Catecheses of St Cyril 124 | 08-02-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are in the sixteenth catechetical lecture of Saint Cyril, paragraph three. Our subject is the Holy Spirit. Saint Cyril has already introduced this subject, and he continues his introduction a little further in order to emphasize certain truths about the Holy Spirit. But first, as it were, he clears the ground of certain heretical ideas concerning the Holy Spirit. He says: “This same Spirit...

...was in the prophets, and this same Spirit was also in the Apostles in the New Testament.” For a little further on he will address the belief that the Holy Spirit present in the Old Testament is not the same as the Holy Spirit in the New Testament, but something different, something else. According to this belief, that “Holy Spirit,” in quotation marks, who acts and works in the Old Testament must be rejected. Since they reject the Old Testament, they also reject that supposed Holy Spirit...

...and now accept another Holy Spirit, who brings forth the New Testament. Indeed, Saint Cyril will say, “Let those who dare to divide the Holy Spirit be hated,” and so forth. But before we examine this, let us remain with his first statement: that the Holy Spirit who spoke through the prophets of the Old Testament is the very same Holy Spirit who spoke through the Apostles of the New Testament. This is extremely important. There is one Holy Spirit. He is the One who inspires and illumines the prophets, enabling them to write what they wrote. Of course, by “prophets” in the broad sense, we do not mean only the well-known writers of the prophetic books.

In the broad sense, it means everyone who wrote anything belonging to the canon of the Old Testament. Moses is not usually classed among the prophets whose writings make up the prophetic books, yet he is a prophet. Indeed, Moses is the prophet par excellence, although he does not bear the title “Prophet” in the way Isaiah, Jeremiah, Ezekiel, and the others do. The same is true of all the other books of Holy Scripture: the Books of Kingdoms, the Psalter, the Psalms, and Proverbs. None of these is without a prophetic element.

The prophetic element abounds in them. This is why I told you that we should not call only those who wrote the familiar prophetic books “prophets.” In the broad sense, all the authors of the Old Testament are prophets. Saint Cyril says here that it was the Holy Spirit who illumined the prophets, and that the same Holy Spirit also illumined the Apostles so that they might write the books of the New Testament. Consequently, since—and pay attention to this point—since both the writers of the Old and those of the New were moved by the Holy Spirit...

...all of Holy Scripture is divinely inspired: both the Old Testament and the New Testament. Both are divinely inspired. Both the Old and the New. You can see this clearly, very clearly. You see the direction our discussion took, I believe, the Monday before last, when we spoke about the objection that we place too much emphasis on the Old Testament. But we cannot fail to emphasize it. As you will see a little further on, there are even clearer reasons. We cannot do otherwise! The Holy Spirit is one and the same Spirit who inspired both the prophets, the writers of the Old Testament, and the writers of the New Testament. Saint Cyril goes on to say: “Let those who dare to divide be hated”...

...those who dare to divide the divine uncreated energy of the Holy Spirit and say that it is one thing there and another thing here. The divine uncreated energy of the Holy Spirit is one. The Holy Spirit acts equally in both the Old and the New Testaments. Saint Cyril then presents his argument: “There is one God, the Father, Master of the Old and New Testaments.” There is one God, he says—God the Father, the Lord and Master of both the Old and the New Testaments.

Very much so.

I had a great deal to say about this point. There is also another line just below, in the fourth paragraph, which says: “Therefore, let no one separate the Old Testament from the New.” Saint Cyril repeats this. I want you to understand that there was a movement belonging to the Gnostics of that period—that is, in the era of the New Testament, after Christ. These Gnostics separated the God of the Old Testament from the God of the New Testament. This Gnostic belief was taught by Marcion, Valentinus, and so many others who made such claims. And take note: they were...

...Christians influenced by Gnosticism. Indeed, although Marcion possessed a very powerful intellect, he was unfortunately, as Saint John the Evangelist called him, “the firstborn of Satan.” Yes, this is what Tradition has preserved for us: “the firstborn of Satan.” He was even the son of a bishop, the child of a bishop of the Church. He was a formidable figure; indeed, Marcion was the most prominent of all these Gnostics. Later he went to Rome, taught there, and so forth. This entire Gnostic movement...

These Christians influenced by Gnosticism mixed everything together—pay attention—they mixed absolutely everything together. Next time I shall read you some passages from Gnostic writings, and you will see precisely this spirit of mixing everything together. If the Gnosticism is Jewish in character, they mix in Jewish elements. If it is philosophical in character, they mix philosophical elements with pagan elements, and so forth. Here in Larissa, and in Greece generally, it is not so much Jewish in character as philosophical and pagan. Today, then, there are very many of our Christians who believe...

...that the God of the Old Testament is an evil God. This idea of an “evil God” is a teaching of the Gnostics. The Old Testament says that God made heaven and earth: “In the beginning God created heaven and earth,” and so forth. Gnosticism, however, is dualistic: it accepts two first principles and regards matter as evil, just as all the pre-Christian philosophical systems did, both Greek and non-Greek.

Thus, in this dualism, matter is regarded as something evil. For this reason, they considered the god of matter, the creator of matter and of the world, to be an evil god. The Apostle Paul says something similar, though certainly not with any dualistic meaning: “I see within myself, within my being, another man. I see another law in my members, warring against the law of my nous.” In other words, there is a war, a battle—an unending battle between my soul and my body.

Yet the Apostle Paul does not write this in a dualistic spirit, as though these were two first principles in the philosophical sense—principles that struggle and contend with each other without ever being exhausted, until one or the other gains mastery within the human person. This dualistic belief also gave rise to the tendency among some in ancient Greece to destroy the body, which they regarded as the source of evil and the creation of an evil god. This tendency had two branches. The first sought to destroy the body through excessive ascesis, through extreme ascetic discipline.

These were the Stoic philosophers.

The other branch also sought to destroy the body, but through pleasures: excessive eating and excessive amusement. These were the Epicureans. The Nicolaitans, whom John the Evangelist mentions in the Apocalypse, were a form of Epicureanism clothed in Christian colors. This second group—the Epicureans and, later, the Nicolaitans—reasoned that since the body is something evil, it should be destroyed. But why destroy it through deprivation rather than in a way that, we might say, offers abundance?

Let us enjoy whatever pleasures we can. If the body is to be destroyed, why not destroy it in this way? These are two positions with the same starting point: the belief that the body is evil because it is matter and belongs to the supposedly evil creator-god. The good God, they claimed—the supposed God of the New Testament—is the God of spirits and souls. But they had not read carefully. For the Old Testament, not merely once, twice, or three times, but in very many passages, expresses this truth: “The God of spirits and of all flesh.”

We use these words in the prayers for the departed. Perhaps now you will begin to understand why certain things are written as they are. We say: “O God of spirits and of all flesh, who hast trampled down death and overthrown the devil.” This is the principal prayer we offer at memorial services. Pay attention: why does it say, “the God of spirits and of all flesh”? We might say that this manner of expression is Greek. It is Greek. What does that mean? The Hebrew never separated the body from the soul. When I say “the Hebrew,” I mean Hebrew literature. The Hebrew says that God made the human person.

When we say that God made the human person, we mean that He made the whole human person. Two gods did not make man, one making his body and another his soul. Please remember Plato. How does he regard the body? He regards it as a prison in which the soul is confined. The soul, having belonged to the world of ideas, the world of spirits, sinned, as Origen says, and was then imprisoned within a body. The soul and body were regarded as alien to one another. The Hebrew, however, sees the whole human person as the creation of the one and only God. Yet because this dualistic position existed, the expression is deliberately worded, “the God of spirits and of all flesh,” in order to emphasize the truth.

The one and the same and only God is the One who creates both the spiritual world—my soul and the angels—and the material world, including our bodies. The body, therefore, is not evil. The body wars against the spirit only after the Fall, not in an ontological sense but in a moral sense. After the Fall, a disintegration entered human existence, and so the body now wars against the soul. This is what Christ means when He says: “The spirit indeed is willing, but the flesh is weak.”

“The spirit indeed is willing, but the flesh is weak.” To understand this, take an egg. You all know how we test whether an egg is boiled or raw. If you take it... Some of you are craning your necks to see how one can tell whether an egg is boiled or not, so this information will probably prove useful. Suppose we are given an egg and do not know whether it has been boiled. Perhaps our mother boiled it and sent it to us—who knows? We take it and spin it. If it spins rapidly like a top, the egg is boiled. But if we give it a spin and it makes half a turn and stops, the egg is raw. What does this mean? Pay close attention. It means that

the shell is moving at a different speed. The shell received its speed from my hand, but it did not transmit that speed to the contents, which resisted through inertia. And so the contents stopped the shell after half a turn. This shows that we have two distinct bodies, two kinds of material. Once the egg is boiled, the outside and the inside become one solid mass. But a raw egg is liquid inside; it is not solid. What does its interior exhibit? Inertia. I think, then, that the example of the egg is very helpful in understanding that our body is inert. Why? Not because it is matter; it ought not to have been inert. But sin entered and made it inert. I cannot be bothered to go to Church. I cannot be bothered to do this or that, or to pray. I simply cannot be bothered. Why did the Lord say this in response to that reluctance? Because the disciples were growing drowsy. They were falling asleep. Why was the Lord not drowsy? Had the Lord labored less, so that He would not grow sleepy? The Lord was praying. That is why He said, “Pray, pray, that you may not enter into temptation.” What was the temptation? It was, as you know, the temptation to lose faith. But let me not go any further. The point is that the spirit is willing

to be set free, but the flesh comes and hinders it, pulling it back. Just as you set the spirit spinning so that it may gain momentum and begin to move, the flesh comes along—stop!—and brings it to a halt. It is exactly like the egg I described. What does this mean? When the Lord said this, did He mean that man is composed of two opposing principles? He Himself is the Creator of man. He wished to show, not that man is composed of two principles, but that man has suffered an inner disintegration. He has suffered disintegration because, although God said, “Let Us make man in Our image,” the book of Genesis does not specify whether this “Let Us make man”

in Our image means that the image of God is in the soul or in the body. That is why theologians argue at length over where the image of God is to be found—in the soul or in the body. It is in both. But is God a man? He was to become man. As the Fathers say, He was to become man. Therefore, this image belongs to God the Word (Logos), who is the model and pattern according to which man was made. In other words, Christ is the pattern according to which Adam was made; Christ was not made according to Adam.

Adam was made according to Christ, even though this reverses the chronological order, and even though the Incarnation had not yet taken place. So what is man? Man is neither his soul alone nor his body alone, but the whole person. This is why we have the Resurrection of the Dead. I think the strongest possible proof that man is neither the soul alone nor the body alone, but both together, is the Resurrection of the Dead. If man were meant to be only the soul, what need would there be for the body to rise? Tell me, what purpose would that serve?

The souls in Paradise, the Apocalypse tells us, long eagerly for the day of the Resurrection. It says this plainly: “When will You avenge our blood that was shed upon the earth?” This means: When will we rise? When will we rise? When will we rise? And they were given this promise: “Receive a white robe and a palm branch”—a laurel branch, a symbol of victory—“and wait. Wait until others are added...” Wait a little, it says. Listen: just a little while. History is not endless. Wait a little, until more of your brethren are added.

The human person is a whole, a complete whole. That is why there is no absolute blessedness in Paradise. There is no sorrow there, but absolute blessedness is found in the Kingdom of God, not in Paradise. Therefore, God is the Creator of both body and soul. God is one: He is the One who made me whole. There is not one God who made my body and another who made my spirit, as the Gnostics believed. And take care: modern Gnostics also contain an abundance of dualistic elements. What, then, does Saint Cyril say here? “There is one God, the Father, Lord of the Old and New Testaments.” Let me add something. I have told you this on other occasions, but it does no harm for you to hear it again. In recent years, even among theological minds, and also within those... what are they called? Are they called KYS? Those councils that decide the school curricula—what are they called? What are they called? The bodies that determine what will be taught in schools. I do not know what strange invention this is. There it has been decided—or is being considered—that religious education should be removed from schools, or at least that the Old Testament should be removed. This is nothing new.

If you wish, back in 1970 I took up the book of Genesis, and at the time I told His Eminence that I was taking up Genesis as a response to an article—an opinion piece of some kind—published in Eleftheria, the local newspaper. It was written by a schoolteacher who openly attacked the Old Testament. He said that the Old Testament should be removed from schools, that its God was an invented, vindictive God, and all the rest, and that we should teach only the New Testament, which presents a good God, and so forth.

But that is not the real issue. It is the pretext, whether those who promote it do so knowingly or unknowingly. What does Saint Cyril say here? “There is one God, the Father, Lord of the Old and New Testaments.” Once we remove the Old Testament, as Saint Cyril will tell us further on, it will not be difficult to cast aside the New Testament as well. Quite simply, the New Testament cannot be understood without the Old Testament. Therefore, there is a plan at work that seeks to destroy Christianity. One can see it very, very clearly.

And lest anyone think this is something new, it did not begin even in 1970, when, as I told you, such things were being done and carried through in our educational system. Do you see how old this is? It goes back to the fourth century. In fact, it is much older than that—much older even than Saint Cyril. So let us take all this into account. I insist on these matters very strongly, and that is why I analyze them as much as I can, so that we may understand that those who think and act in this way are not merely mistaken: they are enemies of the Church and of the Faith. So, there is one God and Father of both the New and Old Testaments, and one Lord Jesus Christ.

Saint Cyril says: “The Lord Jesus Christ, who was foretold in the Old Testament and came in the New.” The Greek verb here means “to come.” He is the one and the same Person who was foretold in the Old Testament and came in the New. There it is. That is the point. If I remove the Old Testament, then I also remove the prophecy. And I ask you: Who, then, is the one who came? I will tell you who he becomes in that case: merely a man who was born. Born of a Virgin? How would I know that? A man perhaps one meter seventy-five tall, or a little more, who displayed a beautiful soul—and that is all.

Is that Jesus Christ? Seriously? Is this not precisely what people say? Is this not also what the initiates of Theosophy, Freemasonry, and Gnosticism say? But why speak only of them? Do not our own Christians say the same thing? Why? Because we have removed the Old Testament. Yet the Old Testament tells us who Jesus Christ is. “Behold, the Virgin shall conceive”—the Old Testament tells me this. Thus I believe the New Testament because I have the Old, and the identity of Jesus Christ is revealed in the Old Testament. Do you now understand why the Old Testament must stand if the New Testament is to stand?

“The Holy Spirit, who through the prophets proclaimed Christ, and when Christ came, descended and pointed Him out.” There is one Father, Lord of the New and Old Testaments; one Son, who was foretold in the Old and came in the New; and one Holy Spirit, who spoke about Christ, “proclaiming,” as Saint Cyril says, Christ through the prophets. Who, then, spoke to the prophets about Christ? The Holy Spirit. The Holy Spirit. This is why I told you that these books are divinely inspired.

That is, they are infallible; they contain no error. “And when Christ came”—after the Holy Spirit had spoken about Christ—then, Saint Cyril says, the Holy Spirit descended and pointed Him out: “This is He.” This is clearly an allusion to Theophany, to the Baptism, when the Holy Spirit descends and reveals who the Messiah is, who the Son is. For the Evangelist—forgive me, Saint John the Forerunner—said, “I myself did not know Him,” meaning that he did not know who the Messiah was, “but He who sent me to baptize said to me...”

“You will see the Holy Spirit descending like a dove upon the One whom you baptize. He is the One of whom I have spoken to you”—that is, the Messiah. Thus, the Holy Spirit speaks through the prophets about Christ, and in the New Testament He descends and points Him out. Like the finger of the Father—and the Holy Spirit is called the finger of the Father—He indicates who the Son is. And now we come to the fourth paragraph, paragraph Delta: “Therefore, let no one separate the Old Testament from the New.”

The word “therefore” draws the conclusion from what Saint Cyril has said above. Since this is how matters stand, no one must separate the Old Testament from the New. He says this expressly, plainly, and categorically. There can be no objection. The life and practice of our Church receive the Old and New Testaments as Holy Scripture, for God has spoken in both the Old and the New Testaments. Someone may say, “But were certain things not abolished?” The Old Testament was not abolished. The Old Testament as a covenant—take care here, because the title “Old Testament” has a particular meaning.

This particular title was given to the forty-nine books written before Christ, and all of them together received the general title “Old Testament.” But when we speak of a covenant, we mean chiefly the agreement God made with His people Israel, and this was a covenant of law and blood. There was the moral law, the Ten Commandments, and there was the ceremonial law, which constituted the covenant of blood. And what was this covenant of blood within the ceremonial law—not the moral law? It was this:

God willed that the antitype, the prefiguring sacrifice, should continue until the prototype, the true fulfillment, came. And the prototype is the Lamb of God. Here is one of the names of Jesus Christ: the Lamb of God. Among the animals offered in sacrifice were lambs—indeed, lambs and sheep above all. But all these were antitypes of the prototype. On Great Friday, when the Lord was crucified, my dear friends, He was crucified around midday and gave up His spirit upon the Cross at the ninth hour, around three in the afternoon. That afternoon, all the Jews had to take their sheep—their sacrificial animals—to the Temple, where the priests would slaughter them; then they would take them home for the Passover meal. These sheep, these animals, had to be slaughtered before sunset. How could the Jews have understood what this meant at the time? Yet afterward they could have understood and believed that, at the very moment when the prototype, the Lamb of God, was dying in sacrifice upon the Cross, the slaughter of the antitypes

lost its authority as ceremonial law and as sacrifice. For God Himself had commanded it. When did He command it? He commanded it before the giving of the Law at Sinai, when He told the Hebrews, as they were preparing to leave Egypt, that every family must slaughter a lamb and smear its blood upon the lintel of the door. Then the destroying angel would pass them by during the tenth plague, when the firstborn of the Egyptians were to die. They also had to eat the lamb in haste. You know that roasting is quick, while boiling takes longer.

God says, “You shall not eat it boiled, but roasted.” Suppose we have no time—only fifteen minutes. We cut off a piece of meat and throw it onto the hot stove or griddle, and it cooks immediately. A steak cooks at once; it is what we call a quick order. You shall eat bitter herbs and hold your shoes in your hands. This is something we still sometimes see in certain villages: when the women need to run quickly, they remove their shoes so that they can run faster. And you shall leave with your garments girded up, lifting your tunic so that it will not hinder you as you walk. That command was given from that time onward, and afterward God would tell Moses—and through Moses, the people—that they were to keep it always.

Passover. Passover means passage—the passage through the Red Sea. Passover, the passage, was to be kept as an everlasting memorial until the Lamb should come, the prototype. For it was through this slain lamb, and especially through its blood, that the destroying angel did not come to kill the firstborn of the Hebrews. Through this slain lamb they passed through the Red Sea; the Egyptians were drowned, and the Hebrews were saved. All this was until the prototype, Christ, should come and lead us from the land of the shadow of death into the land of life and immortality.

Through His own blood. And so, beloved, we can see here that the ceremonial law—the sacrifices of sheep and other animals—was abolished. This was the old covenant, a covenant of blood. The New Testament is also a covenant of blood, but not the blood of antitypes; it is the blood of the prototype. That is why the Canons of our Church expressly forbid the sacrifice of animals. It is strictly forbidden, as is the sacrifice of produce. For you know that the Hebrews also offered produce, whether dried or fresh.

And so forth. And what does God say? Forgive me, what do the Canons say? They say that you must not place grapes or wheat upon the Holy Table, except for that which is to become the Body and Blood of Christ. Nothing else. That law was abolished. What, then, of those who say, “But the Old Testament was abolished”? The Old Testament also contains the Ten Commandments, which the Lord brings to perfection in the New Testament. The Old Testament also contains the prophets who speak of Christ. Were these abolished? Are we not to study the Old Testament simply because the ceremonial law was abolished? And who told you that our Church did not take forms from the worship of the Old Testament?

Liturgical and ceremonial forms—I repeat, forms. Thus we have the Holy Table, the design of the church building, and so many other things. Do not concern yourselves with architectural styles; those came later. The particular style does not matter. All these things were taken into our liturgical life, not only in our ritual actions but also in our hymnography.

They come from the Old Testament; they are borrowed from it. That is why we have the Psalter. The Psalter permeates Christian worship. Can we, then, cast out the Old Testament? Can we cast out the Old Testament? Could that ever be possible? It would be like saying that I could strip off my skin without suffering any harm. But my skin is part of my very existence. If I cast out the Old Testament, I will mutilate and flay the New Testament. The New Testament is clothed in the Old Testament. I have told you what was abolished: the covenant made through the blood of animals. That is why, in the Epistle to the Hebrews, the Apostle Paul says, “It is impossible for the blood of bulls and goats to save man.” He says this to the Hebrews. It is impossible. So please understand why I insist on all this so strongly. The Old Testament is being attacked, and that means Christianity itself is being attacked. That is why I insist on explaining these things point by point, with complete clarity, so that we do not fall into the blasphemy of speaking contemptuously about the Old Testament. Indeed, it is very...

I know where the passage is—in one of the later catechetical lectures, perhaps the sixteenth or seventeenth; I do not remember. Saint Cyril says this: “The Gnostic, the heretic, will come and say to you, ‘Does the Old Testament not say that God is a consuming fire? A consuming fire. But Jesus Christ is meek and gentle; He is not a fire that burns.’” And who told you that Christ is not a consuming fire? Did He not say, “I came to cast fire upon the earth, and what more do I desire if it is already kindled?” What more could I desire, if the fire has been kindled? And then, who told you that Christ did not speak of the eternal fire?

And where does that eternal fire proceed from? The New Testament tells us: from the throne of Christ. From the throne of Christ. Daniel also prophesies it, saying, “A river of fire flowed forth,” and this is the fire of Hell. Therefore, He is the same God, the consuming fire, in both the Old and the New Testaments. “But He is a jealous God”—that is, a God who demands undivided devotion. And who told you that Christ is not zealous, that He is not a jealous God? Of course He is. He accepts no worship of anyone apart from His own person. You shall worship Him alone and no one else.

Does this apply only in the Old Testament? Does it not also apply in the New Testament? He is the one and the same unchanging God of the New and Old Testaments. “Let no one say that the Spirit honored together with the Father and the Son is one Spirit”—forgive me—“let no one say that the Spirit there is one, and the Spirit here another.” Let no one say that the Spirit in the Old Testament is different from the Spirit here in the New, because such a claim is an offense against the Holy Spirit.

It clashes with and opposes this Holy Spirit, who is honored together with the Father and the Son and is included with Them in the Holy Trinity at the time of Holy Baptism. For this Holy Spirit is honored together with the Father and the Son. And at the time of your Baptism, Saint Cyril tells those preparing for illumination, you will be baptized in the name of the Holy Trinity; therefore, the Holy Spirit is included there. He is not another Spirit. He is the same Spirit there and here.

“For the Only-Begotten Son of God spoke plainly to the Apostles.” What did Christ, the Son of God, say so clearly? “Go and make disciples of all nations, baptizing them in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit.” The Holy Spirit is equal in honor with the Father and the Son. There are not three names, but one name, because we have one God. The essence of God is one, and the name is one. The persons are three. This is the incomprehensible Mystery. At that time, this is what they would say...

The Arabs who, as Muslims and followers of Muhammad, wished to attack the dogma of the Holy Trinity had discovered Aristotle. Here we encounter one of the strange turns of history. Did you know that Aristotle was brought back to prominence by the Arabs? Strange, but true. They brought Aristotle out of obscurity and studied him. And as Aristotle—not only Aristotle, but all the philosophers, including Plato—taught: one essence corresponds to one object or one person.

One person. To every person there corresponds one essence, and to every object there corresponds one essence. Therefore, they said to the Christians, “If you tell us that you have three names—the Father, the Son, and the Holy Spirit—yet also tell us that you have one essence, we say this is impossible, because there must be three essences. And if we speak of three essences, then we have three gods.” Saint Cyril will say a little later, somewhere in the seventh paragraph, concerning Marcion: “For the utterly godless Marcion was the first to imagine three gods.”

The Arabs later said the same thing, taking Aristotle as their basis and foundation: one essence corresponds to every person or object. Therefore, they argued, you have three gods—three names, three persons, three gods. Then there was Thomas Aquinas in the West, a theologian and philosopher. Here begins the strange confusion. Of course, the Fathers of our Church were also familiar with philosophy, but they used it without danger. Where they knew there was a Mystery, they left it as a Mystery; philosophy—that is, human reason—could not intrude. The Fathers likewise made use of philosophical terminology,

but this did not harm the essence of Christianity or what we call Revelation. Thomas Aquinas, in order to answer the Arabs, constructed an entire system based once again on Aristotle, seeking to fight the Arabs with Aristotle. And so, as you know, the West came to rest upon Thomas Aquinas. He is regarded as the father and foundation of Latin theology. He then fell into this error: he tried, through logic—that is, through philosophy, through Aristotle—to prove that we do not have three Gods but one. The Fathers of the East did not approach the matter in that way. They simply said, “It is a Mystery, which you either accept or reject.” That is all. The Mysteries do not belong to the realm of philosophy. Let those who wish to philosophize about the Mysteries of the Church and investigate them by philosophical means take heed. Is that not so? They will fall into heresy, just as all the others did—including Sabellius. Saint Cyril will speak of them later. Why did they all fall into heresy? Because they tried to explain the dogma of the Holy Trinity. Indeed, what we have said should be regarded as an introduction to what we shall discuss first next time.

Um... He refers to these heretics. Their error is the same—a common error. Here, then, Holy Scripture gives us the answer. It does not use the plural, “names.” Christ did not say, “You shall baptize them in the names of the Father and of the Son and of the Holy Spirit,” but “in the name.” Why? Because God is one. One. But do we not have three names? The names correspond to the persons. Yet here lies the Mystery: we have three persons, but one essence; God is one. This does not mean, however, that we can find an analogy for the Holy Trinity—whether mechanical, thermal, electrical, chemical, social,

or philosophical. There is no analogy that can approach this Mystery. None. Someone might say, “Look, I have one hand with three fingers extending from it. There you have one essence with three fingers.” No analogy is adequate. None. Orthodox experience and Orthodox theology have rejected every such analogy. There is no adequate one. Even if, for a moment, we offer some comparison as an approximation, simply to help someone understand something, that comparison will always be incomplete and ultimately unsuitable. Therefore, beloved, God is one.

God is one, and we were all baptized into the Holy Trinity, in the name of the Father and of the Son and of the Holy Spirit. And since we are speaking of the Holy Spirit, how can He be something foreign when He is named together with the Father and the Son? How can we exclude Him, when the Lord has spoken so clearly? “Our hope is in the Father and the Son and the Holy Spirit. We do not proclaim three Gods; let the Marcionites be silenced.” Our hope is in the one Father, and in the Son, and in the Holy Spirit.

In three gods? “Not three Gods.” We do not proclaim or preach three gods. Let the Marcionites, who claimed that we worship three gods, be muzzled. “But in the Holy Spirit, through the one Son, we proclaim one God.” In the Holy Spirit and through the Son, we preach one God. I would like to dwell on the first word of this sentence.

Let us end with that word, because unfortunately our time is also ending. “Our hope is in the Father and the Son and the Holy Spirit.” Our hope, he says, rests in the teaching concerning the Father, the Son, and the Holy Spirit. But what hope does he mean?

When we say “hope,” we mean the hope of salvation. But I would like to tell you that “hope” is also one of the names of Christianity. Christianity has various names. One of them, I repeat, is hope: the word and the term “hope.”

The Apostle Peter says in today’s Epistle:

“Always be ready to give a defense to everyone who asks you to give an account of the hope that is in you.” Be ready, he says, to give an answer to everyone who asks you about “the hope that is in you”—that is, about Christianity. So Christianity is called hope; it bears the name “hope” because it is a true hope, a hope that does not put us to shame. As the Apostle Paul says, “Hope does not put us to shame.” Hope does not disappoint us, because this hope has a firm foundation.

And what is its foundation? The Resurrection of Christ. How do we know this? The prophets foretold it. The whole of Holy Scripture is firmly established upon it—the whole of it. And since the whole of Holy Scripture rests upon this foundation, we may truly say that our faith is also our hope. Our hope is the Holy Trinity. By His power we shall be saved, because He—the Holy Trinity, the Father through the Son in the Holy Spirit—has accomplished our salvation. My dear friends, that is all for this evening.

Ευρισκόμεθα εις την δεκάτην έκτην κατήχησιν του Αγίου Κυρίλου, εις την παράγραφον γάμμα, 3. Αναφερόμεθα εις το Πνεύμα το Άγιο. Ήδη ο Άγιος Κύριλος έκανε μία εισαγωγή στο θέμα αυτό, το περί του Αγίου Πνεύματος, και ακόμη συνεχίζει κάπως την εισαγωγή του, για να τονίσει μερικά πράγματα περί του Αγίου Πνεύματος, αφού ξεκαθαρίσει τρόπον τινά το έδαφος από ορισμένες αντιλήψεις, αιρετικές πάντοτε, που αναφέρονται στο Πνεύμα το Άγιο, και λέει: «Τούτο»

εν προφήταις, τούτο και εν αποστόλοις εν τη Καινή Διαθήκη». Διότι λίγο πιο κάτω θα αναφερθεί στην αντίληψη ότι το Πνεύμα το Άγιον δεν είναι εκείνο το ίδιο που υπάρχει στην Παλαιά Διαθήκη με εκείνο που είναι στην Καινή Διαθήκη, αλλά ότι είναι κάτι διαφορετικό, είναι κάτι άλλο, και ότι πρέπει να απορριφθεί εκείνο το Άγιον Πνεύμα, το εντός εισαγωγικών, που δρα και ενεργεί στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι απορρίπτομε την Παλαιά Διαθήκη, απορρίπτομε εκείνο το κάποιο Άγιον Πνεύμα

και δεχόμεθα τώρα ένα άλλο Άγιο Πνεύμα, το οποίο δημιουργεί την Καινή Διαθήκη. Θα πει μάλιστα: «Μισείσθωσαν οι χωρίζειν τολμώντες» κτλ. του Αγίου Πνεύματος· να μισηθούν εκείνοι που τολμούν να χωρίσουν το Πνεύμα το Άγιο. Αλλά πριν όμως το δούμε αυτό, να μείνουμε στην πρώτη πρόταση, που λέγει ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι το ίδιο εκείνο που μίλησε στους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης και στους Αποστόλους της Καινής Διαθήκης. Αυτό είναι πολύ σπουδαίο. Ένα είναι το Πνεύμα το Άγιο· είναι εκείνο το οποίον εμπνέει, φωτίζει τους προφήτες και γράφουν εκείνα τα οποία γράφουν. Προφήται, εν ευρεία εννοία, δεν είναι βέβαια οι γνωστοί, τα γνωστά

προφητικά βιβλία. Εν ευρεία εννοία σημαίνει όλοι εκείνοι που, καθ’ οιονδήποτε τρόπον, έγραψαν κάτι και που ανήκει στον κανόνα της Παλαιάς Διαθήκης. Διότι δεν λογίζεται προφήτης ο Μωυσής, που να ανήκουν τα βιβλία του στα προφητικά βιβλία, αλλά είναι προφήτης όμως. Και μάλιστα είναι κατεξοχήν προφήτης ο Μωυσής, αλλά δεν έχει όμως τον τίτλο του προφήτου, όπως είναι ο Ησαΐας ή όπως είναι ο Ιερεμίας, ο Ιεζεκιήλ κτλ., ή όλα τα άλλα βιβλία της Αγίας Γραφής, τα Βασιλειών, το Ψαλτήρι, οι Ψαλμοί, Παροιμίες. Όλα αυτά δεν στερούνται του προφητικού στοιχείου.

Εκεί αφθονεί το προφητικό στοιχείο. Γι’ αυτό σας είπα, προφήτες δεν θα ονοματίσουμε μόνο εκείνους οι οποίοι έγραψαν τα γνωστά προφητικά βιβλία, αλλά προφήται, εν ευρεία εννοία, είναι όλοι οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης. Και λέγει εδώ ότι το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο το οποίον εφώτισε τους προφήτες· το ίδιο είναι εκείνο το οποίον εφώτισε και τους Αποστόλους, για να γράψουν τώρα τα βιβλία της Καινής Διαθήκης. Συνεπώς, και η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, αφού —προσέξαμε το σημείο— αφού, αφού κινούνται και οι Παλαιοί και οι Καινοί από το Πνεύμα το Άγιο, οι συγγράψαντες,

λοιπόν, είναι θεόπνευστος ολόκληρη η Αγία Γραφή. Και η Παλαιά και η Καινή, θεόπνευστος. Και η Παλαιά και η Καινή. Το βλέπετε καθαρά, καθαρά. Βλέπετε μια πορεία που είχαμε την προπερασμένη Δευτέρα, νομίζω, όπου ανεφέρετο στο θέμα ότι τονίζουμε πολύ την Παλαιά Διαθήκη. Μα δεν μπορούμε να μην την τονίσουμε· και όπως θα δείτε λίγο πιο κάτω, μερικά ακόμη πιο φανερά πράγματα. Δεν μπορούμε! Το Πνεύμα το Άγιο είναι ένα, εκείνο που ενέπνευσε και τους προφήτες, τους συγγραφείς της Παλαιάς, και τους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης. Κι έλεγε παρακάτω ο Άγιος Κύριλος: «Μισείσθωσαν», να μισηθούν, «οι χωρίζειν τολμώντες»,

οι οποίοι τολμούν να χωρίζουν του Αγίου Πνεύματος την ενέργεια και να λένε άλλο εκείνο, άλλο εδώ. Μία είναι η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Το Πνεύμα το Άγιον ενεργεί εξίσου και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. Και έχει το επιχείρημά του ο Άγιος Κύριλλος. Λέγει: «Εις Θεός ο Πατήρ, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης Δεσπότης». Ένας, λέγει, είναι ο Θεός, ο Θεός και Πατήρ, ο Κύριος, ο Δεσπότης, ο Κύριος και της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης.

Πολύ.

Είχα να λέγω πάρα πολλά πάνω σε αυτό το σημείο. Είναι και ακόμη ένας στίχος πιο κάτω, στην τετάρτη παράγραφο, που λέει: «Μηδείς ουν χωριζέτω την Παλαιάν από της Καινής Διαθήκης». Το επαναλαμβάνει ο Άγιος Κύριλλος. Για να σας πω ότι υπήρξε ένα ρεύμα, και αυτό το ρεύμα ανήκε εις τους γνωστικούς της εποχής εκείνης, εννοείται στον χώρο της Καινής Διαθήκης. Πότε; Δηλαδή μετά Χριστόν. Οι οποίοι γνωστικοί εχώριζαν τον Θεό της Παλαιάς από τον Θεό της Καινής Διαθήκης. Αυτή η γνωστική αντίληψη, όπως είναι ο Μαρκίων, όπως είναι ο Βαλεντίνος, όπως είναι τόσοι και τόσοι που είπαν ό,τι είπαν, προσέξτε, ήσαν

χριστιανοί γνωστικίζοντες. Μάλιστα ο Μαρκίων, αν και ήταν ένα πολύ γερό μυαλό, δυστυχώς ήταν, όπως τον απεκάλεσε ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, ο πρωτότοκος του Σατανά. Ναι, αυτό μας διασώζει η παράδοση. Ο πρωτότοκος του Σατανά. Και μάλιστα ήταν υιός επισκόπου, παιδί επισκόπου της Εκκλησίας. Φοβερός· δηλαδή ο σπουδαιότερος από όλους αυτούς τους γνωστικούς ήταν ο Μαρκίων. Πήγε μετά στη Ρώμη, εκεί εδίδαξε κλπ. Αυτή όλη η γνωστική...

Οι γνωστικίζοντες χριστιανοί, που τα ανακάτευαν όλα —προσέξτε— τα ανακάτευαν όλα. Την ερχομένη φορά θα σας διαβάσω κάτι, αποσπάσματα από τα βιβλία των γνωστικών, και θα δείτε αυτό ακριβώς το κλίμα: να τα ανακατεύουν όλα, όλα. Και αν είναι Ιουδαϊκού χαρακτήρος γνωστικισμός, ανακατεύουν Ιουδαϊκά στοιχεία. Εάν είναι φιλοσοφικού χαρακτήρος, ανακατεύουν φιλοσοφικά στοιχεία με ειδωλολατρικά στοιχεία και τα λοιπά. Μάλιστα εδώ, στην Λάρισα ή στην Ελλάδα, δεν είναι τόσο Ιουδαϊκού χαρακτήρος όσο είναι φιλοσοφικού, ειδωλολατρικού χαρακτήρος. Λοιπόν, σήμερα υπάρχουν πάρα πολλοί χριστιανοί μας οι οποίοι νομίζουν

ότι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης είναι Θεός κακός. Αυτό το «Θεός κακός» είναι διδασκαλία των γνωστικών. Επειδή λέγει η Παλαιά Διαθήκη ότι ο Θεός εποίησε τον ουρανό και την γη, δηλαδή «εν αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανόν και την γην» κτλ., και επειδή ο γνωστικισμός είναι δυαρχία, δηλαδή δέχεται δύο αρχές και θεωρεί την ύλη, όπως πίστευαν όλα τα φιλοσοφικά συστήματα, τα προχριστιανικά, και τα ελληνικά και τα μη ελληνικά φιλοσοφικά συστήματα,

έχουμε δυαρχία, ότι η ύλη είναι κάτι το κακό. Γι’ αυτό τον λόγο θεωρούσαν τον θεόν της ύλης, τον δημιουργόν της ύλης, του κόσμου, ως θεόν κακόν. Είναι εκείνο που θα πει ο Απόστολος Παύλος, όχι βεβαίως με διάθεση δυαρχική: «Βλέπω», λέγει, «μέσα στον εαυτό μου, μέσα στην ύπαρξή μου, έναν άλλον άνθρωπο. Βλέπω έτερον νόμον εν τοις μέλεσί μου, αντιστρατευόμενον», λέγει, «τω νόμω του νοός μου». Δηλαδή ένας πόλεμος, μία μάχη, μία μάχη που δεν τελειώνει ποτέ ανάμεσα στην ψυχή μου και στο σώμα μου.

Αυτό όμως ο Απόστολος Παύλος δεν το γράφει με δυαρχική διάθεση, ότι δηλαδή πρόκειται περί δύο αρχών, με φιλοσοφική έννοια, αρχές που παλεύουν, μαλώνουν, χωρίς ποτέ να εξαντλούνται, μέχρις επικρατήσεως της μιας ή της άλλης αρχής εις τον άνθρωπο. Εξού και οι τάσεις μερικών στην αρχαία Ελλάδα να καταστρέψουν το σώμα, την πηγή του κακού, το δημιούργημα του κακού Θεού. Και υπήρχε βέβαια, σε αυτή την τάση, δύο κλάδοι. Ο ένας ήταν να καταστραφεί το σώμα διά της υπερβολικής ασκήσεως.

Ήταν οι στωικοί φιλόσοφοι.

Ο δε άλλος κλάδος, να καταστραφεί το σώμα, πάλι να καταστραφεί το σώμα, διά των ηδονών: υπερβολικό φαΐ, υπερβολική διασκέδαση, που ήσαν οι επικούρειοι. Απόχρωση των επικουρείων με χριστιανικά χρώματα είναι οι Νικολαΐτες, τους οποίους αναφέρει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Σκέφτηκαν οι δεύτεροι, δηλαδή οι επικούρειοι και εν συνεχεία οι Νικολαΐτες, ότι αφού το σώμα είναι κάτι κακό, να το καταστρέψουμε. Αλλά γιατί να το καταστρέψουμε με τρόπο στερητικό και όχι με έναν τρόπο, θα λέγαμε, πλουραλιστικό;

Ηδονές, ας μπορούμε να απολαύσουμε. Γιατί, ας το κάνουμε λοιπόν έτσι, αν το καταστρέψουμε. Δύο θέσεις με κοινή αφετηρία: το σώμα ότι είναι κακό, γιατί είναι ύλη και ανήκει στον Θεό δημιουργό, τον κακό. Ενώ ο Θεός ο Αγαθός, τάχα δήθεν ο Θεός της Καινής Διαθήκης, είναι ο Θεός των πνευμάτων, ο Θεός των ψυχών. Αλλά δεν τα διάβασαν καλά. Διότι η Παλαιά Διαθήκη, όχι σε ένα σημείο, ούτε σε δύο, ούτε σε τρία, σε πάρα πολλά σημεία γράφει περιφραστικά το εξής: «Ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός».

Στις ευχές που λέμε, τις νεκρώσιμες, εδώ τώρα ίσως θα αρχίσετε να καταλαβαίνετε γιατί μερικά πράγματα γράφονται έτσι. Λέμε: «Ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός, ο τον θάνατον καταπατήσας, τον δε διάβολον καταργήσας». Είναι η κυρία ευχή την οποία λέμε στα μνημόσυνα. Προσέξτε, γιατί λέει «ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός»; Θα λέγαμε ότι ο τρόπος αυτός διατυπώσεως είναι ελληνικός. Είναι ελληνικός. Τι θα πει ελληνικός; Ο Εβραίος ποτέ δεν ξεχώρισε το σώμα από την ψυχή. Όταν λέω Εβραίος, εννοώ εβραϊκή φιλολογία. Ο Εβραίος λέγει ότι ο Θεός έκανε τον άνθρωπο.

Όταν λέμε ο Θεός έκανε τον άνθρωπο, έκανε ολόκληρο τον άνθρωπο. Δεν έκαναν δυο θεοί τον άνθρωπο, ο ένας το σώμα του και ο άλλος την ψυχή του. Θυμηθείτε τον Πλάτωνα, παρακαλώ. Πώς θεωρεί το σώμα; Το θεωρεί φυλακή και εγκλωβίζεται η ψυχή, που είναι στον κόσμο των ιδεών, τον κόσμο των πνευμάτων, αμαρτήσασα, όπως λέει ο Ωριγένης· η ψυχή εγκλωβίστηκε μέσα σε ένα σώμα. Ήταν πράγματα αλλότρια. Ο Εβραίος, λοιπόν, βλέπει τον άνθρωπο ολόκληρο, δημιούργημα του ενός και μόνου Θεού. Επειδή όμως υπήρξε αυτή η θέση στις δυαρχίες, η διατύπωση τώρα γίνεται: «Ο Θεός των πνευμάτων και πάσης σαρκός», για να δοθεί τόνος.

Ο ένας και ο ίδιος και ο μόνος Θεός είναι εκείνος ο οποίος δημιουργεί και τον κόσμο των πνευμάτων, την ψυχή μου, τους αγγέλους, και τον κόσμο της ύλης, τα σώματα. Το σώμα, λοιπόν, δεν είναι κακόν. Δεν αντιστρατεύεται το σώμα στο πνεύμα παρά μόνο μετά την πτώση, όχι εν εννοία οντολογική, αλλά εν εννοία ηθική, με την έννοια ότι μετά την πτώση υπήρξε διάλυση στην ανθρώπινη ύπαρξη. Και έτσι, λοιπόν, τώρα αντιστρατεύεται το σώμα στην ψυχή. Είναι αυτό που θα πει ο Χριστός: το...

μεν πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής». Για να το καταλάβετε, πάρετε ένα αυγό. Ξέρετε πώς δοκιμάζουμε —το ξέρετε όλοι σας— αν ένα αυγό είναι βρασμένο ή δεν είναι βρασμένο. Αν το πάρετε... Μερικοί τέντωσαν τον λαιμό τους να δουν πώς το αυγό είναι βρασμένο ή δεν είναι βρασμένο. Συνεπώς, θα είναι μάλλον χρήσιμη η πληροφορία. Όταν πάρουμε ένα αυγό, δεν ξέρουμε αν είναι βρασμένο· να, μας το έστειλαν, το έβρασε η μάνα μας, μας το έστειλε, ποιος ξέρει; Το παίρνουμε και το γυρίζουμε. Αν αυτό γυρίσει σβούρα, γρήγορα, σημαίνει: είναι βρασμένο το αυγό. Αν, με μία στροφή που θα του δώσουμε, κάνει μισή στροφή αυτό και σταματήσει, το αυγό είναι άβραστο. Τι σημαίνει αυτό; Προσέξτε πάντα. Σημαίνει ότι

η ταχύτητα του περιβλήματος είναι διαφορετική. Δεν μετέδωσε την ταχύτητα που πήρε το περίβλημα· από το χέρι μου την πήρε την ταχύτητα, δεν την μετέδωσε εις το περιεχόμενο, που παρουσίασε αδράνεια. Και έτσι το περιεχόμενο σταμάτησε το περίβλημα σε μισή στροφή. Που δείχνει εδώ ότι έχουμε δύο σώματα, δύο υλικά. Όταν το βράσουμε το αυγό, σημαίνει το εξωτερικό με το εσωτερικό γίνεται πλέον μία ύλη συμπαγής. Ενώ, σαν υγρό που είναι, δεν είναι συμπαγές το άβραστο αυγό. Παρουσιάζει το εσωτερικό του τι; Μία αδράνεια. Νομίζω, λοιπόν, είναι πολύ καλό το παράδειγμα του αυγού, να καταλάβουμε ότι το μεν σώμα μας είναι αδρανές. Γιατί; Όχι επειδή είναι ύλη· όφειλε να μην είναι αδρανές. Αλλά επειδή μπήκε η αμαρτία και το κατέστησε αδρανές. Βαριέμαι να πάω στην εκκλησία, βαριέμαι να κάνω τούτο ή εκείνο, να προσευχηθώ, βαριέμαι. Γιατί απάνω στο «βαριέμαι» ο Κύριος το είπε αυτό; Γιατί οι μαθηταί νύσταζαν. Νύσταζαν. Γιατί δεν νύσταζε ο Κύριος; Είχε λιγότερο κόπο ο Κύριος, να μην νυστάξει; Ο Κύριος προσεύχεται. Γι’ αυτό είπε: «Προσεύχεσθε, προσεύχεσθε, για να μην μπείτε σε πειρασμό». Ποιος είναι ο πειρασμός; Ήταν ο πειρασμός, ξέρετε, της απιστίας. Αλλά να μην προχωρήσω πιο πολύ. Το θέμα είναι ότι το πνεύμα είναι πρόθυμον

να ελευθερωθεί, αλλά έρχεται η σάρκα να το εμποδίσει, να το τραβήξει. Πάνω που θα δώσεις μια στροφή στο πνεύμα, να πάρει στροφή, να κινηθεί, έρχεται η σάρκα, παπ, το σταματάει. Όπως σας είπα με το αυγό, ακριβώς. Τι σημαίνει αυτό; Όταν το είπε ο Κύριος, εννοούσε ότι αποτελείται από δύο αρχές ο άνθρωπος; Ο ίδιος είναι ο δημιουργός του ανθρώπου. Ήθελε να δείξει όχι ότι αποτελείται από δύο αρχές, αλλά ότι ο άνθρωπος υπέστη διάλυση. Υπέστη διάλυση, διότι, εφόσον ο Θεός είπε «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν», την καθ’ ομοίωσιν δεν καθορίζει το βιβλίο της Γενέσεως, εάν αυτό το «ποιήσωμεν άνθρωπον».

εικόνα, ότι το κατ' εικόνα είναι στην ψυχή ή είναι στο σώμα, γι' αυτό και μαλώνουνε και πολυλογούν οι θεολόγοι πού είναι το κατ' εικόνα, στην ψυχή ή στο σώμα. Είναι και στα δυο. Μα ο Θεός είναι άνθρωπος; Θα γινόταν άνθρωπος. Όπως λέγουν οι Πατέρες, θα γινόταν άνθρωπος. Και συνεπώς αυτό το κατ' εικόνα ανήκει στον Θεόν Λόγον, ένα μοντέλο, ένα υπόδειγμα δυνάμει του οποίου έγινε ο άνθρωπος. Δηλαδή ο Χριστός είναι το υπόδειγμα δυνάμει του οποίου έγινε ο Αδάμ και όχι ο Χριστός.

δυνάμει του Αδάμου, αλλά ο Αδάμ δυνάμει του Χριστού, έστω κι αν είναι προθύστερο, έστω κι αν ακόμη δεν υπήρχε η ενανθρώπηση. Ώστε ποιος είναι ο άνθρωπος; Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε η ψυχή του ούτε το σώμα του. Ολόκληρος. Γι' αυτό το λόγο έχουμε την Ανάσταση των Νεκρών. Νομίζω ότι πιο βαρύ πυροβολικό αποδείξεως ότι ο άνθρωπος δεν είναι η ψυχή του ούτε το σώμα του, αλλά είναι όλο μαζί, είναι η Ανάσταση των Νεκρών. Αν έπρεπε να ήταν μόνο η ψυχή, τότε σε τι θα χρειαζόταν το σώμα να αναστηθεί; Πέστε μου, σε τι θα χρειαζόταν τώρα;

Οι ψυχές, λέγει, στον Παράδεισο, μας λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, αδημονούν για την ημέρα της Αναστάσεως. Το λέει σαφώς αυτό. Πότε θα εκδικηθείς το αίμα μας που χύθηκε πάνω στη γη; Αυτό θα πει. Πότε θα αναστηθούμε; Πότε θα αναστηθούμε; Πότε θα αναστηθούμε; Και τους υποσχέθηκε: Πάρετε, λέγει, ένα χιτώνα λευκό και από ένα κλαδί φοίνικος, δάφνης, εκεί που είναι σύμβολο νίκης, και περιμένετε. Περιμένετε έως ότου, λέγει, προστεθούν... Λίγο περιμένετε. Ακούστε, λίγο, ακούστε, λίγο περιμένετε. Η ιστορία δεν είναι απέραντη. Λίγο περιμένετε έως ότου προστεθούν και άλλοι αδελφοί σας.

Ο άνθρωπος είναι ολόκληρος, ολόκληρος. Γι' αυτό εις τον Παράδεισον δεν υπάρχει μακαριότης απόλυτος. Λύπη όχι. Η απόλυτος μακαριότης είναι στη Βασιλεία του Θεού, όχι εις τον Παράδεισο. Άρα, λοιπόν, ο Θεός δημιουργός και του σώματος και της ψυχής. Έτσι, ο Θεός είναι ένας, εκείνος που με έκανε ολόκληρο, και όχι ένας Θεός που μου κάνει το σώμα και ένας άλλος Θεός που μου κάνει το πνεύμα. Αυτό που πίστευαν οι γνωστικοί. Προσέξτε, και οι σύγχρονοι γνωστικοί έχουν δυαρχικά στοιχεία άφθονα. Συνεπώς, τι λέει εδώ; Εἷς Θεός ὁ Πατήρ Παλαιάς και Καινής Διαθήκης Δεσπότης. Κάτι να προσθέσω. Σας το έχω πει και άλλες φορές, αλλά δεν πειράζει να τα ακούτε πάντα. Τα τελευταία χρόνια και σε θεολογικούς εγκεφάλους, αλλά και σε αυτά τα... πώς τα λένε αυτά; Τα ΚΥΣ τα λένε; Συμβούλια που αποφασίζουν τα αναλυτικά προγράμματα των σχολείων. Πώς τα λένε; Πώς τα λένε; Εκεί που βγάζουνε τι θα διδαχτούν στα σχολεία. Τι φρούτο είναι αυτό, δεν ξέρω. Εκεί απεφασίστηκε, αποφασίζεται και σκέπτονται να βγάλουν, παρακαλώ, τα θρησκευτικά από τα σχολεία ή τουλάχιστον την Παλαιά Διαθήκη. Δεν είναι καινούριο.

Αν το θέλετε, το 1970 επήρα το βιβλίο της Γενέσεως και είχα πει τότε εις τον Σεβασμιώτατον ότι παίρνω το βιβλίο της Γενέσεως σαν μια αντίδραση, διότι είχε δημοσιευθεί σε ένα άρθρο, επιφυλλίδα, κάπως έτσι, στην «Ελευθερία», την τοπική εφημερίδα, ενός δασκάλου που εστρέφετο γυμνή κεφαλή εναντίον της Παλαιάς Διαθήκης: να βγει, λέει, η Παλαιά Διαθήκη από τα σχολεία, και ότι είναι ένας κατασκευασμένος Θεός εκδικητικός και ό,τι άλλο, και να διδάξουμε μόνο την Καινή Διαθήκη, που παρουσιάζει ένα Θεό αγαθό κλπ.

Δεν είναι εκεί το θέμα. Αυτό είναι η πρόφαση. Είτε την υπηρετούν εν επιγνώσει είτε ανεπιγνώστως. Τι λέει εδώ; «Εἷς Θεός ὁ Πατήρ Παλαιάς και Καινής Διαθήκης Δεσπότης». Όταν θα βγάλουμε την Παλαιά Διαθήκη, θα μας το πει πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος, τότε δεν είναι δύσκολο να πετάξουμε και την Καινή Διαθήκη. Γιατί, απλούστατα, η Καινή Διαθήκη δεν κατανοείται χωρίς την Παλαιά Διαθήκη. Άρα, υπάρχει σχέδιο που έρχεται να καταστρέψει τον Χριστιανισμό. Το βλέπει κανείς πολύ, πολύ, πολύ καθαρά.

Για να μην νομιστεί ότι το θέμα είναι καινούριο, ούτε του 1970 που σας είπα. Αυτά τότε γίνονταν και τελεσιουργούντο για την παιδεία μας. Είδατε πόσο παλιό είναι; Τέταρτος αιών. Είναι και πολύ πιο μπροστά. Είναι πολύ πιο μπροστά και από τον Άγιο Κύριλλο. Λοιπόν, ώστε ας τα λάβουμε αυτά υπόψη. Επιμένω πάρα πολύ σε αυτά, γι' αυτό κάνω όσο μπορώ και όσο μου είναι τούτο δυνατόν ανάλυση, να καταλάβουμε ότι όχι δεν βρίσκονται εν δικαίω, αλλά ότι είναι εχθροί της Εκκλησίας και της Πίστεως εκείνοι οι οποίοι έτσι σκέπτονται και έτσι ενεργούν. Λοιπόν, ένας είναι ο Θεός και Πατήρ και της Καινής και της Παλαιάς Διαθήκης και εἷς Κύριος Ιησούς Χριστός.

Λέει: «Ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, ὁ ἐν Παλαιᾷ προφητευθείς και ἐν Καινῇ παραγενόμενος». Παραγίγνομαι θα πει έρχομαι. Είναι εκείνος ο οποίος προφητεύθηκε, ένας που προφητεύθηκε στην Παλαιά και ήρθε στην Καινή. Να το. Αυτό. Εάν βγάλω την Παλαιά Διαθήκη, σας ερωτώ, δηλαδή δεν έχω και την προφητεία, τότε ποιος είναι αυτός που ήρθε; Να σας πω ποιος είναι αυτός που ήρθε. Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε. Τι από Παρθένο; Τι, πού το ξέρω εγώ; Ένα και εβδομήντα πέντε ύψος, και βάλε, τόσο. Έδειξε μια ωραία ψυχή και αυτό είναι όλο κι όλο.

Είναι ο Ιησούς Χριστός; Σοβαρά; Μα αυτό δεν λέμε; Και αυτό δεν λένε και οι μύστες και της Θεοσοφίας και του Μασονισμού και του Γνωστικισμού; Αλλά γιατί να πάμε σε αυτούς; Δεν το λένε και οι χριστιανοί μας αυτό; Γιατί; Γιατί βγάλαμε την Παλαιά Διαθήκη. Διότι η Παλαιά Διαθήκη θα μας πει ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Και «Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει», αυτό μου το λέει η Παλαιά Διαθήκη. Έτσι θα πιστέψω την Καινή επειδή έχω την Παλαιά, και η ταυτότητα του Ιησού Χριστού είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Τώρα το καταλάβατε το γιατί πρέπει να στέκεται η Παλαιά για να σταθεί η Καινή Διαθήκη.

«Πνεῦμα Ἅγιον, διὰ προφητῶν μὲν περὶ τοῦ Χριστοῦ κηρύξαν, ἐλθόντος δὲ τοῦ Χριστοῦ καταβὰν και ἐπιδείξαν αὐτόν». Ένας ο Πατήρ Καινής και Παλαιάς Διαθήκης, ένας ο Υιός που προφητεύτηκε στην Παλαιά, ήρθε στην Καινή, και ένα το Πνεύμα το Άγιον, εκείνο το οποίον μίλησε για το Χριστό, «κηρύξαν», λέει, περί του Χριστού, διά προφητών. Ποιος μίλησε, λοιπόν, για το Χριστό στους προφήτες; Το Πνεύμα το Άγιο. Το Πνεύμα το Άγιον. Γι' αυτό σας είπα ότι είναι τα βιβλία θεόπνευστα.

Δηλαδή αλάθητα, δεν έχουν λάθος. «Ἐλθόντος δὲ τοῦ Χριστοῦ», όταν δε ήρθε ο Χριστός, αφού το Πνεύμα το Άγιον μίλησε για τον Χριστό, όταν ήρθε ο Χριστός, τότε, λέγει, το Πνεύμα το Άγιον κατέβηκε και τον επέδειξε. Είναι αυτός. Είναι προφανώς εδώ υπαινιγμός των Θεοφανίων, της Βαπτίσεως, που το Πνεύμα το Άγιον κατέρχεται και δείχνει ποιος είναι ο Μεσσίας, ο Υιός. Διότι ο Ευαγγελιστής, συγγνώμη, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος είπε: «Και εγώ δεν τον εγνώριζα», δηλαδή ποιος είναι ο Μεσσίας, «αλλά εκείνος που με έστειλε να βαπτίζω μού είπε».

«Θα δεις το Πνεύμα το Άγιο ως περιστεράν να κατέρχεται επάνω σε εκείνον τον οποίον εσύ θα βαπτίσεις. Αυτός είναι για τον οποίον σου έχω πει», δηλαδή ο Μεσσίας. Ώστε το Πνεύμα το Άγιο μιλάει διά των προφητών για τον Χριστό και στην Καινή Διαθήκη κατεβαίνει και επιδεικνύει, δείχνει ως δάκτυλος του Πατρός —και δάκτυλος λέγεται το Πνεύμα το Άγιο—, ως δάκτυλος του Πατρός δείχνει ποιος είναι ο Υιός. Και ερχόμεθα τώρα στην τετάρτη παράγραφο, Δέλτα. «Μηδείς οὖν χωριζέτω τὴν Παλαιὰν ἀπὸ τῆς Καινῆς Διαθήκης».

Λοιπόν, το «οὖν» συμπερασματικόν σε σχέση με εκείνα που μας είπε πιο πάνω. Ώστε, λοιπόν, αφού έτσι είναι τα πράγματα, κανείς να μην χωρίζει την Παλαιά από την Καινή Διαθήκη. Ρητώς, σαφώς και κατηγορηματικώς. Δεν υπάρχει ούτε μία αντίρρηση. Η πράξη της Εκκλησίας μας δέχεται Παλαιά και Καινή Διαθήκη ως Αγία Γραφή, που ο Θεός μίλησε και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. Κάποιος μπορεί να πει: «Μα δεν καταργήθηκαν κάποια πράγματα;» Δεν καταργήθηκε η Παλαιά Διαθήκη. Η Παλαιά Διαθήκη ως διαθήκη, προσέξτε, ο τίτλος «Παλαιά Διαθήκη» είναι ειδικός.

Ο ειδικός τίτλος τοποθετήθηκε πάνω στα 49 βιβλία που είναι προ Χριστού γραμμένα και πήραν όλα τον γενικό τίτλο «Παλαιά Διαθήκη». Αλλά όταν λέμε διαθήκη, εννοούμε κυρίως τη συμφωνία που ο Θεός κάνει με το λαό Του, τον Ισραήλ, και η συμφωνία αυτή ήτο συμφωνία νόμου και αίματος. Δηλαδή ο νόμος ο ηθικός, οι Δέκα Εντολές, ο νόμος ο τελετουργικός, που είναι η συμφωνία αίματος. Και αυτή η συμφωνία του αίματος στον τελετουργικό νόμο, στον τελετουργικό νόμο, όχι στον ηθικό, τι είναι; Είναι αυτό:

Ο Θεός ήθελε να δημιουργείται το αντίτυπον έως ότου έλθει το πρωτότυπον. Και το πρωτότυπον είναι ο Αμνός του Θεού. Να ένα όνομα του Ιησού Χριστού, ο Αμνός του Θεού. Τι εθυσιάζοντο μεταξύ άλλων ζώων; Και οι αμνοί, και μάλιστα κατεξοχήν οι αμνοί, τα πρόβατα. Αλλά όλα αυτά είναι τα αντίτυπα του πρωτοτύπου. Και όταν τη Μεγάλη Παρασκευή, που εσταυρώθη ο Κύριος, αγαπητοί μου, ο Κύριος εσταυρώθη κάπου μεσημέρι και ξεψύχησε επί του σταυρού την ενάτην ώρα, δηλαδή κάπου στις τρεις το μεσημέρι, το απόγευμα. Έπρεπε το απόγευμα όλοι οι Εβραίοι πήγαιναν τα πρόβατά τους, τα ζώα τους γενικά, ας πούμε τα πρόβατα, έπρεπε να πάνε εις το ναόν, εκεί να σφαγούν από τους ιερείς και να τα πάρουν πίσω στο σπίτι τους διά το πασχαλινό τους δείπνο. Ενώ τα πρόβατα αυτά, τα ζώα, έπρεπε να σφαγούν έως πριν τη δύση του ηλίου. Έτσι. Πού να το καταλάβανε αυτό οι Εβραίοι; Μπορούσαν όμως να το καταλάβουν αργότερα και να πιστεύσουν ότι από τη στιγμή που το πρωτότυπο, ο Αμνός του Θεού, πέθαινε θυσιαζόμενος επάνω εις τον σταυρόν, εκεί δε αι σφαγές των αντιτύπων

έχασαν πλέον το κύρος τους ως τελετουργικός νόμος, ως θυσία. Διότι ο Θεός το παρήγγειλε αυτό. Πού το παρήγγειλε; Το παρήγγειλε προ του νόμου του Σινά, όταν είπε εις τους Εβραίους, προκειμένου να βγουν από την Αίγυπτον, ότι έπρεπε να σφάξουν καθ' οικογένεια αρνί, του οποίου το αίμα θα έπρεπε να χρίσουν στο ανώφλιο της πόρτας, διά να μην περάσει ο ολοθρευτής άγγελος για τη δεκάτη πληγή, που θα εθανατώνοντο τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων, και έπρεπε να φάνε το αρνί αυτό βιαστικά. Ξέρετε ότι το ψητό γίνεται γρήγορα, ενώ το βραστό αργεί.

Λέει ο Θεός: «Δεν θα το φάτε βραστό, αλλά ψητό». Ας πούμε, δεν έχουμε χρόνο, έχουμε τέταρτο, κόβουμε ένα κομμάτι κρέας, το πετάμε πάνω στη σόμπα, την πλάκα, αμέσως ψήνεται αυτό. Μπριζόλα, αμέσως ψήνεται. Είναι το λεγόμενο της ώρας. Θα φάτε πικρά χόρτα, θα κρατάτε τα παπούτσια σας στα χέρια σας. Είναι αυτό που ακόμα συναντούμε σε κάποια χωριά καμιά φορά. Εκεί οι γυναίκες, άμα θέλουν να τρέξουν γρήγορα, βγάζουν τα παπούτσια για να μπορούν να τρέξουν γρήγορα. Και θα φύγετε ζωσμένοι, για να ανεβάσετε το ζωστικό σας, το χιτώνα σας, επάνω, για να μην σας εμποδίζει στο περπάτημα. Από τότε δόθηκε η εντολή και θα πει κατόπιν ο Θεός στον Μωυσέα, θα πει στο λαό, θα το κάνουν πάντοτε.

Πάσχα. Πάσχα θα πει διάβασις, διάβαση από την Ερυθρά Θάλασσα. Πάσχα, διάβασις, εις αιώνιον μνημόσυνον, έως ότου έλθει το Αρνί, το πρωτότυπον. Διότι δυνάμει αυτού του σφαγέντος αρνιού και του αίματός του, μάλιστα, δεν ήλθε ο ολοθρευτής άγγελος να θανατώσει τα πρωτότοκα των Εβραίων. Δυνάμει αυτού του σφαγέντος αρνιού επέρασαν την Ερυθράν Θάλασσαν και πνίγησαν οι Αιγύπτιοι και εσώθησαν οι Εβραίοι, ώστε να έρθει το πρωτότυπο, ο Χριστός, να μας περάσει από τη χώρα της σκιάς και του θανάτου στη χώρα της ζωής και της αθανασίας.

Το αίμα το δικό του. Ώστε, λοιπόν, αγαπητοί, βλέπει κανείς εδώ ότι ο νόμος ο τελετουργικός, δηλαδή ποιο; Οι θυσίες των προβάτων, των ζώων, κατηργήθησαν. Αυτό είναι η διαθήκη η παλαιά, διαθήκη αίματος. Η Καινή Διαθήκη είναι διαθήκη αίματος, όχι αντιτύπων αλλά του πρωτοτύπου. Γι' αυτό λένε οι κανόνες της Εκκλησίας μας ότι ρητώς απαγορεύεται θυσία ζώου. Ρητώς απαγορεύεται. Όπως και θυσία καρπών. Γιατί ξέρετε ότι οι Εβραίοι θυσίαζαν και τους καρπούς, ή ξηρούς ή φρέσκους.

και τα λοιπά. Και τι λέγει ο Θεός; Συγγνώμη, οι κανόνες. Ότι επί της Αγίας Τραπέζης δεν θα βάλεις σταφύλια, δεν θα βάλεις σιτάρι, παρά μόνο εκείνο που θα γίνει σώμα και αίμα Χριστού. Τίποτα άλλο. Αυτός ο νόμος κατηργήθη. Πού είναι εκείνοι που λένε: «Μα κατηργήθη η Παλαιά Διαθήκη»; Δηλαδή, μα Παλαιά Διαθήκη είναι και οι Δέκα Εντολές, οι οποίες τελειοποιούνται από τον Κύριον στην Καινή Διαθήκη. Μα Παλαιά Διαθήκη είναι και οι προφήτες που μιλούν για τον Χριστό. Καταργήθηκαν αυτά; Και να μην μελετούμε την Παλαιά Διαθήκη επειδή κατηργήθη ο τελετουργικός νόμος; Και ποιος σας είπε ότι η Εκκλησία μας δεν εδανείσθη από την παλαιά λατρεία σχήματα;

Σχήματα λειτουργικά και τελετουργικά, επαναλαμβάνω, σχήματα. Και έτσι έχουμε την Αγία Τράπεζα, έχουμε το σχέδιο του ναού, έχουμε τόσα... Μην κοιτάτε τους ρυθμούς, είναι κάτι μεταγενέστερο. Δεν έχει σημασία ο ρυθμός. Όλα αυτά είναι παρμένα στη λειτουργική ζωή, όχι μόνο στις κινήσεις αλλά και στην υμνολογία μας.

Είναι από την Παλαιά Διαθήκη, είναι δανεισμένα από εκεί. Γι' αυτό και έχουμε το Ψαλτήρι. Το Ψαλτήρι είναι διάχυτο μέσα στην χριστιανική λατρεία. Μπορούμε, λοιπόν, να βγάλουμε την Παλαιά Διαθήκη; Μπορούμε να βγάλουμε την Παλαιά Διαθήκη; Είναι δυνατόν ποτέ; Είναι σαν να λέω να βγάλω το δέρμα μου χωρίς όμως εγώ να πάθω τίποτα. Μα το δέρμα μου είναι η ύπαρξή μου. Άμα βγάλω την Παλαιά Διαθήκη, θα κατακρεουργήσω θα γδάρω την Καινή Διαθήκη. Η Καινή Διαθήκη ντύνεται από την Παλαιά Διαθήκη. Σας είπα τι κατηργήθη: η διαθήκη του αίματος των ζώων. Γι' αυτό λέει στην προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος: «Είναι αδύνατο το αίμα ταύρων και τράγων», το λέει στους Εβραίους, «να σώσουν τον άνθρωπο». Είναι αδύνατο. Λοιπόν, παρακαλώ, όλα αυτά βλέπετε πόσο επιμένω, ε; Γιατί προσβάλλεται η Παλαιά Διαθήκη, δηλαδή προσβάλλεται ο Χριστιανισμός. Γι' αυτό επιμένω τόσο πολύ να γίνουν λιανά λιανά, σαφή σαφή, ώστε να μην πέφτουμε σε αυτή τη βλασφημία, να μιλάμε περιφρονητικά για την Παλαιά Διαθήκη. Μάλιστα είναι πολύ...

Ξέρω πού είναι, σε μια παρακάτω κατήχηση, αν είναι στη δεκάτη έκτη, αν είναι στη δεκάτη εβδόμη, δεν θυμάμαι. Λέει το εξής ο Άγιος Κύριλλος: «Θα σου πει», λέγει, «ο γνωστικός, ο αιρετικός, θα έρθει να σου πει: Μα δεν λέει η Παλαιά Διαθήκη ότι ο Θεός είναι πῦρ καταναλίσκον; Πῦρ καταναλίσκον. Ενώ ο Ιησούς Χριστός είναι ο πράος, ο ήρεμος, δεν είναι φωτιά που καίει». Και ποιος σου είπε ότι ο Χριστός δεν είναι πῦρ καταναλίσκον; Δεν είπε: «Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, και τί θέλω εἰ ἤδη ἀνήφθη»; Και τι παραπάνω θέλω αν άναψε φωτιά; Κι ύστερα, ποιος σας είπε ότι ο Χριστός δεν μίλησε για το αιώνιον πῦρ;

Το οποίον αιώνιον πῦρ από πού πηγάζει; Το λέει στην Καινή Διαθήκη: εκ του θρόνου του Χριστού. Εκ του θρόνου του Χριστού. Όπως το προφητεύει ο Δανιήλ, που λέει: «Ποταμός πυρός εἷλκεν», και είναι το πῦρ της κολάσεως. Είναι, λοιπόν, ο ίδιος ο Θεός, ο πῦρ καταναλίσκων, και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. «Μα είναι Θεός ζηλωτής», που θα πει ζηλιάρης. Και ποιος σας είπε ότι ο Χριστός δεν είναι ζηλωτής, Θεός ζηλωτής; Γιατί; Βέβαια, δεν θέλει ουδεμίαν άλλη λατρεία έξω από το πρόσωπό του. Μόνο το πρόσωπό του θα λατρεύσεις, κανέναν άλλον.

Αυτό ισχύει μόνο στην Παλαιά; Δεν ισχύει στην Καινή Διαθήκη; Ο ένας και ο ίδιος και ο αναλλοίωτος Θεός Καινής και Παλαιάς Διαθήκης. «Μηδείς λεγέτω ότι άλλο το Πνεύμα το μετά Πατρός και Υιού τετιμημένο», συγγνώμη, «μηδείς λεγέτω ότι άλλο το Πνεύμα εκεί και άλλο ώδε». Κανείς να μην λέει ότι άλλο είναι το Πνεύμα εκεί, στην Παλαιά, άλλο είναι εδώ, επειδή προσκρούει αυτό τω Αγίω Πνεύματι.

Επειδή έρχεται σε πρόσκρουση, σε αντίθεση, εις αυτό το Άγιον Πνεύμα, το μετά Πατρός και Υιού τετιμημένο και εν τω καιρώ του Αγίου Βαπτίσματος εν τη Αγία Τριάδι συμπεριλαμβανόμενο. Διότι αυτό το Πνεύμα το Άγιον είναι εκείνο που μαζί με τον Πατέρα και μαζί με τον Υιόν τιμάται. Και τον καιρό του βαπτίσματος, όταν θα βαπτιστείτε, λέει στους φωτιζομένους του ο Άγιος Κύριλλος, τότε, λέει, θα βαπτιστείτε εις το όνομα του Αγίου Τριαδικού Θεού, οπότε εκεί συμπεριλαμβάνεται το Πνεύμα το Άγιον. Δεν είναι άλλο. Είναι το ίδιο, το εκεί και το εδώ.

Ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ Μονογενὴς Υἱὸς τοῖς Ἀποστόλοις εἴρηκε σαφῶς. Τι είπε ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, με σαφήνεια; «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Ομότιμον με τον Πατέρα το Πνεύμα το Άγιο και με τον Υιόν. Δεν είναι τρία τα ονόματα, είναι ένα το όνομα, διότι έχουμε ένα Θεό. Η ουσία του Θεού είναι μία και το όνομα είναι ένα. Τα πρόσωπα είναι τρία. Αυτό το μυστήριο το ακατανόητον έλεγαν τότε.

Άραβες που ήθελαν να προσβάλλουν το δόγμα της Αγίας Τριάδος, ως Ισλάμ, ως Μωαμεθανοί, και είχαν βρει οι Άραβες διανοούμενοι, είχαν βρει τον Αριστοτέλη. Εδώ τώρα το περίεργο, μερικά παράξενα της ιστορίας. Ξέρετε ότι ο Αριστοτέλης βγήκε στην επιφάνεια από τους Άραβες; Περίεργο αυτό. Ναι, έβγαλαν τον Αριστοτέλη από την αφάνεια, τον μελέτησαν και, όπως όχι μόνο ο Αριστοτέλης αλλά όλοι οι φιλόσοφοι και ο Πλάτων έλεγαν, μια ουσία, ένα αντικείμενο ή ένα πρόσωπο.

Πρόσωπον. Σε κάθε πρόσωπο αντιστοιχεί μία ουσία και σε κάθε αντικείμενον αντιστοιχεί μία ουσία. Συνεπώς, εάν μας λέτε, έλεγαν προς τους Χριστιανούς, εάν μας λέτε ότι έχετε τρία ονόματα, τον Πατέρα, τον Υιόν και το Άγιο Πνεύμα, και μας λέτε ότι έχετε μία ουσία, σας λέμε ότι δεν είναι δυνατόν, διότι πρέπει να έχουμε τρεις ουσίες. Και όταν μιλάμε για τρεις ουσίες, τότε έχουμε τρεις θεούς, όπως θα πει λίγο πιο κάτω για τον Μαρκίωνα, φαίνεται κάπου εκεί, λέγει, Μαρκίων, είναι στην εβδόμη παράγραφο: «Πρῶτος γὰρ Μαρκίων ὁ ἀθεώτατος», ο αθεότατος, ο πρώτος «τρεῖς θεοὺς ὑπενόησε», που είπε ότι είναι τρεις οι θεοί.

Το είπανε κατόπιν οι Άραβες, με βάση και θεμέλιο τον Αριστοτέλη, ότι σε κάθε πρόσωπο ή αντικείμενο αντιστοιχεί μία ουσία. Άρα, λοιπόν, έχουμε τρεις θεούς, τρία ονόματα, τρία πρόσωπα, τρεις θεούς. Ο Θωμάς ο Ακινάτης στη Δύση, θεολόγος και φιλόσοφος. Αυτό τώρα το παράξενο και το μπέρδεμα. Βέβαια και οι Πατέρες της Εκκλησίας μας είχαν υπόψη τους τη φιλοσοφία, αλλά τη χρησιμοποίησαν ακίνδυνα. Εκεί που ήξεραν ότι είναι το μυστήριο, είναι το μυστήριο και δεν μπορεί να μπαίνει η φιλοσοφία, δηλαδή ο ανθρώπινος λόγος. Και τότε, όπως ομοίως χρησιμοποίησαν οι Πατέρες ορολογίαν φιλοσοφικήν,

δεν πείραζε τίποτα από την ουσία του Χριστιανισμού, από αυτό που λέμε Αποκάλυψη. Ο Θωμάς ο Ακινάτης, για να προσβάλει τους Άραβες, έφτιαξε ολόκληρο σύστημα πάλι με τον Αριστοτέλη, για να τους πολεμήσει με τον Αριστοτέλη, τους Άραβες, και τότε κατήντησε, όπως ξέρετε, η Δύση να στηρίζεται πάνω στον Θωμά τον Ακινάτη. Δηλαδή θεωρείται πατήρ, θεμέλιον, πατήρ, θεμέλιον της λατινικής θεολογίας. Και τότε έπεσε στο εξής λάθος, ότι προσπάθησε με τη λογική, δηλαδή με τη φιλοσοφία, δηλαδή με τον Αριστοτέλη, να αποδείξει ότι δεν έχουμε τρεις Θεούς αλλά έχουμε έναν. Οι Πατέρες της Ανατολής δεν το έπιασαν το θέμα, παρά μόνο είπαν: «Είναι μυστήριον, το οποίον ή δέχεσαι ή απορρίπτεις». Τελείωσε. Τα μυστήρια δεν μπαίνουν στον χώρο της φιλοσοφίας. Ας το ακούσουν εκείνοι οι οποίοι θα ήθελαν να φιλοσοφούν και να ερευνούν τα μυστήρια της Εκκλησίας με τη φιλοσοφική οδό. Σωστό, δεν είναι σωστό; Θα πέσουν στην αίρεση, όπως έπεσαν όλοι εκείνοι, ο Σαβέλλιος — θα μας τους πει πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος, θα μας τους πει — γιατί όλοι πέσαν στην αίρεση; Επειδή προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το δόγμα της Αγίας Τριάδος. Και μάλιστα δέον να θεωρηθούν αυτά μια εισαγωγή για εκείνα που θα πούμε την επόμενη φορά πρώτα.

Εεεε... Αναφέρεται σε αυτούς τους αιρετικούς. Είναι κοινό το λάθος. Κοινό το λάθος. Συνεπώς, εδώ η Αγία Γραφή μάς απαντάει. Δεν λέει ονόματα. Δεν είπε ο Χριστός «και θα βαπτίσετε αυτούς εις τα ονόματα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»· «εις το όνομα». Γιατί είναι ένας ο Θεός. Ένας. Αλλά δεν έχουμε τρία ονόματα; Τα ονόματα αντιστοιχούν στα πρόσωπα. Αλλά εν τη αυτή περιπτώσει εδώ είναι το μυστήριο. Έχουμε τρία πρόσωπα. Έχουμε όμως μία την ουσία, ένας είναι ο Θεός. Χωρίς αυτό όμως να σημαίνει — γιατί δεν υπάρχει για την Αγία Τριάδα κανένα παράδειγμα, ούτε μηχανικών, ούτε θερμικών, ούτε ηλεκτρικών, ούτε χημικών, ούτε κοινωνικών,

φιλοσοφικών. Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα που θα μπορούσε να προσεγγίσει αυτό το μυστήριο. Κανένα παράδειγμα. Διότι θα λέει κανείς: «Να, έχω, ας πούμε, ένα χέρι και βγάζει τρία δάχτυλα. Να, λοιπόν, μια ουσία με τρία δάχτυλα». Κανένα παράδειγμα. Κανένα. Όλα απορρίπτονται. Η ορθόδοξη εμπειρία, η ορθόδοξη θεολογία έχει απορρίψει παν παράδειγμα. Δεν υπάρχει. Κι αν για μια στιγμή πούμε κάτι έτσι, να κάνουμε μια προσέγγιση, πάντοτε όμως, έτσι να καταλάβει κάποιος κάτι, πάντοτε όμως το παράδειγμα θα είναι ελλιπές και στο τέλος αδόκιμον. Ώστε, αγαπητοί, ο Θεός είναι ένας.

Ο Θεός είναι ένας και εβαπτιστήκαμε όλοι εις τον Άγιο Τριαδικό Θεόν, εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Και επειδή ο λόγος περί του Αγίου Πνεύματος, αφού αναφέρεται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιόν, πώς είναι κάτι αλλότριο; Πώς μπορούμε να το βγάλουμε έξω, αφού ο Κύριος σαφώς είρηκεν, έχει πει αυτό που είπε; «Ἡ ἐλπὶς ἡμῶν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα· οὐ τρεῖς Θεοὺς καταγγέλλομεν· φιμούσθωσαν γὰρ Μαρκιωνισταί». Η ελπίδα μας είναι σε έναν Πατέρα και στον Υιόν και στο Πνεύμα το Άγιο.

Σε τρεις θεούς; «Οὐ τρεῖς Θεοὺς». Δεν καταγγέλλομεν, δεν κηρύσσομεν τρεις θεούς. Ας βάλουν φίμωτρο οι Μαρκιωνιστές που έλεγαν ότι εμείς λατρεύουμε τρεις θεούς. «Ἀλλὰ ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι δι’ ἑνὸς Υἱοῦ ἕνα Θεὸν καταγγέλλομεν». Αλλά με το Άγιο Πνεύμα, διά του Υιού, έναν Θεόν κηρύσσομεν. Θα ήθελα να μείνω στην πρώτη λέξη της προτάσεως.

Με αυτή να τελειώσουμε, διότι δυστυχώς τελειώνει και ο χρόνος. «Ἡ ἐλπὶς ἡμῶν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Ἅγιον Πνεῦμα». Η ελπίδα μας, λέγει, είναι εις τη διδασκαλία περί Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος. Ποια ελπίδα;

Λέμε ελπίδα, εννοούμε την ελπίδα της σωτηρίας. Αλλά θα ήθελα να σας έλεγα ότι ένα από τα ονόματα του Χριστιανισμού είναι και αυτό: ελπίδα. Ο Χριστιανισμός έχει διάφορα ονόματα. Ένα, λοιπόν, ξαναλέγω, είναι η ελπίδα. Η λέξη, ο όρος, ελπίδα.

Ανάστατος Πέτρος, σήμερα το επιστολή.

«Ἕτοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος». Να είστε έτοιμοι, λέγει, να δώσετε απολογίαν στον καθένα που σας το ζητά, «περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος», δηλαδή περί του Χριστιανισμού. Ώστε ο Χριστιανισμός λέγεται ελπίδα και έχει το όνομα ελπίδα, γιατί είναι πραγματική ελπίδα. Ελπίδα η οποία δεν καταισχύνει. Όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, «ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει». Δεν ντροπιάζει η ελπίδα. Γιατί αυτή η ελπίδα έχει θεμέλια.

Ποια είναι τα θεμέλιά της; Η Ανάσταση του Χριστού. Πού το ξέρουμε; Το είπαν οι προφήτες. Ολόκληρη η Γραφή είναι θεμελιωμένη. Ολόκληρη. Και αφού ολόκληρη η Γραφή είναι θεμελιωμένη, τότε πραγματικά θα λέγαμε ότι η πίστη μας είναι και η ελπίδα μας. Η ελπίδα μας, ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Δυνάμει Αυτού θα σωθούμε, γιατί Εκείνος, ο Άγιος Τριαδικός Θεός, ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, εργάστηκε τη σωτηρία μας. Αγαπητοί μου, αυτά για απόψε.