Πρώτα πρέπει να έρθει σε μας, να μας καθαρίσει, όπως στην Παναγία, μετά να κάνει τον άρτον και τον οίνον σώμα και αίμα Χριστού, αφού εμείς θα είμεθα έτοιμοι δια την αποδοχή. Σπουδαίο, ε; Και τι λέμε τώρα; Ο Πατήρ να στείλει το Πνεύμα το Άγιον και να κάνει το κρασί και το ψωμί σώμα και αίμα του Χριστού Του. Βλέπουμε ότι και τα τρία πρόσωπα συνεργούν, όπως και στη σύλληψη, την ενανθρώπιση του Υιού του Θεού στα σπλάχνα της Παναγίας. Ποιο είναι εκείνο που συνεργεί; Το Πνεύμα το Άγιον.

Αυτό παρακαλούμε από τον Πατέρα, να στείλει το Πνεύμα το Άγιο. Ο Πατήρ θέλει να γίνει ο άρτος και ο οίνος σώμα και αίμα του Χριστού Του. Ο Υιός θέλει το ίδιο. Και έτσι λοιπόν, με την παρουσία του Πατρός, την παρουσία του Αγίου Πνεύματος και την παρουσία του Υιού, έχουμε τη μεταβολή του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού. Τι είναι το μυστήριον αυτό; Είναι μία, όπως λέγαμε χθες, ότι έχουμε μια δεύτερη, μια τρίτη Πεντηκοστή, το ενθυμείστε; Είπαμε ότι έχουμε την Πεντηκοστή των 12 και 120 μαθητών, τυπική στον Κορνήλιο.

Πεντηκοστή στον Απόστολο Παύλο, και θα είχα πει ότι δεν έχουμε τρεις Πεντηκοστές, έχουμε μία Πεντηκοστή, που είναι το ίδιο γεγονός σε διαφορετικά χρονικά σημεία. Ε, λοιπόν, ε, λοιπόν, προσέξτε: όποτε τελούμε το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, τη Θεία Λειτουργία, έχουμε το μυστήριο της Ενανθρωπίσεως. Είναι το ίδιο εκείνο που συνέβη τότε στην Παναγία και το οποίον επαναλαμβάνεται. Όχι, λάθος, δεν επαναλαμβάνεται, είναι το ίδιο. Εκείνο το «πάλι» που είπα, σας είπα θα το διορθώσω. «Πάλι» θα πει επαναλαμβάνεται και επαναλαμβάνεται. Όχι, δεν επαναλαμβάνεται. Είναι το ίδιο μυστήριο της Ενανθρωπίσεως, ετέρῳ τρόπῳ, που δημιουργεί, καλύτερα, ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιο.

Σε κάθε Θεία Λειτουργία έχουμε το ίδιο που συνέβη στην Θεοτόκον. Το αντιλαμβανόμεθα αυτό; Άραγε μπορούμε να καταλάβουμε τώρα τι είναι η Θεία Λειτουργία; Μπορούμε. Τι θα πει «κοινωνώ»; Το αντιλαμβανόμεθα. Πόσο ο λαός μας, αγαπητοί μου, πρέπει να πληροφορηθεί, πρέπει να μάθει. Άμα μάθει, τότε... Ξέρετε πώς λέγεται κάθε πιστός; Δεν το λέγω εγώ, το λέει ο Άγιος Νικόδημος. Αν θέλετε, έχει μια ολόκληρη σελίδα μεγάλου μεγέθους γι’ αυτό που σας λέω, που θα σας πω τώρα. Είναι στο Εορτοδρόμιο. Ο πιστός, ο κάθε πιστός, είναι Χριστοτόκος και Θεοτόκος.

Ακούτε ότι ο κάθε πιστός είναι Θεοτόκος; Γιατί; Διότι ό,τι συνέβη στο μυστήριον της Παναγίας συμβαίνει στον κάθε πιστό. Είναι καταπληκτικό που έρχεται να γεννηθεί μέσα μου ο Χριστός. Γίνομαι, όταν εγώ πάρω τον Χριστόν, γεννάω τον Χριστόν. Είμαι λοιπόν ένας Χριστοτόκος. Αποφεύγω να πω το «Χριστοτόκος», επειδή υπήρξε η αίρεση του Νεστορίου. Δεν θα φαίνεται λάθος να το δούμε έτσι όπως το λέω τώρα, αλλά, για να μην γίνει κανένα μπέρδεμα, προτιμώ να πω «Θεοτόκος». Ο κάθε πιστός είναι ένας Θεοτόκος. Μα και το γεγονός που γιορτάζουμε επίσης των Χριστουγέννων, αυτό είναι μια γιορτή.

μόνο γιορτή, αλλά ως γεγονός επαναλαμβανόμενο στον κάθε πιστόν. Αυτός είναι ο πιστός σε σχέση με τον Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού. Αλλά ας προχωρήσουμε, λοιπόν, στην ίδια φράση που τελειώνει αυτή η παράγραφος. Λέγει: «καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι, διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ». Γι’ αυτό εκείνο που θα γεννηθεί, της είπε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, θα κληθεί, θα είναι «ἅγιον τὸ γεννώμενον». Είναι ουδέτερον, γιατί φυσικά, κατά παρένθεση πάλι, αφού «τὸ γεννώμενον ἅγιον» και θα κληθεί Υιός Θεού. Προσέξτε εδώ!

Κάποιος ανόητος που κατηγορούσε, κάποιον από εμάς κατηγορούσε, και έλεγε ότι ο Χριστός, λέει, δεν είναι Θεός, γιατί αφού έκανε προσευχή εις τον Θεό, πώς είναι Θεός; Και το έλεγε σε κάποιον άνθρωπο που πήγε στο γραφείο του και του έλεγε αυτές τις κουταμάρες και τις βλακείες. Και λοιπόν κι ο άνθρωπος αυτός ήρθε και μου το είπε. Λέει: «Ξέρετε τι έλεγε; Αυτό». Και έχω λοιπόν να απαντήσω σε αυτό το σημείο, θα απαντήσω. Το λέει η πράξις. Γι’ αυτό συνειρμικά το θυμήθηκα. Όταν λέγει «θα γεννηθεί Υιός», ως Λόγος είναι άχρονος η γέννησίς Του και αιώνιος, ακριβέστερα αΐδιος, γιατί το αιώνιον έχει αρχή αλλά δεν έχει τέλος.

Το αΐδιος αφ’ εαυτού. Αΐδιος θα πει άνευ αρχής και άνευ τέλους. Έτσι η γέννηση του Υιού είναι αΐδιος ως Θεός Λόγος. Από τη στιγμή όμως που παίρνει την ανθρωπίνη φύση, η ανθρωπίνη φύση είναι έγχρονη, είναι μες στο χρόνο, είναι ιστορική. Και ότι θα κληθεί, λέγει, Υιός του Θεού. Μα πώς δεν είναι Υιός του Θεού; Πώς θα κληθεί Υιός του Θεού; Θα κληθεί η ανθρωπίνη φύσις Υιός του Θεού, όχι η Θεία. Και συνεπώς, η ανθρωπίνη φύσις, αφού θα κληθεί Υιός του Θεού, τότε βεβαίως προσεύχεται με την ανθρωπίνη φύση προς τον Πατέρα. Αυτό είναι όλο.

Προσεύχεται ως Θεός, ως Λόγος, εις τον Πατέρα; Προσεύχεται ως Υιός Ανθρώπου, δηλαδή άνθρωπος. Με την ανθρωπίνη φύση προσεύχεται εις τον Πατέρα. Και δεν πρέπει να ξεχνούμε ποτέ ότι εις τον Ιησού Χριστό είναι και οι δύο οι φύσεις, και η θεία και η ανθρωπίνη. Θέλετε ακόμη να μείνω σε κάτι; «Διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ». «Ἅγιον». Θα ήθελα να μείνω στο «Ἅγιον».

Αφού... Αφού αγιάστηκε η Θεοτόκος, καταρχάς ήταν αναμάρτητος, αλλά αγιάστηκε από το προπατορικό αμάρτημα από το Πνεύμα το Άγιο. Η δημιουργία είναι καινούρια, όπως έγινε ο Αδάμ στον Παράδεισο. Ο Αδάμ ήταν ο αναμάρτητος. Προσέξτε με, ο Αδάμ ήταν ο αναμάρτητος. Τότε το κατανοούμε πάρα πολύ φυσικόν ότι εκείνο που θα γεννηθεί θα είναι Άγιον. Αναμφισβήτητα. Αλλά εγώ θέλω να προχωρήσω λίγο περισσότερο, γιατί κάποτε προέκυψε θέμα και απασχόλησε σύνοδον. Όχι Οικουμενική, αλλά από τας συνόδους τας τοπικάς της Κωνσταντινουπόλεως κλπ. Σας το έχω ξαναπεί, αλλά δεν πειράζει αν κάνουμε επαναλήψεις. Δεν μου λέτε, η ανθρωπίνη φύση του Χριστού ήταν θεωμένη ή όχι;

μετεμορφώσουν το σταβόρ και είδαν τη θεωμένη φύση του Χριστού. Αλλά όταν ο Χριστός γεννήθηκε, μεγάλωσε, περπάτησε, έφαγε, ήπιε, μίλησε, δίδαξε, σταυρώθηκε, εκείνη η ανθρωπίνη φύση που σταυρώθηκε ήταν θεωμένη; Και Αυτός που πέθανε επί του Σταυρού ήταν θεωμένος; Είπαν όχι. Γι’ αυτό και η Σύνοδος: οι φύσεις του Χριστού ήταν θεωμένες από τη στιγμή της συλλήψεως. Την ίδια στιγμή ήταν θεωμένες οι φύσεις του Χριστού. Όταν ο Αρχάγγελος είδε την σύλληψη, πώς την είδε; Διότι η σύλληψη ήταν πλέον η σάρκα, ε; Σάρκα, όταν λέμε σύλληψη, είναι η σάρκα πια. Ο άγγελος βλέπει την ύλη.

Αυτό, εκείνο το περίφημο πρώτο τροπάριο, ας πούμε ο πρώτος οίκος: «Ἄγγελος πρωτοστάτης οὐρανόθεν ἐπέμφθη», όταν Σε είδε, λέει, να σαρκώνεσθε, αυτός που εστάθηκε και ομίλησε στην Θεοτόκον εξίστατο. Έτσι, για πρώτη φορά είδε ο αγγελικός κόσμος τον Θεό στην ανθρωπίνη φύση, στο ανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Στην ιστορία των αγγέλων, για πρώτη φορά. Ποτέ κανείς δεν είδε τον Θεό, ποτέ. Έτσι, τι βλέπουμε εδώ; Έβλεπε την θεωμένη φύση.

Όλα ήσαν καθαρά. Η Θεοτόκος, όταν πήρε το Πνεύμα το Άγιον για να καθαριστεί, τι θα πει; Θα πει θεώθηκε. Και τι έδωσε εις τον Θεόν Λόγον; Θεωμένη σάρκα. Και η Παναγία ήταν θεωμένη. Έπρεπε να είναι θεωμένη για να δώσει θεωμένη σάρκα. Πώς θα έδινε θεωμένη σάρκα εάν δεν ήταν η ίδια θεωμένη; Και πότε θεώθη; Όταν εκαθαρίσθη από το Πνεύμα το Άγιον. Αυτά έγιναν ταυτόχρονα. Καθαρισμός, θέωσις, σύλληψις. Έγιναν ταυτόχρονα. Ώστε, ώστε, όταν εδώ λέγει «Ἅγιον», σημαίνει ότι το σώμα του Χριστού ήταν θεωμένο. Στο Σταυρό δεν θεώθηκε το σώμα του Χριστού, μετά την Ανάσταση. Ήταν πάντα θεωμένο.

Περιεκρύπτετο η θέωσις, ακριβώς για να ξεγελαστούν οι δαίμονες, ο διάβολος, για να σωθεί ο άνθρωπος. Αφού, τι έκανε ο διάβολος στον Παράδεισο; Εξαπάτησε τον Αδάμ. Αφού θα έπρεπε τώρα ο διάβολος να απατηθεί, καταλάβατε; Αντίστροφος κίνηση. Εξαπάτησες, οδήγησες τον θάνατον στους ανθρώπους· αντίστροφος της κινήσεως. Θα έρθω τώρα εγώ να σε απατήσω και θα σε απατήσω με το να μη βλέπεις τη Θεία μου φύση. Τη Θεία δεν μπορούσε να τη δει, αλλά ούτε τη θέωση της σαρκός δεν μπορούσε να δει ο διάβολος. Έβλεπε μόνο ό,τι έβλεπαν και οι άνθρωποι. Τίποτα άλλο. Μόνον οι τρεις μαθητές, για κάποια στιγμή...

κάποια ώρα, όχι στιγμή, κάποια ώρα, γιατί βλέπουμε έναν διάλογο, άρα λοιπόν κάποια ώρα κράτησε, είδαν θεωμένον τον Χριστόν επάνω εις τον Θαβώρ. Δεν θεώθηκε εκείνη τη στιγμή, αλλά απεκάλυψε στα μάτια των μαθητών, καθώς ηδύναντο να βλέπουν οι μαθηταί, όπως λέει το τροπάριο. Απεκάλυψε τη θεωμένη του ανθρωπίνη φύση, την πάντοτε θεωμένη. Και όταν κοινωνούμε, είναι το σώμα. Ποιο σώμα του Χριστού; Το σώμα του Χριστού το θεωμένο. Προσέξτε, αυτό κοινωνούμε. Γι' αυτό ακριβώς εκείνος που κοινωνεί θεούται.

Έχουμε άλλο τρόπο να θεωθούμε, αγαπητοί μου, παρά με το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας; Διότι δεν θεούμεθα με το να τηρήσουμε τις εντολές, αλλά θεούμεθα όταν πιστέψουμε, βαπτιστούμε και δεχθούμε το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Αυτή η παράγραφος, η οποία τελείωσε, είναι η έκτη. Είδατε πόσο μεγαλειώδης είναι. Εγώ σας βεβαιώνω, έτσι, δεν ξέρω, όταν τα διαβάζω και θέλω να σας τα πω, βεβαίως, εγώ πρώτος συγκλονίζομαι. Σας το λέγω, συγκλονίζομαι. Δεν θα ήθελα να βγάλω από το ρήμα «συγκλονίζομαι» τίποτα. Είναι ό,τι λέει η λέξη, συγκλονίζομαι. Πραγματικά, πολλές φορές δακρύω. Πω, μεγαλείο! Πω, μεγαλείο! Και καμιά φορά μας διαβάζουν ήθη και τι θα διαβάζω και τα λοιπά, λέω: «Πω πω, τι θα τους πω; Τι θα τους πω;» Και θα ήθελα...

το Πνεύμα του Θεού να σας φωτίσει, να συγκλονίζεστε κι εσείς. Και πηγαίνουμε στην επόμενη παράγραφο. Είναι η εβδόμη, ζήτα. Σελίδα 219, είναι στην αρχή. «Τούτο το Πνεύμα το Άγιον ενήργησε και στην Ελισάβετ». Αυτό το ίδιο το Άγιο Πνεύμα ενήργησε, λέει, και στην Ελισάβετ. Διά την σύλληψη; Όχι διά την σύλληψη, προσέξτε. Είχε συλλάβει η Ελισάβετ τον Ιωάννη, τον Βαπτιστήν, έξι μήνες πιο μπροστά. Η σύλληψη του Ιωάννου έγινε με φυσικό τρόπο. Προσέξτε με, 100%. Είπαμε ότι μόνος ο παλαιός Αδάμ πώς έγινε και ο νέος Αδάμ πώς έγινε και η Εύα και λοιπά, τα είπαμε. Λοιπόν.

Το ίδιο όμως το Πνεύμα το Άγιον ενήργησε και στην Ελισάβετ. «Οὐ γὰρ μόνον παρθένους οἶδεν, ἀλλὰ γνωρίζει καὶ ἐγγάμους, ἐὰν κατὰ νόμον ὁ γάμος». Βέβαια, πού είναι το Πνεύμα το Άγιον και ενήργησε; Καταρχάς, το τι ειπώθηκε στον Ζαχαρία. Και το σπουδαιότατο, το κατά κυριολεξία, είναι ότι ο Ιωάννης επήρε το Πνεύμα το Άγιο από τα σπλάχνα της μητέρας. Ναι, ήτο πνευματοφόρος ως έμβρυον. Από το Πνεύμα που πήρε ο Ιωάννης μετέδωκε ο Ιωάννης στην Ελισάβετ, για να πει η Ελισάβετ στην Θεοτόκον: «Πώς και τούτο, να με επισκεφθεί, πώς και τούτο, να με επισκεφθεί η μητέρα του Κυρίου μου;» Η Μητέρα, η Μαρία, η Μητέρα τίνος; Του Κυρίου μου, που τον έχεις τώρα στην κοιλιά σου, στα σπλάχνα σου. Από πού το είπε; Θα το δούμε λίγο πιο κάτω, που το λέει και ο Άγιος Κύριλλος. Ή ο Ζαχαρίας να συνθέσει εκείνη την ωδή που είπε για τον Ιωάννη και σου είπε: «Και συ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήσῃ» και θα κάνεις τούτο και εκείνο. Από πού; Είναι το Πνεύμα το Άγιο. Αλλά επειδή η ώρα έχει τελειώσει, έχουμε ακόμη δέκα λεπτά, θα ήθελα να μείνω σε ένα σημείο, αν θα μου επαρκούσαν τα δέκα λεπτά. Ξέρετε ποιο; Είναι εδώ που λέγει: «Οὐ γὰρ μόνον παρθένους οἶδεν». Όχι μόνο γνωρίζει το Πνεύμα το Άγιον τας παρθένους,

γνωρίζει και εγγάμους. Μη παραπονούμεθα, το Πνεύμα του Θεού πηγαίνει και εις τους εγγάμους. Πότε όμως; «Ἐὰν κατὰ νόμον ᾖ», δηλαδή είναι εδώ υποτακτική του «εἰμί», «ᾖ», ήτα, ψιλή, περισπωμένη, «ᾖ ὁ γάμος». Εάν ο γάμος είναι κατά νόμον. Τι κατά νόμο; Κατά νόμο Θεού. Ο πολιτικός γάμος είναι κατά νόμον Θεού; Σίγουρα όχι. Πώς μπορείς λοιπόν, όταν κάνεις πολιτικό γάμο, να έχεις το Πνεύμα του Θεού και πώς θέλεις να κάνεις πνευματοφόρα παιδιά και να έχεις προκοπή στο γάμο σου, στην έγγαμή σου ζωή, αν είσαι άμοιρος Αγίου Πνεύματος; Θέλετε ακόμη; Όταν ξεκινάει ο γάμος με την πορνεία, που στην εποχή μας είναι πια της μοδός, να το πούμε έτσι για να γελάσετε, είναι της μόδας πια, της μόδας να προχωρούν οι σχέσεις και οι γονείς να εισαγάγουν στο σπίτι τον γαμπρό ή την νύφη, τον υποψήφιο γαμπρό ή την υποψήφια νύφη, και να τους βάζουν να κοιμώνται στο ίδιο κρεβάτι, με την ανοχή των γονιών. Τι λέτε; Δημιουργείται προϋπόθεση να έρθει το Πνεύμα του Θεού στους ανθρώπους αυτούς; Ο γάμος αυτός δεν είναι κατά νόμον Θεού. Όταν λέγει ο νόμος του Θεού «οὐ πορνεύσεις», όταν το λέει καθαρά και η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, πώς θα έρθει το Πνεύμα του Θεού, με τρόπον τινά, να προσγειωθεί

στην ύπαρξη αυτών των ανθρώπων, όταν προηγείται η πορνεία; Να γιατί φωνάζουμε να εξομολογηθεί κανείς πριν παντρευτεί και να κοινωνήσει, για να δημιουργήσουμε προϋποθέσεις να έρθει το Πνεύμα του Θεού. Και εκείνα τα ταλαίπωρα στεφάνια, τα ταλαίπωρα στεφάνια, σας έχω πει, σε μια απορία σας το έχω πει, τα στεφάνια δεν αποτελούν στοιχείον του μυστηρίου του γάμου. Είναι η επιβράβευση της Εκκλησίας στους υποψηφίους, στους νεονύμφους, διότι έφτασαν μέχρι εκείνη την ώρα αγνοί και παρθένοι εις το μυστήριον του γάμου, και τους βάζεις τα στεφάνια όπως βάζεις στους νικητάς. Εξάλλου, από εκεί είναι παρμένα τα στεφάνια, από το στάδιο.

Νομίζετε ότι τα στεφάνια, κάτω από τέτοιες προϋποθέσεις, είναι μία παρωδία; Το νομίζετε; Ή, επιτέλους, να έχει κανείς μετανοήσει, αν το θέλετε, έστω και εκ των υστέρων. Φιλάνθρωπος ο Κύριος. Αυτό τώρα είναι η Καινή Διαθήκη. Αν ήμασταν στην Παλαιά, δεν είχε τίποτα συγχώρεση, δεν είχε τίποτα συγχώρεση. Είναι φιλάνθρωπος ο Κύριος, έστω και εκ των υστέρων, έστω και δέκα χρόνια μετά το γάμο σου, και είκοσι και πενήντα χρόνια μετά το γάμο σου. Επισήμανέ το, συνέλθε, πες: «Εγώ έτσι παντρεύτηκα, αμαρτωλά, παράνομα. Θα πάω να ζητήσω τη συγχώρηση από τον Θεό, θα πάω να εξομολογηθώ και, έστω εκ των υστέρων, να πάρω την άφεση των αμαρτιών και να έρθει το Πνεύμα του Θεού σε μένα». Βλέπετε, παρακαλώ; Αλλά...

Εεεε... Θα ήθελα και κάτι ακόμα να πω. Όταν λέει ότι το Πνεύμα το Άγιον έρχεται και εις τους εν γάμω, αλλά γνωρίζει και εν γάμω, όχι μόνο τας παρθένους, πώς θα ήταν δυνατόν ποτέ να μην έρθει το Πνεύμα του Θεού εις εκείνον ο οποίος θέλει να συμπήξει οικογένεια; Είναι δυνατόν ποτέ; Διότι θα σας ερωτήσω: όταν ο Αδάμ — είδατε πόσες φορές έχουμε την αναφορά μας στον Αδάμ; Δείτε εδώ την αξία της Παλαιάς Διαθήκης. Τίποτα δεν θα ξέραμε χωρίς την Παλαιά Διαθήκη. Όταν ο Αδάμ είδε την Εύα, ξέρετε τι είπε; «Αυτή είναι σάρκα από τη σάρκα μου και ὀστοῦν, κόκαλο από τα κόκαλά μου». Την αναγνωρίζει. Και εκεί που ο Αδάμ...

Μια προφητεία. Ο Αδάμ προφητεύει: «Διὰ τοῦτο καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται τῇ γυναικὶ αὐτοῦ καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν». Αυτό το είπε ο Αδάμ.

όταν. Όταν περιήχθη ο λόγος από τους Φαρισαίους προς τον Χριστό, ο Χριστός χρησιμοποίησε τα λόγια του Αδάμ. Γιατί είπαν εκείνοι πως ο Μωυσής επέτρεψε το αποστάσιο, το βιβλίο αποστασίου, δηλαδή το διαζύγιον. Και είπε ο Χριστός: «Διὰ τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν». Όταν κινδυνεύει η γυναίκα να σκοτωθεί από έναν βάναυσον άνδρα, να την κακοποιήσει εις υπερθετικόν βαθμόν, μέχρι που να χάσει τη ζωή της.

Αναγκάζεται και ο άνθρωπος να δώσει το διαζύγιο, ασφαλώς κατά παραχώρηση, κατά συγγνώμη, ασφαλώς, γιατί και θα ερώτησε τον Θεό· δεν έκανε μόνος του τίποτα ο Μωυσής. Και όταν μάλιστα ο ίδιος ο Κύριος τον δικαιολογεί, τον Μωυσέα. Όμως εκεί προσθέτει ο Κύριος: «Ὁ Θεός ἀπ' ἀρχῆς ἐποίησεν ἄρσεν καὶ θῆλυ» και κανείς δεν μπορεί να τους χωρίζει, κανείς. Ούτε οι ίδιοι οι γονείς μπορούν να χωρίσουν τα παιδιά τους, όταν έχουν παντρευτεί. Γι' αυτό ακριβώς υπάρχει πολύς βαρύς λόγος, βαριά ευθύνη, γιατί η μάνα και ο πατέρας, πεθερικά, γονείς ξέρω ότι μπορεί να είναι, δεν λέω πιο μακρινούς συγγενείς, βάζω τους γονείς.

Δημιουργούν προβλήματα στα παιδιά τους που παντρεύτηκαν, προβλήματα που μπορούν να τους οδηγήσουν και εις το διαζύγιο. Είναι βαρυτάτη η ευθύνη. Ο Κύριος είπε: «Εκείνο το οποίο ο Θεός συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω». Προσέξτε γιατί το βάζει ουδέτερον, γιατί αυτό το καινούριο πλάσμα δεν είναι ούτε ο άνδρας ούτε η γυναίκα, αλλά είναι και ο άνδρας και η γυναίκα, μια καινούρια, αδιαχώριστη, αμέριστη ύπαρξη. Σπουδαίο αυτό! Λοιπόν, ποιος είπε ότι η Εύα βγήκε από τα οστά και τη σάρκα του Αδάμ; Εκεί μάλλον, δηλαδή ήτο εν εκστάσει ο Αδάμ, και πώς προφητεύει;

Προφητεύει τον γάμον; Ο γάμος προφητεύτηκε πριν γίνει η πτώση. Σημειώσατέ το, πριν γίνει η πτώση. Μόνο που δεν έλαβε χώρα μέσα στον Παράδεισο ο γάμος. Δεν έλαβε χώρα, έλαβε χώρα έξω από τον Παράδεισο. Πώς προφητεύει ο Αδάμ τον γάμον; Ποιος είναι εκείνος που δίνει την προφητεία στο στόμα ενός ανθρώπου, ενός προφήτου; Το Πνεύμα το Άγιον. Ώστε λοιπόν το Πνεύμα το Άγιον αποκαλύπτει και φωτίζει τον Αδάμ να μιλήσει για το γάμο. Είναι δυνατό τώρα το Πνεύμα το Άγιον να μην επισκέπτεται τους εγγάμους ανθρώπους; Το είδατε. Και οι έγγαμοι λοιπόν έχουν το Πνεύμα το Άγιο. Πραγματικά.

Μπορούμε αυτό να το αξιοποιήσουμε, αν οι έγγαμοι γίνουν πνευματικοί άνθρωποι, είπα να το αξιοποιήσουνε, να γίνουν πνευματικοί άνθρωποι και τα παιδιά τους να τα κάνουν πνευματικά παιδιά. Τότε μπορούμε να λέμε ότι το Πνεύμα του Θεού μένει στους εγγάμους, στους συζύγους, τους ενώνει. Τι τους ενώνει; Δυο πράγματα: ο Χριστός και το Πνεύμα το Άγιο. Και τα δυο. Τους ενώνει ο Χριστός και το Πνεύμα το Άγιο. Όταν λοιπόν αυτοί μένουν, ακούστε πώς το λέει ο Απόστολος Παύλος σε πλείστες περιπτώσεις, «ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ», «ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ», που πολλές φορές δεν μπορούμε να το μεταφράσουμε αυτό. Αυτό σημαίνει να είσαι μέσα στο Χριστό και μέσα στο Πνεύμα του Θεού, μέσα στο Άγιο Πνεύμα.

Τα γεννώμενα, κάπου λέει η Γραφή, θα είναι άγια. Τότε και τα παιδιά, που το λέει η Γραφή, ο Απόστολος Παύλος το λέει, και τα γεννώμενα θα είναι άγια. Δηλαδή, και εκείνα θα έχουν το Πνεύμα του Θεού. Βλέπετε τι μας προσφέρει ο Λόγος του Θεού, το Πνεύμα του Θεού, γύρω από τόσο σπουδαία,

σημαντικότατα θέματα, που είναι ανά πάσα στιγμή στην ύπαρξή μας, μέσα στη ζωή μας, την καθημερινότητά μας, και ότι όλα αυτά είναι άκρως επίκαιρα, γιατί και το Πνεύμα του Θεού και ο Χριστός, και χθες και σήμερον και αύριον, ο Αυτός.