Catecheses of St Cyril 127 | 07-03-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the sixteenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, paragraph twelve, and we had spoken about those heretics whose heresies were directed especially against the Holy Spirit. Saint Cyril mentions the Gnostics.

He mentions the Gnostics, Montanus, and Mani. You will remember that last time we said quite a bit about Montanus, the forerunner of the Pentecostals and of the so-called Enlightened Ones. You know, we also have some so-called Enlightened Ones in Athens. All of these—the COE, the Pentecostals, the followers of Papastefanou, and the Enlightened Ones in Athens—belong to the same family. They are all of the same kind. You may say, “But these Enlightened Ones in Athens go to church, receive Holy Communion, and attend the Divine Liturgy.” Yet that is how things stand. This is why Christ says somewhere in the Apocalypse, when speaking about certain heretics, “I have something against you”—I do not remember to which bishop He says this—“I have something against you because you hold to this teaching and keep these people among you.” Certainly, we would say that a properly functioning administration of the Church would never tolerate such movements and

such conditions within her fold. This is a misfortune, but what can I say? The point is for us to understand how all these heretics operate. Montanus, then, may be called a forerunner of all these conditions and of others that would later appear in history. Mani, for his part, is the forerunner of Ecumenism.

Of course, as I told you, many figures were forerunners of many things; Montanus was also a forerunner of Monophysitism, and so forth. But we are taking up those matters that cause us pain in our own time. Mani claimed that he was the incarnation of the Holy Spirit. “Just as we have the incarnation of the Word,” he said, “so too we have the incarnation of the Holy Spirit.” Yet we know that there is no incarnation of the Holy Spirit. The Son alone became man. But so that the presence of the Holy Spirit might be perceptible to the Church, He appeared at Christ’s Baptism in the form of a dove—not as an actual dove, but like a dove. It was not some dove that flew out of a dovecote and appeared there, but something like

a dove. And at Pentecost He appeared like flames of fire. They were not actual flames of fire, but like flames of fire. The Holy Spirit also appears as water, as we shall see a little later, and so forth. Therefore, there is no incarnation of the Holy Spirit. There is not. There are simply these manifestations, as I have told you. A moment ago I said paragraph twelve; I was mistaken. It is paragraph nine, the ninth paragraph. I accidentally turned over two pages. Mani, then, maintained that he was the incarnation of the Holy Spirit.

“He even dared to say,” Saint Cyril tells us, “that he himself was the Paraclete whom Christ promised to send.” Christ promised His disciples, “I shall send you the Paraclete, the Holy Spirit,” and so forth. “Do not depart from Jerusalem until you receive power from on high,” the Evangelist Luke tells us in the first chapter of Acts. Saint Cyril cites this and says: “But when the Saviour made His promise, He said to the Apostles, ‘Remain in the city of Jerusalem until you are clothed with power from on high.’ What then? Were the Apostles, who died two hundred years earlier, waiting for Mani so that they might be clothed with power?” In other words, he asks, were the Apostles supposed to wait for Mani

to come two hundred years later before they could receive the power of the Holy Spirit? For Mani was saying, “I am the Holy Spirit who came into the world, the Holy Spirit whom the Son said He would send. I am He.” Just listen to such audacity! Were the Apostles, then, waiting for Mani? Were they therefore without the Holy Spirit, since they had lived two hundred years before Mani? Who would dare to claim that they had not been filled with the Holy Spirit from that time onward? And who would dare say that the disciples were not filled with the Holy Spirit, when it is written that Christ breathed upon them and said, “Receive the Holy Spirit”? This took place before Mani, many years earlier, and was fulfilled at

the descent of the Holy Spirit on the day of Pentecost. So are we to say that there had been no Pentecost? That Pentecost took place only when Mani came as the incarnate Holy Spirit? Here, however, my dear friends, I would like to pause for a moment, lest you say, “Why do we come here on Monday? It is half past nine, night is approaching, and we are tired.” I do not want you to say, “We come here only to hear about things belonging to the past.” You will see that this point is relevant today. Listen now. When the leaders of the well-known COE—the Christian Organization of Peace, that is, the Pentecostals—were called to account,

among the other things they said was this: “The Holy Spirit illumines us”—meaning themselves, of course, while we are the profane—“more than He illumined the Apostles. For today,” they said, “we understand more than the Apostles understood in their day.” Did you think, my dear friends, that Mani alone was bold enough to say such things? Here is the same boldness and insolence in our own time. They can claim that people today understand these matters better, and that when the disciples wrote the Gospels and Paul wrote his epistles, they did not understand what they themselves were writing.

They say that we today understand those writings when we read them. You will tell me, “That is absurd.” Yes, it is absurd. But apparently this issue did not arise only with Mani or with modern Pentecostals; it seems to have occupied the Church throughout history as well. I am sorry that I did not have the time. I had noted this when we had to deal with these people, but I did not have time to consult a book I own that records the decisions of local Synods. Then I could have told you where, how, and when a local Synod in Constantinople condemned this very claim: that the Holy Spirit illumines

us in our own age—the age when that local Synod was held—so that we understand better than the Apostles did. In other words, this amounts to a revelation from the Holy Spirit that continues to develop. And if revelation develops, then it naturally follows that we understand more than Christ’s disciples understood. Tell me, is this blasphemous insolence or not? This shows you what this heresy is, how relevant these matters remain, and why we must understand them precisely so that we are not led astray. Paragraph ten. We shall take one section of paragraph ten, about half of it.

It is several lines long. I shall not read it to you; I shall simply explain it briefly so that we are not delayed. Reading it all would not be especially helpful. Saint Cyril is saying the following: Simon Magus said to the disciples, Peter and John:

“How much do you want me to pay you so that you will give me the authority of the Holy Spirit? Then whoever I lay my hand upon will receive whatever gift it may be—a healing, for example, and so forth.” Saint Cyril then says: Simon Magus merely said, “Give me the authority of the Holy Spirit,” yet he was condemned by the Apostles when the Apostle Peter told him, “May you and your money go to destruction.” Next Sunday, when we discuss this passage—it is in Acts, God willing—we shall examine the meaning of “to destruction.” It is terrifying; you will shudder. It is an anathema.

Anathema means being set apart, and destruction embraces persons as well as things. Both persons and things go to destruction, for Peter said, “Your money and you along with it.” We shall analyse this passage there, God willing. It is very interesting. The Apostle Peter said this to a man who had merely said, “Give me the authority.” How much worse must Mani’s punishment be, since he did not say, “Give me the authority,” but declared, “I am the Holy Spirit”? His punishment must be far worse. That was the substance of those ten or so lines. Rather than struggle through the manuscript wording now, I am translating it and giving you its meaning.

“Simon, who sought to obtain the authority for money, is destined for destruction. How great, then, is the impiety of Mani, who said that he himself was the Holy Spirit?” That is what Saint Cyril is explaining. “Let us hate those who are worthy of hatred. Let us turn away from those whom God turns away from. And with complete boldness, let us also say to God concerning all heretics: ‘O Lord, have I not hated those who hate You, and wasted away because of Your enemies?’ For there is also a good enmity, as it is written: ‘And I will put enmity between you and her seed.’ For friendship with the serpent produces enmity toward God and brings about death.” You will remember that last time, on two or three occasions, whenever Saint Cyril mentioned a particular heretic, he said that we must hate them. I told you that I would explain this because Saint Cyril himself explains it here. What does it mean to hate? Please pay close attention here, because Saint Cyril is speaking according to Holy Scripture, not out of passion. When someone, as a zealous defender of the traditions of the Fathers—with discernment, of course—takes an Orthodox position, people say that he has hatred in his heart and shows no love toward those around him, especially toward heretics. This

is fashionable in our day. And once they have removed this hatred from our hearts—this good hatred of which Saint Cyril speaks here—then, when our hearts are empty, they will fill them with Ecumenist love. What is this Ecumenist love? It is the love peddled by Ecumenism in order to herd us all into Hell. It is not the love of God, because it is not love in truth. Is there, then, such a thing as hatred? Yes, my dear friends, there is. Saint Cyril does not cite another passage here—for how many could he possibly cite?—where a verse from the Psalms says, “I hated them with perfect hatred.” “I hated them,” it says, “with perfect hatred.”

Are we to hate people? Pay attention: “Let us hate those who are worthy of hatred.” Let us turn away from those from whom God turns away. God does turn away. Holy Scripture says very many times that God turns His face away. Do we not also say in certain prayers, “And do not turn away”? The Psalm says as well, “Do not turn Your face away from me.” Do not turn away. What does “turn away” mean? It means to turn one’s face elsewhere. When God turns His face away, my dear friends, it means that He no longer regards you. And what have you become? One driven away by God. What does that mean? A person whom God Himself casts away. This is true!

Holy Scripture bears witness to it countless times. It is attested again and again in both the Old Testament and the New Testament. If that is so, then by what right do people say the things they say in the name of love—an Ecumenist love? What are we supposed to appear to be—more divine than God? Can you imagine it, that people attempt to become more divine than God? For example, God says, “You shall not even greet the heretic.” But does not a greeting belong to God? Yes, a greeting can belong to God. Yet there is also a greeting of the devil, for the devil came into Paradise and, first thing in the morning, greeted Eve. He offered her a greeting. You will say, “But Holy Scripture does not write that.” Well, what was he supposed to say? “Good morning, Eve”? When he began a conversation with her, he was effectively greeting her. How else would you put it? “How are you? How are things?” Something of that sort. So there is also a greeting of the devil. Eve began speaking with him, and she suffered the consequences. You too begin speaking with the Jehovah’s Witness standing outside your door, and when you send him away he will say, “But Christ told us to welcome people and greet them.” Yes, but Christ said—and the Spirit of God said—that you must not even say “Greetings” to heretics. “If anyone does not bring this teaching,” says John the Evangelist... What teaching? The teaching that the Son of God became man.

The Jehovah’s Witnesses do not have this teaching, because they call Christ a creature. You must not say “Greetings” to them or receive them into your home. So what are you now—more divine than God—when you greet a heretic and say, “Come inside and let us talk”? It is another matter if you are firmly grounded in the faith and wish to engage with him in order to help him be saved. But if you are not, why greet him? Do you not know that he need only say a few words to sow within you the devil’s seed, the devil’s poison-plant, which Saint Ignatius calls “heresy”? This is the devil’s poison-plant, “which is heresy.” That is how Saint Ignatius puts it. Then a doubt about something enters you. Tell me, please: will you ever be able to rid yourself of that doubt?

I assure you that God then permits the demon of blasphemy to take up residence within you because you disobeyed the command not to converse with a heretic. You may then be unable to free yourself from the blasphemous thing that the heretic told you. The demon of blasphemy torments you; that thought takes hold of you, and you cannot escape it. That will be your reward and your fruit. Do we understand, my dear friends? Do you understand? Let us now examine the matter more closely.

“Let us also speak,” he says, “with boldness—with all boldness—to our God concerning all heretics: ‘O Lord, have I not hated those who hate You, and wasted away because of Your enemies?’” This is Psalm 138, verse 21. “Lord, have I not hated those who hate You, and have I not wasted away before Your enemies who rise against You?” Saint Cyril comments: “For there is also a good enmity.” What kind of enmity is this? It is the enmity by which we safeguard what has been entrusted to us. As the popular saying goes, “If you guard even what lies unattended, you will keep half of it; but if you do not guard it...” By “what lies unattended,” it means your possessions.

You will keep half; but if you do not guard it, you will have nothing. What does he mean here? He means that what has been entrusted to us is our faith, our treasure, our Orthodoxy. When someone comes to attack these things, I will never, ever be able to preserve them within myself unless I possess this good enmity. That means saying: “I do not want to listen to you. I do not want to associate with you. I do not wish you any harm, but I ask God to have mercy on you.” And then you will call me—what will you call me? I was reading the newspaper you placed here, that well-known Protestant paper The Christian, and it speaks about this supposed zealotry among the Orthodox. I once heard someone say—he was both a university professor and a politician—

that there was fanaticism among the Fathers, especially in Saint Athanasius the Great, while Arius was simply a man who happened to teach certain things. So Saint Athanasius the Great was the fanatic! My dear ones, even today the Fathers are regarded as fanatics by people of this sort. And whenever we preach, whether on the Sunday of Orthodoxy or on any other occasion, and insist upon dogma, upon its truth and precision, we are branded fanatics. I believe you yourselves have heard this. But is this really fanaticism, or is it the preservation of the truth? I will never preserve the truth unless I maintain

this form of hatred. What does “hatred” mean? It is not the hatred God forbids, the hatred concerning which He tells me to be reconciled with my enemy. It is the determination never to enter into contact with a heretic. And if I do not possess that “perfect hatred” mentioned in another verse of the Psalms—perfect in what sense? In the sense that I will not leave even the smallest corner of my heart open to thinking, “Perhaps he is a little right,” and then begin a conversation with him. No. That is what perfect hatred means: “I will enter into no discussion with you.” That is all. Suppose, my dear ones, that someone approached your child and began saying things such as: “You know, your father is not really your father. And your mother, you know...”

“lived a very different kind of life”—and these claims were slanderous, outright lies. Tell me, please: when you realize from your child’s words that this person has been speaking to him in this way, what will you do to protect your child? What will you say? “My child, these are slanders and lies. You must never speak with that person again. Do not enter into conversation with him.” Would you say that? Then why should we not say the same about matters of faith? Are matters of faith of less importance and value? Now we come to paragraph eleven. “Let this suffice concerning those who have been cast out.” That is, concerning what we have said up to this point.

Perhaps “those who have been cast out” refers to the heretics. Saint Cyril means: We have spoken of these things so that you may know what these heretical positions are and what these people teach, and so that you may never be led astray in your life. “For the rest, let us return to the divine Scriptures and drink water from our own vessels and from our own wells and springs.” This beautiful image comes from Proverbs 5:15: drink from your own waters, from your own spring, and from your own well. There it refers to another matter: a husband must not look at other women, but only at his own wife.

Drink from your own well, not from another’s. Saint Cyril takes this image and says: “Now, however, let us turn to the divine Scriptures. Let us drink”—the verb is in the subjunctive, meaning “let us now drink”—“water from our own vessels, our own containers, our own spring, and our own well”; that is, from Holy Scripture. What does Holy Scripture say? What do the Fathers and the saints of the Church say? I believe that you, like me, have grown weary of the heretics, for dealing with them is an unpleasant task. I trust that we shall now be done with them and shall consider what Holy Scripture says concerning the Holy Spirit.

What did the Father—pardon me, the Savior—say concerning the Spirit whom those who believed in Him were to receive? What did He say about those who would come to believe in the Lord? See: we drink from living water, from living water “springing up into eternal life.” So we begin with our own waters, all of them living and welling up with life. And what did the Lord say? “He who believes in Me”—not simply so, but—“as the Scripture has said.” He directs you back to the Old Testament. “Out of his belly shall flow rivers of living water.” The one who believes in Me, says the

Lord, out of his belly shall flow rivers of water, as the Scripture has said. Please pay attention to the words “as the Scripture has said.” Christ Himself said, “as the Scripture has said.” Saint Cyril adds in parentheses: “He directs you back to the Old Testament.” You see? He refers you there, to the Old Testament. For concerning the Holy Spirit too, we must have recourse to the Old Testament—or rather, to the Old Testament as well—because we cannot have a true and complete understanding of the identity of the Holy Spirit unless we also keep the Old Testament in view.

Saint Cyril notes: “Not simply, but ‘as the Scripture has said, out of his belly shall flow rivers,’” and so forth. What is this “belly”? It certainly does not mean what we mean today when we say, “My stomach hurts.” Here “belly” means the whole inner being of a person. We might think of the abdominal region, though the modern expression is more restricted to the area containing the intestines; here it means all the inward parts. If you like, it is what the Psalm means when it says, “and all that is within me” shall praise—that is, everything within me, all that is within me, shall praise God. This includes even the kidneys, as is well known.

The kidneys were regarded as the seat of understanding, while the heart was regarded as the seat of feelings and the soul’s desires, and so forth. Thus we could say that the “belly,” meaning everything within, signifies all the faculties of the soul. Therefore, when He says that living waters will flow, this living water is the Holy Spirit. It will flow forth from within the person, from his belly, like rivers—rivers, in the plural, not merely one river. As Saint Cyril says further on, these are not perceptible rivers like those that watered the ancient Paradise, watering ground that bore trees and thorns, a land filled with trees and thornbushes. Rather, souls are illumined. He is describing the abundance of the flow and the effects of the Holy Spirit. And from where does it flow? From the belly. In other words, whatever proceeds from the nous, the spiritual intellect, will be inspired by the Holy Spirit. Whatever proceeds from the feelings will be inspired by the Holy Spirit. Whatever proceeds from the will and from one’s actions will be inspired by the Holy Spirit, because the whole person abides in the Holy Spirit.

The Holy Spirit dwells within him. Consequently, every action, every thought, and every feeling will bear the seal of the Holy Spirit. This is the spiritual person. The essential condition is that he believe in Jesus Christ. As Christ said: “He who believes in Me, out of his belly shall flow rivers of living water.” The seal showing that you are a Christian is the Holy Spirit. The seal confirming that Christ is true God is the Holy Spirit.

As I told you before, when we were speaking earlier—thank you—about the first chapter and what follows, Pentecost is the confirmation not only of Christ’s work but also of the person of Christ. For Christ said that the Holy Spirit would bear witness concerning Him—that is, the Spirit would reveal who He is. At Pentecost the disciples learned who Christ is: the second person of the Holy Trinity. Otherwise, what do you think, my dear ones? When the Lord said to Philip, “He who has seen Me has seen the Father,” did Philip understand? Do you think he understood at that moment that whoever sees Christ has seen the Father? He must have remained perplexed. When did Saint Philip and the others understand it? At Pentecost.

The disciples received the Holy Spirit, and then they understood who the Son is. But through the Son they also came to understand the Holy Spirit. The Son speaks concerning the Holy Spirit and bears witness to Him; the Holy Spirit speaks concerning the Son, bears witness to Him, and confirms Him. “And the water that I shall give him,” says the Lord, “will become in him a spring of water leaping up into eternal life.” “Leaping up” means welling up like a spring, like artesian water.

It is not merely a spring from which water begins to emerge on a mountainside or at the surface of the ground; the water leaps upward, as artesian water does. This is the meaning of “water leaping up into eternal life.” And this, of course, assures eternal life for the one who possesses it. “A new kind of water, living and leaping—leaping toward those who are worthy.” It is new water, the Spirit of God, who comes, he says, only to those who are worthy.

Paragraph twelve. “And why, then, did He call spiritual grace ‘water’?” Why, he asks, did the Lord Jesus Christ call the Holy Spirit—this spiritual grace—water?

Paragraph twelve contains a most beautiful explanation by Saint Cyril of why the Holy Spirit is called water. What have we said? He appeared as a dove, as a flame of fire—as flames of fire—and as water. Water is an image, just as fire is an image and the dove is an image. They are all images. Moreover, the image of water for the Holy Spirit is found in the Old Testament, where we encounter magnificent images. There is the famous vision of Ezekiel, who saw water flowing from beneath the threshold of God’s Temple, becoming a river and running toward the Dead Sea. There, it gave life to the Dead Sea: fish appeared, and trees and grass grew all around it. What does this mean?

The earth is irrigated and watered by the Holy Spirit, who gives life—spiritual life—to a land that is spiritually dead. Thus, the image of water is not unfamiliar. Saint Cyril reasons: “Because water is the foundation of all things.” Because, he says, water enters into the constitution and composition of everything. Pay attention here, my dear ones; please pay attention. I shall dwell on this a little longer. The Apostle Peter speaks of it.

The world was made “out of water and through water.” This is an astonishing passage. A very long time ago, I said something to you about it. What does “out of water and through water” mean? The world, he says, was made “out of water and through water.” Does this remind you of anyone? Heraclitus, perhaps? Democritus? Those pre-Socratic philosophers who spoke about the structure of the universe and similar matters? This is, of course, a cosmological statement: the world came into being out of water and through water. How was the world made “out of water and through water”? It is astonishing, and yet it is well known.

Holy Scripture, of course, always uses things familiar to the age in which it is written. Yet even when it describes something in a very rough manner, the truth is present within that rough description and image. Scripture had to be understood by the people living when it was written. When the Apostle Peter wrote this epistle, his readers had to be able to understand it. Today we know that water is composed of two gases, hydrogen and oxygen. Even the youngest secondary-school student knows that water is H₂O—two parts hydrogen and one part oxygen. We all know this. It is also well known...

Hydrogen comes first in Mendeleev’s periodic table—however you prefer to pronounce his name—because it has one proton and one electron. We might say that if we take a hydrogen atom and enrich it with two protons, and it also acquires two electrons, we have a different element. If we add three, we have another element. If we add fifty, another; if we add a hundred, another; and if we add 138, we have uranium, if I remember correctly. I have not dealt with these things for a long time, so I may be forgetting.

I no longer have hydrogen; I have uranium. Of course, the nucleus contains not only protons but also neutrons. That gives us the atomic weight. But I am speaking about the atomic number, not the atomic weight—the atomic number. Forgive me; I know only a little about these matters. Now pay attention. What is the primordial element from which creation begins? Hydrogen is the element of creation that stands on the boundary between matter and energy—between matter and energy. The proton is matter, while the electron—the atom has one proton, and the electron is energy. Hydrogen, then, is the first element to come into being, participating in both

energy and matter. It is well known that energy and matter are equivalent. To put it in a very rough image, ice becomes water and water becomes ice. It is something like that. So, if I now enrich the nucleus of this hydrogen atom, I obtain the other elements found in creation. But could Holy Scripture ever have written the word “hydrogen”? That would have been foolish. We named it hydrogen only after we discovered it. But how could Scripture have written “hydrogen”? It gives it to us in its compound form: water.

Hydrogen and oxygen. And now we have the Apostle Peter’s statement that all things came to be out of water and through water. In other words, all things came to be from hydrogen and through the enrichment of hydrogen. That is what “through water” means. It is astonishing—truly astonishing. I am not forcing Holy Scripture into the mold of science, nor am I trying to validate Holy Scripture by means of science. Science is merely a crutch; we do not need it. I am simply showing you, my dear ones, the majesty of Scripture: as science advances, its discoveries vindicate what our Scripture says. This is astonishing. Saint Cyril, of course drawing upon the Apostle Peter, now says the following:

“Because through water all things were constituted.” Because all things came to be through water. How did they come to be? In the way I have just analyzed and explained to you. Is that not astonishing? He now proceeds to the form creation has taken—or rather, he wants to show how water acts and what it does in the plant world. “Because water makes things green and gives life.” What is water? It is what produces the grass and gives life to it. Here is another challenge. Water makes things green. I would have passed over this point so as not to overwhelm you too much.

But someone might pursue this point and ask: does he mean or imply spontaneous generation—that at some point dead matter begins to bring forth life? No, nothing of the kind. “Let the earth bring forth vegetation, plants yielding seed.” This is a command: “Let it bring forth”—an imperative—that vegetation should spring forth. You know that vegetation belongs to the non-woody plant kingdom: it is not wood, has no trunk, and is not hard timber. This is called vegetation. In Scripture and in the language of Scripture, by contrast, “wood” refers to trees and woody plants. Here we do not yet have woody plants. Indeed, this has been shown to be just as Scripture says: first God made the vegetation, and afterward He made...

the trees, that is, the woody plants. And this is indeed what we find. We even have fossil impressions of ferns, which came first. Ferns are among the earliest plants, are they not? A fern is not a tree; ferns came first. I have a piece of coal. Once I found it in a pile left by the Germans during the Occupation, which they had intended to burn beneath their boiler. And when I saw it, what joy I felt! At some point it broke open, revealing another impression inside: even the fibers of the fern frond are visible upon the coal. So the fern is not woody; it belongs to the category of vegetation. Well then, when God said that the earth should bring forth vegetation and grass, He gave the word.

“By the word of the Lord the heavens were established.” Everywhere we read: God said, God said, God said. “Let there be light,” God said. “Let the earth bring forth vegetation and grass,” God said. Only in the case of man does Scripture not simply say that God spoke; it says that He fashioned him. Now suppose an observer were standing upon the surface of the earth while the earth still had no life. If at some moment he saw what happened, he would see the earth bringing forth grass. He might draw a mistaken conclusion, though one apparently supported by what he saw: that the soil produced the grass, that it brought forth life—spontaneous generation. In other words, that life was born or created by itself.

Life arising from dead matter, as certain scientific theories or whatever else may call it. Why would he reach that conclusion? Because he did not hear God’s command: “Let the earth bring forth vegetation and grass.” He is therefore a spectator, but not a hearer. Consequently, he might say that water is what makes things green, what creates the vegetation. But it is not the water; it is God’s command that gives life. There, I have finished with that point as well. So, because water makes things green and gives life—though, if you wish, water does not truly give life either. What sustains the existence of all beings is the Word of God. It is not the water; it is the Word of God.

The plants, the animals, all things, what we call the laws of nature, and man himself—all are sustained by the Word of God. “Because the rainwater descends from heaven.” Where does the water come from? From the rainfall—that is, from the rain. “Rainwater” simply means water from the rain. The clouds rise, and the rain falls down and waters the earth. Since water comes down from above—and I always remind you that this is an image, so do not try to find an absolute correspondence—water serves as an image. Since water comes down from above, so too the Holy Spirit comes down from above.

When the Son comes again, He has said clearly that He will come from Heaven. The Antichrist comes from the earth; he will appear upon the earth. There will be no heavenly sign accompanying him. Christ, however, comes from Heaven. And how did the Holy Spirit come at Pentecost? He came from Heaven. This expression, “He came,” is relative, because the Holy Spirit is naturally present everywhere. In the prayer “O Heavenly King,” which is addressed to the Holy Spirit, we say, “Who art everywhere present and fillest all things.” There is no place empty of the presence of the Holy Spirit. This is not like my being here now while seeing the door at the entrance of the church. I can see the door, but I am not at the door.

The Holy Spirit is not merely present within creation; He fills creation. But there is one important distinction: He does not fill creation in such a way that His essence becomes mingled with the essence of creation. He fills creation while His essence remains entirely distinct from the essence of creation. For if the essence of God were mingled with the essence of created beings, we would have pantheism. God, then, is present everywhere. Therefore, this word “descends” is a figure of speech. We say that He descended like fire at Pentecost. Since He is present everywhere, it would be more precise to say that He “was manifested like fire.” But because He came from Heaven,

we speak this way so that no one imagines that some fires simply kindled by themselves and appeared above the Apostles’ heads. The fire came from Heaven. This is an image, a figure, teaching us that this is another kind of fire: the fire of the Godhead, the fire of the Holy Spirit. “Because He descends in one form, but acts in many forms.” Saint Cyril says that the Holy Spirit descends in one form, like water. Water is water; it is one kind. Yet the Holy Spirit acts in many forms, in many different ways, just as water does. “For one spring waters the whole of Paradise, and one and the same rain descends throughout the whole world.” And it becomes

“white in the lily, red in the rose, purple in the violet and the hyacinth, and diverse and varied in every kind of plant.” The water is of one form; one water descends. When it rains, there is one rain and one water. Yet when it falls upon the earth, it makes the lily white—and, as you know, even the lily cannot grow without water. When the rain falls, then, it makes the lily white and the rose red. It makes the violets and the hyacinths purple.

In every case, the one and only water acts differently in each plant, although it remains the same water, the same thing. Saint Cyril continues: “In the palm tree it becomes one thing, in the vine another, and in all things it becomes all things, though it is of one form and never different from itself. For the rain does not change, descending now as one thing and now as another. Rather, adapting itself to the constitution of those that receive it, it becomes for each one what is fitting.”

Each plant, according to its receptivity, according to how it receives the water and the organs it possesses, becomes what we have described, while the water always remains the same. “Thus,” says Saint Cyril, “the Holy Spirit also, being one, of one form, and indivisible...” The Holy Spirit is one, of one form, and indivisible; the Holy Spirit is not divided. “He distributes grace to each one as He wills.” He apportions grace to each person as He Himself wills. “And just as a dry tree, upon receiving water, puts forth shoots, so too the soul that is in sin, having through metanoia been counted worthy of the Holy Spirit, brings forth clusters of righteousness.” Just as a dry piece of wood...

a dry tree, so to speak, puts forth shoots when it comes into contact with water, so too the soul that is in sin, through metanoia, is counted worthy by the Holy Spirit to bring forth clusters—the grapes of righteousness. Then Saint Cyril speaks of gifts—and only a few minutes remain. “Though He is of one form, by the command of God and in the name of Christ He brings about many virtues.” The Holy Spirit is one and of one form. But notice here how the Holy Trinity is preserved: by the command of God and in the name of Christ, the Holy Spirit brings about the virtues. He does not act alone, although the Holy Spirit is also Lord.

The Father is Lord, the Son is Lord, and the Holy Spirit is Lord. There is one Lord, God. The Father is God, the Son is God, and the Holy Spirit is God. There is one God. “By the command of the Father,” because the Holy Spirit proceeds and is sent from the Father—He proceeds and is sent—while from the Son He is sent only; He does not proceed from the Son. And the Holy Spirit acts in this way to honor the Son. “By the command of the Father”—as though by a movement of the eye, a gesture. This too is an image. God does not make a gesture as we do. With a gesture, Saint Cyril says, the Holy Spirit acts.

“In the name of Christ,” because the Holy Spirit would never have come into the world if the Son had not come into the world. The Son, then, came into the world, and the Holy Spirit also comes to bestow and bring about what? The virtues. But as you can see, the subject is extremely interesting. God willing, my dear ones, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα στη 16η κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, στην παράγραφον 12, ΙΒ΄, και είχαμε αναφερθεί εις τους αιρετικούς εκείνους, οι οποίοι ειδικά προσέβαλαν με την αίρεσή τους το Πνεύμα το Άγιον. Και ο Άγιος Κύριλλος αναφέρει τους γνωστικούς.

Τους γνωστικούς, αναφέρει τον Μοντανόν, αναφέρει και τον Μάνητα. Ενθυμείσθε, λέγαμε αρκετά πράγματα την περασμένη φορά, τόσο διά τον Μοντανόν, τον πρόδρομον των Πεντηκοστιανών, φωτισμένων και των φωτισμένων. Ξέρετε, έχουμε και κάτι φωτισμένους στην Αθήνα, οι οποίοι όλοι αυτοί, ΧΟΕ, Πεντηκοστιανοί, του Παπαστεφάνου, οι φωτισμένοι στην Αθήνα, είναι της ιδίας οικογενείας. Είναι της ιδίας. Θα μου πείτε, μα αυτοί οι φωτισμένοι στην Αθήνα πάνε, κοινωνούν, λειτουργούνται. Μα έτσι είναι τα πράγματα. Γι’ αυτό λέγει κάπου ο Χριστός στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, όταν αναφέρεται για κάποιους αιρετικούς: «Έχω ένα παράπονο με σένα» — δεν θυμάμαι σε ποιον επίσκοπο το λέγει αυτό. «Έχω ένα παράπονο, ότι κρατείς τη διδασκαλία αυτήν και αυτούς τους ανθρώπους. Τους κρατάς ανάμεσά σου». Βεβαίως, θα λέγαμε, μια διοίκηση της Εκκλησίας καλώς λειτουργούσα ουδέποτε θα ανέχεται να υπάρχουν τέτοια ρεύματα και

τέτοιες καταστάσεις μέσα στους κόλπους της. Αυτό είναι ένα δυστύχημα, αλλά τι να πω. Το θέμα είναι να καταλάβουμε όλοι αυτοί οι αιρετικοί πώς κινούνται. Ο Μοντανός, λοιπόν, θα λέγαμε, είναι ένας πρόδρομος όλων αυτών των καταστάσεων και εκείνων που θα αναφανούν μέσα στην ιστορία. Ο δε Μάνης, του Μάνητος, ο Μάνης είναι ο πρόδρομος του οικουμενισμού.

Πολλοί, βέβαια, πρόδρομοι πολλών, σας είπα, και του μονοφυσιτισμού ο Μοντανός και λοιπά. Αλλά παίρνουμε εκείνα τα οποία μας πονούν στην εποχή μας. Έτσι, ο Μάνης έλεγε ότι είναι η σάρκωση του Αγίου Πνεύματος. Όπως, λέγει, έχουμε τη σάρκωση του Λόγου, έτσι έχουμε και τη σάρκωση του Αγίου Πνεύματος. Είναι γνωστό ότι δεν έχουμε σάρκωση του Αγίου Πνεύματος. Μόνον ο Υιός ενηνθρώπησε. Αλλά, για να γίνει αισθητή η παρουσία του Αγίου Πνεύματος από την Εκκλησία, γι’ αυτόν τον λόγο ενεφανίσθη εις μεν τη βάπτιση του Χριστού εν είδει περιστεράς. Όχι περιστέρι· σαν περιστέρι. Δεν ήταν κανένα περιστέρι, δεν έφυγε κανένα περιστέρι από κανένα κοτέτσι και ενεφανίσθη εκεί, αλλά σαν

και ακόμα, κατά την Πεντηκοστή, σαν φλόγες πυρός. Δεν ήταν φλόγες πυρός· σαν φλόγες πυρός. Ακόμη, το Πνεύμα το Άγιον εμφανίζεται και ως ύδωρ· θα το δούμε λίγο πιο κάτω κ.λπ. Οπότε, δεν έχουμε σάρκωση του Αγίου Πνεύματος, δεν έχουμε. Αλλά απλώς, όπως σας είπα, έχουμε... Σας είπα προηγουμένως δωδέκατη παράγραφο· έκανα λάθος. Είναι η ενάτη παράγραφος, θ΄, ενάτη. Γύρισα δύο φύλλα κατά λάθος. Έτσι, λοιπόν, υπεστήριζε ο Μάνης ότι ήτο ενσάρκωσις του Αγίου Πνεύματος.

«Ετόλμησε δε ειπείν», λέει ο Άγιος Κύριλλος, «ότι αυτός είη ο Παράκλητος, ον επηγγείλατο ο Χριστός αποστέλλειν». Υπεσχέθη στους μαθητάς του ότι θα σας στείλω, λέει, τον Παράκλητον, το Πνεύμα το Άγιον και τα λοιπά. «Και μη χωριστείτε από τα Ιεροσόλυμα, έως ότου λάβετε δύναμιν εξ ύψους», μας λέει εκεί ο Ευαγγελιστής Λουκάς, εις το πρώτο κεφάλαιο των Πράξεων. Και αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος και λέει: «Αλλά ο Σωτήρ, επαγγειλάμενος, είπε τοις Αποστόλοις· Υμείς δε καθίσατε εν τη πόλει Ιερουσαλήμ, έως ου ενδύσησθε εξ ύψους δύναμιν». Τι ουν; Τι λοιπόν; Άρα οι τελευτήσαντες Απόστολοι προ διακοσίων ετών εξεδέχοντο τον Μάνην, έως να ενδύσωνται την δύναμιν; Ώστε, λοιπόν, οι Απόστολοι, λέγει, θα επερίμεναν τον Μάνητα

Ύστερα από 200 χρόνια που ήρθε αυτός για να πάρουν τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος Γιατί όπως έλεγε και εγώ με το Πνεύμα του Άγιου που ήρθε στον κόσμο που είπε ο Υιός ότι θα στείλει το Πνεύμα του Άγιου Εγώ λοιπόν είμαι Ακούστε δηλαδή θρασίτιτα Και ώστε λοιπόν, ώστε λοιπόν επερίμεναν οι Απόστολοι τον Μάνητα Και ώστε λοιπόν οι Απόστολοι ήσαν αμυροί Αγίου Πνεύματος Αφού έζησαν 200 χρόνια πιο μπροστά από τον Μάνιταρ, τιούν και τολμήσει τη συμπείνη ότι ουκίσαν έκτοτε πλήρης Αγίου Πνεύματος Και να τολμούσε να πει κανένας ότι οι μαθητές δεν ήσαν πλήρης Αγίου Πνεύματος και μην γέγραπτε ότι τότε πετύχεσαν τα σκύρες και λάμβανον πνεύμα Άγιον, άρα ουσί προ του Μάνη και προ Πολών ετών τούτο εγένετο κατά

την κατάβασιν, την ημέρα της Πεντηκοστής, του Αγίου Πνεύματος. Ώστε, λοιπόν, δεν είχαμε Πεντηκοστή; Ώστε η Πεντηκοστή έγινε όταν ήρθε ο Μάνης σαρκωμένος, σαρκωμένο το Άγιο Πνεύμα; Εδώ, όμως, αγαπητοί μου, θα ήθελα να μείνω λίγο, για να μην πείτε: «Τι πάμε Δευτέρα; Είναι η ώρα εννιά και μισή, κοντεύει νύχτα, κουρασμένοι». Για να μην πείτε: «Πάμε και ακούμε πράγματα που ανήκουν στο παρελθόν». Θα δείτε αυτό το σημείο ότι είναι επίκαιρο. Ακούσατε τώρα. Όταν ελέγχθησαν εδώ οι προϊστάμενοι της γνωστής ΧΟΕ, Χριστιανική Οργάνωση Ειρήνης, δηλαδή οι Πεντηκοστιανοί,

μεταξύ των άλλων που είπαν, είπαν και το εξής: ότι το Πνεύμα το Άγιον φωτίζει εμάς — εννοείται εμάς, αυτούς· εμείς είμαστε οι βέβηλοι — μας φωτίζει, λέγει, περισσότερο από ό,τι εφώτισε τους Αποστόλους. Διότι εμείς σήμερα, λέγει, κατανοούμε περισσότερο από ό,τι κατενόησαν τότε οι Απόστολοι. Και τι θα πιστεύατε, αγαπητοί, ότι ο Μάνης μόνος στάθηκε τολμηρός να λέει τέτοια; Να και σύγχρονη τόλμη και σύγχρονη αυθάδεια, που μπορούν να λέγουν αυτό: ότι μπορούν σήμερα να κατανοούν καλύτερα τα πράγματα και ότι αυτά που έγραψαν στα Ευαγγέλια οι μαθητές και ο Παύλος στις επιστολές του, όταν τα έγραφαν, δεν τα καταλάβαιναν.

Ότι εμείς σήμερα, διαβάζοντάς τα, τα καταλαβαίνουμε. Θα μου πείτε, αυτό είναι παραλογισμός. Ε, παραλογισμός είναι. Αλλά φαίνεται ότι το πράγμα δεν είναι μόνο στον Μάνητα ούτε στους συγχρόνους Πεντηκοστιανούς, αλλά φαίνεται ότι απασχόλησε και την ιστορία. Λυπάμαι που δεν μου δόθηκε ο καιρός. Το είχα επισημάνει αυτό, όταν χρειάστηκε τότε να αντιμετωπίσουμε αυτούς τους ανθρώπους, αλλά δεν μου έμεινε ο καιρός να ανατρέξω σε ένα βιβλίο που έχω, που αναφέρεται στα πορίσματα των τοπικών συνόδων, και να σας έλεγα πού και πώς και πότε μία τοπική σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη καταδικάζει την περίπτωση αυτή, που κάποιοι λέγουν ότι το Πνεύμα το Άγιο φωτίζει

εμάς τότε, στην εποχή που έγινε αυτή η σύνοδος, τοπική σύνοδος, ότι κατανοούμε καλύτερα από ό,τι κατανοούσαν οι Απόστολοι. Δηλαδή, με άλλα λόγια, πρόκειται περί μιας εξελισσομένης αποκαλύψεως από το Πνεύμα το Άγιο. Και αφού έχουμε εξελισσομένη αποκάλυψη, άρα πολύ φυσικό εμείς να καταλαβαίνουμε πιο πολύ από ό,τι κατάλαβαν οι μαθητές του Χριστού. Πέστε μου, είναι ή δεν είναι ύβρις; Για να δείτε τι είναι αυτή η αίρεση και πόσο επίκαιρα είναι τα πράγματα αυτά και ότι πρέπει να τα γνωρίζουμε ακριβώς, για να μην παρασυρθούμε. Παράγραφος 10. Η παράγραφος 10, ένα τμήμα της, η μισή δηλαδή.

Αρκετές γραμμές. Να μην σας τη διαβάσω· θα σας πω μόνο με δύο λόγια, για να μην αργήσουμε. Δεν θα έχει πολύ ενδιαφέρον. Θέλει να πει το εξής ο Άγιος Κύριλλος: Ο Σίμων ο Μάγος είπε στους μαθητάς, στον Πέτρο και τον Ιωάννη:

«Πόσα θέλετε να σας πληρώσω, για να μου δώσετε την εξουσία του Αγίου Πνεύματος; Σ’ όποιον», λέει, «βάζω το χέρι μου, να παίρνει εκείνο που θα έπαιρνε· ξέρω εγώ, θεραπεία κ.λπ., κ.λπ.». Και λέει τώρα ο Άγιος Κύριλλος: Εάν ο Σίμων ο Μάγος είπε «Δώστε μου την εξουσία του Αγίου Πνεύματος», κατεκρίθη από τους Αποστόλους, όταν ο Απόστολος Πέτρος του είπε «Και εσύ και τα λεφτά σου εις απώλειαν». Την ερχομένη Κυριακή, που θα πούμε αυτό το σημείο — είναι στις Πράξεις, πρώτα ο Θεός — θα δούμε αυτό το «εις απώλειαν». Είναι φοβερό, θα τρομάξετε· είναι εκείνο το ανάθεμα.

Ανάθεμα θα πει χώρια, και η απώλεια είναι και τα πρόσωπα. Στην απώλεια πηγαίνουν και τα πρόσωπα και τα πράγματα, διότι είπε «Αυτά τα λεφτά σου και εσύ μαζί». Εκεί θα το αναλύσουμε, πρώτα ο Θεός· είναι ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο. Είπε αυτά ο Απόστολος Πέτρος, που μόνο είπε «Δώστε μου την εξουσία». Πόσο χειροτέρα τιμωρία μπορεί να έχει ο Μάνης, ο οποίος δεν είπε «Δώστε μου την εξουσία», αλλά είπε ότι «Εγώ είμαι το Άγιο Πνεύμα»; Πολύ χειροτέρα τιμωρία. Αυτές ήταν μια δεκαριά γραμμές. Και για να μην λέμε τώρα χειρόγραφα, σας το μεταφράζω, σας το πω κατ’ έννοια.

«Σίμων θελήσας μισθώ λαβείν την εξουσίαν εις απώλειαν εστί· Μάνης, ο εαυτόν ειπών το Πνεύμα είναι το Άγιον, πόσην έχει την ασέβειαν;» Αυτό που σας εξηγεί. «Μισήσωμεν τους μίσους αξίους. Αποστραφώμεν ους αποστρέφεται ο Θεός. Είπωμεν και αυτοί μετά παρρησίας πάσης τω Θεώ περί πάντων αιρετικών· Ουχί τους μισούντάς σε, Κύριε, εμίσησα, και επί τους εχθρούς σου εξετηκόμην; Έστι γαρ και έχθρα καλή, καθώς γέγραπται· Και έχθραν θήσω ανά μέσον σου και ανά μέσον του σπέρματος αυτής. Η γαρ προς τον όφιν φιλία, έχθραν προς τον Θεόν και θάνατον κατεργάζεται». Ενθυμείσθε την περασμένη φορά που σας είπα — συναντώντας δύο-τρεις φορές, σε κάθε περίπτωση αιρετικού που ανέφερε ο Άγιος Κύριλλος — ότι πρέπει να μισήσουμε και αυτούς, να μισήσουμε και αυτούς, να μισήσουμε και αυτούς. Σας είχα πει ότι θα σας εξηγήσω αυτό, διότι ο Άγιος Κύριλλος εδώ θα το εξηγεί αυτό. Τι θα πει να μισήσω; Εδώ σας παρακαλώ, προσέξτε, διότι μιλάει αγιογραφικά ο Άγιος Κύριλλος και όχι παθιασμένα. Όταν κάποτε κανείς, σαν ζηλωτής πατρώων παραδόσεων, με διάκριση εννοείται, έχει ορθόδοξον θέση, λέγεται ότι είναι ο άνθρωπος ο οποίος έχει μίσος στην καρδιά του και δεν δείχνει αγάπη στους γύρω του, και μάλιστα εις τους αιρετικούς. Αυτό

στην εποχή μας είναι της μόδας. Και μάλιστα, αφού θα μας βγάλουν αυτό το μίσος από την καρδιά, αυτό το καλό μίσος που λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος, τότε, όταν η καρδιά μας βρεθεί άδεια, θα αποκτήσει την αγάπη την οικουμενιστική. Ποια είναι αυτή η αγάπη η οικουμενιστική; Η αγάπη που πουλάει ο Οικουμενισμός, για να μας στριμώξει όλους στην κόλαση, και που δεν είναι αγάπη του Θεού, γιατί δεν είναι αγάπη εν αληθεία. Λοιπόν, υπάρχει μίσος; Ναι, αγαπητοί μου. Μάλιστα, εδώ δεν αναφέρει ένα χωρίον ο Άγιος Κύριλλος· τι να πρωτοαναφέρει; Που λέγει ένας ψαλμικός στίχος: «Τέλειον μίσος εμίσουν αυτούς». Τους μισούσα, λέγει, με τέλειον μίσος.

Να μισήσουμε ανθρώπους; Προσέξτε: «Μισήσωμεν τους αξίους μίσους»· να μισήσουμε εκείνους οι οποίοι είναι άξιοι μίσους. Να αποστραφούμε εκείνους που αποστρέφεται ο Θεός. Ο Θεός αποστρέφεται. Πάρα πολλές φορές λέει η Αγία Γραφή ότι ο Θεός αποστρέφει το πρόσωπόν Του. Δεν λέμε και σε κάποια ευχή, σε κάποιες ευχές, «Και μη αποστρέψεις»; Το λέει και στον ψαλμό: «Και μη αποστρέψεις το πρόσωπό σου απ’ εμού». Μη αποστρέψεις. Τι θα πει αποστρέφω; Γυρίζω το πρόσωπό μου αλλού. Όταν αυτός γυρίζει το πρόσωπό του, σημαίνει, αγαπητοί μου, ότι δεν σε προσέχει πια. Και τι είσαι; Είσαι θεήλατος. Τι θα πει θεήλατος; Εκείνος που τον διώχνει ο ίδιος ο Θεός. Αυτό είναι αληθές!

Χιλιομαρτυρημένο μέσα στην Αγία Γραφή. Είναι χιλιομαρτυρημένο και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. Εάν είναι, τότε με ποιο δικαίωμα λένε εκείνοι, που λένε εν ονόματι της αγάπης ό,τι λένε, μιας οικουμενιστικής αγάπης; Και τι θα έπρεπε να φανούμε; Να φανούμε θεϊκότεροι του Θεού; Το φαντάζεστε αυτό, ότι αποπειρώνται άνθρωποι να γίνουν θεϊκότεροι του Θεού; Όταν, επί παραδείγματι, ο Θεός λέγει «Δεν θα πεις καλημέρα εις τον αιρετικό». Μα του Θεού δεν είναι η καλημέρα; Ναι, του Θεού είναι η καλημέρα. Αλλά υπάρχει η καλημέρα και του διαβόλου, διότι ο διάβολος ήλθε εις τον Παράδεισον, είπε πρωί πρωί μια καλημέρα εις την Εύα. Μια καλημέρα της είπε. Μα θα μου πείτε, δεν το γράφει αυτό η Αγία Γραφή. Ε, πώς έπρεπε να πει; «Καλημέρα, Εύα». Όταν της πιάνει κουβέντα, καλημέρα της είπε. Πώς το λένε; «Μα, τι κάνεις; Πώς είσαι;» Κάπως έτσι. Υπάρχει, λοιπόν, και η καλημέρα του διαβόλου. Και πιάνει κουβέντα η Εύα και την έπαθε. Και εσύ πιάνεις με τον χιλιαστή που είναι έξω στην πόρτα σου, και όταν τον διώξεις θα σου πει: «Μα ο Χριστός είπε να λέμε, ξέρω εγώ, να δεχόμεθα τους ανθρώπους, να λέμε καλημέρα». Ναι, αλλά ο Χριστός είπε, το Πνεύμα του Θεού είπε, και «χαίρειν» να μη λέτε στους αιρετικούς. «Εκείνος ο οποίος δεν φέρει», λέει, «τη διδαχή αυτή», ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Ποια διδαχή; Τη διδαχή ότι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος.

Δεν την έχουν οι χιλιαστές, γιατί τον Χριστό τον λένε κτίσμα. Και «χαίρετε» δεν θα τους πείτε και σε σπίτι μέσα δεν θα τους βάλετε. Ε, λοιπόν, τι είσαι τώρα, θεϊκότερος του Θεού, όταν του πεις καλημέρα του αιρετικού και του πεις «Έλα μέσα να κουβεντιάσουμε»; Άλλη παράγραφος, αν είσαι ο θεμελιωμένος άνθρωπος και θέλεις να τον αντιμετωπίσεις, με την έννοια να τον βοηθήσεις να σωθεί. Όταν, όμως, δεν είσαι, γιατί να του πεις καλημέρα; Δεν ξέρεις ότι και μόνο δύο λόγια να σου πει και σου ρίξει μέσα το σπέρμα του διαβόλου, τη βοτάνη του διαβόλου, που λέει ο Άγιος Ιγνάτιος, «ο εστίν αίρεσις»; Αυτή είναι η βοτάνη του διαβόλου, «ο εστίν αίρεσις». Έτσι το λέει ο Άγιος Ιγνάτιος. Και σου μπει μια αμφιβολία για κάτι. Πες μου, σε παρακαλώ, θα μπορέσεις αυτή την αμφιβολία να τη βγάλεις ποτέ;

Σας βεβαιώνω, τότε ο Θεός επιτρέπει, επιτρέπει, επειδή παρήκουσες να μην κουβεντιάζεις με αιρετικόν, επιτρέπει να εγκατασταθεί μέσα σου ο δαίμων της βλασφημίας και να μην μπορείς να απαλλαγείς από αυτό που σου είπε τότε ο αιρετικός, που είναι βλάσφημο, και σε μαστίζει ο δαίμων της βλασφημίας και σου επικρατεί αυτό και δεν μπορείς να απαλλαγείς. Αυτός θα είναι ο μισθός σου και ο καρπός. Καταλαβαίνουμε, αγαπητοί μου; Καταλαβαίνετε; Λοιπόν, ας δούμε το θέμα λίγο πιο κοντά.

«Είπωμεν», λέει, «και εμείς με παρρησία, μετά πάσης παρρησίας, εις τον Θεό μας, για όλους τους αιρετικούς· Ουχί τους μισούντάς σε, Κύριε, εμίσησα, και επί τους εχθρούς σου εξετηκόμην;» Που λέγει ο 138ος ψαλμός, στίχος 21. «Κύριε, δεν μίσησα εκείνους που σε μισούν και δεν έλιωνα μπροστά στους εχθρούς σου που σε εχθρεύονται;» Σχολιάζει ο Άγιος Κύριλλος: «Έστι γαρ και έχθρα καλή», διότι υπάρχει και καλή έχθρα. Ποια είναι αυτή η έχθρα; Είναι η έχθρα να φυλάμε τα κεκτημένα. Ο λαός το λέει: «Άμα φυλάς τα έρημα, έχεις τα μισά· άμα δεν τα φυλάς...» Τα έρημα θα πει τα πράγματα.

Τα μισά. Άμα δεν τα φυλάς, τότε δεν έχεις τίποτα. Τι θέλει να πει εδώ; Θέλει να πει ότι τα κεκτημένα μας είναι η πίστη μας, είναι ο θησαυρός μας, είναι η Ορθοδοξία μας. Αυτά τα πράγματα, όταν ο άλλος έρχεται να τα προσβάλει, δεν θα μπορέσω ποτέ μα ποτέ να τα φυλάξω μέσα μου, εάν δεν έχω την καλή έχθρα. Δηλαδή: «Δεν θέλω να σε ακούσω. Δεν θέλω να κάνω συντροφιά μαζί σου. Δεν εύχομαι να πάθεις κακό, αλλά ζητώ από τον Θεό να σε ελεήσει». Θα με χαρακτηρίσεις ότι είμαι, ότι είμαι... Τι είμαι; Διάβαζα — η εφημερίδα που μου βάλατε εδώ πάνω, αυτή η γνωστή, «Ο Χριστιανός», που είναι προτεσταντική — και λέει γι’ αυτόν τον ζηλωτισμό των Ορθοδόξων. Εγώ άκουσα κάποτε

κάποιον, και καθηγητή πανεπιστημίου και πολιτικό και τα λοιπά, ότι υπήρχε εις τους Πατέρες φανατισμός, ιδίως στον Μέγαν Αθανάσιον. Και ότι ο Άρειος ένας άνθρωπος ήτανε που έλεγε κάτι. Φανατισμένος, λοιπόν, ο Μέγας Αθανάσιος! Αγαπητοί μου, μέχρι σήμερα θεωρούνται οι Πατέρες από τέτοιους τύπους ανθρώπων ως φανατικοί. Και όταν κάνουμε κάποτε κήρυγμα ή την Κυριακή της Ορθοδοξίας ή οποιαδήποτε άλλη φορά και επιμείνουμε στο δόγμα και στην αλήθειά του και στην ακρίβειά του, χαρακτηριζόμεθα ότι είμαστε φανατικοί. Είναι κάτι που πιστεύω κι εσείς το έχετε ακούσει. Μα περί φανατισμού πρόκειται ή περί διατηρήσεως της αληθείας; Και δεν θα διατηρήσω ποτέ την αλήθεια, εάν δεν κρατήσω

αυτήν τη μορφή του μίσους. Τι θα πει μίσος; Δεν είναι το μίσος εκείνο που απαγορεύει ο Θεός και που μου λέει να συμφιλιωθώ με τον εχθρό μου. Είναι η προσπάθεια να μην έρθω σε επαφή ποτέ με τον αιρετικό άνθρωπο. Και αν δεν έχω αυτό το τέλειον μίσος που λέει ο άλλος ψαλμικός στίχος, τέλειον τι; Δεν θα αφήσω ούτε μία γωνίτσα μες στην καρδιά μου, που να πω πως έχει λίγο δίκιο αυτός και να πιάσω λίγο κουβέντα μαζί του. Όχι. Αυτό θα πει τέλειον μίσος. Δεν δέχομαι καμία κουβέντα μαζί σου. Αυτό είναι όλο. Αν, υποτεθεί, αγαπητοί μου, ότι πλησιάζει κάποιος άνθρωπος το παιδί σας και του λέει μερικά πράγματα: «Ξέρεις, ο πατέρας σου δεν είναι πραγματικός ο πατέρας. Η μητέρα σου, ξέρεις...»

έζησε μια ζωή αλλιώτικη», όταν και μάλιστα αυτά είναι και συκοφαντικά, είναι συκοφαντικά. Πέστε μου, σας παρακαλώ, όταν εσείς αντιληφθείτε από το παιδί σας ότι το παιδί σας ομιλεί έτσι, «του λέει ο άλλος έτσι», το παιδί σας, για να το διασώσετε, τι θα κάνετε; Τι θα του πείτε; «Παιδί μου, αυτά είναι συκοφαντίες, είναι ψέματα, και με αυτόν τον άνθρωπο ουδέποτε θα ξαναμιλήσεις. Δεν θα πιάσεις κουβέντα». Θα το λέγατε; Γιατί δεν θα πούμε το ίδιο πράγμα και για τα θέματα της πίστεως; Είναι μικροτέρας σημασίας και αξίας τα θέματα της πίστεως; Και πάμε στην ενδεκάτη παράγραφο. «Τα μεν ουν ημίν περί των αποβεβλημένων ειρήσθω». Αυτά, λέει, που είπαμε μέχρι τώρα.

Εκείνα που αναφέρονται, ίσως, στους αποβεβλημένους, ίσως στους αιρετικούς. Τα είπαμε για να ξέρετε, θα θέλει να πει ο Άγιος Κύριλλος, να ξέρετε ποιες είναι αυτές οι αιρετικές θέσεις και τι λέγουν αυτοί, για να μην παρασυρθείτε ποτέ στη ζωή σας. «Λοιπόν δε, εις τας Θείας Γραφάς επανέλθωμεν και πίωμεν ύδατα από ημετέρων αγγείων και από ημετέρων φρεάτων πηγής». Αυτό το πολύ ωραίο σχήμα είναι από τις Παροιμίες 5,15. Να πίνεις, λέγει, από τα δικά σου νερά και από τη δική σου πηγή και από το δικό σου πηγάδι. Εκεί αναφέρεται σε άλλο θέμα: ο σύζυγος να μην κοιτάζει ξένες γυναίκες, αλλά να κοιτάζει μόνο τη γυναίκα του.

Το δικό σου πηγάδι, όχι από ξένο πηγάδι. Το παίρνει αυτό ο Άγιος Κύριλλος και λέει: «Τώρα όμως ας στραφούμε εις τις Θείες Γραφές. Πίωμεν», με ωμέγα, υποτακτική, που θα πει να πίνομε ή ας πίνομε τώρα νερά από τα δικά μας αγγεία, από τα δικά μας δοχεία, από τη δική μας πηγή, από το δικό μας πηγάδι, δηλαδή από την Αγία Γραφή. Τι λέει η Αγία Γραφή, τι λέγουν οι Πατέρες και οι Άγιοι της Εκκλησίας. Οπότε πιστεύω κι εσείς μαζί κι εμένα, γιατί και εγώ βαριέμαι τους αιρετικούς, άχαρη δουλειά να ασχολείται κανείς με τους αιρετικούς. Πιστεύω ότι θα απαλλαγούμε πια από αυτούς και θα δούμε τώρα τι λέει η Αγία Γραφή περί του Αγίου Πνεύματος.

Τι δε είπε ο Πατήρ, συγγνώμη, ο Σωτήρ, περί του Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οι πιστεύοντες εις Αυτόν; Τι είπε για εκείνους που επρόκειτο να πιστεύσουν εις τον Κύριο; Βλέπε: από ύδατος ζώντος πίνομεν, από ύδατος ζώντος, ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Αρχίζουμε λοιπόν από τα δικά μας τα νερά, που είναι ζωηρά όλα, που αναβλύζουν τη ζωή. Και τι είπε ο Κύριος; «Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ», οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ «καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή». Ανέπεμψέ σε εις την Παλαιά Διαθήκη. «Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος». Εκείνος που πιστεύει σε μένα, λέγει ο

Κύριος, από την κοιλιά αυτού, λέει, θα ρεύσουν ποτάμια νερού, καθώς είπε η Γραφή. Προσέξτε, παρακαλώ, αυτό το «καθώς είπε η Γραφή». Ο Χριστός το είπε αυτό το «καθώς είπε η Γραφή». Βάζει σε παρένθεση ο Άγιος Κύριλλος: «ἀνέπεμψέ σε εἰς τὴν Παλαιὰν Διαθήκην». Είδες; Εκεί σε παραπέμπει, στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι και για το Πνεύμα το Άγιον πρέπει να καταφύγουμε εις την Παλαιά Διαθήκη, ή καλύτερα και εις την Παλαιά Διαθήκη, διότι δεν θα μπορέσουμε να έχουμε σωστή και ολόκληρη εικόνα πάλι περί της ταυτότητας του Αγίου Πνεύματος, εάν δεν έχουμε υπόψη και την Παλαιά Διαθήκη.

Σημειώνει ο Άγιος Κύριλλος: «οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας» κτλ. Ποια είναι αυτή η κοιλία; Κοιλία δεν είναι βεβαίως, όπως σήμερα θα λέγαμε, «πονάει η κοιλιά μου». Κοιλία θα πει όλο το εσωτερικό του ανθρώπου. Θα λέγαμε ο κοιλιακός χώρος, όσο περιορισμένο αυτό που λέμε σήμερα, ο χώρος που είναι τα έντερα, αλλά σημαίνει όλα τα εντόσθια. Αν θέλετε, είναι εκείνο που λέγει ένας ψαλμός, που λέει: «καὶ πάντα τὰ ἐντός μου» να υμνούν, δηλαδή όλα τα εντός μου, πάντα τα εντός μου να υμνούν τον Θεόν, πάντα τα εντός μου. Και τα νεφρά εννοώ. Είναι γνωστό.

Εθεωρείτο η έδρα της νοήσεως και της καρδίας, η έδρα των αισθημάτων, των ψυχικών βουλημάτων, τα νεφρά κλπ. Οπότε θα λέγαμε ότι η κοιλία, που είναι όλα τα εντός, σημαίνει όλες τις δυνάμεις της ψυχής. Άρα, όταν λέγει ότι θα ρεύσουν ύδατα ζώντα, αυτό το ύδωρ το ζων είναι το Πνεύμα το Άγιο. Θα ρεύσει, θα βγει μέσα από τον άνθρωπο, από την κοιλιά του, σαν ποτάμια. Που θα πει ποτάμια, όχι ποταμός, ποτάμια. Όπως λέει παρακάτω, όχι αισθητά ποτάμια, όπως στον Παράδεισον τον παλαιόν επότηζαν, λέει, ποτίζοντα γην ξυλοφόρον και ακανθοφόρον, μια γη που έχει αγκαθιές και δέντρα, ξυλοφόρον, αλλά ψυχαί φωταγωγούνται. Θέλει να πει το άφθονο της ροής, τα αποτελέσματα του Αγίου Πνεύματος. Από πού; Από την κοιλία. Δηλαδή ό,τι βγαίνει από τον νου δεν θα είναι παρά αγιοπνευματικόν. Ό,τι βγαίνει από τα συναισθήματα θα είναι αγιοπνευματικόν. Ό,τι βγαίνει από τα βουλήματα, τα ενεργήματα, θα είναι αγιοπνευματικόν, γιατί ολόκληρος ο άνθρωπος είναι μέσα στο Άγιο Πνεύμα.

Το Πνεύμα το Άγιο είναι μέσα εις αυτόν. Και συνεπώς, κάθε του ενέργεια, κάθε του σκέψη, κάθε του αίσθημα, όλα θα έχουν τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος. Αυτός είναι ο πνευματικός άνθρωπος. Βασική δε προϋπόθεση είναι εκείνος που θα πιστέψει εις τον Ιησού Χριστό. Όπως λέει, όπως είπε ο Χριστός: «Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος». Η σφραγίδα ότι είσαι χριστιανός είναι το Πνεύμα το Άγιο. Η σφραγίδα ότι ο Χριστός είναι αληθινός Θεός είναι το Πνεύμα το Άγιο.

Όπως σας είχα πει, παλιότερα τα λέγαμε... Ευχαριστώ. Πρώτο κεφάλαιο και παρακάτω, ότι η Πεντηκοστή είναι η επισφράγηση όχι του έργου μόνο του Χριστού, αλλά και του προσώπου του Χριστού. Γιατί ο Χριστός είπε: Το Πνεύμα το Άγιον θα είναι εκείνο το οποίο θα μαρτυρήσει περί εμού. Θα πει δηλαδή ποιος είμαι εγώ. Και οι μαθητές τότε έμαθαν ποιος είναι ο Χριστός, στην Πεντηκοστή: ότι είναι το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Διότι κατά τα άλλα, τι πιστεύετε, αγαπητοί; Όταν είπε ο Κύριος στον Φίλιππο «Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα», το κατάλαβε; Πιστεύετε πως το κατάλαβε την ώρα εκείνη, ότι εκείνος που βλέπει εμένα είδε τον Πατέρα; Θα έμενε σε απορία. Πότε το κατάλαβε ο Άγιος Φίλιππος και οι άλλοι; Στην Πεντηκοστή.

Οι μαθητές πήραν το Πνεύμα το Άγιο, τότε κατενόησαν ποιος είναι ο Υιός. Αλλά και κατενόησαν και το Πνεύμα το Άγιο από τον Υιό. Ο Υιός ομιλεί περί του Αγίου Πνεύματος και βεβαιώνει. Το Πνεύμα το Άγιο ομιλεί περί του Υιού και βεβαιώνει και επισφραγίζει. «Καὶ τὸ ὕδωρ, ὃ δώσω αὐτῷ», λέει ο Κύριος, «γενήσεται ἐν αὐτῷ», θα γίνει σ’ αυτόν, «πηγὴ ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον». Ἁλλομένου, αναβλύζοντα, όπως είναι η πηγή, όπως είναι το αρτεσιανό νερό.

Η πηγή, απλώς, που από την πλαγιά του βουνού ή από την επιφάνεια της γης αρχίζει να βγάζει νερό, αλλά πηδάει το νερό, δηλαδή το αρτεσιανό νερό. Θα πει, θα πει ἁλλομένου, «ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον». Και αυτό βεβαίως εξασφαλίζει εις εκείνον που έχει αυτό την αιώνια ζωή. «Καινότερον, ὕδωρ ζῶν καὶ ἁλλόμενον, ἁλλόμενον δὲ ἐπὶ τοὺς ἀξίους». Καινούριο νερό, το Πνεύμα του Θεού, το οποίο έρχεται, λέγει, μόνο εις εκείνους οι οποίοι αξίζουν.

Δωδεκάτη παράγραφος. «Καὶ διατί ἄρα τὴν πνευματικὴν χάριν ὕδωρ ὠνόμασε;» Γιατί, λέει, ο Κύριος ο Ιησούς Χριστός ονόμασε το Άγιο Πνεύμα, την πνευματική αυτή χάρη, την ονόμασε νερό;

Δωδεκάτη παράγραφος. Ωραιοτάτη ανάλυση του Αγίου Κυρίλλου, το γιατί λέγεται ύδωρ το Πνεύμα το Άγιο. Τι είπαμε; Ως περιστερά, ως φλόγα πυρός, σαν φλόγες πυρός, σαν νερό. Είναι εικόνα το νερό, όπως εικόνα και η φωτιά, όπως και εικόνα το περιστέρι. Εικόνες είναι. Εξάλλου, η εικόνα του ύδατος για το Άγιο Πνεύμα είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Έχουμε ωραιότατες εικόνες εκεί. Εκείνο το όραμα του Ιεζεκιήλ, περίφημο, που είδε, λέγει, να βγαίνει νερό από το κατώφλι του Ναού του Θεού, να γίνεται ποτάμι και να πηγαίνει στη Νεκρά Θάλασσα. Και εκεί έδωσε, λέγει, στη Νεκρά Θάλασσα ζωή. Βγήκαν ψάρια, γύρω στη Νεκρά Θάλασσα φύτρωσαν δέντρα, χλόη. Τι σημαίνει αυτό;

Αρδεύεται, ποτίζεται η γη από το Πνεύμα το Άγιο, δίδει τη ζωή, την πνευματική ζωή, σε μια γη πνευματικώς νεκρά. Οπότε η εικόνα του ύδατος δεν είναι άγνωστη. Και συλλογίζεται ο Άγιος Κύριλλος: «Ἐπειδὴ δι’ ὕδατος ἡ σύστασις τῶν ἁπάντων». Επειδή, λέγει, η σύσταση, η σύνθεση όλων των πραγμάτων είναι το νερό. Εδώ προσέξτε, αγαπητοί μου, προσέξτε. Ναι, λίγο θα μείνω παραπάνω, λίγο. Ο Απόστολος Πέτρος ομιλεί.

Ο κόσμος έγινε «ἐξ ὕδατος καὶ δι’ ὕδατος». Καταπληκτικό χωρίο. Μια περασμένη, πολύ περασμένη φορά, κάτι σας είχα πει. Τι θα πει «ἐξ ὕδατος καὶ δι’ ὕδατος»; Ο κόσμος έγινε, λέει, «ἐξ ὕδατος καὶ δι’ ὕδατος». Μήπως θυμίζει τίποτα; Ηράκλειτον μήπως; Δημόκριτον; Αυτούς τους προσωκρατικούς φιλοσόφους που μίλησαν περί της δομής του σύμπαντος κλπ. Εδώ είναι βεβαίως μια φράση κοσμολογική, ότι ο κόσμος έγινε από το νερό και με το νερό. Πώς έγινε ο κόσμος «ἐξ ὕδατος καὶ δι’ ὕδατος»; Είναι καταπληκτικό. Είναι γνωστό.

Και εφόσον η Γραφή βέβαια πάντα χρησιμοποιεί πράγματα γνωστά στην εποχή που γράφεται, αλλά όσο κι αν με έναν χονδροειδή τρόπο μπορεί να γράψει κάτι, μέσα σε εκείνον τον χονδροειδή τρόπο, τη χονδροειδή εικόνα, υπάρχει η αλήθεια. Διότι πρέπει να γίνει κατανοητή η Γραφή και από τους συγχρόνους που θα γραφεί. Δηλαδή, όταν έγραφε ο Απόστολος Πέτρος την επιστολή του αυτή, έπρεπε να κατανοηθεί από τους αναγνώστες. Είναι γνωστό ότι το νερό, σήμερα το ξέρουμε, αποτελείται από δύο αέρια, το υδρογόνο και το οξυγόνο. Και ο τελευταίος μαθητής του σχολείου, του γυμνασίου, ξέρει ότι το νερό είναι υδρογόνον δύο, οξυγόνον. Το ξέρουμε όλοι. Είναι γνωστό ακόμη...

Το υδρογόνο, στον πίνακα του Μεντελέγιεφ ή Μεντελέγεφ, όπως θέλετε πάρτε το, είναι πρώτο, διότι έχει ένα πρωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο. Θα λέγαμε ότι, αν πάρουμε ένα άτομο υδρογόνου και το εμπλουτίσουμε με δύο πρωτόνια και πάρει και δύο ηλεκτρόνια, έχουμε άλλο σώμα. Αν βάλουμε τρία, έχουμε άλλο σώμα. Αν βάλουμε πενήντα, έχουμε άλλο σώμα. Αν βάλουμε εκατό, έχουμε άλλο σώμα. Αν βάλουμε 138, που είναι το ουράνιο, αν θυμάμαι καλά. Δεν τα έχω σε πολλή επαφή και θα ξεχνάω.

Δεν έχω πια υδρογόνο, έχω ουράνιο. Βέβαια, δεν είναι μόνο στον πυρήνα πρωτόνια, είναι και νετρόνια. Εκεί έχω το ατομικό βάρος. Εγώ τον ατομικό αριθμό λέω, δεν λέω το ατομικό βάρος, τον ατομικό αριθμό. Να με συμπαθάτε, λίγα εκεί που τα λέω εγώ αυτά. Προσέξτε. Ποιο είναι το πρωταρχικό από το οποίο ξεκινάει η δημιουργία; Διότι το υδρογόνο, το υδρογόνον, είναι εκείνο το στοιχείο της δημιουργίας που στέκεται στο μεταίχμιο ύλης και ενεργείας. Ύλης και ενεργείας. Διότι το μεν πρωτόνιον είναι ύλη, το δε ηλεκτρόνιον — ένα πρωτόνιο — το δε ηλεκτρόνιον είναι ενέργεια. Είναι λοιπόν το πρώτο στοιχείο που γίνεται, το υδρογόνο, που μετέχει

ενεργείας και ύλης. Είναι γνωστό ότι η ενέργεια και η ύλη ταυτίζονται. Δηλαδή ο πάγος γίνεται νερό και το νερό γίνεται πάγος, θα το πω έτσι με μια χοντρή εικόνα. Οπότε, τέτοιο πράγμα δηλαδή. Οπότε, αν τώρα αυτό το άτομο του υδρογόνου το εμπλουτίζω στον πυρήνα, αποκτώ τα άλλα στοιχεία που είναι στη δημιουργία. Αλλά θα μπορούσε να γράψει ποτέ η Αγία Γραφή «υδρογόνον»; Αυτό ήταν ανόητο. Εμείς το βαφτίσαμε υδρογόνο. Μα το βρήκαμε, το βρήκαμε, τότε το βαφτίσαμε υδρογόνον. Αλλά πώς θα μπορούσε να γράψει η Γραφή «υδρογόνον»; Το βάζει με τη σύνθετή του μορφή: νερό.

δραγόνα Ρουβίνου Οξυγόνον. Να τώρα η φράσις του Αποστόλου Πέτρου, ότι τα πάντα έγιναν από το νερό και με το νερό. Δηλαδή τα πάντα έγιναν από το υδρογόνο και με τον εμπλουτισμό του υδρογόνου. Αυτό θα πει «και με το νερό». Είναι καταπληκτικό, είναι. Είναι. Δεν μεταφέρω την Αγία Γραφή στην επιστήμη, ούτε προσπαθώ να κατοχυρώσω την Αγία Γραφή με την επιστήμη. Η επιστήμη είναι δεκανίκια, δεν μας χρειάζεται. Απλώς δείχνω, αγαπητοί μου, το μεγαλείον της Γραφής, όταν με την επιστήμη, στην πρόοδό της, εκείνα που βρίσκουμε δικαιώνουν τη Γραφή μας. Είναι καταπληκτικό αυτό. Έλεγε τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος, βέβαια βασίζεται και στον Απόστολο Πέτρο. Τι λέγει;

«Ἐπειδὴ δι’ ὕδατος ἡ σύστασις τῶν ἁπάντων». Επειδή με το νερό έγιναν όλα. Πώς έγιναν; Αυτό που τώρα σας ανέλυσα και εξήγησα. Δεν είναι καταπληκτικό; Επειδή τώρα προχωρεί στη διαμόρφωση που έχει η δημιουργία, ή μάλλον θέλει να δείξει τώρα πώς ενεργεί το νερό, τι ενεργεί στον φυτικό κόσμο. «Ἐπειδὴ χλωοποιὸν καὶ ζωοποιόν ἐστι τὸ ὕδωρ». Τι είναι το νερό; Εκείνο που κάνει το χορτάρι, εκείνο που ζωοποιεί το χορτάρι. Άλλη πρόκληση εδώ. Το νερό είναι χλωοποιόν. Θα το ξεπερνούσα, θα το περνούσα, να μη σας ζαλίζω πολύ.

Κάποιος μπορεί να ακολουθεί αυτό το σημείο. Κάνει το χορτάρι. Μήπως ομιλεί εδώ και υπονοεί την αυτόματον γένευση; Δηλαδή ότι κάποια στιγμή η νεκρά ύλη αρχίζει να βγάζει ζωή; Όχι, τίποτε. «Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου». Διαταγή. «Βλαστησάτω», προστακτική, να βλαστήσει η βοτάνη χόρτου. Ξέρετε ότι η βοτάνη είναι φυτικόν βασίλειον άξυλον, δηλαδή που δεν είναι ξύλο, δεν είναι κορμός, δεν είναι σκληρό ξύλο. Αυτό λέγεται βοτάνη, ενώ ξύλα στη Γραφή, στη γλώσσα της Γραφής, είναι τα δένδρα, τα ξυλώδη. Εδώ δεν έχουμε το ξυλώδες. Και μάλιστα έχει αποδειχθεί όπως η Γραφή το λέγει. Πρώτα έκανε ο Θεός τη βοτάνη και μετά έκανε...

Ξυλοφόρον, δηλαδή. Και πράγματι έχουμε αυτό. Μάλιστα έχουμε αποτυπώματα πτέριδος, η οποία προηγείται. Οι πτέρεις είναι οι πρώτες, δεν είναι; Δεν είναι δένδρο, και προηγούνται οι πτέρεις. Εγώ έχω ένα κάρβουνο λιθάνθρακα. Μια φορά τον βρήκα σε ένα σωρό από κάπου που είχαν οι Γερμανοί να κάψουν στην Κατοχή, να κάψουν για το καζάνι τους. Και όταν το είδα, από τη χαρά μου! Και πώς κάποτε έσπασε αυτό και δείχνει κι από μέσα κι άλλη αποτύπωση, μέχρι οι ίνες της πτέρυγος επάνω εις τον άνθρακα, τον λιθάνθρακα. Έτσι η πτέρις δεν είναι ξυλώδης, είναι στην κατηγορία της βοτάνης. Ε, λοιπόν, ο Θεός, όταν είπε να γίνει η βοτάνη του χόρτου, έδωσε τον λόγο.

«Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν». Παντού είπε ο Θεός, είπε ο Θεός, είπε ο Θεός, είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φῶς», είπε ο Θεός· «Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου», είπε ο Θεός. Μόνο για τον άνθρωπο δεν είπε ο Θεός, αλλά τον κατασκευάζει. Ε, λοιπόν, ένας θεατής, παρατηρητής επί της επιφανείας της γης, η οποία γη ακόμα δεν έχει ζωή, αν κάποια στιγμή έβλεπε, θα έβλεπε τη γη να βγάζει χορτάρι. Θα μπορούσε να πει ένα συμπέρασμα εσφαλμένο, αλλά συμπέρασμα κατοχυρωμένο: ότι το χώμα έβγαλε χορτό, έβγαλε ζωή, η αυτόματος γένεσις. Δηλαδή έχω τη γέννηση, τη δημιουργία της ζωής μόνη της.

Την εκ νεκρής ύλης, αυτό που λέγεται από τις θεωρίες της επιστήμης και δεν ξέρω τι. Γιατί; Διότι δεν άκουσε την εντολή του Θεού: «Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου». Είναι λοιπόν θεατής, αλλά δεν είναι ακροατής. Συνεπώς θα μπορούσε να πει ότι το νερό είναι το χλωοποιόν, αυτό που δημιουργεί τη χλόη. Δεν είναι το νερό, αλλά είναι η εντολή του Θεού που δίνει τη ζωή. Τον ετελείωσα κι αυτό. Επειδή λοιπόν χλωοποιόν και ζωοποιόν είναι το ύδωρ. Αν το θέλετε, ούτε ζωοποιόν είναι το ύδωρ. Γιατί εκείνο που συντηρεί την ύπαρξη των όντων είναι ο Λόγος του Θεού. Δεν είναι το νερό, είναι ο Λόγος του Θεού.

Τα φυτά και τα ζώα και τα πάντα, και αυτό που λέμε τους φυσικούς νόμους και τον άνθρωπο, είναι ο Λόγος του Θεού. Επειδή εξ ουρανών κατέρχεται το των όμβρων ύδωρ. Το νερό από πού έρχεται; Από τους όμβρους, δηλαδή από τη βροχή. Όμβρος είναι η βροχή. Όμβρια ύδατα τα λέμε, βροχή με νερά. Είναι η βροχή. Ανεβαίνουν τα σύννεφα, πέφτουν κάτω. Ποτίζουν τη γη. Επειδή, λοιπόν, το νερό έρχεται από πάνω κάτω —πάντα σας θυμίζω ότι είναι εικόνα, μην προσπαθείτε να βρείτε τίποτα, απόλυτη αναλογία— είναι εικόνα το νερό. Επειδή έρχεται το νερό από πάνω κάτω, έτσι και το Πνεύμα το Άγιο έρχεται από πάνω κάτω.

Ο Υιός, όταν θα ξανάρθει, το είπε σαφώς, θα έρθει από τον Ουρανό. Ο Αντίχριστος έρχεται από τη Γη. Θα εμφανιστεί στη Γη. Δεν θα έχουμε κανένα φαινόμενο. Ενώ ο Χριστός έρχεται από τον Ουρανό. Και το Πνεύμα το Άγιο πώς ήρθε την Πεντηκοστή; Ήρθε από τον Ουρανό. Αυτό το «ήλθε» είναι σχετικό, διότι φυσικά το Πνεύμα το Άγιο είναι πανταχού παρόν. Λέμε «Βασιλεῦ οὐράνιε», αναφέρεται στο Πνεύμα το Άγιο, «ὁ πανταχοῦ παρὼν καὶ τὰ πάντα πληρῶν», συ που είσαι πανταχού παρών και όλα τα πληρείς. Δεν υπάρχει κενόν της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος. Όχι με την έννοια ότι εγώ αυτή τη στιγμή βλέπω ότι είναι εκεί, στην πόρτα της εισόδου του ναού. Βλέπω την πόρτα, αλλά δεν είμαι στην πόρτα.

Το Πνεύμα το Άγιον όχι ότι βρίσκεται απλώς στην δημιουργία, αλλά πληροί την δημιουργία. Μόνο με μία διαφορά: ότι δεν πληροί την δημιουργία από πλευράς ουσίας, που μπερδεύεται με την ουσία της δημιουργίας. Πληροί την δημιουργία ως ουσία τελείως χωρισμένη από την ουσία της δημιουργίας. Γιατί, αν μπερδευόταν η ουσία του Θεού με την ουσία των κτισμάτων, τότε έχουμε το φαινόμενο του πανθεϊσμού. Ο Θεός, λοιπόν, είναι πανταχού παρών. Αυτό, λοιπόν, το «κατέρχεται» είναι σχήμα. Κατήλθε, λέει, σαν φωτιά στην Πεντηκοστή. Λοιπόν, είναι πανταχού παρών· θα λέγαμε «φανερώθηκε σαν φωτιά», θα ήμασταν ακριβέστεροι. Αλλά επειδή ήρθε εξ ουρανού,

λέγεται έτσι, για να μην νομιστεί ότι άναψαν κάποιες φωτιές και ξεπρόβαλαν στο κεφάλι τους από μόνα. Αλλά ήρθε το πυρ από των ουρανών. Είναι εικόνα, σχήμα, για να διδάξει ότι έχουμε εδώ άλλο πυρ: το πυρ της Θεότητας, το πυρ του Αγίου Πνεύματος. «Επειδή μονοειδώς μεν κατέρχεται, πολυειδώς δε ενεργεί». Το Πνεύμα το Άγιον, λέει, κατέρχεται μονοειδώς, όπως το νερό. Το νερό είναι το νερό, ένα είδος, το νερό. Αλλά ενεργεί όμως, λέει, το Πνεύμα το Άγιον. Πώς ενεργεί; Πολυειδώς, με πολλούς τρόπους, όπως και το νερό. «Μία μεν γαρ πηγή όλον τον παράδεισον αρδεύει, εις δε και ο αυτός υετός κατέρχεται εν παντί τω κόσμω». Και γίνεται,

«λευκώς μεν εν κρίνω, ερυθρώς δε εν ρόδω, πορφυρέως δε εν ίω και υακίνθω, και διάφορος και ποικίλος εν παντοίοις είδεσι». Αυτό το μονοειδές νερό, ένα νερό κατεβαίνει. Όταν βρέχει, μία είναι η βροχή, ένα το νερό. Κι όμως, όταν πέφτει στη γη, τότε τον μεν κρίνον —ξέρετε, κι αυτό δεν μπορείς να δεις χωρίς νερό, είναι γνωστό— όταν πέσει, λοιπόν, η βροχή, τον μεν κρίνον τον κάνει λευκό. Το τριαντάφυλλο το κάνει κόκκινο. Τους μενεξέδες, ή το ίον, ο μενεξές, και ο υάκινθος, η υακίνθινη, τα ζουμπούλια.

ζουμβουλιά. Πορφυρέα, πορφυρούντα. Και καθ’ οιονδήποτε τρόπο, το ένα και μόνο νερό ενεργεί ποικίλω τρόπω στο κάθε φυτό, ενώ είναι το ίδιο νερό, το ίδιο πράγμα. Και λέει στη συνέχεια: «και εν φοίνικι μεν άλλος, εν αμπέλω δε άλλος, και εν πάσι τα πάντα, μονοειδής ων και ουκ ων άλλος αυτός εαυτού. Ου γαρ μεταβαλλόμενος ο υετός άλλος και άλλος κατέρχεται». Δεν υφίσταται η βροχή μεταβολές, είναι μία η βροχή. «Αλλά τη των υποδεχομένων κατασκευή συμμεριζόμενος, εκάστω το πρόσφορον γίνεται».

Κάθε φυτό, όπως προσφέρεται, όπως προσλαμβάνει και τι όργανα διαθέτει, γίνεται αυτό που είπαμε, ενώ το νερό είναι πάντοτε εκείνο. «Ούτω», έτσι, λέει ο Άγιος Κύριλος, «και το Πνεύμα το Άγιον, εν ον και μονοειδές και αδιαίρετον». Ένα είναι το Άγιο Πνεύμα και μονοειδές, ένα είδος, και αδιαίρετον· δεν διαιρείται το Άγιο Πνεύμα. «Εκάστω διαιρεί την χάριν καθώς βούλεται». Εκάστω μοιράζει τη χάρη όπως εκείνο θέλει. «Και ώσπερ το ξηρόν ξύλον, ύδατι κοινωνήσαν, βλαστούς εκδίδωσιν, ούτω και η εν αμαρτίαις ψυχή, διά μετανοίας Αγίου Πνεύματος καταξιωθείσα, βότρυας εκφέρει δικαιοσύνης». Και όπως, λέει, το ξερό το ξύλο...

ξερό το δέντρο, τρόπον τινά, όταν έρθει σε επαφή με το νερό, βγάζει τα βλαστάρια. Έτσι και η ψυχή που είναι στην αμαρτία, με τη μετάνοια καταξιώνεται από το Πνεύμα το Άγιο να αποδώσει τους βότρυες, τα σταφύλια της δικαιοσύνης. Και κατά χαρίσματα, βέβαια, που λέει στη συνέχεια —λίγα λεπτά μένουν— «Μονοειδές δε ον, πολλάς νεύματι Θεού και εν ονόματι Χριστού τας αρετάς ενεργεί». Αυτό είναι ένα, μονοειδές. Αλλά, λέει, προσέξτε εδώ πώς διατηρείται η Αγία Τριάδα. Με το νεύμα του Θεού και εν ονόματι του Χριστού ενεργεί τις αρετές το Άγιο Πνεύμα. Δεν ενεργεί μόνο του, αν και είναι Κύριον και το Πνεύμα το Άγιον.

Κύριος ο Πατήρ, Κύριος ο Υιός, Κύριον το Πνεύμα το Άγιο. Ένας είναι ο Κύριος, ο Θεός. Θεός ο Πατήρ, Θεός ο Υιός, Θεός το Πνεύμα το Άγιο. Ένας είναι ο Θεός. «Νεύματι Πατρός», διότι το Πνεύμα το Άγιον εκ του Πατρός εκπορεύεται και πέμπεται, και εκπορεύεται και πέμπεται, και από τον Υιόν μόνο πέμπεται, δεν εκπορεύεται. Και για να τιμήσει το Πνεύμα το Άγιο τον Υιόν, έτσι κινείται. «Νεύματι Πατρός», με ένα νεύμα του ματιού, κάνω νεύμα. Εικόνα και αυτό, δεν έχει ο Θεός νεύμα, νεύμα, Μάρκερ. Με ένα νεύμα, λέγει, το Πνεύμα το Άγιο.

«Εν ονόματι του Χριστού», διότι το Πνεύμα το Άγιον ουδέποτε θα ήρχετο εις τον κόσμο, εάν ο Υιός δεν ήρχετο εις τον κόσμο. Ήρθε, λοιπόν, ο Υιός εις τον κόσμο και έρχεται και το Πνεύμα το Άγιον να δώσει και να ενεργήσει τι; Τις αρετές. Αλλά, όπως βλέπετε, το θέμα είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον. Πρώτα ο Θεός, αγαπητοί μου, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.