Catecheses of St Cyril 136 | 07-11-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

With the help of the Holy Trinity, our God, my dear friends, we now enter upon the seventeenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem. As we begin a new lecture, I remind you that these catecheses were written in AD 350.

They were delivered in Jerusalem to the catechumens—that is, to those preparing for illumination. The catechumens who were ready for Baptism were called those preparing for illumination. These lectures were recorded, and it appears that Saint Cyril later reviewed them, because spoken discourse differs from written discourse. Thus, the twenty-four Catechetical Lectures of Saint Cyril form an incomparable work. They are the only systematic catechesis by one of the Fathers that has survived. We do, of course, have one discourse, two discourses, or three discourses by Basil the Great, John Chrysostom, and Saint Symeon the New Theologian. We have catechetical discourses, but the only systematic catechesis like the one we see here is Saint Cyril’s—or, rather, Saint Cyril’s is the only one that has survived. I also remind you that these twenty-four Catechetical Lectures are nothing other than an exposition of the Creed: ‘I believe in one God,’ and so forth. And now we come to the title, or heading, of the seventeenth Catechetical Lecture.

It reads as follows: ‘The Seventeenth Catechetical Lecture for Those Preparing for Illumination, prepared in Jerusalem, continuing the teaching concerning the Holy Spirit; with a reading from the First Epistle to the Corinthians: “For to one is given through the Spirit the word of wisdom,”’ and so forth. This is the heading of the seventeenth Catechetical Lecture. Let me explain. ‘Those preparing for illumination,’ as I have told you, simply means the catechumens preparing for Baptism. ‘In Jerusalem.’ If your copy reads ‘into Jerusalem,’ that is a printing error, an oversight. ‘Prepared in Jerusalem’ tells us that Jerusalem was the place where it was delivered. The word ‘prepared’ adds something further.

It means that this lecture, like all the others described as ‘prepared,’ was carefully planned. When someone has something to say to an audience, he prepares his address. That is what ‘prepared’ means: this was not a discourse delivered haphazardly, but one with a definite form and definite content. This is extremely important, because when speeches wander aimlessly, with no plan, they become a string of disconnected remarks that make no sense. That is a dreadful thing, especially when public ministers of the Church speak in public places such as the Church without preparation or order. It is very wrong indeed. The Wisdom of Sirach says, ‘Prepare your speech, and thus you will be heard.’ Prepare what you have to say, and then you will be heard. This applies to everything from a formal address to a talk or lecture, whether written or spoken—a written address is plainly prepared—to the words we speak orally to other people.

If you do not prepare your words, neither will you ‘be heard.’ Prepare them, and then you will be heard. This is a matter of the greatest importance. Unfortunately, careless improvisation has ruined us. And, regrettably, this carelessness has ruined the pulpit. You yourselves now say, ‘But what that man told us was thrown together carelessly. It was… oh, it should not be like that.’ And I think—or rather, why do I say that I think? The Word of God says it—that whoever performs the works of the Lord negligently is accursed. This is what God says through the prophet: ‘Cursed is he who does the work of the Lord negligently.’ In other words, ‘Oh, you cannot be bothered, can you?’ Such a person is accursed. May God preserve us from this. And if sweeping the church and keeping it clean are works of the Lord,

how much more is the Word of God, which I would call the highest of these works? Yet through our carelessness we reach the point of dishonoring the Word of God and leaving the people with such impressions. Of course, someone may say, ‘That is why I do not speak at all: I would not be able to prepare.’ Yes, but that too is a bad situation. If no one speaks, the parish, the people, the people of God, remain without instruction. This is a serious matter. A young man who had recently been appointed to a position on an island in the Aegean Sea came to me. He told me of something almost beyond comprehension: the ignorance there was so great that he, a layman and still a young man, asked me whether he should do something about it.

He is a teacher. He asked me whether he should give a talk. I said, ‘Yes, prepare it and give the talk.’ I also told him to take responsibility for a catechetical school, and for his wife to take responsibility for another catechetical school there in that place. They had learned quite a few things here and had received instruction, so they were able to offer something there. Such ignorance, such profound ignorance! You may ask me, ‘Is ignorance better?’ No, it is a terrible thing. We cannot use our inability to do something as an excuse for leaving our flock without instruction.

Well… I shall mention someone—but whom shall I mention? Someone has just come to mind. Have you read about Papa-Planas? He lived in the time of Alexandros Papadiamantis. There is a biography of this priest, who served at the Church of Saint Elissaios, a small chapel somewhere around Monastiraki or the Field of Ares, if I remember correctly. They used to hold all-night vigils there.

He was a very simple man, an exceedingly simple man. He had little education, yet he was still able to say something to the people. I remember another man who was also my spiritual father, Father Athanasios Hamakiotis. He served at Nerantziotissa in Marousi, and people came from every direction to make their Holy Confession to him. That alone should tell you who he was.

Even the Archbishop would go and make his Holy Confession to Father Athanasios, who had little formal education. When I attended the service at his church, he would have the chanter read a homily from a collection of Sunday sermons while he received Holy Communion. This took him a long time, and he always received with tears—I had entered the sanctuary and seen him myself. But when the Divine Liturgy ended, before the final dismissal, ‘Through the prayers of our holy fathers,’ Father Athanasios would always say a few words. They were simple, very simple. Often they were the same words. He spoke about almsgiving, and he spoke with great emphasis about it. In this way he nourished the people. He had little education, perhaps no more than primary school.

In this way he nourished the people, and that is tremendously important. Furthermore, it is not only a matter of preaching, but also of offering personal counsel. I may give someone a word of advice without delivering a formal discourse. I need only prepare the substance of what I want to say, so that I know what I am going to say and do not speak foolishly. But I can still speak. You see, then, that the Word of God must indeed be offered according to a plan. There are occasions when a person has not prepared, but those are exceptional circumstances. Then the Spirit of God grants illumination, and sometimes such homilies are better than prepared ones. Take note of an example—perhaps it appeared in the latest or the next-to-last issue of Orthodoxos Typos—

concerning Father Charalambos Vasilopoulos, if you have read it. He spoke without preparation on one such occasion, and what he said was extremely important. When can this happen? When we have formed the habit of preparing ourselves. Then, if we are forced to speak without preparation, the Spirit of God grants illumination because we have found ourselves in a difficult situation. When could we have prepared? At such a moment He illumines us, and something good is said. Let me give you just one example from John Chrysostom. Now, if I remember… I often cannot remember names and other details. It is because I am tired, so please forgive me. Once, while John Chrysostom was preaching, the emperor’s chief minister in Constantinople entered the church. What was his name? What did you say? I cannot hear you. Your voice does not reach me here. All right, I cannot hear you.

Now pay attention. This man rushed in terrified. He had been a fearsome and formidable chief minister. He had committed injustices and had risen by trampling upon others, but now he had fallen out of the emperor’s favor. Because he had done many terrible things, his life was in danger. So he entered the church where John Chrysostom was serving—the very man whom John Chrysostom had often denounced from the pulpit. The wretched man went beneath the Holy Table and clung to it, seeking sanctuary and protection for his life. At that moment John Chrysostom broke off the homily he had been giving and began a new one with these words: ‘Vanity of vanities; all is vanity.’

I would say that this passage—this homily of his—is one of his most vivid and beautiful homilies. But that was because the circumstances were exceptional. What else could he have done? He had to speak to the immediate situation, and that is what he did. My point is that the Word of God must be prepared. I would also ask all of you who lead study circles or groups, men and women alike, all who work with children, and all male and female catechists: prepare your subject conscientiously. Do not say, ‘Oh, who can be bothered now? Who will understand anyway? I will just say something and muddle through it.’ No. The Word of God itself will judge you. We must prepare the Word of God.

Thus the Catechetical Lecture was ‘prepared in Jerusalem, continuing the teaching concerning the Holy Spirit.’ In other words, we shall speak about whatever we did not cover concerning the Holy Spirit in the previous lecture. That is why the heading says, ‘continuing the teaching.’ It also says, ‘And a reading from the First Epistle to the Corinthians.’ What does this show us? The Catechetical Lectures were delivered after a passage from the Gospel or the Apostle had been read, chosen to serve the main subject. This too is important: we take a verse, or a longer passage made up of several verses, and on the basis of that verse or passage we develop what we wish to say.

We may indeed draw on many other passages from Holy Scripture, but we must always build upon the particular verse or passage that we proclaim in our sermon or talk. And what was the passage here? ‘For to one’—the Greek pronoun has an omega, rough breathing, and circumflex. Do not tell me it also has an iota subscript. ‘For to one is given through the Spirit the word of wisdom,’ and so forth. Yes, this is from 1 Corinthians, chapter 12, verse 8. These details are somewhat technical, of course, but they are not without interest. In the first paragraph—without lingering over it—we are told that the previous lecture covered what it could, while this one will cover whatever remains. For the sake of keeping the discourse within proper proportions, we could not say too much or keep you here for hours on end, so we had to stop. Therefore, what we did not say in the former lecture we shall say now, in the next one, and thus we shall speak once again about the Holy Spirit. That is what the first paragraph says. We shall not undertake a fuller analysis of it because, as I told you, it would consume our time. So now I come to the second paragraph: ‘As for me, my discourses concerning the Holy Spirit’

‘are divided, but He Himself is indivisible, being one and the same.’ Saint Cyril says that the things we shall say—the discourses we shall give concerning the Holy Spirit—are divided. He even gives an example. You see? We interrupted our teaching concerning the Holy Spirit because the time had passed, and we could not include everything in the previous lecture. Now we give the remainder in the next one. Thus these discourses, these words, are divided. The Holy Spirit, however, is indivisible. Saint Cyril has a reason for saying this. It may appear self-evident. When we have a subject, we naturally divide it into several talks.

That seems obvious. If we divided the subject of the Holy Spirit and gave five talks, would that mean there are five Holy Spirits? Yet the point is not as self-evident as it seems. Strangely enough, it is not obvious, for the following reason, which Saint Cyril will explain shortly. He will tell us that the Holy Spirit has many names. He already mentioned several in the previous lecture. In particular, he said that when we use the word ‘spirit,’ it can have many meanings. ‘Spirit’ can mean wind; it can mean a soul; and it can mean a demon.

It can also mean an angel, or the meaning of something. When we ask, ‘What is the spirit of this matter?’ we mean, ‘What is its meaning?’ Saint Cyril gives still more examples there. Now he will tell us that the Holy Spirit has many names. Therefore, when we refer to these many names, do not imagine that each one designates a different being. It appears that in his time some people were saying, ‘The Paraclete is one being, the Holy Spirit another, the Spirit of God the Father another, and the Spirit of the Son yet another,’ and so forth. Saint Cyril will now address these names and give examples from the New Testament—always from the New Testament at this point, because he previously used the Old Testament to show us that the Spirit of God is one.

‘The discourses are divided, but He Himself, the Holy Spirit, is indivisible, being one and the same.’ Then we shall see another point in what follows: ‘And so we divide the Catechetical Lectures; but do not regard this as a division of the faith, for the aim of true devotion is one.’ In other words, although we have many Catechetical Lectures, this does not mean that we have divided the faith.

The catecheses are divided, not the Holy Spirit. And he will give the following two examples.

When we spoke about Christ, and when we spoke about God the Father, we naturally said many things and devoted more than one catechesis to them.

We did not divide the Father. When we spoke about the Son, we devoted many catecheses to Him, because, if you recall, up to the next-to-last one—that is, the fifteenth catechesis—we had been speaking about the Father and the Son. This does not mean that the Son is divided into pieces; it is the catecheses that are divided. So here, too, we shall speak about the Holy Spirit without implying that He is divided. For the Holy Spirit is, as Saint Cyril goes on to say, “not someone other than the Paraclete; He is one and the same, called by different titles”—the same One called by various names. A title means a name. “Living and existing in His own hypostasis, speaking and acting”—acting and speaking.

“The Sanctifier of all rational beings made by God through Christ, both angels and men.” He is the One who lives, exists, speaks, and acts. When God made angels and human beings through Jesus Christ, the Holy Spirit sanctified them all. We shall see him refer to this further on; that is what he says here. I have passed quickly over the second paragraph, where he speaks of the gifts, since the passage before us concerns spiritual gifts. The gifts are many, but this does not mean that there are many Holy Spirits, or that the Holy Spirit is divided. The gifts are divided; the Holy Spirit is not divided. If you will.

Do not forget that those who came into the Church had been idolaters. We must not forget that. And although this was Jerusalem, you may be surprised that the catecheses were delivered in Greek. That may strike you as remarkable. What we possess is not a translation from Hebrew; the catecheses were written in Greek. Their hearers, therefore, were people who understood Greek. Moreover, they lived after three hundred years of what are called the Hellenistic era, and their own age was likewise still Hellenistic. Greek was the predominant language.

There was also Latin. Latin was used in official documents, but in daily life people spoke Greek. The Jews also knew Greek. Remember the inscription on the Cross, written in Hebrew, Greek, and Latin. That was the reason. So let us not forget that many were leaving idolatry to become Christians. What were they leaving behind? Their idols. Who was the god of the sea? Poseidon. Athena was the goddess of wisdom, Hestia of marriage, and Zeus of heaven. Thus, each sphere had its own god.

Today we understand that God is one, but in those days every sphere had its corresponding god. Saint Cyril therefore had to tell them that the Holy Spirit is one: whether He grants you wisdom, the ability to become an architect, or any other gift, the Holy Spirit is one. There are not many Holy Spirits. I have explained why Saint Cyril speaks in this way. We now come to the third paragraph, where the main subject begins. Everything before it was explanatory, and we passed over it quickly. What does he say? “So that no one, because of the different names of the Holy Spirit, may ignorantly suppose that there are different spirits rather than the one and the same Spirit, who alone is what He is.”

“To safeguard you against this, the Catholic Church has handed down in the profession of faith that you are to believe in one Holy Spirit, the Paraclete, who spoke through the prophets.” Do you understand? It is what I told you: because the Holy Spirit has different names, no one should suppose, through ignorance or a habit acquired from idolatry, that there are many spirits. There is one. Therefore, to safeguard you, the Catholic Church has handed down to you, he says, “in the profession of faith”—allow me to explain. The Catholic Church, of course, does not mean the Church of Rome, the Roman Church, the Western Church, or the Frankish Church.

It is well known that in the Creed we say, “I believe in one, holy, catholic, and apostolic Church.” Catholicity is one of the Church’s four attributes. In essence and in reality, it is the Orthodox Church that is catholic. We could therefore speak of the Orthodox Catholic Church. Rome uses the title “Catholic Church” improperly, because the title—the attribute “catholic”—had already been given by the Councils that composed the Creed, long, long before the schism.

The Orthodox Church is catholic, and catholic means that she embraces the whole world.

The Church is one; the Church is holy; the Church is catholic, embracing the whole world; and she is apostolic, as the Apostles handed her down to us through their teaching, for the foundation of the Church is the apostolic teaching. Saint Cyril is referring to that article of the Creed which brings us to believe “in one Holy Spirit, the Paraclete, who spoke through the prophets.” You may say that this is not exactly the wording we know: “And in the Holy Spirit,” and so forth. You may say that it is not the same wording. Yes, it is different, for this reason: before the Nicene Creed, there was already a Jerusalem Creed.

That Creed is recorded in the earliest catecheses—we examined it at the time—and so Saint Cyril quotes from it here. In other words, there were local creeds. Eventually, however, the Nicene Creed became established, and all the others remain only as historical monuments. That is why the wording is not exactly the same. For example, in one place it says, “I believe and look for the resurrection of the dead,” while there it says, “I believe in the resurrection of the flesh.” The meaning is the same. Indeed, “the resurrection of the flesh” is even clearer and more specific. It is the same teaching; there is nothing different in substance. Only the formulations vary slightly.

He continues in the third paragraph by saying that we shall mention some of the names recorded in the New Testament: “We shall speak of a few of the many titles.” We shall mention a few out of the many. Now we come to paragraph four.

“He is called Spirit, according to the passage just read: ‘For to one is given through the Spirit a word of wisdom.’” A word of wisdom, and so forth. This comes from the passage read from the First Epistle to the Corinthians. What do we see first of all? He is called Spirit. The first title is “Spirit.” When Saint Cyril says, “the passage just read,” he means what had been read only moments before. Second, He is called the Spirit of Truth.

“As the Savior says: ‘When He comes, the Spirit of Truth.’” What did Christ say? That the Spirit of Truth would come. What does “the Spirit of Truth” mean, my beloved? As we consider each title or name, we shall also offer a brief explanation. What, then, does “the Spirit of Truth” mean? It means that the Holy Spirit is the Spirit of Truth: He speaks the truth, possesses the truth, and is the truth. This means a great deal. Christ said, “I am the truth.” The Holy Spirit does not merely come to speak the truth; He is the truth, just as the Father is the truth. The Lord says, “I am the truth.”

He does not say, “I came to tell you the truth,” but, “I am the truth.” He means that He is truly God, the true God. The Father, then, is the truth because He is truly the Father; the same is true of the Son and the Holy Spirit. They are not false gods. That is why, whenever we begin our prayers with “O Heavenly King,” we say: “O Heavenly King, Paraclete, Spirit of Truth.” What does “Spirit of Truth” mean? Not merely that You are the Spirit who speaks the truth, but that You are truly the Holy Spirit—that is, You are truly God. This is what “the Spirit of Truth” means. And, of course, we must also say that...

God speaks the truth, for the Lord Himself repeatedly told His hearers concerning Himself, “I speak the truth; I tell the truth.” The Holy Spirit is also the Spirit of Truth because what He reveals is true, in contrast to the evil spirits, which are spirits of error and falsehood. He is also called the Paraclete, “as the Lord said again: ‘For if I do not go away, the Paraclete will not come to you.’” If I do not depart, the Paraclete will not come to you.

He is called the Paraclete. The word comes from a verb meaning to comfort. I mentioned this to you once before when speaking about the Holy Spirit. The Son is also called Paraclete. When Christ says elsewhere, “When the other Paraclete comes,” this means that there is another Paraclete as well: the One speaking, Christ Himself. Why are both the Son and the Holy Spirit called Paraclete? There is no possibility of confusing them, for the following reason. We know that Paradise was once upon our earth. God, Scripture says, “planted a garden eastward in Eden.”

There He placed man. Man sinned, and Paradise was taken away; that is, it is no longer on earth. And our earth—who can deny it?—became a vale of tears. That means a valley of weeping, a place where people weep. There is so much weeping upon the earth because of wars, injustice, and famine, but above all because of death. Death, that intruder, that great intruder—for death is not God’s creation—came and transformed the beautiful earth into a vale...

...of tears. It was what we deserved, what was fitting for us. We transformed our earth into a vale of tears. And if you ask, “But what about death?”—yes, we brought death in through our way of life, through our apostasy, and through making gods of ourselves. Yet even with death present, the earth remains quite beautiful. If people lived in peace, would they not live very well? Do not take me for one of those who chatter endlessly about peace, for today there is so much talk about peace—empty talk, ceaseless empty talk. I have never believed in that peace, nor do I believe in it now, and I urge you never to put your faith in the peace offered by the world. It is the peace of this world. The Lord said:

“My peace I give to you; not as the world gives do I give to you.” The world has a peace based on agreements. After a war, the powerful agree to consume their spoils—everything they seized from the weak—and strip them to the bone. Once all that has been consumed and nothing remains, peace is forgotten, and they set out for war again under the pretext of “seeking living space.” Do not believe in the peace people speak about. Never believe in it, or you will be deceived. Believe only in the peace of God. There is no peace on earth. Whenever there appears to be peace on earth, it is nothing more than a truce in preparation for another war. We must understand this.

Do we not, then, bring destruction, tribulation, death, and misery upon ourselves by the way we live on earth? All these things have truly turned our earth into a valley of weeping. The Son of God comes to earth to conquer death and bring us His own peace. But although death has been conquered in principle, the full realization of that victory still remains. Pay attention to this: we die, but we shall rise again. Therefore, the victory over death is final and definitive in the person of Jesus Christ, though its full realization still remains to come.

This victory has not yet been fully realized, because death still exists. And the peace that God brought to earth—that Christ brought to earth, the peace proclaimed by the angels—is likewise ours in principle, but sadly has not yet been fully realized. First of all, not everyone has come to know the Gospel. And then, sadly, many Christians live in a worldly manner and therefore do not experience the peace of God within themselves. And so the Paraclete, the other Paraclete, comes into the world to remain with the faithful and console them.

He tells them that the other Paraclete—that is, Jesus, the Son—has brought you the Resurrection, though the time has not yet come for you to receive it in its fullness. He has brought you peace, and you can possess it, at least personally. And the second Paraclete, the Holy Spirit, consoles us until the victory over death is fully realized and made final. The Son, then, is called Paraclete because He gave us victory over death and brought us true peace; and the second Paraclete consoles and helps us as we await Christ’s Second Coming. This is why the Holy Spirit remains in the Church. Furthermore, if you wish...

The passage cited here is where the Lord said that it is to your advantage—Saint Cyril does not quote those words here; I am reminding you of them—and then, “When He, the Spirit of Truth, has come.” He is called the Paraclete. “For if I do not depart, the Paraclete will not come to you.” If I do not leave, the Paraclete, the second Paraclete, will not come. When we say “second,” we do not mean second in rank or quality, but second in time. Do not imagine that He is second in quality, of lesser worth or importance; for the Father is God, the Son is God, and the Holy Spirit is God—one essence. He is the second Paraclete only in time. So, if I do not leave, the second Paraclete will not come. What does this mean? We might say that it would have been better if the Holy Spirit had come upon the earth while Christ was still here.

But that is not how things are. There are many, many reasons for this. I will tell you the first and most important reason. What is it? We must not forget that God withdrew the Holy Spirit from humanity because enmity had arisen between God and man.

In essence, the Holy Spirit was withdrawn—He was lifted up and departed; the Father withdrew Him—when humanity fell in Paradise. Of course, the Holy Spirit was still present in a limited way. As we said last time, His presence governs the whole course of history before Christ, but it was not given in abundance.

What I mean is that the fullness of the gift, poured out upon everyone, was reserved for Pentecost. Thus, when people sinned after the Fall of our first parents, the Holy Spirit was again withdrawn, even though they had possessed Him only to a limited degree. We see this in the generation of Noah. Noah had the Holy Spirit, because he could never have believed the Word of God unless he had borne the Holy Spirit within him. Just as we cannot confess that the Son is God unless we have the Holy Spirit, neither can we call God the Father “Father” unless we have the Holy Spirit. The New Testament tells us this very plainly. Noah, then, had the Holy Spirit.

Certainly, the gift was not given as abundantly as it has been since Pentecost, but Noah’s generation had the Holy Spirit. Yet they could not retain Him, for God says, “My Holy Spirit shall not remain with them, because they are flesh.” They were materialists; they lived a materialistic life. That is what “because they are flesh” means. They were materialists. Therefore, My Holy Spirit cannot remain with them. The Holy Spirit is withdrawn, and the Flood comes. Do you hear? The Holy Spirit is withdrawn, and the Flood comes. Noah is saved—Noah alone. Therefore, there was enmity, not reconciliation, between God and man.

For Noah’s descendants began doing the same things all over again. Reconciliation had to take place. Who would bring about this reconciliation between God and man? Jesus Christ. Human nature had to ascend into heaven and go to meet God the Father for reconciliation. Pay attention to what I said: human nature. This is very, very important. Thus the Son took human nature up with Him, if the expression may be permitted, since the Son is present everywhere.

There is one hypostasis, one person, and so I may say that He took human nature up into heaven together with His divine nature. They are never divided. He is one person, not two persons—one person, one hypostasis—so that through the presence of human nature reconciliation with the Father might be accomplished. Of course, without wishing to confuse you, the reconciliation is also with the Father, the Son, and the Holy Spirit. But so as not to confuse you—for we always speak of the three persons—I am focusing here on this particular aspect. The Father is reconciled through the presence of human flesh, of human nature, and then He sends His Holy Spirit into the world. Thus the Son ascends, and reconciliation takes place.

The Holy Spirit descends in abundance, because if the Son had not ascended, the Holy Spirit would not have descended, for the reason I have explained to you. This is why the Lord said, “If I do not ascend, He will not descend.” That is why He said, “It is to your advantage that I go away.” For this reason, then, the one Paraclete ascends and the other descends. And so we see here that Saint Cyril is speaking about the designation, the name “Paraclete”: “That one and the same Spirit is called by different names is clearly shown by the following. For after speaking of the coming of the Paraclete, He adds: ‘But the Paraclete, the Holy Spirit.’” Here is another designation.

He says that the Holy Spirit and the Paraclete are one and the same. They are one. You see how Saint Cyril makes these connections, because matters of faith are exceedingly subtle—tremendously subtle. If something is not expressed correctly, a heresy can spring from it. Those who practice law will understand what I mean, but all of us can understand it. If something in a document is not stated with precision and meticulous care, doubts arise. That is why Saint Cyril—and do not forget where and when he lived—speaks this way. He lived in the age of the terrible Arian heresy.

The First Ecumenical Council convened in 325. Saint Cyril delivered these catecheses twenty-five years later. He had lived through a terrible atmosphere; he was driven from his episcopal see, became a victim of the Arian heresy, and was deeply concerned. That is why you see him choosing every word with the precision of a good lawyer or notary, so that no question of corruption, doubt, or ambiguity may arise. As you see, I am defending Saint Cyril as though I were his advocate. I am simply trying to help you understand why he speaks in such detail. Let us not grow bored or weary. Let me give you another example from the Old Testament.

God gives a command and says, “I command this,” and then stops, even though at the beginning He had already said, “I am God,” and so forth. Yet at the end, after saying, “I command it,” He says again, “I am the Lord.” What does “I am the Lord” mean? “I, the Lord, command this.” If you open a concordance of the Old Testament and look up the words “God” and “Lord,” you will find “Lord, Lord, Lord” so many times that you will become dizzy. Someone might ask, “Is it not redundant to say at every moment and every step, ‘I am the Lord, I am the Lord’?” Yes, but it is done so that no one may suppose that these words are not from God. Here, my beloved, there is such precision and such density of expression in order to remove every ambiguity—and yet there are people today...

Thank you. There are university professors who say that Moses—what God?—was not given the Law by God. They say that Moses, being an intelligent, wise, and remarkable man, devised and gave the Law himself. What God? There you have it. “Ah,” they say, “Moses wrote it that way to give it authority; he inserted a god.” There you have it. What answer will those who say such things give, when at every step the Lord makes it clear that Moses is not the lawgiver, but God is? “I am the Lord,” He says.

Here it says, “But the Paraclete, the Holy Spirit.” Thus the Holy Spirit and the Paraclete are one. This passage brings all three words together: Holy, Spirit, and Paraclete. It is John 14:26. In other words, they all refer to the same One: the Paraclete, the Spirit, the Holy Spirit. “Concerning the fact that the Paraclete and the Spirit of Truth are also the same, it has been said...” Here Saint Cyril makes another connection: the Paraclete is the same as the Spirit of Truth, of whom he spoke earlier. This is in John 14:16 and following. And what does it say? “Christ says, ‘And He will give you another Paraclete, that He may remain with you forever,’” so that He may remain with you.

For as long as history continues, He remains to console you, as we said. “The Spirit of Truth.” And again: “But when the Paraclete comes, whom I shall send to you from the Father, the Spirit of Truth...” This is John 15:26. He is also called the Spirit of God. Now pay close attention to several things, because He is called both the Spirit of Christ and the Spirit of God. He is called the Spirit of God, as it is written: “And I saw the Spirit of God descending.” Who says this? Saint John the Baptist says it in the Gospel of John, chapter 1, verse 32.

“I saw,” he says, “the Spirit of God descending.” And again: “For as many as are led by the Spirit of God, these are sons of God.” The Spirit of God. The second passage I quoted to you from the Apostle Paul is found—excuse me—in Romans, chapter 8, verse 14. The Spirit of God. Although He is called the Spirit of God, this does not mean that He is merely God’s spirit; it means the third person of the Holy Trinity. Let me show you. What is God? Spirit. What does the Lord say to the Samaritan woman, when she asks...

Is it more proper to worship God in Jerusalem or on Mount Gerizim? And the Lord answers with this great truth—a truth which, I do not know why, people had not discovered. Indeed, if you take a look at paganism, you will see this very clearly: “God is Spirit.” God is Spirit. If, then, God is Spirit, the expression “the Spirit of God” would mean the spirit of the Spirit, which is absurd. The spirit of the Spirit—since God is Spirit, then the spirit of the Spirit. Therefore, it means that there is another Spirit whose name is Spirit, for the Holy Spirit is Spirit.

The Father and the Son are also spirit, because God is one essence and God is spirit. Allow me to say—even though the expression is not quite correct—that the essence of God is spirit. As I said, this is not a very precise expression, because we do not even know what spirit is. We neither know it nor are able to know it. We do not even know what the human spirit is, although the human spirit is created, whereas the Spirit of God—the essence of God—is uncreated. Therefore, when Scripture says “the Spirit of God,” it means the Spirit whom God gives, the Spirit of God who descends. “I saw,” he says, “the Spirit of God descending.” He is also called the Spirit of the Father, as the Savior says.

“For it is not you who speak, but the Spirit of your Father who speaks in you.”

Pay attention. I have said this once, and I will speak of it again shortly in relation to Christ, because He is also called the Spirit of Christ, the Spirit of the Son. He is called the Spirit of the Father—not only the Spirit of God, but also the Spirit of the Father—because the Father sends the Holy Spirit, who proceeds from the Father. You may ask, “What is it that proceeds, since the essence is one?” The person, the Holy Spirit, proceeds from the Father. For the essence of God is one, yet the divine essence is not identical with the Holy Spirit in such a way that we could say the Holy Spirit has no distinct existence. The Holy Spirit is personal; He is a hypostasis. Saint Cyril will tell us this a little further on, though we will not reach it today.

The Holy Spirit is a hypostasis, a person. And again Paul says: “For this reason I bow my knees before the Father,” and so forth, “that He may grant you to be strengthened through His Spirit.” It is the same again: “I bow my knees before the Father,” and so forth, “through His Spirit.” For, I repeat, if we were simply speaking of the spirit of the Father, who is spirit, it would be redundant. The words refer to another person. He is also called the Spirit of the Lord, as Peter said: “Why have you agreed together to put the Spirit of the Lord to the test?” This was said in Acts 5:9 to Ananias: “Ananias, why did you agree with your wife to...”

“...test—that is, to put to the test—the Spirit of the Lord?” Do you see? The Spirit of the Lord. And do not forget that the Father is Lord, the Holy Spirit is Lord, and the Son is Lord. As that lovely old song puts it—you know it—“One is the Lord, one is the Lord.” We do not have three Lords. The Father is Lord, the Son is Lord, and the Holy Spirit is Lord; yet one is the Lord, because the essence is one. He is also called the Spirit of Christ, as I was telling you earlier. As Paul writes: “But you...” “...are not in the flesh but in the Spirit, if indeed the Spirit of God dwells in you.” If the Spirit of God dwells in you, then you are not fleshly people, but you have the Spirit of God. And there He is called the Spirit of Christ.

“If anyone does not have the Spirit of Christ, he does not belong to Him,” Paul says in Romans 8:9. Whoever does not have the Spirit of Christ does not have Christ. In the same way, it is well known here that the Holy Spirit proceeds from the Father. He is...

...sent from the Father. But the Holy Spirit is also sent by the Son. The Son Himself says it: “I will send you the Paraclete.” The Father sends Him, and the Son also sends Him; but procession is a personal property. It belongs to the Father in relation to the Holy Spirit, just as begetting is the Father’s personal property in relation to the Son: the Father begets the Son. The Father, therefore, is Father and not Son. The Son is Son and not Father. The Father causes the Holy Spirit to proceed. The Holy Spirit proceeds from the Father. The Holy Spirit has His procession from the Father. These are what we call the personal properties. For the same reason, since the Son too is spirit...

...one might suppose that this meant “the spirit of the spirit,” as I said earlier. Yet the expression used here is “the Spirit of Christ,” and also “the Spirit of God and of Christ.” Do you see? The Spirit of God and of Christ—the Spirit.

Furthermore, He is also called the Spirit of the Son of God. As it has been said: “Because you are sons, God sent forth the Spirit of His Son.” Because you are children of God, He sent the Holy Spirit so that you might confess that you are children of God. He is also called the Spirit of the Son of God—that is, the Holy Spirit who comes from the Son and from God the Father. So you see here...

...a variety of names. Since the hour is late, let us repeat our conclusion: there is a variety of names, but the Holy Spirit is one. We will continue, God willing, next time. He is called the Spirit of Promise, the Spirit of Grace, the Spirit of Adoption, and the Spirit of Wisdom. The Holy Spirit is one, though He bears all these many names. As I told you, Saint Gregory the Theologian gives the Holy Spirit about fifty names. That is all for tonight, my dear friends. May the Lord bless you.

Με τη βοήθεια του Αγίου Τριαδικού Θεού εισερχόμεθα, αγαπητοί μου, στη δεκάτην εβδόμην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων. Με την έναρξη μιας νέας κατηχήσεως, σας υπενθυμίζω ότι οι κατηχήσεις εγράφησαν το 350 μετά Χριστόν.

Στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή εξεφωνήθησαν εις τους κατηχουμένους, δηλαδή εις τους φωτιζομένους. Δηλαδή, οι κατηχούμενοι που ήσαν έτοιμοι για βάπτισμα ελέγοντο φωτιζόμενοι. Και αυτές κατεγράφησαν και φαίνεται ότι ο Άγιος Κύριλλος μετά τις επρόσεξε, δηλαδή τις... γιατί ο προφορικός λόγος με τον γραπτόν Διαφέρον Ώστε είναι ένα έργο, οι 24 κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου, απαράμιλλον. Κατήχηση συστηματική είναι η μόνη που σώθηκε από τους Πατέρες, συστηματική, γιατί έχουμε βέβαια έναν λόγο, δύο λόγους, τρεις λόγους, στον Μέγα Βασίλειο, στον Ιερό Χρυσόστομο, στον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο. Έχουμε κατηχητικούς λόγους, αλλά συστηματική κατήχηση, όπως εδώ βλέπουμε να γίνεται, μόνο ο Άγιος Κύριλλος, ή του Αγίου Κυρίλλου έχει διασωθεί. Και ακόμη σας υπενθυμίζω ότι δεν είναι τίποτα άλλο οι 24 κατηχήσεις παρά ανάπτυξις του Συμβόλου της Πίστεως. «Πιστεύω εις έναν Θεόν» και τα λοιπά. Και ερχόμεθα να δούμε τώρα τον τίτλο ή την επιγραφή της 17ης κατηχήσεως.

Είναι η εξής: «Κατήχησις 17 φωτιζομένων, εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθείσα, των περί Αγίου Πνεύματος τα λοιπά, και ανάγνωσις εκ της προς Κορινθίους πρώτης· ᾧ μεν γαρ διά του Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας» και τα εξής. Αυτή είναι η επιγραφή της δεκάτης εβδόμης κατηχήσεως. Εξηγώ: το «φωτιζομένων», όπως σας το είπα, δεν είναι παρά οι κατηχούμενοι που ετοιμάζονται για το βάπτισμα. «Εν Ιεροσολύμοις». Όσοι κρατάτε βιβλίο και έχει «Ιεροσολύμους», είναι τυπογραφικό λάθος, αβλεψία. «Εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθείσα» θα πει ότι ο τόπος ήταν η Ιερουσαλήμ. Το «σχεδιασθείσα» συμπληρώνει.

Σημαίνει ότι η κατήχηση αυτή, όπως και όλες οι άλλες που αναφέρεται το «σχεδιασθείσα», δεν είναι παρά παρασκευή. Ό,τι ακριβώς έχει κανείς να πει σε κάποιους και ετοιμάζει την ομιλία του. Αυτό θα πει το «σχεδιασθείσα», ότι δεν ήταν ένα κείμενο που έλεγε το όπως κι αν τύχαινε, αλλά ένα κείμενο με συγκεκριμένη μορφή και συγκεκριμένο περιεχόμενο. Αυτό έχει πάρα πολύ σημασία, διότι όταν λέγονται λόγοι που είναι αδέσποτοι, χωρίς σχέδιον, τότε «από την Πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα». Είναι κάτι πάρα πολύ άσχημο, και μάλιστα όταν δημόσιοι άνδρες της Εκκλησίας σε δημοσίους χώρους, όπως είναι η Εκκλησία, λέγουν απαράσκευα, άτακτα λόγια, χωρίς προετοιμασία. Είναι πολύ κακό, είναι πάρα πολύ κακό. Λέγει στη Σοφία Σειράχ: «Ετοίμασον λόγον και ούτως ακουσθήση». Να ετοιμάσεις λόγον και έτσι να ακουστείς. Και αυτό ισχύει από μία αναγόρευση που θα κάνει κανείς ή μία ομιλία, διάλεξη, γραπτή, προφορική — μάλιστα γραπτή είναι προετοιμασμένη, δεν τίθεται θέμα — έως των προφορικών λόγων που θα πούμε σε κάποιους ανθρώπους.

ετοιμάσεις των λόγων και ούτε «ακουσθήση», και έτσι θα ακουστείς. Είναι τόσο σπουδαίο και τόσο σημαντικό. Η προχειρολογία, δυστυχώς, μας έχει καταστρέψει. Τον δε άμβωνα, κατά δυστυχίαν, τον έχει καταστρέψει αυτή η προχειρότης. Εσείς μόνοι πια λέτε: «Μα, αυτά που μας είπε αυτός ο άνθρωπος ήτανε πρόχειρα, ήτανε... αχ, δεν πρέπει». Και νομίζω — τι νομίζω; Το λέγει ο Λόγος του Θεού — ότι εκείνος που κάνει πλημμελώς τα έργα του Κυρίου είναι επικατάρατος. Έτσι λέει στον προφήτη ο Θεός: «Ο εργαζόμενος τα έργα Κυρίου πλημμελώς». Δηλαδή, αχ, βαριέσαι, ε; Είναι επικατάρατος. Και να φυλάει ο Θεός. Και αν μεν έργα Κυρίου είναι και το σκούπισμα του ναού

η καθαριότητα του ναού, πόσο περισσότερο κορυφαίος, θα έλεγα, είναι ο Λόγος του Θεού, και όταν φτάνουμε να προσβάλλουμε τον Λόγο του Θεού εκ της προχειρότητός μας και ο λαός να μένει με τέτοιες εντυπώσεις. Βέβαια, αν κάποιος πει: «Μα, γι’ αυτό κι εγώ δεν μιλάω, γιατί δεν θα είχα τη δυνατότητα να ετοιμαστώ». Ναι, τότε και τα πράγματα αυτά είναι άσχημα, το να μη μιλάει κανείς, γιατί μένει η ενορία, μένει ο κόσμος, ο λαός του Θεού, μένει χωρίς να καταρτίζεται. Αυτό είναι σπουδαίο. Ήρθε κάποιος νέος που διορίστηκε σε κάποιο νησί του Αιγαίου Πελάγους και εκεί, μου λέγει, κάτι ακατανόητο, τέτοια άγνοια που υπάρχει, ώστε μου ζήτησε αυτός, λαϊκός, παιδί νέο.

Καθηγητής είναι. Μου ζήτησε να κάνει κάποια ομιλία. Λέω: «Να κάνεις, να την ετοιμάσεις και να κάνεις μια ομιλία». Και του είπα να αναλάβει και ένα κατηχητικό σχολείο. Να αναλάβει δε και η γυναίκα του ένα κατηχητικό σχολείο εκεί, στον τόπο εκείνον. Γιατί εδώ πήραν αρκετά πράγματα, καταρτίστηκαν, ώστε κάτι να προσφέρουν εκεί. Τόση άγνοια, τόση άγνοια. Θα μου πείτε: «Είναι καλύτερα η άγνοια;» Όχι, είναι κακό πράγμα. Και δεν μπορούμε να νομιμοποιούμε το ότι δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι, να μένουμε αφήνοντας το ποίμνιό μας ακατάρτιστο.

Εεεε... Θα σας αναφέρω... ποιον να αναφέρω; Τώρα μου ήρθε στο μυαλό. Έχετε διαβάσει τον Παπα-Πλανά; Ήταν στην εποχή Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. Είναι μια βιογραφία ενός ιερέως που λειτουργούσε στον Άγιον Ελισσαίον, ένα μικρό εκκλησάκι κάπου στο Μοναστηράκι ή στο Πεδίον του Άρεως, αν θυμούμαι καλά. Και εκεί έκαναν αγρυπνίες.

Άνθρωπος πολύ απλός, πάρα πολύ απλός, δεν ήξερε γράμματα και όμως μπορούσε κάτι να λέει. Εγώ ενθυμούμαι κάποιον που τον είχα και πνευματικόν, πατήρ Αθανάσιος Χαμακιώτης. Ήταν στη Νερατζιώτισσα του Αμαρουσίου και από πού δεν πήγαιναν να εξομολογηθούν σε αυτόν. Αρκεί να σας πω, δεν αναφέρω μόνο ποιος είναι.

Επήγαινε ο Αρχιεπίσκοπος και εξομολογείτο στον πατέρα Αθανάσιο, ο οποίος ήταν ολιγογράμματος. Όταν εκκλησιαζόμουν στον ναό, έβαζε τον ψάλτη, όση ώρα εκείνος κοινωνούσε — και κοινωνούσε πολλή ώρα, πάντα με δάκρυα κοινωνούσε, είχα μπει στο ιερό και τον είχα δει — ο ψάλτης εδιάβαζε από ένα Κυριακοδρόμιο μια ομιλία. Αλλά όταν τελείωνε τη λειτουργία, προ του «Δι’ ευχών», ο πατήρ Αθανάσιος έλεγε πάντοτε λίγα λόγια. Απλά, πολύ απλά. Πολλές φορές ήταν τα ίδια. Μιλούσε για την ελεημοσύνη. Μιλούσε πολύ τονισμένα για την ελεημοσύνη και έτρεφε με τον τρόπον αυτόν τον λαό. Δεν ήξερε γράμματα, λίγα γράμματα, ίσως του δημοτικού.

Με τον τρόπον αυτόν έτρεφε τον λαόν, που είναι τόσο σημαντικό πράγμα αυτό. Ύστερα, δεν είναι μόνο το κήρυγμα, είναι και οι κατ’ ιδίαν παραινέσεις. Θα πω σαν μια συμβουλή, που δεν χρειάζεται εκεί να κάνω λόγο. Θα ετοιμάσω μόνο το περιεχόμενό μου, να ξέρω τι θα πω, μην πω κουταμάρες. Αλλά μπορώ να μιλώ. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο Λόγος του Θεού πρέπει να προσφέρεται σχεδιασμένος, βεβαίως. Έχουμε περιπτώσεις που κανείς δεν προετοιμάστηκε, αλλά είναι έκτακτες οι περιπτώσεις αυτές. Τότε το Πνεύμα του Θεού φωτίζει και κάποτε αυτές οι ομιλίες γίνονται καλύτερες από κάτι ετοιμασμένες. Σημειώσατε δε, σημειώσατε, μάλιστα τελευταίο, κάπου τελευταίο τεύχος, προτελευταίο, κάπου εκεί, στον Ορθόδοξο Τύπο

με τον πατέρα Χαράλαμπο Βασιλόπουλο, μια τέτοια περίπτωση, αν τη διαβάσατε. Ότι έκανε κάτι πρόχειρο και ήταν πάρα πολύ σπουδαίο. Πότε; Όταν έχουμε μάθει να ετοιμαζόμαστε. Και αν κάναμε κάτι πρόχειρο, το Πνεύμα του Θεού φωτίζει, γιατί βρεθήκαμε σε δύσκολη θέση. Πότε να ετοιμαστούμε; Και τότε φωτίζει και λέγεται κάτι καλό. Σας λέγω μόνο και σας αναφέρω τον Ιερό Χρυσόστομο. Τώρα, αν θυμάμαι... Δεν θυμάμαι πολλές φορές ονόματα και τα λοιπά. Είναι γιατί είμαι κουρασμένος και να με συγχωρείτε. Όταν κάποτε ο Ιερός Χρυσόστομος έκανε μια ομιλία, εκεί μπήκε μέσα ο πρωθυπουργός του αυτοκράτορος της Κωνσταντινουπόλεως. Πώς τον λέγανε; Ορίστε; Δεν ακούω. Δεν φτάνει εδώ. Καλά, δεν φτάνει εδώ.

Λοιπόν, προσέξτε. Μπήκε μέσα έντρομος αυτός, φοβερός πρωθυπουργός, φοβερός, φοβερός, δεινός. Είχε αδικήσει, είχε πατήσει επί πτωμάτων και τώρα εξέπεσε της ευνοίας του αυτοκράτορος. Και επειδή έκανε πολλά φοβερά, εκινδύνευε η ζωή του και μπήκε μέσα στον ναό που λειτουργούσε ο Ιερός Χρυσόστομος, τον οποίον πολλές φορές είχε πλήξει ο Ιερός Χρυσόστομος από του άμβωνος, και πήγε ο ταλαίπωρος κάτω από την Αγία Τράπεζα και την αγκάλιασε, ζητώντας άσυλον και προστασία της ζωής του. Και τότε ο Ιερός Χρυσόστομος διακόπτει την ομιλία που είχε και αρχίζει νέα ομιλία με το εξής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης».

να πω ότι οκλησιαστεί αυτό το χωρίο, αυτή η ομιλία του είναι μια από τις πιο ζωντανές και τις πιο ωραίες ομιλίες. Αλλά αυτό διότι ήταν μια έκτακτη περίπτωση, και τι θα μπορούσε διαφορετικά να κάνει; Έπρεπε να μιλήσει επικαίρως και μίλησε επικαίρως. Θέλω να πω ότι ο Λόγος του Θεού πρέπει να ετοιμάζεται. Θα παρακαλέσω ακόμη, όσοι είναι κυκλάρχες, κυκλάρχισσες, όσοι είναι ομαδάρχες, ομαδάρχισσες, έχετε παιδιά, όσοι είναι κατηχητές, κατηχήτριες, το θέμα σας φιλοτίμως θα το ετοιμάζετε. Μην πείτε: «Ε, ρε βαριέσαι τώρα, ποιος καταλαβαίνει; Και αν τα πω, τα μπουρδουκλώσω εκεί». Όχι. Ο ίδιος ο Λόγος του Θεού θα σας εκδικηθεί. Πρέπει να ετοιμάζουμε τον Λόγο του Θεού.

«Σχεδιασθείσα», λοιπόν, η κατήχησις «εν Ιεροσολύμοις, των περί Αγίου Πνεύματος τα λοιπά». Είναι: θα μιλήσουμε για το Άγιο Πνεύμα ό,τι δεν είπαμε στην προηγούμενη κατήχηση. Γι’ αυτό λέει «τα λοιπά». «Και ανάγνωσις εκ της προς Κορινθίους πρώτης». Εδώ τι φαίνεται; Ότι οι κατηχήσεις εγίνοντο αφού εγίνετο η ανάγνωσις μιας ευαγγελικής ή αποστολικής περικοπής που θα εξυπηρετούσε το κύριο θέμα. Αυτό είναι ομοίως σημαντικό, όταν πάρουμε ένα χωρίον ή μια περικοπή, που είναι περισσότερα χωρία, και βάσει αυτού του χωρίου ή της περικοπής αναπτύξουμε ό,τι θέλουμε.

Και μάλιστα μπορούμε να πάρουμε από πλήθος άλλα σημεία της Αγίας Γραφής, αλλά πάντα με βάση εκείνο το χωρίο ή την περικοπή που θα εξαγγείλουμε στο κήρυγμά μας ή στην ομιλία μας. Και ποια ήταν αυτή η περικοπή; «ᾯ μεν γαρ» — ω μέγα, δασεία, περισπωμένη. Μην μου πείτε και υπογεγραμμένη. «ᾯ μεν γαρ διά του Πνεύματος δίδοται λόγος σοφίας» και τα εξής. Ναι, αυτό είναι από την 1η προς Κορινθίους, 12ο κεφάλαιο, στίχος 8. Αυτά, βέβαια, που είχαν έναν τεχνικό χαρακτήρα, αλλά όμως δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον. Στην πρώτη παράγραφο αναφέρεται — να μη μείνουμε περισσότερο — αναφέρεται ότι εκεί μεν είπαμε ό,τι είπαμε, τώρα δε θα πούμε ό,τι υπόλοιπο μπορούμε να πούμε, διότι, για τη συμμετρία του λόγου, δηλαδή δεν θα πρέπει να πούμε παραπάνω πράγματα, να σας κρατήσω εδώ ώρες στον σωρό, έπρεπε να διακόψουμε. Εκείνα, λοιπόν, που δεν είπαμε στην πρώτη, την προηγουμένη κατήχηση, θα τα πούμε τώρα, στην επόμενη κατήχηση, και έτσι θα αναφερθούμε πάλι στο Πνεύμα το Άγιον. Αυτά λέγονται στην πρώτη παράγραφο. Δεν την πιάνουμε να την αναλύσουμε περισσότερο, γιατί, σας είπα, θα μας φάει χρόνο. Έρχομαι, λοιπόν, εις τη Δευτέρα Παράγραφον. «Εμοί μεν ουν περί του Αγίου Πνεύματος διαλέξεις»

«διαιρούνται, αυτό δε αδιαίρετον εστίν, εν και το αυτό τυγχάνον». Ότι εκείνα τα οποία θα πούμε, διαλέξεις, εκείνα τα οποία θα πούμε περί του Αγίου Πνεύματος, αυτές οι διαλέξεις, λέει, διαιρούνται. Και μάλιστα λέγει το παράδειγμα. Είδατε; Διακόψαμε τα περί του Αγίου Πνεύματος, διότι πέρασε η ώρα και δεν τα συμπεριελάβαμε στην προηγουμένη κατήχηση. Τώρα λέμε τα υπόλοιπα στην επομένη. Οι διαλέξεις, λοιπόν, οι λόγοι αυτοί, διαιρούνται. Το Πνεύμα το Άγιον, όμως, είναι αδιαίρετον. Έχει τον λόγο του που το λέει αυτό. Μπορεί να μοιάζει ότι είναι αυτονόητο. Όταν έχουμε ένα θέμα, έχουμε ένα θέμα το οποίο, βεβαίως, το τεμαχίζουμε σε περισσότερες ομιλίες.

Είναι αυτονόητον. Θα λέγαμε, τεμαχίζοντας ένα θέμα για το Πνεύμα το Άγιο και κάναμε πέντε ομιλίες, σημαίνει ότι έχουμε πέντε Άγια Πνεύματα; Δεν είναι αυτονόητο. Ενώ μοιάζει ότι είναι αυτονόητο, περιέργως, δεν είναι αυτονόητο. Για τον εξής λόγο. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω. Θα μας πει ότι το Πνεύμα το Άγιον έχει πολλά ονόματα. Ήδη στην προηγουμένη κατήχηση ανέφερε αρκετά. Είχε πει συγκεκριμένα ότι, όταν λέμε πνεύμα, η λέξις «πνεύμα» είναι πολυσήμαντος. Πνεύμα θα πει και άνεμος, πνεύμα θα πει και ψυχή, πνεύμα θα πει και δαίμων.

Θα πει και άγγελος, πνεύμα θα πει και νόημα. Ποιο είναι το πνεύμα του πράγματος; Το νόημα του πράγματος. Και άλλα βάζει εκεί ο Άγιος Κύριλλος. Τώρα θα μας πει ότι το Πνεύμα το Άγιον έχει πολλά ονόματα. Μη νομίσετε, λοιπόν, ότι, αναφερόμενοι στα πολλά ονόματα, άλλο είναι το ένα και άλλο είναι το άλλο. Φαίνεται, λοιπόν, ότι στην εποχή του είχε παρουσιαστεί αυτό το φαινόμενο, να λέγουν: άλλος είναι ο Παράκλητος, άλλο είναι το Πνεύμα το Άγιον, άλλο είναι το Πνεύμα του Θεού Πατρός, άλλο το Πνεύμα του Υιού και ούτω καθεξής. Τώρα, λοιπόν, αυτά θα αναφέρει και θα αναφερθεί σε κάποια παραδείγματα από την Καινή Διαθήκη, πάντα από την Καινή Διαθήκη τώρα, γιατί την Παλαιά Διαθήκη τη χρησιμοποίησε προηγουμένως για να μας δείξει ότι το Πνεύμα του Θεού είναι ένα.

«Οι διαλέξεις μεν διαιρούνται, αυτό δε, το Πνεύμα το Άγιον, αδιαίρετον εστίν, εν και το αυτό τυγχάνον». Ύστερα θα δούμε και κάτι άλλο, όπως το λέει παρακάτω: «Και ούτω διαιρούμεν τας κατηχήσεις· διαίρεσιν μη της πίστεως ίσχε· εις γαρ εστίν ο της ευσεβείας σκοπός». Δηλαδή, είχαμε πολλές κατηχήσεις, δεν σημαίνει ότι χωρίσαμε την πίστη.

Οι κατηχήσεις χωρίζονται, όχι το Πνεύμα το Άγιον. Και θα πει τα εξής δύο παραδείγματα.

Όταν μιλήσαμε για τον Χριστό, όταν μιλήσαμε για τον Πατέρα Θεόν, βεβαίως είπαμε πολλά πράγματα και είπαμε περισσότερες της μιας κατηχήσεις.

Δεν διαιρέσαμε τον Πατέρα. Όταν μιλήσαμε για τον Υιόν, είπαμε πολλές κατηχήσεις, διότι, αν το θέλετε, μέχρι την προτελευταία, δηλαδή την 15η κατήχηση, είχαμε δια τον Πατέρα και δια τον Υιόν. Δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι κομματιασμένος· είναι κομματιασμένες οι κατηχήσεις. Έτσι και εδώ θα μιλήσουμε για το Πνεύμα το Άγιον, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κομματιάζεται. Γιατί το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο, όπως λέγει στη συνέχεια, «ου γαρ άλλος εστίν ο Παράκλητος παρά το Πνεύμα το Άγιον, αλλ' εν εστίν και το αυτό, διαφόρως ταις προσηγορίαις ονομαζόμενον», το ίδιο που ονομάζεται με διάφορα ονόματα. Προσηγορία θα πει όνομα. «Ζων και υφεστώς και λαλούν και ενεργούν», και ενεργούν και λαλούν.

«Των υπό Θεού δια Χριστού γενομένων λογικών απάντων, αγγέλων και ανθρώπων, αγιαστικόν». Είναι αυτό το οποίο ζει, υπάρχει, λαλεί, ενεργεί· εκείνο που, όταν ο Θεός δια του Ιησού Χριστού έκανε αγγέλους και ανθρώπους, το Πνεύμα το Άγιον όλα αυτά τα αγιάζει. Παρακάτω θα δούμε να κάνει αναφορά γι' αυτό· τα λέει αυτά. Και εδώ παρέτρεξα την παράγραφο, την βήτα, ότι τα χαρίσματα, διότι η περικοπή περί χαρισμάτων ομιλεί, που μας αναφέρει, τα χαρίσματα είναι πολλά. Δεν συμβαίνει λοιπόν ότι έχουμε και πολλά Πνεύματα Άγια ή ακόμη ότι το Πνεύμα το Άγιον διαιρείται. Τα χαρίσματα διαιρούνται, το Πνεύμα το Άγιον δεν διαιρείται. Αν θέλετε.

Μην ξεχνάτε ότι εκείνοι που ήρχοντο εις την Εκκλησία ήσαν ειδωλολάτρες. Δεν το ξεχνάτε αυτό. Μάλιστα στην Ιερουσαλήμ, παρότι είναι η Ιερουσαλήμ, σας κάνει εντύπωση ότι οι κατηχήσεις ελέχθησαν ελληνικά. Σας κάνει αυτό εντύπωση. Δεν έχουμε μετάφραση εκ του εβραϊκού. Οι κατηχήσεις είναι γραμμένες ελληνιστί. Οι ακροατές λοιπόν είναι εκείνοι που καταλαβαίνουν ελληνικά. Ύστερα ζούμε σε μια εποχή που προηγήθηκαν 300 χρόνια, οι λεγόμενοι ελληνιστικοί χρόνοι. Και τώρα ομοίως έχουμε ελληνιστικούς χρόνους, μην το ξεχνάμε αυτό. Η ελληνική γλώσσα είναι η κυρία γλώσσα.

Ήταν και οι ρωμαϊκοί. Οι Ρωμαϊκοί ήταν στα επίσημα έγγραφα, αλλά στην καθημερινή ζωή οι άνθρωποι μιλούσαν ελληνικά. Έτσι και οι Εβραίοι ήξεραν ελληνικά. Θυμηθείτε την επιγραφή στον Σταυρό, γραμμένη εβραϊκά, ελληνικά, ρωμαϊκά. Αυτός ο λόγος ήταν. Αυτός ήταν ο λόγος. Λοιπόν, μην ξεχνάμε ότι πολλοί ήρχοντο από την ειδωλολατρία να γίνουν Χριστιανοί. Τι άφηναν; Τα είδωλά τους. Ποιος ήταν ο θεός της θαλάσσης; Ο Ποσειδών. Και της σοφίας η Αθηνά και του γάμου η Εστία και του ουρανού ο Ζεύς. Ώστε λοιπόν καθένα από αυτά είχε τον θεό του.

Σήμερα το κατανοούμε ότι ένας είναι ο Θεός, αλλά τότε για το κάθε πράγμα ήταν ο αντίστοιχος θεός. Έτσι έπρεπε να τους πει ότι ένα είναι το Πνεύμα το Άγιον και ότι, αν θα σου δώσει σοφία ή την ικανότητα να είσαι, να αρχιτεκτονείς ή ό,τι άλλο, ένα είναι το Πνεύμα το Άγιον. Δεν είναι πολλά. Σας εξήγησα γιατί μιλάει έτσι ο Άγιος Κύριλλος. Και πάμε στην τρίτη τώρα παράγραφο, που μπαίνουμε στο κύριο θέμα. Όλα τα άλλα ήταν επεξηγηματικά, τα οποία πέρασαν γρήγορα. Τι λέγει; «Υπέρ δε του μή τινας δια τας διαφόρους ονομασίας του Αγίου Πνεύματος νομίζειν εξ αμαθίας διάφορα είναι τα πνεύματα και μη εν και το αυτό, όπερ εστί μόνον».

τούτο «Προασφαλιζομένη σε η Καθολική Εκκλησία παρέδωκεν εν τη της πίστεως επαγγελία πιστεύειν εις εν Άγιον Πνεύμα, Παράκλητον, το λαλήσαν εν τοις προφήταις». Το καταλάβατε; Είναι αυτό που σας είπα, ότι επειδή υπάρχουν τα διαφορετικά ονόματα στο Άγιο Πνεύμα, μη νομίσει κανείς από αμάθεια ή αποκτημένη συνήθεια από την ειδωλολατρία ότι τα πνεύματα είναι πολλά. Ένα είναι. Γι' αυτό, για να σε προασφαλίσει, η Καθολική Εκκλησία σου παρέδωκε, λέει, «εν τη της πίστεως επαγγελία». Επιτρέψατε. Καθολική Εκκλησία βεβαίως δεν είναι η Ρώμαικη Εκκλησία, δεν είναι η Ρωμαϊκή Εκκλησία, δεν είναι η Δυτική Εκκλησία, η Φράγκικη Εκκλησία.

Είναι γνωστό ότι στο Σύμβολο της Πίστεως λέμε «Πιστεύω εις μίαν Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν». Είναι μια από τις τέσσερις ιδιότητες της Εκκλησίας. Ουσιαστικά και πραγματικά καθολική είναι η Ορθόδοξος Εκκλησία. Θα λέγαμε λοιπόν, έχουμε την Ορθόδοξον Καθολική Εκκλησία. Και καταχρηστικά η Ρώμη χρησιμοποιεί τον τίτλον «Καθολική Εκκλησία», διότι ο τίτλος, το χαρακτηριστικό «Καθολική», δόθηκε ήδη από τις Συνόδους που συνέταξαν το Σύμβολο της Πίστεως, πολύ, πολύ, πολύ πριν από το σχίσμα.

Η Ορθόδοξος Εκκλησία είναι καθολική και καθολική θα πει αυτή η οποία συμπεριλαμβάνει όλον τον κόσμο.

Μία είναι η Εκκλησία, Αγία είναι η Εκκλησία, Καθολική είναι η Εκκλησία, συμπεριλαμβάνοντας τον κόσμο, και Αποστολική, όπως μας την παρέδωκαν με τη διδασκαλία τους οι Απόστολοι, διότι το θεμέλιο της Εκκλησίας είναι η Αποστολική Διδασκαλία. Και αναφέρεται στο άρθρο εκείνο του Συμβόλου της Πίστεως που λέει, ώστε να φτάσουμε να πιστεύομεν «εις εν Άγιον Πνεύμα, τον Παράκλητον, το λαλήσαν εν τοις προφήταις». Αν μου πείτε, δεν είναι ακριβώς αυτό που ξέρουμε εμείς, «και εις το Πνεύμα το Άγιον» και τα λοιπά. Αλλά θα μου πείτε, δεν είναι το ίδιο. Ναι, δεν είναι το ίδιο για τον εξής λόγο: διότι προ του Συμβόλου Πίστεως της Νικαίας ήδη υπήρχε το Ιεροσολυμιτικόν Σύμβολον Πίστεως.

Το οποίον ήδη καταχωρείται, είναι από τις πρώτες πρώτες κατηχήσεις, το είχαμε αναλύσει, και γι' αυτό παίρνει από το σύμβολο αυτό. Έχουμε δηλαδή τοπικά σύμβολα. Τελικά όμως καθιερώθηκε το Σύμβολο της Νικαίας και όλα τα άλλα αποτελούν μόνο πλέον μνημεία. Αυτός είναι ο λόγος που δεν είναι ακριβώς. Όπως λέει, φερ' ειπείν, «και πιστεύω, προσδοκώ ανάστασιν νεκρών», λέει εκεί, «και πιστεύω στην ανάσταση της σαρκός». Το ίδιο είναι. Και μάλιστα «ανάστασις σαρκός» είναι ακόμη πιο σαφές και λεπτομερειακό. Το ίδιο είναι. Δεν υπάρχει δηλαδή κάτι το διαφορετικό, μόνο οι διατυπώσεις είναι λίγο διαφορετικές.

Θα πούμε, λέει στη συνέχεια της τρίτης παραγράφου, θα πούμε μερικά από τα ονόματα που είναι καταχωρημένα στην Καινή Διαθήκη. «Προσηγοριών μην ολίγας ή μην εκ πολλών ερούμεν». Θα πούμε μερικά από τα πολλά. Παράγραφος 4.

«Καλείται μεν γαρ Πνεύμα, κατά το αρτίως ανεγνωσμένον· ω μεν γαρ δια του Πνεύματος δίδεται λόγος σοφίας». Λόγος σοφίας κλπ. Αυτό που είναι η περικοπή που διαβάστηκε από την πρώτη προς Κορινθίους και λέγει. Πρώτα πρώτα, τι βλέπουμε; Ότι καλείται Πνεύμα. Πρώτη ονομασία, Πνεύμα. Αυτό που λέει «αρτίως ανεγνωσμένον», αυτό που διαβάσαμε μόλις τώρα. Δεύτερον, καλείται δε Πνεύμα αληθείας.

«Καθώς ο Σωτήρ φησίν· όταν δε έλθη εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας». Τι είπε ο Χριστός; Ότι όταν έλθει το Πνεύμα της αληθείας. Τι σημαίνει αυτό, αγαπητοί, το Πνεύμα της αληθείας; Σημαίνει ότι το Πνεύμα το Άγιον — εμείς θα κάνουμε σε κάθε προσηγορία, όνομα, θα λέμε και δύο λόγια αναλυτικά — τι θα πει Πνεύμα αληθείας; Ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι Πνεύμα αληθείας, ότι λέγει την αλήθεια, ότι κατέχει την αλήθεια, ότι είναι η αλήθεια. Αυτό σημαίνει πολλά. Ο Χριστός είπε «Εγώ είμαι η αλήθεια». Το Πνεύμα το Άγιον δεν έρχεται να πει την αλήθεια, αλλά είναι η αλήθεια, όπως και ο Πατήρ είναι η αλήθεια. Όταν λέγει ο Κύριος ότι «Εγώ είμαι η αλήθεια».

Δεν λέγει «ήρθα να σας πω την αλήθεια», αλλά «είμαι η αλήθεια». Εννοεί ότι είναι ο όντως Θεός, ο αληθής Θεός. Ο Πατήρ λοιπόν είναι η αλήθεια, γιατί είναι ο όντως Πατήρ, ο Υιός το ίδιο, το Υιό και το Πνεύμα το Άγιον, ότι δεν είναι ψευδής Θεός. Γι' αυτό λέμε, όταν αρχίζουμε κάθε προσευχή που λέμε, με το «Βασιλεύ Ουράνιε»· «Βασιλεύ Ουράνιε, Παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας». Τι θα πει «το Πνεύμα της αληθείας»; Όχι ότι είσαι το Πνεύμα που λέγει την αλήθεια, αλλά είσαι το όντως Πνεύμα Άγιον, δηλαδή είσαι όντως Θεός. Αυτό θα πει «το Πνεύμα της αληθείας». Και βεβαίως, πρέπει να πούμε ότι...

Ο Θεός λαλεί την αλήθεια, διότι ο ίδιος ο Κύριος είπε για τον εαυτόν του «Εγώ αλήθειαν λέγω, αλήθειαν λαλώ», είπε κατ' επανάληψιν εις τους ακροατάς του, και το Πνεύμα το Άγιο είναι το Πνεύμα της αληθείας, επιπλέον διότι εκείνο που αποκαλύπτει είναι το αληθές, εν αντιθέσει με τα πονηρά πνεύματα, που είναι πνεύματα πλάνης και ψεύδους. Καλείται δε, καλείται και Παράκλητος, «καθώς είρηκεν πάλιν ο Κύριος· εάν γαρ εγώ μη απέλθω, ο Παράκλητος ου μη έλθη προς υμάς». Εάν εγώ δεν φύγω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς.

Λέγεται Παράκλητος. Παράκλητος από το παρακαλώ· παρακαλώ θα πει παρηγορώ. Σας το έλεγα και μια περασμένη φορά πάλι για το Άγιο Πνεύμα. Παράκλητος λέγεται και ο Υιός. Και όταν λέγει αλλού «όταν έλθει ο άλλος Παράκλητος», εννοεί λοιπόν ότι υπάρχει και κάποιος ακόμη, και είναι ο λαλών, είναι ο Χριστός. Γιατί πήρε την ονομασία Παράκλητος ο Υιός, Παράκλητος και το Πνεύμα το Άγιον; Δεν υπάρχει περίπτωση συγχύσεως καθόλου, για τον εξής λόγο. Είναι γνωστό ότι η γη μας είναι εκείνη που δέχθηκε τον Παράδεισον. Ο Θεός, λέει, «εφύτευσε παράδεισον κατά ανατολάς».

Εκεί έθεσε τον άνθρωπον. Ο άνθρωπος αμάρτησε, ο Παράδεισος ήρθη, δηλαδή δεν υπάρχει πια στη γη, και η γη μας, ποιος το αρνείται, έγινε κοιλάδα κλαυθμώνος. Θα πει κλάματος· κλαυθμών είναι τα κλάματα. Δηλαδή είναι κοιλάδα που κλαίει κανείς, ένας τόπος που κλαίει κανείς. Το κλάμα είναι τόσο πολύ επάνω στη γη, από τους πολέμους, από τις αδικίες, από τις πείνες. Ναι, κυριότατα όμως από τον θάνατο. Ο θάνατος, ο παρείσακτος αυτός, ο μεγάλος παρείσακτος, που δεν είναι δημιούργημα του Θεού ο θάνατος, ήρθε να μεταβάλει την ωραία γην εις κοιλάδα.

Κλαυθμώνος. Μας άξιζε, μας έπρεπε. Εμείς μεταβάλαμε τη γη μας σε κοιλάδα κλαυθμώνος. Και αν θέλετε, αν μου πείτε «μα ο θάνατος;» Ναι, εμείς τον εισαγάγαμε δια του τρόπου της ζωής μας, δια της αποστασίας μας, δια της αυτοθεώσεώς μας. Ύστερα, παρά ταύτα, ας υπάρχει ο θάνατος, η γη είναι αρκετά ωραία. Αν είχαν οι άνθρωποι ειρήνη, δεν θα ζούσαν πολύ ωραία; Μην με πάρετε ότι είμαι ειρηνοφλύαρος, που σήμερα υπάρχει τόση φλυαρία περί την ειρήνη. Φλυαρία, ακατάσχετη φλυαρία. Σε αυτή την ειρήνη ούτε πίστεψα ούτε πιστεύω και σας προκαλώ να μην πιστεύετε ποτέ σε αυτή την ειρήνη που φέρνει ο κόσμος. Είναι η ειρήνη του κόσμου τούτου. Ο Κύριος είπε:

«Ειρήνην την εμήν δίδωμι υμίν· ου καθώς ο κόσμος δίδωσιν, εγώ δίδωμι υμίν». Ο κόσμος έχει μια ειρήνη συμβατική. Συμφωνούν από έναν πόλεμο να φάνε τα κλοπιμαία τους, αυτά που άρπαξαν από τους μικρούς, για να τα ξεκοκαλίσουν. Και όταν τελειώσουν αυτά και ξεκοκαλιστούν, τότε δεν θυμόμαστε πια ειρήνη και ξαναξεκινάμε πάλι για έναν πόλεμο, με την έκφραση «αναζήτηση ζωτικού χώρου». Μην πιστεύετε στην ειρήνη που μιλάνε οι άνθρωποι. Ποτέ μην πιστεύετε. Θα απατηθείτε. Μόνο στην ειρήνη του Θεού. Ειρήνη επί της γης δεν υπάρχει. Όταν υπάρχει ειρήνη επί της γης, δεν είναι παρά μία ανακωχή για προετοιμασία για άλλον πόλεμο. Να το ξέρουμε αυτό.

Δεν παρασκευάζουμε λοιπόν τον όλεθρο, τη θλίψη, τον θάνατο και τη δυστυχία με τον τρόπο με τον οποίο ζούμε πάνω στη γη; Όλα αυτά μετέβαλαν τη γη μας σε μία κοιλάδα όντως κλαυθμώνος. Έρχεται ο Υιός του Θεού στην γη να νικήσει τον θάνατο και να μας φέρει τη δική του ειρήνη. Αλλά επειδή ο θάνατος νικήθηκε δυνάμει, ακόμη η ενέργεια μένει. Προσέξτε αυτό: πεθαίνουμε, αλλά θα αναστηθούμε. Συνεπώς, η νίκη του θανάτου είναι οριστική στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Μένει όμως, μένει δυνάμει.

Η νίκη αυτή δεν γίνεται, δεν υπάρχει ενεργεία, γιατί υπάρχει ο θάνατος. Και η ειρήνη που την έφερε ο Θεός στη γη, ο Χριστός στη γη, και επειδή η ειρήνη, δεν λέγει εκεί που έλεγαν οι άγγελοι; Και αυτή είναι δυνάμει, δυστυχώς, δεν είναι ενεργεία η ειρήνη του Θεού. Πρώτα πρώτα διότι όλοι οι άνθρωποι δεν γνώρισαν το Ευαγγέλιο. Και ύστερα, δυστυχώς, και από τους Χριστιανούς πολλοί είναι εκείνοι οι οποίοι ζουν κατά κοσμικόν τρόπον και, συνεπώς, δεν ζουν την ειρήνη του Θεού μέσα τους. Έτσι έρχεται ο Παράκλητος, ο άλλος Παράκλητος, έρχεται εις τον κόσμο για να μένει με τους πιστούς, να τους παρηγορεί.

Να τους λέγει ότι ο άλλος Παράκλητος, δηλαδή ο Ιησούς, δηλαδή ο Υιός, σας έφερε την Ανάσταση, που δεν ήρθε ακόμα η ώρα να την πάρετε. Σας έφερε την ειρήνη· μπορείτε να την έχετε, τουλάχιστον προσωπικά. Και μας παρηγορεί ο δεύτερος Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιον, έως ότου η νίκη κατά του θανάτου είναι πλέον ενεργεία και οριστική. Γι' αυτό λοιπόν λέγεται ο Υιός Παράκλητος, μας έδωσε τη νίκη κατά του θανάτου και μας έφερε την αληθινή ειρήνη, και ο δεύτερος Παράκλητος, που μας παρηγορεί και μας βοηθάει αναμένοντας την Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Γι' αυτό το Πνεύμα το Άγιο μένει στην Εκκλησία. Ακόμη, αν θέλατε.

Χωρίο είναι αυτό που είπε εδώ ο Κύριος, ότι σας συμφέρει — δεν το λέγει, εγώ σας το λέω — «όταν δε έλθη εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας». Καλείται Παράκλητος. «Εάν γαρ εγώ μη απέλθω, ο Παράκλητος ου μη έλθη προς υμάς». Εάν εγώ δεν φύγω, ο Παράκλητος δεν θα έρθει, ο δεύτερος Παράκλητος. Όταν λέμε δεύτερος, δεν είναι ποιοτικά δεύτερος, είναι χρονικά δεύτερος. Μην νομίζετε ότι είναι ποιοτικά δεύτερος, δηλαδή μικροτέρας αξίας και σημασίας, διότι Θεός ο Πατήρ, Θεός ο Υιός, Θεός το Πνεύμα το Άγιον, μία ουσία. Αλλά είναι χρονικά δεύτερος Παράκλητος. Λοιπόν, εάν εγώ δεν φύγω, ο Παράκλητος, ο δεύτερος, δεν θα έρθει. Τι σημαίνει αυτό; Δηλαδή, αν ήρχετο το Πνεύμα το Άγιον πάνω στη γη, ενώ υπήρχε ακόμη ο Χριστός,

Θα ήταν καλύτερα, θα λέγαμε. Δεν είναι όμως έτσι τα πράγματα. Υπάρχουν πολλοί, πολλοί λόγοι. Εγώ θα σας πω τον έναν και κυριότατον λόγο. Ποιος είναι αυτός ο λόγος; Μην ξεχνάμε ότι το Πνεύμα το Άγιον ο Θεός το ήρε από τους ανθρώπους, και τούτο διότι υπήρξε έχθρα ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο.

Όσοι Ουσιαστικά το Πνεύμα το Άγιον ήρθη, σηκώθηκε, έφυγε, το πήρε ο Πατήρ, όταν οι άνθρωποι έπεσαν στον Παράδεισο. Βέβαια, υποτυπωδώς το Πνεύμα το Άγιον, το είπαμε την περασμένη φορά, ότι διοικεί η παρουσία του όλη την ιστορία, την προ Χριστού ιστορία, αλλά δεν είναι πλούσιο.

Θέλω να πω, η αφθονία και σε όλους επεφυλάσσετο για την Πεντηκοστή. Έτσι το Πνεύμα το Άγιον, όταν οι άνθρωποι αμαρτάνουν μετά από την πτώση των πρωτοπλάστων, πάλι αίρεται, έστω κι αν το είχαν λίγο. Το βλέπουμε αυτό στη γενεά του Νώε. Ο Νώε έχει το Πνεύμα το Άγιον, διότι δεν θα μπορούσε ποτέ να πιστέψει στον Λόγο του Θεού, εάν ο Νώε δεν ήταν θεοφόρος του Αγίου Πνεύματος. Όπως δεν λέμε τον Υιόν ότι είναι Θεός, αν δεν έχουμε το Πνεύμα το Άγιον, έτσι δεν λέμε και τον Θεόν Πατέρα, Πατέρα, εάν δεν έχουμε το Πνεύμα το Άγιον. Μας το λέει γι’ αυτό η Καινή Διαθήκη καθαρά-καθαρά. Λοιπόν, είχε το Πνεύμα το Άγιον ο Νώε.

Βεβαίως, όχι τόσο πλούσιο στη δωρεά όσο έχουμε πια την Πεντηκοστή, αλλά η γενεά του είχε το Πνεύμα το Άγιον. Δεν μπορούσε να το έχει, γιατί «Οὐ μὴ καταμείνῃ», λέει ο Θεός, «τὸ Πνεῦμά μου» το Άγιον «ἐπ’ αὐτοῖς, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας». Είναι υλισταί, ζουν υλιστική ζωή. Αυτό θα πει «διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας». Είναι υλισταί. Δεν μπορεί, λοιπόν, το Πνεύμα μου το Άγιο να μείνει σε αυτούς. Αίρεται το Πνεύμα το Άγιον και επέρχεται ο κατακλυσμός. Ακούσατε; Αίρεται το Πνεύμα το Άγιον, επέρχεται ο κατακλυσμός. Ο Νώε σώζεται. Μόνον ο Νώε. Συνεπώς, υπήρξε έχθρα, όχι καταλλαγή, ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο.

Διότι οι απόγονοι πάλι του Νώε ξεκίνησαν τα ίδια. Έπρεπε να υπάρξει μία καταλλαγή. Ποιος θα ήταν εκείνος που θα έφερνε την καταλλαγή, που θα έκανε, θα έδινε την καταλλαγή ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο; Ο Ιησούς Χριστός. Δηλαδή έπρεπε να ανέλθει στον ουρανό η ανθρωπίνη φύσις, να πάει να συναντήσει τον Θεόν Πατέρα, διά την καταλλαγήν. Προσέξτε τι είπα: η ανθρωπίνη φύσις. Αυτό έχει πολύ, πολύ, πολύ σημασία. Έτσι ο Υιός συναπεκόμισε, αν επιτρέπεται η έκφραση, γιατί ο Υιός είναι πανταχού παρών.

Είναι μία η υπόσταση, ένα το πρόσωπο, γι’ αυτό μου επιτρέπει να πω «συναπεκόμισεν την ανθρωπίνη φύση στον ουρανό μαζί με τη Θεία». Πάντοτε δεν χωρίζει. Ένα πρόσωπο είναι, δεν είναι δύο πρόσωπα. Ένα πρόσωπο είναι, μία υπόσταση είναι, ώστε με την παρουσία της ανθρωπίνης φύσεως να καταλλαγεί ο Πατήρ. Βέβαια, χωρίς να θέλω να σας μπερδέψω, η καταλλαγή είναι και ανάμεσα στον Πατέρα, τον Υιόν και το Πνεύμα το Άγιο. Αλλά, για να μην σας μπερδέψω, γιατί αναφερόμεθα πάντα στα τρία πρόσωπα, όμως εδώ το ειδικεύομαι το πράγμα. Καταλλάσσεται ο Πατήρ με την παρουσία της ανθρωπίνης σαρκός, της ανθρωπίνης φύσεως, και τότε στέλνει το Πνεύμα του το Άγιον εις τον κόσμο. Έτσι ανήλθε ο Υιός, καταλλάσσεται.

Κατέρχεται το Πνεύμα το Άγιο πλούσιο, διότι, αν υποτεθεί ότι ο Υιός δεν ανέρχεται, το Πνεύμα το Άγιο δεν θα κατέρχεται, για τον λόγο που σας εξήγησα. Γι’ αυτό είπε ο Κύριος: «Εάν εγώ δεν ανέλθω, εκείνο δεν κατέρχεται». Γι’ αυτό είπε ότι «συμφέρει εγώ να απέλθω». Γι’ αυτό τον λόγο, λοιπόν, ανέρχεται ο εἷς Παράκλητος, κατέρχεται ο έτερος, και έτσι βλέπουμε εδώ ότι αφορά εις το όνομα, την προσηγορία, το όνομα «Παράκλητος». «Ὅτι δὲ ἓν καὶ τὸ αὐτό ἐστι διαφόροις προσηγορίαις ὀνομαζόμενον, δείκνυται σαφῶς ἐκ τούτων. Εἰπὼν γὰρ περὶ τοῦ ἐλθεῖν τὸν Παράκλητον, ἐπιφέρει· Ὁ δὲ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον». Άλλη προσηγορία.

Το Πνεύμα το Άγιον, λέει, και ο Παράκλητος είναι ένα πράγμα. Είναι ένα. Δηλαδή βλέπετε εδώ, κάνει τους συνδυασμούς αυτούς ο Άγιος Κύριλλος, διότι ο χώρος της πίστεως είναι πολύ λεπτός. Είναι τρομερά λεπτός. Αν δεν γίνει μια διατύπωση σωστή, ξεπηδάει από εκεί μια αίρεση. Για να με καταλάβετε, θα με καταλάβουν οι ασκούντες τη νομική επιστήμη. Αλλά κι όλοι θα το καταλάβουμε. Εάν μέσα σε ένα έγγραφο δεν διατυπωθεί κάτι με τις λεπτομέρειες και σχολαστικότητες, εκεί δημιουργούνται αμφιβολίες. Γι’ αυτό ο Άγιος Κύριλλος —μην ξεχνάτε πού ζει, σε ποια εποχή— είναι στην εποχή της φοβερής αρειανικής αιρέσεως.

Το 325 συνήλθε η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος. Ο Άγιος Κύριλλος, 25 χρόνια μετά, λέει τις κατηχήσεις αυτές. Έχει ζήσει σε ένα φοβερό κλίμα, απεμακρύνθη από την επισκοπή του, έγινε θύμα της αρειανικής αιρέσεως και φοβείται. Γι’ αυτό τον βλέπετε να ακριβολογεί όπως ένας καλός νομικός, όπως ένας καλός συμβολαιογράφος, για να μην εγερθούν ζητήματα νοθείας, αμφιβολίας, ασαφείας. Δικαιολογώ τον Άγιο Κύριλλο, όπως βλέπετε, σαν να τον δικηγορούσα τώρα εγώ. Δηλαδή δεν κάνω τίποτα άλλο παρά να σας δείξω να καταλάβετε γιατί μιλάει με τόση λεπτομερειακότητα. Μη βαρεθούμε, μη κουραστούμε. Να σας πω και ένα άλλο παράδειγμα. Είναι στην Παλαιά Διαθήκη.

Ο Θεός εντέλλεται κάτι, λέει «Εγώ εντέλλομαι» και σταματάει, ενώ το λέει στην αρχή «Εγώ ο Θεός» κλπ. Στο τέλος, ενώ το είπε ότι «Εγώ το παραγγέλλω», ξαναλέει «Εγώ Κύριος». Τι θα πει «Εγώ Κύριος»; «Εγώ ο Κύριος εντέλλομαι αυτό». Αν ανοίξετε το Ταμείο της Παλαιάς, να ζητήσετε τη λέξη «Θεός», «Κύριος», «Κύριος», «Κύριος», θα το βρείτε τόσες φορές που θα σας πιάσει ίλιγγος. Θα έλεγε κανείς: «Δεν είναι ένας πλεονασμός, ανά πάσα στιγμή, σε κάθε βήμα, “Εγώ Κύριος, Εγώ Κύριος”;» Ναι, για να μην θεωρηθεί ότι αυτά που λέγονται δεν είναι από τον Θεό. Εδώ, αγαπητοί μου, τόση λεπτομερειακότης υπάρχει και τέτοια πυκνότης διατυπώσεως, για να φύγει κάθε ασάφεια, και υπάρχουν άνθρωποι σήμερα.

Ευχαριστώ. Πανεπιστημιακοί που λένε ότι ο Μωυσής —ποιος Θεός;— δεν του έδωσε τον νόμο. Ο Μωυσής, έξυπνος άνθρωπος, σοφός και σπουδαίος, νομοθετεί και δίνει τον νόμο. Ποιος Θεός; Ορίστε, ορίστε. «Α, έτσι τα έβαλε», λέει, «ο Μωυσής, για να έχει κύρος, έβαλε έναν Θεό». Ορίστε. Τι λόγο θα δώσουν εκείνοι που λέγουν αυτά, όταν σε κάθε βήμα ο Κύριος το κάνει σαφές αυτό, ότι δεν είναι ο νομοθέτης ο Μωυσής, αλλά είναι ο Θεός; «Εγώ Κύριος», λέει.

Λέγεται εδώ: «Ὁ δὲ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον». Εδώ τώρα, λοιπόν, ότι το Πνεύμα το Άγιον και ο Παράκλητος είναι ένα. Και περί των χωρίων, αυτό που τα έχει όλα και τα τρία: Άγιον, Πνεύμα και Παράκλητος. Ιωάννης 14,26. Ότι δηλαδή είναι το ίδιο: ο Παράκλητος, το Πνεύμα, το Άγιον. «Περὶ δὲ τοῦ τὸ αὐτὸ εἶναι καὶ τὸν Παράκλητον καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, εἴρηται». Περί τώρα άλλον συνδυασμό, ότι ο Παράκλητος είναι ίδιος με το Πνεύμα της αληθείας, για το οποίο μας μίλησε πιο πέρα. Αυτό είναι στον Ιωάννη 14,16 κλπ. Και τι λέγει; «Καὶ ἄλλον Παράκλητον», λέει ο Χριστός, «δώσει ὑμῖν, ἵνα μεθ’ ὑμῶν μένῃ εἰς τὸν αἰῶνα», για να μένει μαζί σας.

Όσο κρατάει η ιστορία, για να σας παρηγορεί, είπαμε, έτσι; «Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας». Και πάλι: «Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας». Αυτό είναι Ιωάννης 15,26. Καλείται και Πνεύμα Θεού. Μάλιστα, εδώ τώρα προσέξτε μερικά πράγματα. Διότι λέγεται και Πνεύμα Χριστού και Πνεύμα Θεού. Καλείται και Πνεύμα Θεού, καθώς γέγραπται: «Καὶ εἶδον τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καταβαῖνον». Ποιος το λέγει αυτό; Το λέγει ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής, στον Ιωάννη, στο πρώτο κεφάλαιο, στίχος 32.

Είδα Λέει, «το Πνεύμα του Θεού να καταβαίνει». Και πάλι: «Ὅσοι γὰρ Πνεύματι Θεοῦ ἄγονται, οὗτοι υἱοὶ Θεοῦ εἰσι». Πνεύμα του Θεού. Το δεύτερο που σας είπαμε από τον Απόστολον Παύλον είναι στο —συγγνώμη— βιβλίο Ρωμαίους, κεφάλαιο 8, στίχος 14. Πνεύμα του Θεού. Εδώ, παρότι λέγεται Πνεύμα του Θεού, δεν σημαίνει ότι είναι το πνεύμα του Θεού, αλλά σημαίνει το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος. Να σας το δείξω. Ο Θεός τι είναι; Πνεύμα. Τι λέγει εκεί στη Σαμαρείτιδα γυναίκα ο Κύριος, όταν λέγει η Σαμαρείτις ότι...

Είναι πιο σωστό να λατρεύουμε τον Θεό στην Ιερουσαλήμ ή στο όρος Γαριζίν; Και ο Κύριος απαντά αυτή τη μεγάλη αλήθεια, που δεν ξέρω, οι άνθρωποι δεν την βρήκαν αυτήν την αλήθεια. Μάλιστα, αν ρίξετε μια ματιά στην ειδωλολατρία, θα το δείτε πολύ καθαρά αυτό. «Πνεῦμα ὁ Θεός». Πνεύμα ο Θεός. Εάν, λοιπόν, ο Θεός είναι πνεύμα, τότε η έκφραση «το Πνεύμα του Θεού» θα ήτανε το πνεύμα του πνεύματος, όπερ άτοπον. Το πνεύμα του πνεύματος, αφού ο Θεός είναι πνεύμα, το πνεύμα του πνεύματος. Σημαίνει, λοιπόν, ότι έχουμε κάποιο άλλο Πνεύμα, του οποίου το όνομα είναι Πνεύμα. Διότι το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα.

Είναι ο Πατήρ και ο Υιός, γιατί είναι μία ουσία, πνεύμα ο Θεός. Ας μου επιτραπεί να πω, παρότι δεν είναι σωστή η έκφραση, ότι η ουσία του Θεού είναι πνεύμα. Είπα, δεν είναι πολύ ακριβής αυτή η έκφραση, γιατί δεν ξέρουμε τι είναι καν πνεύμα. Ούτε το ξέρουμε, ούτε μπορούμε να το ξέρουμε. Ούτε το ανθρώπινο πνεύμα δεν ξέρουμε τι είναι, παρότι το ανθρώπινο πνεύμα είναι κτιστό, ενώ το Πνεύμα του Θεού, η ουσία του Θεού, είναι άκτιστος. Συνεπώς, όταν λέγει «το Πνεύμα του Θεού», σημαίνει ότι ο Θεός που δίδει το Πνεύμα Του, που κατεβαίνει το Πνεύμα του Θεού. «Είδα», λέει, «το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει». Καλείται και Πνεύμα Πατρός, καθώς φησίν ο Σωτήρ.

γαρ ημίσεσθε η λαλούνδες, αλλά το πνεύμα του πατρός ημών το λαλούνεν ημίν.

Προσέξτε, μια φορά το είπα, θα σας το πω και πιο κάτω για τον Χριστό, γιατί λέγεται και το Πνεύμα του Χριστού, του Υιού. Λέγεται και το Πνεύμα του Πατρός, όχι μόνο το Πνεύμα του Θεού, αλλά και το Πνεύμα του Πατρός. Διότι ο Πατήρ στέλνει το Πνεύμα το Άγιον, το οποίο εκ του Πατρός εκπορεύεται. Τι εκπορεύεται, αφού είναι μία η ουσία, θα μου πείτε; Το πρόσωπον, Άγιον Πνεύμα, εκ του Πατρός εκπορεύεται, γιατί είναι μία η ουσία του Θεού και δεν ταυτίζεται η ουσία του Θεού με το Πνεύμα το Άγιον, κατά τρόπο που να λέμε δεν υπάρχει, γιατί είναι υποστατικό το Πνεύμα το Άγιο, είναι υπόστασις. Θα μας το πει κάπου λίγο πιο κάτω. Δεν θα το δούμε σήμερα αυτό.

Υπόστασις, είναι πρόσωπον το Πνεύμα το Άγιον. Και πάλι ο Παύλος: «Τούτου χάριν κάμπτω τὰ γόνατά μου πρὸς τὸν Πατέρα» και εξής, «ἵνα δῷ ὑμῖν κραταιωθῆναι διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ». Ίδιο πάλι: «κάμπτω τα γόνατά μου στον Πατέρα» κλπ., «διὰ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ». Διότι, θα επαναλάβω, εάν ο Πατήρ, που είναι πνεύμα, μιλούσαμε για το πνεύμα, είναι πλεονασμός. Αναφέρεται σε άλλο πρόσωπο. Καλείται και Πνεύμα Κυρίου, καθώς Πέτρος είπε: «Τί ὅτι συνεφωνήθη ὑμῖν πειράσαι τὸ Πνεῦμα Κυρίου;» Αυτό που ειπώθηκε, ειπώθηκε στις Πράξεις 5,9, στον Ανανία. Ανανία, που λέει: «Γιατί συμφώνησες με τη γυναίκα σου, Ανανία, για να...»

Πειράξετε, να θέσετε υπό δοκιμασία δηλαδή, το Πνεύμα του Κυρίου; Είδατε; Πνεύμα Κυρίου. Μην ξεχνάτε δε ότι ο Πατήρ είναι Κύριος και το Πνεύμα το Άγιον είναι Κύριος και ο Υιός είναι Κύριος. «Ἐν τούτοις», όπως το λέει εκείνο το πολύ ωραίο τραγουδάκι, το παλιό, το ξέρετε: «Ένας είναι ο Κύριος, ένας είναι ο Κύριος». Δεν έχουμε τρεις Κυρίους. Κύριος ο Πατήρ, Κύριος ο Υιός, Κύριος το Πνεύμα το Άγιο, ένας είναι ο Κύριος, γιατί είναι μία η ουσία. Καλείται και Πνεύμα Χριστού, αυτό που σας έλεγα προηγουμένως, καλείται και Πνεύμα Χριστού. Καθώς γράφει ο Παύλος: «Ὑμεῖς δὲ...» «...οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ’ ἐν Πνεύματι, εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν». Αν βέβαια το Πνεύμα του Θεού κατοικεί σε εσάς, εσείς, λοιπόν, δεν είσαστε σαρκικοί άνθρωποι, αλλά έχετε το Πνεύμα του Θεού. Να το Πνεύμα του Χριστού.

Εεεε... «Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ», λέγει, στην προς Ρωμαίους 8,9. Εκείνος που δεν έχει, λέει, το Πνεύμα του Χριστού, τότε δεν έχει τον Χριστό. Και κατά τον ίδιο λόγο, εδώ το Πνεύμα το Άγιο είναι γνωστό ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός. Σας...

Στέλνεται εκ του Πατρός. Το Πνεύμα το Άγιον όμως στέλνεται και εκ του Υιού. Το λέει ο ίδιος ο Υιός. «Θα στείλω σε εσάς τον Παράκλητο», θα στείλω. Στέλνει ο Πατήρ, στέλνει και ο Υιός, αλλά η εκπόρευσις αποτελεί προσωπικό ιδίωμα. Ανήκει στον Πατέρα σε σχέση με τον Υιόν, με το Πνεύμα το Άγιο, και η γέννηση ανήκει —προσωπικόν, θα λέγαμε, ιδίωμα— ανήκει στον Πατέρα, που γεννά τον Υιόν. Ο Πατήρ, λοιπόν, είναι Πατήρ και όχι Υιός. Ο Υιός είναι Υιός και όχι Πατήρ. Το Πνεύμα το Άγιον ο Πατήρ εκπορεύει. Του Πατρός εκπορεύεται το Πνεύμα το Άγιον. Το Πνεύμα το Άγιον είναι εκπορευτόν εκ του Πατρός. Αυτά αποτελούν τα λεγόμενα προσωπικά ιδιώματα. Για τον ίδιο λόγο, αφού και ο Υιός είναι Πνεύμα...

Θα μπορούσε να υποτεθεί το Πνεύμα του Πνεύματος, που σας είπα προηγουμένως. Έτσι και η έκφραση υπάρχει που λέγει εδώ «το Πνεύμα του Χριστού» και «Πνεύμα Θεού και Χριστού», βλέπετε; Και Πνεύμα Θεού και Χριστού. Πνεύμα.

Ακόμη... Ακόμη καλείται και Πνεύμα του Υιού του Θεού. Καθώς εἴρηται, όπως ειπώθηκε, «Ὅτι δέ ἐστε υἱοί, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ». Ότι είσαστε παιδιά του Θεού, έστειλε το Πνεύμα το Άγιο για να σας κάνει να ομολογείτε ότι είσαστε παιδιά του Θεού. Και Πνεύμα του Υιού του Θεού. Δηλαδή, το Άγιο Πνεύμα που έρχεται από τον Υιόν και από τον Πατέρα Θεόν. Βλέπετε δηλαδή εδώ...

Ποικιλία ονομάτων. Γιατί η ώρα έχει περάσει, ποικιλία ονομάτων, αλλά ξαναλέμε και κλείνουμε, γιατί θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη φορά. Λέγεται Πνεύμα Επαγγελίας, λέγεται Πνεύμα Χάριτος, λέγεται Πνεύμα Υιοθεσίας, Πνεύμα Σοφίας. Λέγεται ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι ένα με τα πολλά-πολλά αυτά ονόματα. Σας είπα, στο Πνεύμα το Άγιον ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος δίνει 50 περίπου ονόματα. Αυτά, αγαπητοί μου, για απόψε. Ο Κύριος να σας ευλογεί.