Catecheses of St Cyril 125 | 15-02-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are still studying Saint Cyril’s Catechetical Lectures, in the Sixteenth Catechesis, paragraph four. The subject of this Catechesis is the Holy Spirit. “We who hope in the Father and the Son and the Holy Spirit do not proclaim three Gods—let the Marcionites be silenced—but with the Holy Spirit, through the one Son, we proclaim one God.” Last time, we spoke about hope and made the following observation.

Christianity itself is called hope. As the Apostle Peter says, “Always be ready to give an answer to everyone who asks you to give a reason for the hope that is in us”—to anyone who asks the reason for our hope, that is, for our faith, for our Christianity. But beyond this, our hope is the one God in the Holy Trinity, because He is our salvation. This is why we have that very short prayer: “My hope is the Father, my refuge is the Son, my protection is the Holy Spirit.” You see why the Father is called our hope: the Father is the person from whom the Son is begotten.

And the Holy Spirit proceeds from Him. Our hope, then, is the Father. Our refuge is the Son, because He became man and suffered—forgive me, I mean He learned—from the things which He suffered.

That is, through what He suffered, He came to know human nature by experience. For He walked upon our earth, was crucified, hungered, and thirsted. He took upon Himself our human nature and therefore knows us, as the Apostle Paul says in the Epistle to the Hebrews. Consequently, He is our refuge. And the Holy Spirit is our protection, because He came to...

...brood over the whole creation, so that life might arise from lifeless matter. It is the Holy Spirit who sustains life. And so, like a mother hen, He takes our existence and our life beneath His wings and broods over them, giving warmth, sustaining them, and so forth. The Holy Spirit is the One who abides within the Church, who supports and shelters us. You see how this very, very short prayer gives us a most vivid image of the one God in the Holy Trinity and of the divine persons. “We do not proclaim three Gods.” When we say, however, that our hope is in the Father and the Son and the Holy Spirit, we do not mean that we believe in three gods, as even the Jehovah’s Witnesses would like to accuse us of doing...

They say that we are polytheists because we supposedly believe in three gods. That would be a very grave error. Remember that this simple notion—that there are three gods—is what led all the anti-Trinitarian heretics into heresy. We do not have three gods. We have one God: the Father, acting through the Son in the Holy Spirit; or, to put it another way, the Son and the Holy Spirit are one with the Father. With regard to the created order, creation itself, humanity, and salvation, the Father acts through the Son in the Holy Spirit. But we do not have three gods. I told you previously that there is no created analogy at all...

...by which we can comprehend the one God in the Holy Trinity. As I told you, there is no mechanical, chemical, or biological analogy—nothing at all. You cannot say, for example, that He is one body with three heads. Nothing of the kind. Such an image is entirely inappropriate; it is monstrous. There is no example. It is a mystery. Some people, supposedly seeking to preserve monotheism, refused to believe in the Son and the Holy Spirit. This is why the Jehovah’s Witnesses, who follow the ancient anti-Trinitarian heretics, reject the Son. They are therefore fighters against Christ: they oppose the Son and are Arians; and they also oppose the Holy Spirit.

The followers of Macedonius maintained that the Holy Spirit is not a person but merely an energy. I repeat: all these errors arise from human egotism expressed as rationalism—from man’s attempt to interpret the mystery of the Godhead. And there, if you will permit the expression, they stumble. I stumble, slip, and fall into the abyss precisely when I try to interpret what is a mystery and what I can never comprehend. Since I have the God who is known by revelation, and since this God reveals Himself to me as Trinity, every further speculation is unnecessary. The Father reveals the Son at His Baptism and at the Transfiguration.

The Holy Spirit, as the finger of the Father, likewise points to the Son. God Himself spoke—the same God who sent John the prophet on his prophetic mission. John himself said, “He who told me to baptize” sends the Holy Spirit. Saint John explains: “He told me that the One upon whom you see the Holy Spirit descend in the form of a dove is My beloved Son.” And the voice is heard saying, “This is My beloved Son, in whom I am well pleased.” You understand, then, that we know God through revelation, not through human invention. Invention means something I construct with my own mind and reasoning.

The one God in the Holy Trinity is not a human invention; He is known through revelation. Whether I like it or not, this is who He is. What can we do? This is who He is. He is the true God. This is why Saint Cyril says here: “We do not believe in three gods and thus introduce polytheism. No. We do not proclaim three Gods. Let the Marcionites be muzzled and silenced.” Who were these Marcionites? Let me say just a few words. They were the followers of Marcion, the most important of all the Gnostics who gave their teaching a Christian coloring. I have spoken to you many times about Gnosticism.

Marcion, like all the other notorious Gnostics who gave their teaching a Christian coloring, could accept neither Christ as God nor the Holy Spirit, always in an effort to preserve belief in one God. Or, if you prefer, because the Gnostics were generally dualists, they accepted one God in the Old Testament and another God in the New Testament. Indeed. What a dreadful thing: belief in two gods. While trying to explain things and speak of one God, they ended up with two gods. If anyone studies all these things—the history of the heresies—he finds himself in a vast sea. Later we shall speak about Montanus, though perhaps not today.

His was the heresy of the Cataphrygians, so called after Phrygia. Montanus taught some very strange and peculiar things. He claimed to be an incarnation of the Holy Spirit. You understand, then, that the devil is at work everywhere, distorting God in the understanding of human beings. “The faith is indivisible,” says Saint Cyril. Forgive me; the text actually says: “But with the Holy Spirit, through the one Son, we proclaim one God.” We proclaim one God together with the Holy Spirit, the one Son, and the Father. We bear witness to and proclaim one God, because the faith is indivisible. We do not have God the Father...

...with some other God beside Him—the Son—and so forth. These things cannot be divided. “Piety is inseparable.” Piety is another name for Christianity; let me tell you that as well. Christianity has many names, all of which are found in Holy Scripture, in the New Testament. The Apostle Paul says, “Great is the mystery of piety: God was manifested in the flesh.” During our question sessions we asked, “What is the central meaning of Holy Scripture?” And I told you: “The Word became flesh.” Do you remember? If we now had to say it in just five more words—only five more words—the Apostle Paul does so. Listen to how he puts it: “Great is the mystery of piety.” Thus, first of all, Christianity is called piety.

Christianity is itself a mystery, because it comes to reveal mysteries, while also teaching us that these mysteries are revealed and yet remain unsearchable. You may ask, “How can there be both revelation and veiling?” But that is precisely Christianity. We have the revelation of God in the flesh and, at the same time, the veiling of God in the flesh. Do you understand? God is veiled by human flesh, for how could He have appeared otherwise in His human nature? Saint Isaac the Syrian says that, without the veil of the flesh, the fire of the Creator would have been present. And yet we truly have the revelation of God. We have both revelation and veiling. Christianity, then, is a mystery: it comes to reveal mysteries and, at the same time, to give us the proper measure by which to approach...

...the Mystery and the Mysteries. So, “Great is the mystery of piety: God was manifested in the flesh.” That is it. “The Word became flesh.” God “was manifested in the flesh.” This is heavy artillery, my beloved. Since it has come to mind, I shall tell you a story. Many years ago—twenty-three or twenty-four years ago—we had a discussion with some Jehovah’s Witnesses. One of them, a man from Volos, was very well read. When I quoted, “God was manifested in the flesh,” he said to me, “It does not say, ‘God was manifested in the flesh’; it says, ‘who.’”

That is the relative pronoun: omicron-sigma, with a rough breathing and an acute accent—“who was manifested in the flesh.” I already knew this, because, if I remember correctly, the reading “who” is found in the Codex Sinaiticus. Those of you who have a critical edition of the New Testament will find it there: “who was manifested in the flesh.” I said to him, “Yes, yes. But to whom does this relative pronoun ‘who’ refer? To God.” Therefore, the word “God” may be absent and the relative pronoun “who”—meaning “He who”—may stand in its place, and the meaning remains the same.

It is the same thing. But the New Testament we commonly have in our hands—the standard edition in general use—does not have the relative pronoun “who”; it has “God.” I have told you this to equip you, so that if you ever discuss this passage and encounter that objection, you will know the answer. So: “God was manifested in the flesh, seen by angels.” For the first time, God becomes visible to the angels. “He was preached among the nations”—proclaimed to all nations. “He was believed on in the world”—through Pentecost the Holy Spirit confirmed who the Son is. “He was taken up in glory”—He ascended into Heaven. In these few words we have the mystery of the Incarnation, the mystery of God, and the mystery of our salvation. In just a few words. It means the same as “the Word became flesh.” The Word “became flesh.”

“He was believed on through the Spirit; He was preached among the nations.” Well then, beloved, I shall continue.

“We do not divide the Holy Trinity, as some do, nor do we bring about a blending, as Sabellius did.” We do not divide the Holy Trinity, he says. This obstructs my vision a great deal. But what can we do?

I am marking the lines. Now, Saint Cyril says that we do not divide the Holy Trinity, as some do—as all the heretics divide the Holy Trinity. They say that God is not one. But if I remove the Son and the Holy Spirit from the Godhead, then I no longer have the one God who is the Holy Trinity. Nor, he says, do we teach what Sabellius taught, namely a blending together. What does this “blending together” mean? We have spoken about it before, in an earlier Catechesis. It means joining, compressing, and merging the persons. Saint Epiphanios of Cyprus gives the following definition.

He defines this blending together in these words: “So that no one may suppose the Holy Spirit to be blended together with the Son.” In other words, it is a compression of the persons, so that one ends up saying that there are not three persons after all, but only one. The idea is this: God appeared in the Old Testament as one person. All who teach this are anti-Trinitarian and grievous heretics, condemned by the Church. They say that God appeared in the Old Testament in the person of the Father, in the New Testament in the person of the Son, and in the Church in the person of the Holy Spirit. Therefore, they say, there is only one person.

But, they say, He appeared in the forms of the Father, the Son, and the Holy Spirit. Consequently, we do not truly have the Father, the Son, and the Holy Spirit. They compress all these together. This compression, this mingling, is called “blending together,” because it presents what is essentially only one person. This teaching, of course, must be rejected, as I have explained to you. Saint Cyril therefore says that we do not teach this either. “We have reverently seen and know one Father, who sent us His Son as Savior. We have seen one Son, who promised to send us the Comforter from the Father.”

We know one Son, who promised that He would send us the Comforter. “We know the Holy Spirit, who spoke through the prophets and at Pentecost.” This is the one Holy Spirit who spoke through the prophets and descended at Pentecost to illumine the first Church, “descending upon the Apostles in the form of tongues of fire,” and He illumined the Apostles. “Here”—now pay attention to something that is not merely related to our subject but is extremely important, as you will see—“here in Jerusalem, in the upper Church of the Apostles.”

He says that Pentecost took place “in the upper Church of the Apostles.” What is this upper Church? My dear friends, it is the Upper Room, because the disciples had gathered there. It is not “upper” in the sense of being superior in quality. Do not imagine that it was a superior Church and that today we live in an inferior one. It is called the upper Church because the event took place on the upper floor of a house. Did you notice that? It is called the upper Church because it was on the upper floor of a house—the place called the Upper Room in the Book of Acts.

The Upper Room was also the place where the Mystical Supper took place. It is said that on the day of Pentecost the disciples gathered in that same room where the Mystical Supper had been held. That upper chamber—if I remember correctly, Acts calls it the Upper Room. In the Gospels it is called an upper room; both terms mean a floor that is raised above ground level. It may therefore have been the second floor or, if you prefer, the third. In any case, it was not the ground floor. It was not the ground floor, and houses were generally no more than two stories high. Especially in ancient times, if it was also a spacious area—

The Gospels call it “a large furnished upper room.” A large hall on the second floor presented a structural challenge in those days, when reinforced concrete did not exist. How, then, could such a hall have been built on a third floor and still hold 120 people? For 120 people were present on the day of Pentecost. Do you not think that the house was more likely two stories high rather than three? It was certainly not the ground floor. That is why he says, “in the upper Church.” But when he says “in the upper Church,” pay attention to something very important that I mentioned; you will see it shortly.

He says it again a little further on: “Church.” What does he say? Something extremely important. He says: “Here in Jerusalem, here among us, all the privileges belong to us.” What does he mean by “privileges”? Special honors. We here, in the city of Jerusalem, possess all these privileges. And what are they?

In this city, here, Christ descended from heaven. For where was Christ born? In Judea. And do not forget that Bethlehem, where Christ was born, is only a few miles away, southeast of Jerusalem. Bethlehem is only a short distance from Jerusalem. It might even be regarded as a village or a somewhat distant suburb of Jerusalem. Thus he says that it was here that Christ descended from heaven—here. This image of His “descending here” is very striking. If we were to paint the scene, it is as though he were showing us an opening in heaven.

Allow me to put it this way; it is a beautiful image. An opening in heaven, through which the Son of God descended. Jacob saw this opening in a vision when he saw heaven opened. Where and how? At one particular place. Jacob was leaving the Promised Land in self-imposed exile, going to Mesopotamia to find his uncle Laban and so forth. After traveling for two or three days, he lay down to sleep. Of course he slept every night, but two or three days into the journey he lay down with a stone for his pillow. There he saw that astonishing vision: a ladder, he says, standing upon the earth and reaching to heaven.

The ladder touched the earth, angels went up and down its steps, and God, the text says, stood above the ladder in heaven. There, then, heaven had an opening. Remember, it was a vision and a symbol of the descent of God. That ladder is the Most Holy Theotokos (All-Holy), through whom God the Word descended. This is why Saint Cyril uses that beautiful and very vivid image: in this place, he says, Christ descended from heaven, as though an opening had appeared in heaven. As though an opening had appeared—there is no literal opening, of course—at this very point above Jerusalem, which he could see before him.

Do you know what this means? An event. Hold on to this important point: we have an event, the event of the Incarnation. Then he continues: “Here the Holy Spirit descended from heaven,” again in the same city. It is as though the Holy Spirit now comes down to humanity through another opening. Where? Here again, here in Jerusalem. So when the Holy Spirit descended, what did this constitute? An event—not a theory, but an event. What kind of event? One that drew the attention of the entire city, because the sound of a rushing wind was heard.

A wind. Not a leaf was stirring, yet there was the sound of wind, like a violent gale—what we might call a wind of many Beauforts—even though not a leaf moved. The people wondered where this roaring wind was coming from and traced it to a certain house. When they arrived, they saw the Apostles come out, with the Apostle Peter asking, “What have you come out to see?” Amid that mighty sound, the Holy Spirit had come upon the Apostles as tongues of fire, and the noise served as a summons to the peoples gathered in Jerusalem. Peter then delivered his first sermon there. Those who had been hiding in the Upper Room for fear of the Jews received courage and boldness as their first gift.

They were transformed and became new people. They spoke boldly about Christ and worked miracles by the power of the Holy Spirit. Thus the descent of the Holy Spirit was marked by an event. The Incarnation, then, is an event, and the coming of the Holy Spirit is also an event. This is why I told you that our faith consists of events; it is history, not a theory. Many people say, “Are not all religions good? Do they not all contain some truth?” If they contain some truth, they also contain a great deal of falsehood. But the other religions do not come from divine revelation; they are natural religions.

They are religions founded upon human reasoning.

Now do you understand why the Old Testament must stand if the New Testament is to stand? “And in one Holy Spirit, who through the prophets proclaimed Christ; and when Christ had come, descended and revealed Him.”

There is one Father and one Old Testament; there is one Son, who was prophesied in the Old Testament and came in the New.

“It was most fitting that, just as we speak about Christ and Golgotha here at this very Golgotha...” What does “this very” mean? Golgotha itself. Do not forget that Saint Cyril delivered his catechetical lectures inside the Church of the Resurrection, and do not forget that the tomb of Christ was enclosed within that church. Unfortunately, I have not been there myself. Those of you who have gone know the Holy Edicule within the Church of the Resurrection. The church was built there because the tomb of Christ was found there. And the Cross—do not forget that the Crucifixion took place very nearby—stood close to the garden in which the new tomb was located.

All of it was enclosed within the Church of the Resurrection: both Golgotha, where the Cross stood, and the tomb of Christ. Both places were included within it. Thus, when Saint Cyril gave his catechetical lectures to those preparing for illumination inside the Church of the Resurrection, his wording was very striking. I have mentioned another such expression to you before. Here he says, “We speak here at this very Golgotha.” What does “this very” mean? He was standing within the place itself. It was as though Golgotha were right there before them. It was a very small hill, merely a rise in the ground. Later, as I told you, the Precious Cross was found there, the church was built, and so forth. Thus he could say, “Here, at this very Golgotha, we speak.” “In the same way, we also speak about the Holy Spirit in the upper Church.”

Saint Cyril wishes to indicate two places. They are these: with regard to the Incarnation of the Word, we have His Crucifixion in this place, here where we now stand. With regard to the descent of the Holy Spirit, we have that other place, the upper Church—that is, the upper floor, the Upper Room, some distance away. Thus we have two locations. “And because the One who descended there shares in the glory of the One crucified here, we speak here about the One who descended there; for the faith is indivisible.” Just as here, at Golgotha, we have the glory of Christ who was crucified here, and...

The Holy Spirit shares in the glory; and so, in that other place, we have the Holy Spirit glorifying Christ who was crucified. True piety is indivisible. We therefore have two events, one referring to the Son and the other to the Holy Spirit. Events! I underline this, because it is the main point. That is why I told you: our faith comes from divine revelation; it rests upon events. And for this reason, the resurrection of the dead and the Second Coming (Parousia) of Christ will also be events.

Events, not some mere idea. When we speak of resurrection, do we mean that the human spirit rises in the sense that it comes to know new things? No. Or take the moral sense in which the father could say of the prodigal son, “He was dead and is alive again; he was lost and is found.” He was not physically dead; he was dead in a moral sense. But Christianity is not about a moral resurrection. It is about an ontological resurrection, because these are events. Our faith, then, is founded upon facts that can...

...be verified. When the Apostle Paul makes his defense before the council of the Jews—rather, forgive me, before Herod—he tells him that the events he is now speaking about, as he makes his defense there in the Acts of the Apostles, “were not done in a corner.” They did not happen in some little corner of the world, where no one knew about them. They happened in Jerusalem. The whole city, the whole world, was a witness. We would therefore say that our faith was revealed through events—but not events done in a corner. They are not hidden deeds or secret events; they are manifest. This is the great difference. Know this, and say it when people tell you, “Buddhism is also good, and Islam is also good.” No, my dear friends. Every religion outside Christianity is demonic. For if they were not demonic, then...

...Christianity would not be unique, nor would salvation be unique. Christianity is unique, and salvation is unique, because the Savior is unique and God is one. True piety, then, is indivisible. A child in catechism class once wrote to me with a question: “Could it be,” he asked, “that the same God appears under different names—one way in Buddhism, another way in Islam, and another way in Christianity?” A strange question, indeed. Yet it reflects how people today understand Christianity and how they look upon it. My dear friends, God is one. God cannot play games with mankind, appearing now in one way and then in another, especially through supposed revelations filled with error, as is the case with all so-called invented or nature-worshipping religions.

It is more accurate to call them natural religions, because they are products of human invention. No, my dear friends, Christianity is unique. I have said it, I say it now, and I will say it again, because the true God has revealed Himself to mankind. Fifth paragraph: “We wish, then, to say something about the Holy Spirit—not to describe His hypostasis precisely, for that is impossible, but to speak of the various errors into which certain people have fallen concerning Him, lest through ignorance of them we ourselves be carried away; and to block the paths of error, so that we may travel upon the one royal road.” Saint Cyril says that we wish to speak about the Holy Spirit, but certainly not to describe precisely...

...His hypostasis. Hypostasis: within theological language, this word has acquired two meanings. It can mean essence, and it can also mean person. In earlier times, hypostasis meant essence. Later, the term hypostasis also came to designate the person. Let us therefore take it in both senses. We will say nothing about the person of the Holy Spirit beyond what Holy Scripture says, nor much about His essence, of which we are entirely ignorant, because it is the divine essence. No one has ever seen God in His essence, as John the Evangelist says, nor can anyone see Him. We cannot see the divine essence, nor shall we ever see it, unto the ages of ages—not even in eternity. Do you understand...

...how, then, could we possess knowledge of the divine essence? For Saint Cyril says that this is impossible—truly impossible. What, then, shall we do? In order to speak about the Holy Spirit, Saint Cyril follows this method: he refers to the deviations of the heretics and accomplishes two things at once. By referring to their deviations, he shows the errors taught by the heretics; and then what does he do? He restores the matter according to Orthodox teaching, correcting those heretical positions. In this way, one learns the Orthodox teaching concerning the Holy Spirit and, at the same time, learns about the heretics and their distorted doctrines. This is the method Saint Cyril follows.

Naturally, since we have his catechetical lectures before us, we shall follow them and use the same method ourselves. Indeed, he explains why he does this: so that we may not be carried away through ignorance of those teachings, falling into deviations because we do not know the positions of the heretics, but may instead block the paths of error and walk upon the royal road. And what is the royal road? It is Orthodoxy. “If, for the sake of safety, we recount anything said by the heresies, let it recoil upon their own heads, while we remain innocent...”

“...both we who speak and you who listen.” If, he says, we mention and recount something from those heresies that oppose the Holy Spirit, precisely for the sake of safety, then if it should be supposed that...

...we were speaking of things that concern them, let those things fall upon their own heads. But we are innocent—both we who speak and you who listen. In other words, if we refer to deviations and false teachings against the Holy Spirit, let these remain upon the heads of those heretics; meanwhile, both we who speak and you who listen will remain secure. Sixth paragraph: “For the most impious heretics in all things sharpened their tongues against the Holy Spirit and dared to utter unlawful things.” These most impious heretics...

...sharpened their tongues in order to say things that ought never to have been said—things forbidden and unlawful. “As Irenaeus the interpreter wrote in his works: some dared to claim that they themselves were the Holy Spirit, the first among them being Simon, the magician mentioned in the Acts of the Apostles.”

Those who preserved accounts of heretical teachings for us are certainly not very numerous—or, at least, their works have been lost. One of those mentioned by Saint Cyril is Saint Irenaeus, Bishop of Lyons. Saint Irenaeus was a very important figure, we might say...

More particularly, because the Gnostics had appeared in his time, he fought against them. Some of his works have survived, including Against Heresies—meaning, of course, against the Gnostics. From that work we also learn what the Gnostic heretics taught, since their own books have not survived. Thus, through the polemical writings of the Fathers of the Church, we learn the teachings of the Gnostic heretics as well. Another Father who preserved accounts of many heresies of his time is Saint Epiphanius of Cyprus. Saint Epiphanius was a contemporary of John Chrysostom. Various historians, such as Eusebius of Caesarea and others, have also preserved heretical teachings for us.

Saint Cyril, then, who lived in the fourth century—this series of his catechetical lectures was delivered in AD 350, in the middle of the fourth century—tells us about these heretics. The first among them was Simon, who is mentioned in the Acts of the Apostles: Simon Magus, whom we are presently discussing in our homilies on Acts. He went so far as to claim that he himself was the Holy Spirit—that he was, as it were, the incarnation of the Holy Spirit. “After being cast out, he dared to teach these things.” That is why the Apostle Peter said what he said to him: “I doubt whether you will be saved.”

This was not because God was unwilling to save him, but because Simon himself would persist with a hardened core of unbelief and wickedness in his conscience and in his free disposition. His disposition was evil. “The so-called Gnostics, those impious men, uttered still other things against the Spirit; and the lawless Alembinians said other things again. The impious Mani dared to claim that he himself was the Comforter sent by Christ. Others said that the Spirit in the prophets was one, while the Spirit in the New Testament was another. Great indeed is their error—or rather, their blasphemy.” Let me put all this in my own words. Some, then, were those who said...

...“I myself am the Holy Spirit.” The first to say this was Simon Magus, though a second and a third made the same claim after him. Another category of heretics consisted of the Gnostics, whom Saint Irenaeus, Bishop of Lyons, opposed, as I told you. They said many things, including this—pay attention to this point—that the Comforter in the Old Testament is one, while the Comforter in the New Testament is another: one Holy Spirit there and another Holy Spirit in the New Testament. Do you see what can happen to those who separate the New Testament from the Old Testament, as we discussed last time?

Without realizing it, they may fall into the false teaching of the Gnostics. For who spoke through the prophets in the Old Testament? The Holy Spirit. The Apostle Peter says clearly that holy men spoke what they spoke through the Holy Spirit. Christ Himself said this—the Lord Himself—when He said that David, in the Holy Spirit...

...declared, “The Lord said to my Lord: Sit at My right hand,” and so forth. Do you see? He spoke in the Holy Spirit. So which Holy Spirit was that? Was He one Spirit, while the Spirit who descended upon the disciples on the day of Pentecost in the New Testament was another? Is He another Spirit? This is inevitably what happens to those who wish to separate the New Testament from the Old Testament. The Christianizing Gnostics separated the New Testament from the Old Testament.

They did not accept God as Creator, because they regarded matter as evil. This is what dualism means. Consequently, they believed that the god of matter—the god of evil—had to be opposed. Therefore, since God made the world, if the Old Testament speaks there of some Holy Spirit, they claimed that this Holy Spirit must be something different. There it is: “Others said that the Spirit in the prophets was one, while the Spirit in the New Testament was another.” Do you see? Great is their error; great indeed is the error surrounding these matters. Or rather, as Saint Cyril says, all this is blasphemy. And you should realize, my dear friends, that these heresies do not belong only to the past.

You know that these heresies still circulate, first of all within modern heresies. They have not died. I repeat: they circulate within modern heresies. Secondly, they are often repeated even by our own Orthodox Christians, who would never be branded as heretics. Yet these heresies are repeated. Take, for example, the heresy of Arianism. Do you know that this heresy, in one form or another, is active even within the Church itself? Do you know this? And yet the person who expresses it is not called a heretic, although he is one. When someone says, “I do not believe that Christ is God,” what more did Arius say? Was this not precisely what he said? Do you know that all of Europe is becoming Arian in its belief? Do you know this?

It may sound strange. That is why it is called neo-Arianism, and Saint Justin Popovich, the Serbian father, attacked it relentlessly. Yes, you know this. And as for this Europe with which we are going to become one—Europe... I will speak to you about it someday, if only I am given the opportunity: what is Europe? Not from a technical point of view; that does not concern us. Nor in terms of armaments or fine dining; those things are not very important. But spiritually speaking, what is Europe?

Do you know that the spirit of Europe—I mention this only in passing, since I have opened the subject and do not want to leave it unfinished—entered Russia under Peter the Great in the form of the Enlightenment, as Solzhenitsyn himself acknowledges? This European spirit entered and brought about a second phase, as Dostoevsky also acknowledges when he says... For you know that the spirit of Europe was atheistic; the spirit of Europe was atheistic. That is how it entered Russia under Peter the Great,

through the reforms Peter the Great introduced. That is why he is even called “the Great,” rather like “Herod the Great,” because Herod built the Temple. But what kind of man Herod was is another matter. Peter the Great was not an evil man, but these were the ideas of the time. He introduced the spirit of Europe and those innovations, with the result that atheism entered Russia—Orthodox Russia. A few years before the great calamity that overtook Russia, Dostoevsky said, according to Solzhenitsyn, “If there is a new reform or a revolution, it will inevitably...” And indeed, the Revolution of 1917 sprang from atheism and imposed atheism upon the Orthodox people of Russia. In our own Greek lands, after 1821, the so-called European Enlightenment came trampling in with its heavy boots. Just as it entered Russia under Peter the Great, so it entered Greece after liberation from Ottoman rule. Makriyannis stands as a witness of resistance, as a breakwater, we might say, against this spirit of the European Enlightenment. Makriyannis is that witness. If you read his memoirs, you will see it.

You will see it. “They came to us from the West,” he says, “all these Kolettises, Soutsoi, and Moutsoi, and now they act as though they know everything,” speaking in his own distinctive way. He was uneducated, but he was a man enlightened by God. That, then, was the first invasion. The second invasion will come when we become Europe—not geographically, but culturally, in a certain sense. And then every defect Europe has will come with it: the Europe that embraces Arianism. We too, here in Greece, became Arian long ago—long ago. And just as the Revolution of 1917 found atheism already present among the intellectual class, though this does not mean that ordinary people had remained untouched,

so we too have already been altered here. And if we were to hold a referendum, we would not vote for what Makriyannis said; evil would come trampling into our homeland in its heavy boots. You must know these things; please, you must know them. If you wish, there is nothing original in what I am saying. I am not some scholar of history who spends his life immersed in it. These things are spoken of and written about, and we have the evidence, the events, and the books. Anyone can see it very, very clearly. It takes neither philosophy nor the gift of prophecy to discern what will happen after some time. Yes, even our language will be lost. You may ask, “Why are we so obsessed with this language?” Listen to something that happened yesterday.

I entered the sanctuary to give my talk. As I went in, a boy—I do not know whether he is here, though I am sure his mother is present—said to me, “May I take your bag and bring it outside?” I replied, “Efcharistó lían—thank you very much.” Pay attention: “Efcharistó lían.” He answered, “Apostolis.” So I said to him—and I said it then, and I will tell you now—“Why did you tell me your name was Apostolis?” He replied, “Didn’t you say my name was Ilias?” I had not said, “Your name is Ilias.” How had he understood me? As, “Thank you, Ilias.” But what I had said was, “Thank you very much.” It was like what happened to the Jews at the Crucifixion of Christ. Christ spoke Hebrew upon the Cross,

the ancient language of Moses: “Eli, Eli, lama sabachthani?” Because the Jews no longer spoke Hebrew but Aramaic, that mongrel language—for what was Aramaic? It was the language of Mesopotamia—those standing around the Cross said, “He is calling Elijah. He is calling Elijah to save Him. Let us see whether Elijah will come.” Do you see? The boy did not know the word lían, meaning “very much.” And yet, until recently, our official report cards bore the words “Lían kalós—very good.” Not much time has passed, and already we are forgetting our language. My beloved, let us stop here, so that you may see what evil is coming. Do not imagine that heresies are things of the past. This is what I want to say. They are

present everywhere. That is why the things we say here are not merely for the sake of history. They are matters of immediate concern, and we need them very much.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, πάντοτε στο βιβλίο του Αγίου Κυρίλου, της Κατηχήσεως, εις την δεκάτην έκτην Κατήχησιν, εις την τετάρτην παράγραφον. Το διαπραγματευόμενο θέμα αυτής της Κατηχήσεως είναι το περί του Αγίου Πνεύματος. «Οἱ ἐλπίζομεν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα, οὐ τρεῖς Θεοὺς καταγγέλλομεν· φιμούσθωσαν γὰρ Μαρκιωνισταί· ἀλλὰ σὺν Ἁγίῳ Πνεύματι, δι’ ἑνὸς Υἱοῦ, ἕνα Θεὸν καταγγέλλομεν». Είχαμε ήδη πει την περασμένη φορά διά το θέμα της ελπίδος και είχαμε σημειώσει.

Ελπίς λέγεται ο Χριστιανισμός, που λέει ο Απόστολος Πέτρος ότι «ἕτοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι λόγον περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος», για καθέναν που ζητάει λόγο για την ελπίδα μας, δηλαδή για την πίστη μας, δηλαδή διά τον Χριστιανισμό μας. Αλλά, επιπλέον, η ελπίδα μας είναι ο Άγιος Τριαδικός Θεός, διότι Εκείνος είναι η σωτηρία μας. Γι’ αυτό και υπάρχει εκείνη η πολύ μικρούλα προσευχή: «Ἡ ἐλπίς μου ὁ Πατήρ, καταφυγή μου ὁ Υἱός, σκέπη μου τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον». Βλέπετε, η ελπίδα, γιατί ο Πατήρ είναι το πρόσωπο από το οποίο ο μεν Υιός γεννάται.

Το δε Πνεύμα το Άγιον εκπορεύεται. Η ελπίδα μας, λοιπόν, είναι ο Πατέρας. Καταφυγή μας είναι ο Υιός, γιατί έγινε άνθρωπος και έπαθε, συγγνώμη, έμαθε, ἀφ’ ὧν ἔπαθε.

Δηλαδή, έμαθε την ανθρωπίνη φύση από ό,τι έπαθε. Διότι επερπάτησε στην γη μας, εσταυρώθη, επείνασε, εδίψασε. Επήρε την ανθρωπίνη μας φύση και, συνεπώς, μας γνωρίζει, όπως λέει στην προς Εβραίους Επιστολή ο Απόστολος Παύλος. Και, συνεπώς, είναι η καταφυγή μας. Και το Πνεύμα το Άγιον είναι η σκέπη μας, διότι Εκείνο ήρθε να.

Επωάσει ολόκληρη τη δημιουργία, για να βγει η ζωή μέσα από τη νεκρά ύλη, και το Πνεύμα το Άγιον είναι Εκείνο το οποίο συντηρεί τη ζωή και, συνεπώς. Σαν άλλη όρνιθα, να πάρει κάτω από τις φτερούγες της και να επωάσει την ύπαρξή μας, τη ζωή μας, να δημιουργήσει μια θαλπωρή, μια συντήρηση και το καθεξής. Για το Πνεύμα το Άγιον, Εκείνο που μένει μέσα στην Εκκλησία, Εκείνο το οποίον μας στηρίζει και μας σκεπάζει. Βλέπετε ότι αυτή η πολύ πολύ μικρούλα προσευχή δίνει μια πολύ χαρακτηριστική εικόνα του Αγίου Τριαδικού Θεού και των προσώπων. «Οὐ τρεῖς Θεοὺς καταγγέλλομεν». Όταν λέμε, όμως, ότι η ελπίδα μας είναι εις Πατέρα και Υιόν και Άγιον Πνεύμα, δεν εννοούμε ότι έχουμε μια τριθεΐα, όπως θα ήθελαν να μας κατηγορούν και αυτοί ακόμα οι Χιλιαστές, που.

Λέγουν ότι έχουμε πολυθεΐα με το να πιστεύουμε, τάχα δήθεν, σε τρεις θεούς. Αυτό θα ήταν πολύ μεγάλη πλάνη. Αρκεί να θυμηθείτε ότι εκείνο που έκανε όλους τους αντιτριαδιστάς αιρετικούς ήταν αυτή η θέση, η πολύ απλή αυτή σκέψη, ότι έχουμε τρεις θεούς. Δεν έχουμε τρεις θεούς. Έχουμε ένα Θεό, ο οποίος είναι ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, ή ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Δηλαδή, ο Πατήρ ενεργεί διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι ως προς την κτίση, ως προς τη δημιουργία, ως προς τους ανθρώπους, ως προς τη σωτηρία. Δεν έχουμε, όμως, τρεις θεούς. Σας είχα πει μια περασμένη φορά ότι δεν υπάρχει κανένα ανάλογον.

Κατανοήσεως του Αγίου Τριαδικού Θεού. Σας είχα πει, ούτε μηχανικόν ούτε χημικόν ούτε βιολογικόν, τίποτα δεν υπάρχει. Δεν μπορείτε να πείτε ότι έχω ένα σώμα με τρία κεφάλια. Τίποτα. Είναι αδόκιμο πράγμα αυτό. Είναι τελείως αδόκιμο, είναι τερατώδες. Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα. Αποτελεί μυστήριο. Έτσι, κάποιοι, για να διασώσουν δήθεν, τάχα, την μονοθεΐα, δεν πίστεψαν εις τον Υιόν και εις το Πνεύμα το Άγιο. Γι’ αυτό και οι Χιλιαστές, που ακολουθούν τους αρχαίους, τους παλιούς αντιτριαδιστάς αιρετικούς, απορρίπτουν τον Υιόν. Γι’ αυτό είναι χριστομάχοι, μάχονται τον Υιόν, δηλαδή Αρειανοί, και το Άγιο Πνεύμα.

Οι οπαδοί του Μακεδονίου, που είχε υποστηρίξει ότι το Πνεύμα το Άγιον δεν είναι πρόσωπον αλλά είναι ενέργεια. Ξαναλέγω, όλα αυτά βγαίνουν από τον ανθρώπινο εγωισμό, που είναι ο ορθολογισμός, στην απόπειρά του ο άνθρωπος να ερμηνεύσει το μυστήριο της Θεότητας. Και εκεί, επιτρέψατέ μου τη φράση, την πατάνε. Διότι μόνο τότε την πατώ, γλιστρώ, πάω, πάω, στην άβυσσο πηγαίνω, όταν προσπαθώ να ερμηνεύσω εκείνο το οποίο αποτελεί μυστήριο και δεν είναι δυνατό ποτέ εγώ να το κατανοήσω. Και εφόσον έχω τον εξ αποκαλύψεως Θεόν και ο Θεός αυτός μου αποκαλύπτεται τριαδικώς, περιττεύει κάθε άλλο σχόλιο. Όταν ο Πατήρ δείχνει τον Υιόν κατά την Βάπτιση ή στη Μεταμόρφωση.

Το Πνεύμα το Άγιον, ως δάκτυλος του Πατρός, δείχνει πάλι τον Υιόν. Όταν λέγει ο ίδιος ο Θεός, Εκείνος λέγει, που στέλνει τον προφήτη στην προφητική αποστολή, τον Ιωάννη. Το είπε ο ίδιος ο Ιωάννης: «Εκείνος που μου είπε να βαπτίζω» στέλνει το Πνεύμα το Άγιο. Καθορίζει ο Άγιος Ιωάννης και λέει: «Αυτός μου είπε ότι σε Εκείνον που θα δεις το Πνεύμα το Άγιο να έρχεται υπό το είδος της περιστεράς, Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Και η φωνή ακούεται ότι «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα». Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι έχουμε τον Θεόν εξ αποκαλύψεως και όχι εξ επινοίας. Επίνοια θα πει αυτό που το φτιάχνω με το μυαλό μου, με τη νόησή μου.

Δεν είναι εξ επινοίας ο Θεός ο Τριαδικός, είναι εξ Αποκαλύψεως. Είτε μου αρέσει ή δεν μου αρέσει, είναι Αυτός. Τι να κάνουμε; Είναι Αυτός. Αυτός είναι ο αληθής Θεός. Γι’ αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Δεν πιστεύομε σε τρεις θεούς και έτσι, με τον τρόπον αυτόν, να εισαγάγομε την πολυθεΐα. Όχι. Οὐ τρεῖς Θεοὺς καταγγέλλομεν. Φιμούσθωσαν, ας βάλουν φίμωτρο οι Μαρκιωνιστές». Ποιοι είναι αυτοί οι Μαρκιωνιστές; Δύο λόγια μόνο. Οι οπαδοί του Μαρκίωνος. Είναι ο σημαντικότερος από όλους τους γνωστικούς χριστιανικής χροιάς. Σας έχω πει πολλές φορές για τον γνωστικισμό.

Αυτός, ο Μαρκίων δηλαδή, όπως και όλοι οι άλλοι... Διαβόητοι γνωστικοί, με χριστιανική πάντα χροιά, δεν μπορούσαν να δεχθούν τον Χριστόν ως Θεό ούτε το Πνεύμα το Άγιον, πάντα για να περισώσουν τον ένα Θεό. Ή ακόμη, αν το θέλετε, επειδή κατά κανόνα όλοι οι γνωστικοί είναι δυαρχιστές, εδέχοντο άλλον Θεόν στην Παλαιά Διαθήκη και άλλον Θεόν στην Καινή Διαθήκη. Βεβαίως. Φοβερό πράγμα αυτό. Δηλαδή μια διθεΐα. Και εκεί που πήγαιναν να ερμηνεύσουν, να μιλήσουν για έναν Θεό, έφταναν στο τέλος σε δύο θεούς. Αν διαβάσει κανείς όλα αυτά τα πράγματα, λέει, την ιστορία των αιρέσεων, πέλαγος. Παρακάτω θα πούμε, ίσως σήμερα να μην το πούμε, για τον Μοντανόν.

Ήταν η αίρεσις των Καταφρυγών, έτσι ονομάστηκε από τη Φρυγία. Κάτι πράγματα ο Μοντανός, παράξενα και περίεργα. Έλεγε ότι είναι ενσάρκωσις του Αγίου Πνεύματος. Και, λοιπόν, καταλαβαίνετε δηλαδή ότι εκεί παντού υπάρχει ο διάβολος, ο οποίος παραποιεί τον Θεό στην αντίληψη των ανθρώπων. «Ἀδιαίρετος ἡ πίστις», λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Συγγνώμη, «ἀλλὰ σὺν Ἁγίῳ Πνεύματι, δι’ ἑνὸς Υἱοῦ, ἕνα Θεὸν καταγγέλλομεν». Καταγγέλλομε ένα Θεό μαζί με το Άγιο Πνεύμα και τον έναν Υιόν και τον Πατέρα. Έναν Θεό μαρτυρούμε και καταγγέλλομε. Γιατί αδιαίρετος η πίστις. Δεν έχουμε Θεόν Πατέρα.

Κάποιος άλλος Θεός είναι δίπλα, ο Υιός κτλ. Αυτά τα πράγματα, δηλαδή, δεν χωρίζουν. «Ἀχώριστος ἡ εὐσέβεια». Ευσέβεια είναι ένα άλλο όνομα του Χριστιανισμού. Να σας το πω και αυτό. Έχει πολλά ονόματα ο Χριστιανισμός, τα οποία βεβαίως είναι κατατεθειμένα μέσα στην Αγία Γραφή, στην Καινή Διαθήκη. Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Μέγα τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον· Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί». Στις απορίες λέγαμε: «Ποιο είναι το κεντρικό νόημα της Αγίας Γραφής;» Και σας είπα: «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Το ενθυμείσθε; Αν έπρεπε τώρα να το πούμε με πέντε λόγια παραπάνω, μόνο πέντε λόγια παραπάνω, το λέει ο Απόστολος Παύλος. Ακούστε πώς το λέει: «Μέγα τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον». Δηλαδή, καταρχάς ο Χριστιανισμός λέγεται ευσέβεια.

Αποτελεί καθεαυτόν μυστήριον, διότι έρχεται να φανερώσει μυστήρια, αλλά και να γίνει αντιληπτή η περίπτωση ότι είναι μυστήρια αποκαλυπτόμενα και ταυτόχρονα μη ανιχνευόμενα. Θα μου πείτε: «Πώς έχω αποκάλυψη και συγκάλυψη;» Μα αυτός είναι ο Χριστιανισμός. Διότι έχω την Αποκάλυψη του Θεού εν σαρκί και ταυτόχρονα τη Συγκάλυψη του Θεού εν σαρκί. Καταλάβατε; Συγκαλύπτεται ο Θεός από την ανθρωπίνη σάρκα, γιατί πώς θα μπορούσε να εμφανιστεί με την ανθρωπίνη Του φύση μόνο; Λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος ότι θα υπήρχε πυρ το εκτίσαν, αν δεν είχαμε τη Συγκάλυψη της σαρκός. Και όμως έχουμε Αποκάλυψη του Θεού. Έχουμε Αποκάλυψη και Συγκάλυψη. Έτσι, ο Χριστιανισμός είναι ένα μυστήριον, έρχεται να αποκαλύψει μυστήρια και ταυτόχρονα να δώσει το μέτρο του.

Μυστηρίου και των Μυστηρίων. Λοιπόν, «Μέγα τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον· Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί». Αυτό είναι. «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». «Ἐφανερώθη ἐν σαρκί» ο Θεός. Είναι βαρύ πυροβολικό αυτό, αγαπητοί μου. Για την ιστορία θα σας πω, μια που το θυμήθηκα. Κάποτε είχαμε μία συζήτηση με κάποιους Χιλιαστές, προ πολλών πολλών ετών, πριν από είκοσι τρία, είκοσι τέσσερα χρόνια. Ήταν πολύ διαβασμένος αυτός ο Χιλιαστής, ήταν από τον Βόλο, και μου λέει, όταν του είπα «Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί», μου λέει: «Δεν γράφει “Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί”, αλλά γράφει “ὅς”».

Είναι το αναφορικόν, όμικρον σίγμα, δασεία οξεία. «Ὃς ἐφανερώθη ἐν σαρκί». Εγώ το ήξερα. Διότι το «ὅς», αν θυμάμαι καλά, είναι στον Σιναϊτικό Κώδικα. Όσοι έχετε κριτική έκδοση της Καινής Διαθήκης θα το βρείτε αυτό. «Ὃς ἐφανερώθη ἐν σαρκί». Του λέγω: «Ναι. Ναι. Αλλά αυτό το αναφορικό “ὅς” αναφέρεται σε ποιον; Εις τον Θεό». Συνεπώς, μπορεί να μην μπει η λέξη «Θεός» και να μπει, αντί της λέξης «Θεός», το αναφορικό «ὅς», «ο οποίος», και είναι το ίδιο πράγμα.

Το ίδιο πράγμα. Αλλά την Καινή Διαθήκη που έχουμε στα χέρια μας. Αυτή η κοινή, μαζική που έχουμε, δεν έχει «ὅς», το αναφορικόν, αλλά έχει το «Θεός». Σας το είπα για μια κατοχύρωση, αν ποτέ κουβεντιάσετε και πέσετε σε αυτό το σημείο, να το ξέρετε. Λοιπόν, «Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί, ὤφθη ἀγγέλοις». Για πρώτη φορά ο Θεός γίνεται εμφανής στους αγγέλους. «Ἐκηρύχθη ἐν ἔθνεσι», κηρύχθηκε σε όλα τα έθνη. «Ἐπιστεύθη ἐν κόσμῳ», έδωσε την πίστωση το Πνεύμα το Άγιον με την Πεντηκοστή το ποιος είναι ο Υιός. «Ἀνελήφθη ἐν δόξῃ» και ανελήφθη στον Ουρανό. Αυτό είναι το μυστήριο της Σαρκώσεως, αυτό είναι το μυστήριο του Θεού, αυτό είναι το μυστήριο της σωτηρίας μας, με πέντε λόγια. Με πέντε λόγια. Είναι ταυτόσημο με το «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Είναι «σὰρξ ἐγένετο ὁ Λόγος».

επιστεύχθη εν πνεύματι, εκειρήκθη εν έθνες. Γιατί εκειρήκθη εν έθνες η Ρωσοδονιώδη, προφανώς. Λοιπόν, αγαπητοί συνεχίζω.

«Οὐ χωρίζομεν τὴν Ἁγίαν Τριάδα ὡς τινές, οὔτε συναλοιφὴν ὡς Σαβέλλιος ἐργαζόμεθα». Δεν χωρίζομεν, λέγει. Με εμποδίζει πολύ αυτό στην όρασή μου. Τι να κάνουμε, όμως;

Κάνω τις γραμμές. Λοιπόν, δεν χωρίζομεν, λέει, την Αγία Τριάδα, όπως μερικοί, όπως όλοι οι αιρετικοί χωρίζουν την Αγία Τριάδα. Δεν είναι, λέει, ένας Θεός. Οπότε, άμα βγάλω από τη Θεότητα τον Υιόν και το Άγιο Πνεύμα, τότε δεν έχω τον Άγιο Τριαδικό Θεό. Ενώ ούτε, λέγει, εργαζόμεθα, δηλαδή λέμε εκείνο το οποίο έλεγε ο Σαβέλλιος, ότι είναι συναλοιφή. Τι θα πει τώρα συναλοιφή; Το έχουμε ξαναπεί αυτό σε μια περασμένη Κατήχηση, όμως είναι το εξής: είναι η συνένωση, είναι η σύλληψη, είναι η συγχώνευση των προσώπων. Ο Άγιος Επιφάνιος Κύπρου.

Δίνει τον εξής ορισμό στη λέξη συναλοιφή: «Διὰ τὸ μὴ νομίζειν συναλοιφὴν εἶναι πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Ἅγιον Πνεῦμα». Δηλαδή, μία συμπίεση των προσώπων, που να λέμε ότι δεν είναι τελικά τρία πρόσωπα, αλλά είναι ένα. Ως εξής: ότι ο Θεός εμφανίστηκε στην Παλαιά Διαθήκη με το πρόσωπο, ένα πρόσωπο. Όλοι αυτοί είναι αντιτριαδιστές, είναι αιρετικοί φοβεροί, τους έχει καταδικάσει η Εκκλησία. Εμφανίστηκε στην Παλαιά Διαθήκη με το πρόσωπον Πατήρ, εμφανίστηκε στην Καινή Διαθήκη με το πρόσωπον Υιός και εμφανίστηκε εις την Εκκλησία με το πρόσωπον Αγίου Πνεύματος. Συνεπώς, λέγουν, ένα είναι το πρόσωπο.

Αλλά εμφανίστε με τις μορφές πατήριος και αγιοπνεύμα Συνεπώς δεν έχουμε πατέρα ή όλοι τα αγιοπνεύματα Αυτά τα πράγματα τα συμπιέζομαι Συναλληφή λέγεται αυτή η συμπίεση, αυτή η σύμειξη Για να παρουσιάσουμε το ένα μόνο πρόσωπο ουσιαστικά Και το οποίο βεβαίως είναι απορριπταίο Όπως σας το εξήγησα Λέγει λοιπόν ο Αγίος Κύριος Ούτε αυτό λέμε με. Αλίδαμεν, είδαμεν ευσεβός ένα πατέρα, γνωρίζομεν ευσεβός ένα πατέρα, τον αποστήλαντα ημίνη σωτήρα των Υιών, εκείνον ο οποίος έστειλε για να μας σώσει τον Υιό του, είδαμεν ένα Υιών των επαγγελάμενων πέμψης παρά του Πατρός των Παράκλητων.

Γνωρίζουμε έναν Υιόν, ο οποίος μας υπεσχέθη ότι θα μας στείλει τον Παράκλητο. «Οἴδαμεν τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, τὸ λαλῆσαν ἐν προφήταις καὶ τῇ Πεντηκοστῇ». Αυτό το ένα το Άγιο Πνεύμα, το οποίο ελάλησε εις τους προφήτες και κατήλθε την Πεντηκοστή για να φωτίσει την πρώτη Εκκλησία, «κατελθὸν ἐπὶ τοὺς Ἀποστόλους ἐν εἴδει πυρίνων γλωσσῶν», που κατέβηκε εν είδει πυρίνων γλωσσών και φώτισε τους Αποστόλους. «Ἐνταῦθα», προσέξτε κάτι που είναι εδώ, όχι απλώς θεματικό, αλλά είναι πάρα πολύ σπουδαίο, θα το δείτε, «ἐνταῦθα ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ, ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ τῶν Ἀποστόλων Ἐκκλησίᾳ».

Λέει, έγινε αυτό, η Πεντηκοστή, «ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ τῶν Ἀποστόλων Ἐκκλησίᾳ». Ποια είναι αυτή η ανωτέρα Εκκλησία; Είναι, αγαπητοί μου, το υπερώον, διότι οι μαθητές συνεκεντρώθησαν στο υπερώον. Δεν είναι ανωτέρα ποιοτικώς. Μην περάσει από το μυαλό σας ότι είναι ανωτέρα ποιοτικώς και ότι εμείς σήμερα ζούμε την κατωτέρα Εκκλησία, αλλά λέγεται ανωτέρα Εκκλησία επειδή έλαβε χώρα εις τον άνω όροφον ενός σπιτιού. Το προσέξατε; Λέγεται ανωτέρα Εκκλησία επειδή έλαβε χώρα στον άνω όροφον ενός σπιτιού, αυτόν που γράφει μέσα το βιβλίο των Πράξεων, υπερώον.

Υπερώον ήταν ακόμα και ο τόπος που έλαβε χώρα ο Μυστικός Δείπνος. Λέγεται δε ότι στον ίδιο χώρο, σε εκείνη την αίθουσα, ήσαν συγκεντρωμένοι οι μαθητές την ημέρα της Πεντηκοστής, εκεί που είχε λάβει χώρα ο Μυστικός Δείπνος. Εκείνο το ανώγειον, δεν το λέμε στις Πράξεις, αν θυμάμαι καλά, λέγεται υπερώον. Ανώγεον εις δε τα Ευαγγέλια λέγεται ανώγεον, αλλά και υπερώον και ανώγειον θα πει το πάτωμα εκείνο που δεν είναι στη γη. Συνεπώς, είναι το δεύτερο πάτωμα ή, αν θέλετε, το τρίτο πάτωμα. Πάντως, δεν είναι το ισόγειον. Δεν είναι το ισόγειον, επειδή τα σπίτια δεν εγίνοντο παραπάνω από δύο πατώματα. Και αν, μάλιστα, στην αρχαιότητα, και μάλιστα αν υποτεθεί ότι ήταν μια έκταση.

Ανώγειον εστρωμένον μέγα, λέει στα Ευαγγέλια. Μια αίθουσα μεγάλη σε δεύτερον όροφο, για να στερεωθεί οικοδομικά, που δεν υπήρχαν τα τσιμέντα, ήταν ένα τεχνικό πρόβλημα. Πώς θα γινόταν λοιπόν μια τέτοια αίθουσα σε ένα τρίτον όροφο και να χωράει 120 πρόσωπα; Γιατί 120 πρόσωπα ήταν την ημέρα της Πεντηκοστής παρόντα. Δεν νομίζετε πως μάλλον θα πρέπει να ήταν διώροφο, όχι τριώροφο; Σαφώς όμως όχι ισόγειο. Γι' αυτό λέει «εν τη ανωτέρα εκκλησία». Αυτό όμως, όταν λέει «εν τη ανωτέρα εκκλησία», προσέξτε εδώ κάτι πολύ σπουδαίο που σας είπα, θα το δείτε.

Το πει λίγο πιο κάτω. Εκκλησία. Εδώ το λέει λίγο παρακάτω ξανά. Τι; Κάτι πάρα πολύ σπουδαίο. Εδώ λέει: «Στην Ιερουσαλήμ έχουμε, εδώ έχουμε, σε εμάς είναι, σε εμάς πάντα τα αξιώματα». Τι θα πει αξιώματα; Προνόμια. Εμείς εδώ, στην πόλη των Ιεροσολύμων, έχουμε όλα τα προνόμια. Ποια προνόμια;

Σε αυτή την πόλη, ενταύθα, Χριστός εξ ουρανών κατήλθε. Διότι πού εγεννήθη ο Χριστός; Στην Ιουδαία. Μην ξεχνάτε δε ότι η Βηθλεέμ, που γεννήθηκε ο Χριστός, απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα, είναι νοτιοανατολικά της Ιερουσαλήμ. Η Βηθλεέμ ελάχιστα χιλιόμετρα απέχει από τα Ιεροσόλυμα. Συνεπώς, μπορεί να θεωρηθεί μάλιστα μια ακόμη, δηλαδή ένα χωριό, ένα κάπως πιο μακρύ προάστιο των Ιεροσολύμων. Άρα, εδώ λέει κατήλθε από τους ουρανούς, εδώ. Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι με την εικόνα αυτή του «κατήλθε εδώ», σαν να μας δίνει, αν έπρεπε να ζωγραφίσουμε το πράγμα, μια τρύπα στον ουρανό.

Επιτρέψατέ μου, είναι όμορφο αυτό. Μια τρύπα στον ουρανό, από την οποία τρύπα κατέβηκε ο Υιός του Θεού. Αυτή την τρύπα την είδε ο Ιακώβ σε όραμα, όταν είδε ανεωγμένον τον ουρανόν. Πού; Πώς; Σε ένα σημείο μόνο. Ο Ιακώβ, φεύγοντας από τη γη της Επαγγελίας, αυτοεξόριστος, για να πάει στη Μεσοποταμία, να βρει εκεί τον θείο του και τα λοιπά, τον Λάβαν, ύστερα από δύο-τρεις μέρες πορεία κοιμήθηκε. Δηλαδή, κάθε βράδυ κοιμάται, αλλά δύο-τρεις μέρες μετά έπεσε να κοιμηθεί, βάζοντας για προσκέφαλο μια πέτρα. Και εκεί είδε αυτό το καταπληκτικό όραμα: μία σκάλα να στηρίζεται, λέει, στον ουρανό.

Να ακουμπάει στη γη, οι άγγελοι να ανεβοκατεβαίνουν τα σκαλοπάτια της σκάλας και ο Θεός, λέγει, επεστήρικτο, στηριζόταν στη σκάλα, στον ουρανό. Εκεί λοιπόν είχε μία τρύπα ο ουρανός. Προσέξτε, όραμα ήταν και ήταν το σύμβολο της καθόδου του Θεού. Εκείνη η κλίμακα είναι η Παναγία, που κατέβηκε ο Θεός Λόγος. Γι' αυτό έχει αυτήν την ωραία εικόνα, την πολύ ρεαλιστική, ο Άγιος Κύριλλος, ότι σε αυτόν τον τόπο, λέει, κατήλθε ο Χριστός από τον ουρανό, σαν να άνοιξε μια τρύπα στον ουρανό. Σαν να άνοιξε —δεν υπάρχει τρύπα— σαν να άνοιξε μια τρύπα σε αυτό το σημείο που βλέπει εδώ, στα Ιεροσόλυμα.

Ξέρετε τι θα πει; Γεγονός. Κρατήστε αυτό, αυτό το σπουδαίο που θέλω να σας πω, ότι έχουμε ένα γεγονός, το γεγονός της Ενανθρωπίσεως. Παρακάτω. Ενταύθα το Πνεύμα το Άγιον εξ ουρανών κατήλθε, πάλι στην ίδια πόλη. Σαν από μια άλλη τρύπα τώρα έρχεται το Πνεύμα το Άγιον να κατέβει εδώ, στους ανθρώπους. Πού; Πάλι εδώ, εδώ πάλι, στα Ιεροσόλυμα. Ώστε λοιπόν το Πνεύμα το Άγιον, όταν κατήλθε, αυτό τι απετέλεσε; Ένα γεγονός, όχι μια θεωρία, αλλά ένα γεγονός. Τι γεγονός; Ένα γεγονός που επεσημάνθη από ολόκληρη την πόλη, διότι έγινε μια βοή ανέμου.

Ανέμου. Δεν φυσούσε φύλλο, αλλά σαν άνεμος, σαν άνεμος βίαιος, θα λέγαμε πολλά μποφόρ, ενώ φύλλο δεν κουνούσε. Κοιτούσαν οι άνθρωποι πού είναι αυτή η βοή του ανέμου και προσανατολίστηκαν ότι σε ένα σπίτι γίνεται αυτό. Και όταν πήγαν εκεί, τότε παρουσιάστηκε το φαινόμενο, αγαπητοί μου, να εξέρχονται οι Απόστολοι, ο Απόστολος Πέτρος, και να λέγει: «Τι βγήκατε να δείτε;» Διότι εκείνη η βοή, το Πνεύμα το Άγιον ήρθε ως πύρινες γλώσσες στους Αποστόλους, ως βοή, μήνυμα διά των λαών των Ιεροσολύμων. Και εκεί έκανε την πρώτη του ομιλία. Εκείνοι που ήσαν κρυμμένοι στο υπερώον διά τον φόβον των Ιουδαίων, το πρώτο χάρισμα που παίρνουν είναι το θάρρος, η ανδρεία.

Αλλάζουν και γίνονται καινούργιοι άνθρωποι και ομιλούν για τον Χριστό με θάρρος και θαυματουργούν δυνάμει του Αγίου Πνεύματος, ώστε η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος σημειώθηκε με ένα γεγονός. Γεγονός λοιπόν η Ενανθρώπιση, γεγονός και η παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Να γιατί σας είπα ότι η πίστη μας είναι γεγονότα, είναι ιστορία και δεν είναι μια θεωρία. Λένε πολλοί: «Αλήθεια, όλες οι θρησκείες δεν είναι καλές; Όλες δεν έχουν μια αλήθεια;» Αν όλες έχουν κάποια αλήθεια, έχουν και πολύ ψεύδος. Αλλά όλες οι θρησκείες δεν είναι εξ αποκαλύψεως, αλλά είναι φυσικές.

Θρησκείες στηριγμένες στον ανθρώπινο λόγο.

Διαθήκη. Τώρα το καταλάβατε το γιατί πρέπει να στέκεται η Παλαιά για να σταθεί η Καινή Διαθήκη. «Και εν Πνεύμα Άγιον, διά προφητών μεν περί του Χριστού κηρύξαν, ελθόντος δε του Χριστού καταβάν και επιδείξαν Αυτόν».

Ευαγγελίες, ανθρώπινο λόγο, στηριγμένες στον... Ένας ο Πατήρ και μία Παλαιά Διαθήκη, ένας ο Υιός που προφητεύτηκε στην Παλαιά, ήρθε στην Καινή.

Πρεπωδέστατον μεν ην, ώσπερ τα περί Χριστού και του Γολγοθά εν τω Γολγοθά τούτω λέγομεν. Ποιο «τούτω»; Ο Γολγοθάς. Μην ξεχνάτε ότι ο Άγιος Κύριλλος κάνει τις κατηχήσεις του μέσα στον Ναό της Αναστάσεως και μην ξεχνάτε ότι μέσα στον Ναό της Αναστάσεως συμπεριελήφθη ο τάφος του Χριστού. Αυτό που δεν έχω πάει, δυστυχώς. Όσοι έχετε πάει, που είναι το Ιερό Κουβούκλιο μέσα στον Ναό της Αναστάσεως, διότι εκεί κτίστηκε ο Ναός της Αναστάσεως, εκεί που ευρέθηκε ο Τάφος του Χριστού. Δηλαδή, ο Σταυρός —μην ξεχνάτε δε ότι η Σταύρωση ήταν πάρα πολύ κοντά— δηλαδή εκεί που στήθηκε ο Σταυρός, πάρα πολύ κοντά σε εκείνον τον κήπο που ήτανε ο καινούργιος τάφος.

Όλα συμπεριελήφθησαν μέσα στον Ναό της Αναστάσεως. Δηλαδή συμπεριελήφθη και εκεί που βρέθηκε ο Σταυρός, ο Γολγοθάς, συμπεριελήφθη και ο Τάφος του Χριστού. Και τα δύο συμπεριελήφθησαν εκεί. Συνεπώς, όταν ο Άγιος Κύριλλος έκανε τις κατηχήσεις του εις τους φωτιζομένους μέσα στον Ναό της Αναστάσεως, είναι πολύ χαρακτηριστικό. Και άλλη φράση, σας το έχω πει αυτό. Αυτό λέγει εδώ: «Εν τω Γολγοθά τούτω λέγομεν». Ποιο «τούτω»; Μέσα στον χώρο που ήταν. Σαν να είχε γίνει, να ήταν εδώ ο Γολγοθάς. Ένας λοφίσκος ήταν, πολύ μικρός, έξαρσις εδάφους, έξαρσις. Εκεί κατόπιν βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός, σας είπα, και τα λοιπά, έχει κτιστεί ο Ναός. Να λέγαμε λοιπόν εδώ μέσα, εν τω Γολγοθά τούτω, εδώ μέσα, λέγομεν. Ούτω και περί Αγίου Πνεύματος εν τη ανωτέρα, λέγει, Εκκλησία.

Δύο τόπους θέλει να πει ο Άγιος Κύριλλος. Αυτοί οι δύο τόποι είναι οι εξής: ως προς τη σάρκωση του Λόγου έχουμε τη Σταύρωσή του εις αυτόν τον τόπο, εδώ που είμαστε τώρα. Ως προς δε την κάθοδον του Αγίου Πνεύματος έχουμε εκείνον τον τόπο που είναι η ανωτέρα, δηλαδή το ανώγειο, το υπερώον που είναι εκεί μακρινέ. Έχουμε λοιπόν δύο σημεία. «Επειδή δε της δόξης του ενταύθα σταυρωθέντος συναπολαύει το εκεί κατελθόν, ούτω τα περί του εκεί κατελθόντος ενταύθα λαλούμεν. Αμέριστος γαρ εστιν η ευσέβεια». Όπως λοιπόν εδώ έχουμε τη δόξα του σταυρωθέντος Χριστού, που εδώ στον Γολγοθά, και...

Το Πνεύμα το Άγιον συναπολαμβάνει τη δόξα, έτσι έχουμε και το Πνεύμα το Άγιον σε εκείνον τον τόπο που εδόξασε τον Χριστόν που εσταυρώθηκε. Αμέριστος η ευσέβεια. Έχουμε λοιπόν δύο γεγονότα που αναφέρονται το ένα στον Υιόν και το άλλο στο Άγιο Πνεύμα. Γεγονότα! Το υπογραμμίζω, αυτό είναι το κύριο σημείο. Γι' αυτό σας είπα: η πίστη μας είναι εξ αποκαλύψεως, είναι γεγονότα. Γι' αυτό και γεγονός θα είναι και η Ανάσταση των Νεκρών και η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία.

Γεγονότα, όχι κάτι το οποίον είναι μια ιδέα. Ας πούμε, λέμε Ανάσταση, ότι ανασταίνεται το ανθρώπινο πνεύμα με την έννοια ότι γνωρίζει καινούργια πράγματα; Όχι. Ή όπως... Ηθικής διαστάσεως μπορούσε να λέγει ο πατέρας για τον άσωτον υιόν: «Νεκρός ην και ανέζησε, απολωλώς ην και ευρέθη». Δεν ήταν νεκρός με την έννοια τη σωματική, ήταν νεκρός με την έννοια την ηθική. Δεν είναι αυτό ο Χριστιανισμός, ανάσταση ηθική, αλλά ανάσταση οντολογική, γιατί είναι γεγονότα. Έτσι λοιπόν η πίστη μας είναι στηριγμένη επί γεγονότων δυναμένων...

Ελεγχθούν. Όταν απολογείται ο Απόστολος Παύλος στο συνέδριο στους Εβραίους, λέγει —συγγνώμη, στον Ηρώδη απολογείται— του λέει το εξής, ότι αυτά που συνέβησαν και που εγώ τώρα λέγω, γιατί απολογείται εκεί —δεν είναι, είναι στις Πράξεις των Αποστόλων— «Ου γαρ εστιν εν γωνία πεπραγμένον». Δεν έγιναν σε κάποια γωνίτσα του κόσμου, που δεν είναι γνωστά πράγματα. Έγιναν στα Ιεροσόλυμα. Μάρτυς όλη η πόλη, όλος ο κόσμος. Αυτό θα λέγαμε λοιπόν, ότι η πίστη μας απεκαλύφθη σε γεγονότα. Αλλά γεγονότα όχι εν γωνία. Δεν είναι πεπραγμένα, δεν είναι γεγονότα εν γωνία, κρυμμένα, είναι φανερά. Αυτή είναι η μεγάλη διαφορά. Και να το ξέρετε και να το λέτε όταν λέγουν: «Καλός είναι και ο Βουδισμός, καλός είναι και ο Μωαμεθανισμός». Όχι, αγαπητοί μου. Όλες οι θρησκείες έξω από τον Χριστιανισμό είναι δαιμονιώδεις. Διότι, αν δεν ήσαν δαιμονιώδεις, τότε...

Δεν θα είχε μοναδικότητα ο Χριστιανισμός, ούτε η σωτηρία θα ήταν μοναδική. Ο Χριστιανισμός έχει μοναδικότητα και η σωτηρία είναι μοναδική, γιατί είναι μοναδικός ο Σωτήρ και είναι μοναδικός ο Θεός. Αμέριστος λοιπόν η ευσέβεια. Μου έγραφε ένα παιδί σε κατηχητικό σχολείο μια απορία: «Μήπως», λέγει, «εμφανίζεται ο ίδιος Θεός αλλά με διαφορετικά ονόματα; Άλλοτε», λέει, «στον Βουδισμό έτσι, άλλοτε στον Μωαμεθανισμό έτσι, άλλοτε στον Χριστιανισμό έτσι;» Παράξενο πράγμα, παράξενη ερώτηση. Αλλά απηχεί το πώς πιστεύουν οι άνθρωποι σήμερα τον Χριστιανισμό, πώς τον βλέπουν. Αγαπητοί μου, ένας είναι ο Θεός. Δεν μπορεί να παίζει ο Θεός με τους ανθρώπους και να εμφανίζεται άλλοτε μεν ούτως και άλλοτε ούτως, και μάλιστα σε αποκαλύψεις δήθεν γεμάτες από πλάνες, όπως είναι όλες οι λεγόμενες κατ' επίνοιαν ή φυσιολατρικές θρησκείες.

Καλύτερα φυσικές θρησκείες, να είμαι ακριβέστερος, γιατί είναι κατ' επίνοιαν. Όχι, αγαπητοί μου, αποτελεί μοναδικότητα ο Χριστιανισμός. Το είπα, το λέγω και θα το ξαναλέγω, διότι απεκαλύφθη ο αληθινός Θεός εις τους ανθρώπους. Πέμπτη παράγραφος. «Βουλόμεθα λοιπόν τι ειπείν περί του Αγίου Πνεύματος, ουχί διηγήσασθαι την υπόστασιν αυτού ακριβώς, αδύνατον γαρ, αλλ' ειπείν τας διαφόρους τινών περί αυτού παρεκτροπάς, ίνα μήποτε εξ αγνοίας εκείνων κατανεχθώμεν, και επικόψαι της πλάνης οδούς, ίνα μίαν οδόν βασιλικήν οδεύσωμεν». Θέλουμε λοιπόν να πούμε, λέγει, περί του Αγίου Πνεύματος και να διηγηθούμε όχι βεβαίως ακριβώς...

Την υπόστασή του. Υπόσταση. Η λέξη υπόσταση έχει πάρει δύο σημασίες μέσα στη θεολογική γλώσσα. Σημαίνει και ουσία, σημαίνει και πρόσωπο. Παλαιότερα υπόσταση έλεγε την ουσία. Μετά, με τον όρον υπόσταση, ονομάστηκε και το πρόσωπο. Συνεπώς, ας το πάρουμε και με τις δύο έννοιες. Δηλαδή, ούτε κάτι παραπάνω από ό,τι γράφει η Αγία Γραφή θα μιλήσουμε για το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, ούτε πολύ παραπάνω για την ουσία του, που τελείως αγνοούμε, διότι είναι η ουσία του Θεού, τον οποίον Θεό στην ουσία του ουδείς πώποτε εώρακε, όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ουδέ ιδείν δύναται. Και αν δεν μπορούμε να ιδούμε, ούτε θα ιδούμε ποτέ εις τους αιώνας των αιώνων, ούτε στην αιωνιότητα, την ουσία του Θεού. Καταλαβαίνετε...

Μπορούμε να έχουμε και γνώση περί της ουσίας του Θεού; Διότι, λέει, είναι αδύνατον, αδύνατον γαρ. Αλλά τι θα κάνουμε όμως; Εδώ ακολουθεί την εξής μέθοδο, προκειμένου να μιλήσει για το Άγιο Πνεύμα ο Άγιος Κύριλλος: αναφέρεται στις παρεκτροπές των αιρετικών και κάνει δύο δουλειές ταυτοχρόνως. Αναφερόμενος στις παρεκτροπές, δείχνει τι πλανεμένα πράγματα είπαν οι αιρετικοί και τι κάνει; Αποκατάσταση των αιρετικών θέσεων ορθόδοξα. Οπότε έτσι μαθαίνει κανείς τις ορθόδοξες θέσεις περί του Αγίου Πνεύματος και ταυτόχρονα μαθαίνει και τους αιρετικούς και τις στρεβλές των διδασκαλίες. Αυτή τη μέθοδο ακολουθεί ο Άγιος Κύριλλος.

Φυσικά, αφού έχουμε μπροστά μας τις κατηχήσεις του, αυτές θα ακολουθήσουμε, αυτή τη μέθοδο θα ακολουθήσουμε και εμείς. Και μάλιστα λέγει, ώστε αιτιολογεί το γιατί το κάνει αυτό: ώστε να μην κατανεχθώμεν, λέει, εξ αγνοίας εκείνων, επειδή αγνοούμε τις θέσεις των αιρετικών και εμείς καταβαραθρωθούμε σε παρεκτροπές κλπ., αλλά να κόψουμε τους δρόμους της πλάνης, οδεύοντες τη βασιλική οδόν. Δηλαδή, ποια είναι η βασιλική οδός; Είναι η Ορθοδοξία. «Ει δε τι ρηθέν υπό των αιρέσεων διηγούμεθα δι' ασφάλειαν, τούτο κατά της εκείνων τραπέσθω κεφαλής, αθώοι δε ημεν».

«Λέγοντες ημείς και υμείς οι ακούοντες». Εάν δεν πούμε κάτι, λέγει, και διηγηθούμε από εκείνες τις πνευματομάχες αιρέσεις, ακριβώς για λόγους ασφαλείας, αυτό, αν υποτεθεί ότι...

Λέγαμε πράγματα τα οποία θα αφορούσαν αυτούς, αυτά, λέγει, να πέσουν πάνω στα δικά τους τα κεφάλια. Αλλά εμείς είμεθα αθώοι, εμείς που λέμε και εσείς που ακούτε. Δηλαδή, αν αναφερθούμε σε παρεκτροπές, κακοδοξίες κατά του Αγίου Πνεύματος, αυτές μένουν να πέσουν στα κεφάλια εκείνων, των αιρετικών, αλλά εμείς θα έχουμε την ασφάλεια, τόσο εμείς που μιλάμε όσο και εσείς που ακούτε. Έκτη παράγραφος. «Λίαν γαρ περί πάντα ανοσιώτατοι αιρετικοί», λέει, τώρα μπαίνει στο κύριό του θέμα, «και κατά του Αγίου Πνεύματος όξυναν την γλώσσα και τολμήσαντες είπον τα αθέμιτα». Αυτοί οι ανοσιότατοι αιρετικοί...

Ακόνισαν τη γλώσσα τους για να πούνε πράγματα που δεν έπρεπε να πουν, τα αθέμιτα. «Καθώς Ειρηναίος ο εξηγητής εν ταις προσταγματείαις έγραψεν. Οι μεν εαυτούς είναι το Πνεύμα το Άγιον ειπείν τολμήσαντες, ων πρώτος Σίμων, ο εν ταις Πράξεσι των Αποστόλων μάγος».

Που μας διέσωσαν αιρετικές θέσεις δεν είναι βεβαίως πάρα πολλοί ή, τουλάχιστον, έχουν απολεστεί τα έργα τους. Ένας από αυτούς, μνεία του οποίου κάνει ο Άγιος Κύριλλος, είναι ο Άγιος Ειρηναίος, Επίσκοπος Λυώνος. Ο Άγιος Ειρηναίος στάθηκε ένας πολύ σπουδαίος, θα λέγαμε.

Ευαγγελισμός. Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε. Ειδικότερα, επειδή στην εποχή του είχαν εμφανιστεί οι γνωστικοί, επολέμησε τους γνωστικούς. Σώθηκαν μερικά από τα έργα του, δηλαδή «Κατά αιρέσεων», εννοείται κατά γνωστικών, και εκεί μαθαίνουμε και τι δίδασκαν οι αιρετικοί, οι γνωστικοί, διότι γνωστικά βιβλία δεν έχουν σωθεί. Μέσω λοιπόν της πολεμικής των Πατέρων της Εκκλησίας μαθαίνουμε και τις θέσεις των αιρετικών γνωστικών. Ακόμη ένας, ο οποίος μας διέσωσε πάρα πολλές αιρέσεις της εποχής του, είναι ο Άγιος Επιφάνειος Κύπρου. Ο Άγιος Επιφάνειος είναι σύγχρονος με τον Ιερό Χρυσόστομο. Αλλά μας διέσωσαν ακόμη και διάφοροι ιστορικοί, όπως ο Ευσέβιος Καισαρείας και οι έτεροι, μας έχουν διασώσει θέσεις αιρετικών.

Λοιπόν, λέγει ο Άγιος Κύριλος, ο οποίος είναι του τετάρτου αιώνος· η κατήχησή του, αυτή η σειρά των κατηχήσεων, εξεφωνήθη το 350 μετά Χριστόν, στα μισά του τετάρτου αιώνος. Μας λέγει ότι οι μεν έγραψαν —συγγνώμη— αυτούς τους αιρετικούς, εκ των οποίων πρώτος είναι ο Σίμων που αναφέρεται στις Πράξεις των Αποστόλων, ο Μάγος ο Σίμων, αυτόν που έχουμε τώρα στις ομιλίες μας στο βιβλίο των Πράξεων, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ είπε ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα, δηλαδή η σάρκωση του Αγίου Πνεύματος. «Αποβληθείς γαρ ταύτα διδάσκειν ετόλμησεν». Γι' αυτό ο Απόστολος Πέτρος τού είπε ό,τι του είπε: «Αμφιβάλλω εάν θα σωθείς».

Όχι διότι ο Θεός δεν θα ήθελε να τον σώσει, αλλά διότι ο ίδιος θα έμενε με ένα σκληρό πυρήνα απιστίας και κακότητας στη συνείδησή του, στην προαίρεσή του. Ήτανε κακής προαιρέσεως. «Οι δε Γνωστικοί, καλούμενοι και ασεβείς, και έτερα κατά του Πνεύματος εφθέγξαντο· οι Αλεμπινιανοί δε, οι παράνομοι, πάλι έτερα. Ο δε δυσσεβής Μάνης, εαυτόν είναι τον υπό του Χριστού πεμφθέντα Παράκλητον ειπείν ετόλμησεν. Έτεροι δε άλλον μεν εν προφήταις είναι και άλλον εν Καινή, και πολλή της αυτών η πλάνη, μάλλον δε η βλασφημία». Μα, να σας τα πω με δικά μου λόγια όλα αυτά εδώ. Οι μεν, οι μεν είναι εκείνοι που είπαν ότι

το Πνεύμα το Άγιον είμαι εγώ, εκ των οποίων πρώτος —γιατί το είπαν και δεύτερος και τρίτος— πρώτος το είπε ο Σίμων ο Μάγος. Οι δε, άλλη κατηγορία τώρα αιρετικών, είναι οι Γνωστικοί, τους οποίους πολέμησε, σας είπα, ο Άγιος Ειρηναίος, Επίσκοπος Λυώνος, και οι οποίοι είπαν πολλά πράγματα: ότι άλλος είναι —προσέξτε αυτό το σημείο— άλλος είναι ο Παράκλητος στην Παλαιά Διαθήκη και άλλος είναι ο Παράκλητος στην Καινή Διαθήκη. Άλλο Άγιο Πνεύμα εκεί, άλλο Άγιο Πνεύμα στην Καινή Διαθήκη. Είδατε τι μπορεί να πάθουν εκείνοι που χωρίζουν την Καινή και την Παλαιά Διαθήκη, που το λέγαμε την περασμένη φορά;

Μπορεί να πέσουν στην κακοδοξία των Γνωστικών χωρίς να το καταλάβουν. Διότι ποιος μίλησε εκεί στην Παλαιά Διαθήκη στους προφήτες; Το Πνεύμα το Άγιο. Το λέγει σαφώς ο Απόστολος Πέτρος, ότι άγιοι άνθρωποι ελάλησαν από το Πνεύμα το Άγιο αυτά που είπαν. Ο ίδιος ο Χριστός το είπε αυτό, ο ίδιος ο Κύριος, όταν λέει: ο Δαβίδ εν Πνεύματι Αγίω,

«Είπεν ο Κύριος τω Κυρίω μου· κάθου εκ δεξιών μου» και τα λοιπά. Είδατε; Εν Πνεύματι Αγίω. Συνεπώς, ποιο είναι εκείνο το Άγιο Πνεύμα; Άλλο είναι, και αυτό στην Καινή Διαθήκη άλλο είναι, που κατήλθε στους μαθητές την ημέρα της Πεντηκοστής; Άλλο είναι; Μοιραία αυτό παθαίνουν εκείνοι οι οποίοι θα ήθελαν να χωρίσουν την Καινή και την Παλαιά Διαθήκη. Και οι Γνωστικοί χώριζαν την Καινή και την Παλαιά Διαθήκη, οι χριστιανίζοντες Γνωστικοί.

Διότι δεν εδέχοντο Θεόν δημιουργόν, διότι θεωρούσαν την ύλη κακή. Αυτό θα πει η δυαρχία. Και συνεπώς έπρεπε να πολεμηθεί ο Θεός της ύλης, του κακού. Άρα λοιπόν, εφόσον ο Θεός της ύλης —γιατί ο Θεός έκανε τον κόσμο— αν εκεί ομιλεί για κάποιο Άγιο Πνεύμα, αυτό το Άγιο Πνεύμα είναι άλλο πράγμα. Ορίστε, ορίστε: «Έτεροι δε άλλον μεν εν προφήταις είναι και άλλον εν Καινή». Είδατε; Και πολλή της η πλάνη, πολλή είναι η πλάνη γύρω από αυτά τα θέματα. Για να μην πω ότι είναι, όπως λέει ο Άγιος Κύριλος, βλασφημία όλα αυτά. Και να φανταστείτε, αγαπητοί μου, ότι αυτές οι αιρέσεις μην νομίζετε ότι ανήκουν στο παρελθόν.

Ξέρετε ότι κυκλοφορούν αυτές οι αιρέσεις, καταρχάς μέσα σε σύγχρονες αιρέσεις. Δεν πέθαναν οι αιρέσεις αυτές. Ξαναλέγω, κυκλοφορούν μέσα σε σύγχρονες αιρέσεις. Και δεύτερον, αναμασώνται αυτά πολλές φορές και από τους Ορθοδόξους χριστιανούς μας, που δεν θα είχαν τη ρετσινιά του αιρετικού. Αναμασώνται αυτές οι αιρέσεις. Λέμε, φερ' ειπείν, η αίρεσις του Αρειανισμού. Το ξέρετε ότι αυτή η αίρεση καθ' οιονδήποτε τρόπον κινείται μέσα και εις αυτή την Εκκλησία; Το ξέρετε αυτό; Κι όμως εκείνος που θα το έλεγε δεν χαρακτηρίζεται αιρετικός. Κι όμως είναι αιρετικός. Όταν λέγει ότι δεν πιστεύω ότι ο Χριστός είναι Θεός, τι περισσότερο έλεγε ο Άρειος; Αυτό δεν έλεγε; Το ξέρετε ότι η Ευρώπη ολόκληρη αρειανίζει; Το ξέρετε αυτό;

Φαίνεται παράξενο. Γι' αυτό και λέγεται νεοαρειανισμός, που τον εκτύπησε ανελέητα ο πατήρ Ιουστίνος Πόποβιτς, αυτός ο Σέρβος. Ναι, το ξέρετε. Και για να μην σας πω, αυτή η Ευρώπη με την οποία θα γίνουμε ένα, της Ευρώπης... Θα σας το πω κάποια φορά, μόνο να μου δοθεί μια ευκαιρία: τι εστί Ευρώπη. Όχι από τεχνικής πλευράς, δεν ενδιαφέρει αυτό, ούτε από πλευράς εξοπλισμών ή καλοφαγίας· δεν έχουν πολλή σημασία. Από πνευματικής πλευράς, τι εστί Ευρώπη;

Ξέρετε πως το πνεύμα της Ευρώπης —έτσι εν παρόδω σας το λέγω τώρα, μια που άνοιξα την κουβέντα, για να μην σας την αφήσω λειψή— το ξέρετε πως το πνεύμα της Ευρώπης, όπως το ομολογεί ο Σολζενίτσιν, μπήκε διά του Μεγάλου Πέτρου στη Ρωσία ως Διαφωτισμός, για να μπει το ευρωπαϊκό αυτό πνεύμα και να φέρει, σε μια δεύτερη φάση, όπως το ομολογεί ο Ντοστογιέφσκι, ότι όταν... Γιατί, ξέρετε, το πνεύμα της Ευρώπης ήταν άθεο, ήταν άθεο το πνεύμα της Ευρώπης. Έτσι μπήκε μέσα εις τον χώρο της Ρωσίας επί Μεγάλου Πέτρου,

με τις μεταρρυθμίσεις που έκανε ο Μέγας Πέτρος. Γι' αυτό και λέγεται και Μέγας, κατά το «Ηρώδης ο Μέγας», επειδή έκτισε τον Ναόν. Ποιος ήταν όμως ο Ηρώδης, είναι άλλη παράγραφος. Δεν ήταν κακός άνθρωπος ο Πέτρος ο Μέγας, αλλά είναι αντιλήψεις αυτές. Εισήγαγε το πνεύμα της Ευρώπης, τους νεωτερισμούς εκείνους, με αποτέλεσμα να μπει η αθεΐα στην Ευρώπη, στη Ρωσία, την Ορθόδοξον Ρωσία. Και λίγα χρόνια προ του μεγάλου κακού που έγινε στη Ρωσία, ο Ντοστογιέφσκι είπε: «Αν γίνει μια νέα μεταρρύθμιση ή μια επανάσταση», κατά τον Σολζενίτσιν, «αυτή κατ' ανάγκην...» Πράγματι, η Επανάσταση του '17 ξεκίνησε από την αθεΐα και επέβαλε την αθεΐα. Στον χώρο των Ορθοδόξων της Ρωσίας. Στον χώρο τον δικό μας, τον ελληνικό, μετά από το 1821 εισέβαλε με τα τσαρούχια ο λεγόμενος Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, όπως στη Ρωσία επί Μεγάλου Πέτρου, τώρα στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση από την Τουρκοκρατία. Μάρτυς αντιστάσεως, θα λέγαμε κυματοθραύστης αυτού του πνεύματος του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, είναι ο Μακρυγιάννης. Είναι ο Μακρυγιάννης. Αν διαβάσετε τα απομνημονεύματά του, θα το δείτε αυτό.

Θα το δείτε αυτό. «Μας ήρθαν», λέει, «από την Εσπερία κάτι Κωλέττηδες, κάτι Σούτσοι, κάτι Μούτσοι και μας κάνουν εδώ πέρα τον έξυπνο», μάλιστα με τη γλώσσα που μιλάει. Αγράμματος ήταν, αλλά θεοφώτιστος άνθρωπος. Έτσι λοιπόν, η πρώτη εισβολή ήταν αυτή. Η δεύτερη εισβολή θα είναι όταν θα γίνουμε Ευρώπη, με την έννοια όχι τη γεωγραφική αλλά με την έννοια την πολιτιστική, κατά κάποιο τρόπο, έτσι, κάπως έτσι. Και τότε θα έρθει ό,τι κουσούρι έχει η Ευρώπη. Η Ευρώπη που αρειανίζει. Ήδη προ πολλού έχουμε κι εμείς αρειανίσει εδώ στην Ελλάδα. Προ πολλού. Και όπως η Επανάσταση του '17 βρήκε αθεϊσμό στην τάξη των διανοουμένων, χωρίς

να σημαίνει ότι δεν πειράχτηκε και η τάξη των απλών ανθρώπων. Ήδη εδώ έχουμε αλλοιωθεί και, αν θα έπρεπε να κάνουμε ένα δημοψήφισμα, δεν θα ψηφίζαμε εκείνο που είπε ο Μακρυγιάννης και θα εισέρχεται με τα τσαρούχια το κακό και στην πατρίδα μας. Να τα ξέρετε αυτά, να τα ξέρετε, παρακαλώ. Αν το θέλετε, δεν πρωτοτυπώ με αυτά που λέγω. Ούτε είμαι κανένας ιστοριοδίφης και εντρυφώ μέσα στην ιστορία. Είναι πράγματα που λέγονται, λέγονται και γράφονται, και έχουμε τα πράγματα, τα γεγονότα και τα βιβλία. Το βλέπει κανείς πολύ, πολύ καθαρά. Δεν θέλει φιλοσοφία ούτε προφητικό χάρισμα για να ανακαλύψει κανείς τι θα γίνει ύστερα από κάποιο καιρό. Ναι, και η γλώσσα μας θα χαθεί. Θα μου πείτε, μανία έχουμε μ' αυτή τη γλώσσα; Ακούστε ένα χθεσινό περιστατικό.

Μπήκα στο Ιερό για να κάνω την ομιλία μου. Όπως μπήκα μέσα, ένα παιδί —δεν ξέρω αν είναι παρόν, σίγουρα όμως η μητέρα του εδώ θα είναι παρούσα— μου λέει: «Να σας πάρω την τσάντα, να τη φέρω έξω;» Του λέω: «Ευχαριστώ λίαν». Προσέξτε: «Ευχαριστώ λίαν». Μου λέει: «Αποστόλης». Λέω —του το είπα, θα σας το πω— λέω: «Γιατί μου είπες ότι σε λένε Αποστόλη;» «Δεν μου είπατε ότι με λένε Ηλία;» Δεν σου είπα «σε λένε Ηλία». Αυτός πώς το εξέλαβε; «Ευχαριστώ, Ηλία». Εγώ του είπα «ευχαριστώ λίαν». Ό,τι έπαθαν οι Εβραίοι στη Σταύρωση του Χριστού. Ο Χριστός έλεγε επί του Σταυρού εβραϊκά,

η αρχαία γλώσσα του Μωυσέως: ΛΗ ΛΗ ΛΑ ΜΑΘΑΒΑΚΤΑΝΗ Επειδή δεν μιλούσαν πια εβραϊκά οι Εβραίοι, αλλά μιλούσαν αραμαϊκά, την καλιακούδικη αυτή γλώσσα —διότι η αραμαϊκή τι ήταν; Ήταν η μεσοποταμίτικη γλώσσα— τότε είπαν οι περί τον Σταυρόν: «Ηλίαν φωνεί, φωνάζει τον Ηλία να τον σώσει. Να δούμε, θα έρθει ο Ηλίας;» Είδατε; Δεν ήξερε τη λέξη «λίαν». Και όμως, μέχρι πρότινος έγραφαν τα διπλά χαρτιά μας: «Λίαν καλώς». Και δεν απέχομε πολύ και ξεχνάμε τη γλώσσα μας. Αγαπητοί μου, ας σταματήσουμε εδώ, για να δείτε τι κακό έρχεται και ότι οι αιρέσεις μην νομίζετε πως είναι παρωχημένα πράγματα. Αυτό θέλω να πω. Είναι

πανταχού παρούσες. Γι' αυτό αυτά που λέμε εδώ δεν είναι χάριν της ιστορίας, αλλά είναι επίκαιρα πράγματα και μας χρειάζονται πάρα πολύ.