Catecheses of St Cyril 123 | 01-02-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the sixteenth Catechetical Lecture. This is our second talk on this lecture, and we are in the second paragraph, which we had already begun. The subject is the Holy Spirit. Saint Cyril continues: “Let us, then, say concerning the Holy Spirit only what has been written.” So let us speak about the Holy Spirit, but only of those things that are written.

There is a subtle point here to which we must pay attention. This applies not only to the Holy Spirit, but also to every other subject—to Jesus Christ, to the Holy Trinity, and to all matters concerning our salvation. We cannot draw upon things that are not written in Holy Scripture. And what do we mean by Holy Scripture? Both the New Testament and the Old Testament, for Holy Scripture is one, comprising the New and Old Testaments. We cannot, then, draw upon things that are not written, because if we use unwritten things, we do not obtain

confirmation of a truth, but only conjecture about it. And certainly, in theology, we cannot rely on conjecture; we must always use what is authentic and true, because conjecture does not lead to salvation. At the same time, we must not turn what we take from Scripture into conjecture either. It is not only unwritten things about which we must not speculate; neither should we speculate about what is written. You may ask, “Can something that is written become a matter of conjecture?” Certainly it can. But that has nothing to do with what I mean when I speak of theological reflection upon something written.

I theologize, because to theologize means to work with material that has already been given. I could not speak of theology unless I were examining what has been handed down and deposited—that is, what has been written. Only that which has been deposited. Now, regarding something not explicitly set down, I may reverently examine it and draw out certain implications. This is not called conjecture; I am still theologizing. Theology, then, does not merely interpret something briefly. It may also unfold and extend it, always within the limits and measure of Scripture. For concerning that same passage, I may find a wealth of further information—one or more additional teachings—in other parts of Holy Scripture. On the basis of Holy Scripture, therefore, I will theologize about that passage of Holy Scripture. You see, then, that to theologize and develop a point does not mean to speculate. Conjecture is usually found among heretics, or among those who prefer to remain with their own opinion rather than with what has been deposited within the Church.

There are also points called theologoumena. It is one thing to theologize and produce what we might call a fruit of theology, and another for something to be a theologoumenon. A theologoumenon is something we discuss because Scripture does not give us enough evidence to say more. We may say something about it, but always reverently and without any intention of departing from the faith. This is called a theologoumenon: something open to reverent discussion. But we can never base a dogma on a theologoumenon. Dogmas must be founded upon Holy Scripture as it is theologically interpreted. Thank you.

Consider the dogmas. Not one dogma lies outside Holy Scripture. You should know this, because some people say, “Ah, I read...” The Protestant world says, “I read Holy Scripture, and I have no need of the dogmas of the Church, the Fathers, or Tradition.” Here lies the first great error—the monumental error—of the Protestant world. Why? Because in rejecting the authority of the Church and the Fathers—and pay attention to this point; pay very close attention—the Protestant world turns itself into the authority. And when it tells you,

“Take Scripture into your own hands. You do not need to rely upon what the Fathers have interpreted within the Church, because we do not accept the authority of the Fathers. Whatever you understand when you read it—that is the truth.” Thus, the attempt to escape the authority of the Fathers turned the readers and students of Holy Scripture into what? Into little authorities of their own. Do you understand what I am saying? But when every believer becomes an authority, tell me: how many authorities do we then have? And if we have a multitude of authorities, where is authority itself? Authority is destroyed. Nothing remains.

This is why the Protestant world has hundreds of confessions: everyone interprets as he sees fit. And consider, beloved, some of the tragic ironies of history. The word “Protestant” means one who protests. The Protestant world protested against the Pope, who said, “I am the authority.” In this, their protest was justified. The Pope cannot be the authority. In our Church, no single person is the authority. First comes God. We shall see this next Sunday, where it says that Peter and John were sent. Who sent Peter and John to Samaria

to examine Philip’s work? Who sent them? Peter is regarded as the foremost of the Apostles. Who, then, sent Peter? If Peter were the supreme authority, could he himself be sent? Do you see? Who sent him? The body of the Apostles, the body of the Church. There is the authority. It rests neither in Peter alone nor in Paul alone, but in Peter, Paul, Matthew, Luke, and all the others together as one body. Authority, then, does not reside in one person. Authority resides in one person only: Jesus Christ. The Church possesses that authority. And the tragedy of history is that the Protestants, in seeking to reject the authority of the Pope—and they were right to protest against it—became little popes themselves.

They shattered the papal authority into millions of pieces, and every Protestant became a little pope. This, we might say, is the tragedy of Protestantism. That is why they also interpret Holy Scripture incorrectly. They do not possess the authority. They do not. Yet they always appeal to the authority of Scripture. But Scripture requires interpretation, and to interpret it, as the Apostle Peter says, you must have the Holy Spirit. And you, wearing your filthy peasant shoes upon your unwashed feet, enter a sacred place to interpret what? What does God say to Moses as he approaches the mystery of the bush that burned without being consumed, from which God spoke? “Take off your sandals,” He says.

“The place is sacred; it is holy.” So too, the realm of Scripture is holy. You cannot enter the realm of Holy Scripture with dirty feet and muddy shoes. Instead, you must reverently say, “I will accept the interpretation deposited in Scripture and handed down in the Church.” We accept the standing and authority of the Church. Authority has been deposited there, in the Church alone. I trust you understand. What, then, does Saint Cyril say? “We shall speak,” he says, “only of what is written.” The man—if I may put it this way—has the fear of God. Should I say things that might cause me to fall into heresy? Saint Cyril lived in the fourth century; this Catechetical Lecture is believed to date from around AD 350. He lived through the tragedy of Arianism and was himself one of its victims. By “victim,” I mean that Saint Cyril of Jerusalem was persecuted precisely because he was Orthodox. And more tragically still—one of those dreadful things that happen—the very man who ordained him later persecuted him. The bishop ordained him and then persecuted him because, in the meantime, he had caught the infection of Arianism. So, beloved, we shall say only what is written. “But if something has not been written, let us not pry into it.”

He says that if something has not been written, we should not investigate it excessively. We may discuss it to some extent, but we will not pry. What we mean by discussing something is that it may be a theologoumenon. We may not understand very much; there may even be another view on the matter. But we will say, “We cannot say anything beyond this. Leave it as it is.” For, beloved, Christianity is a Mystery—the Incarnation of the Son of God is a Mystery. I did not tell you this earlier; I mentioned it to you during the questions. This Mystery cannot be comprehended. Christianity as a whole, then, is a Mystery. We shall understand only what it is possible for us to understand.

Indeed, we shall understand only a small part even of what can be understood. The greater part cannot be comprehended. Christianity is like an iceberg. Do you know how much of an iceberg lies beneath the water, compared with the part that rises above it? Only a small part appears above the surface; the rest is submerged. So what do we see of the iceberg? Only what lies above the surface of the water. The part beneath, which makes up its greater mass, remains submerged. We cannot see it. That is the Mystery. Therefore, beloved, let us not pry. Let us always have the courage to say, “I do not know this,” because Scripture does not say. Scripture does not say, so I do not know.

“This Holy Spirit spoke the Scriptures.” I want you to notice something here. When I saw this, I stopped and underlined it, because I underline in the book whatever I wish to emphasize. I underlined the definite article: “the Scriptures.” He says, “This Holy Spirit spoke the Scriptures.” For a moment I expected—and this is why it startled me—to read, “This Holy Spirit spoke in the Scriptures.” But he does not say “in the Scriptures”; he says “the Scriptures.” Is there no difference? If we said, “The Holy Spirit spoke in the Scriptures,” then His truth would be found within what the sacred authors wrote. But what the sacred authors wrote was itself written by the Holy Spirit. Holy Scripture does not merely speak about the Holy Spirit; Holy Scripture was written by the Holy Spirit. That is the difference. When he says here that the Holy Spirit “spoke the Scriptures,” it means that He is their author. The author is not Matthew, Mark, Luke, John, Paul, Peter, or James—to name the writers of the New Testament. Nor is it Moses, to turn to the Old Testament; nor the writers of the Books of Kingdoms, nor Jeremiah, Isaiah, Ezekiel, or Daniel. Who, then, is the author?

The Holy Spirit is the author. He comes and writes through the hand of the human writer. But do not suppose—for I know someone may object here, and I shall explain—that the sacred authors were passive instruments, like a medium who writes while in a trance or says whatever he says, and afterward remembers and knows nothing of it. Why is that? Simply because the medium’s consciousness took no part, and therefore he has no knowledge of what occurred.

A foreign self dictated whatever it wished through the medium. Here, however, neither the consciousness nor the person of the sacred author is abolished. Not only are the consciousness and person of the sacred author—Luke, John, and the others—preserved, but the Holy Spirit also makes use of each author’s personal qualities. And what are these? His education, his particular turns of phrase, his personal observations, and so forth. Thus we can say that, in terms of the richness of its vocabulary, the richest work in the New Testament

is the Gospel according to Luke. And which of the twenty-seven books of the New Testament do you think has the poorest vocabulary? You will be astonished when you hear it: the lofty, eagle-like Gospel according to John. It is the poorest in vocabulary—the poorest. It is truly remarkable, because the Holy Spirit uses the sacred authors together with all their personal qualities. How does Paul write? Paul’s writing is somewhat intricate, because that is his personal characteristic. If I read an author whose work I know, will I not recognize that a particular book belongs to him?

This is what we call personal style. And what is that? It is the sum of many things: education, experience, and much more—the way I express myself. All these are personal qualities. And so, concerning Scripture, the Apostle Peter says of the Apostle Paul—here I cite Scripture speaking about Scripture: “There are some passages in the letters of our beloved Paul that are difficult to understand, which certain ignorant and unstable people distort to their own destruction.” That is what he says.

The Holy Spirit writes Holy Scripture. He employs the sacred authors, not as passive pawns, for they retain their whole personality; nevertheless, beloved, it is the Holy Spirit who writes the Word of God. Do not forget this. I was deeply struck by the expression, “This Holy Spirit spoke the Scriptures.” And he continues: “He Himself has said concerning Himself as much as He willed, or as much as we were able to receive.” Thus, the Holy Spirit Himself wrote about Himself.

He wrote it. He wrote about Himself. Why about Himself? Because the subject we are examining is the Holy Spirit. Yet the Holy Spirit also writes about the Father, about the Son, about salvation, about the Last Things (eschata), and about everything else, because the Word of God contains all things. But when Saint Cyril says here, “He has spoken concerning Himself,” he means concerning the subject now under discussion. And what is our subject? The Holy Spirit. So what am I writing about the Holy Spirit? The Holy Spirit Himself has written it. How much has He written? What has He written? “As much as He willed”—as much as He desired, whatever He desired. The Spirit is Lord. And “Lord” means God: the Father is Lord, the Son is Lord, and the Holy Spirit is Lord. Lord and God. He has written whatever He wills, however much He wills, and to the extent He wills—or, “as much as we were able to receive.”

As much as we were able to understand and know. You see, then, who the sacred Author is: in essence, the Holy Spirit, who writes about Himself. Saint Cyril says these things here by way of a brief introduction, because immediately afterward, beginning with the third paragraph, he will enter into his main subject. “Let us therefore speak of what He has said.” Let us state, set forth, and develop what the Holy Spirit Himself has said. “For what He has not said, we do not dare to say.” For whatever the Holy Spirit has not said, we lack the boldness to speak of it. We do not dare to state it, develop it, or present it.

Now, beloved, having completed the second paragraph, we come to the third paragraph and those that follow, where Saint Cyril turns to his main subject: the Holy Spirit. Everything we discussed last time and up to this point was simply an introduction, laying down certain conditions for approaching this great subject of the Holy Spirit. “There is one Holy Spirit alone, the Paraclete.” The Holy Spirit, he says, is one, and He also bears another name: the Paraclete. There is only one. Yes, there is no second Holy Spirit. There is only one. Why is He one?

Why should there not be two, or three, or ten? “And just as there is one God, the Father, and there is no second Father”—because God the Father is one, and just as there is no second Father, so there is no second Holy Spirit. Therefore, the Holy Spirit is one. “And just as there is one only-begotten Son and Word (Logos) of God, and He has no brother.” Why does he speak of Christ having no brother? Because the Son was begotten of the Father, whereas the Holy Spirit was not begotten but proceeds from the Father. And, as we shall see, He does not proceed from the Son, as the Roman Catholics say, but is sent through the Son. The verb “to proceed” means one thing—

—while the verbs “to send” and “to be sent” mean another. What, then, do we see here? Jesus Christ has no brother. “In the same way, the Holy Spirit is one.” Just as the Father is one and the Son is one, so the Holy Spirit is one. “He alone, and there is no second Spirit equal in honor to Him.” This means: “Thus there is one Holy Spirit, He alone.” Only one. “And there is no second Spirit equal in honor to Him.” There is no other Holy Spirit equal to the Holy Spirit. The Holy Spirit, then, is one. “Therefore, the Holy Spirit is a power of surpassing greatness.”

The Holy Spirit, then, is a power of surpassing greatness. But this word “surpassing”—here you can see the poverty of human language. You know that human language is very poor indeed. Among human languages, Greek is said to be rich because it can express finer distinctions with greater precision. That is true. It is true. Yet we have hurried to destroy our own language. I do not know what else to say. I consider it an exceedingly grave crime—an exceedingly grave crime against our nation and against humanity itself. For—

—a treasure belonging to the whole world is being destroyed. We ought to have been its guardians, yet we have managed to leave other peoples as the guardians of the ancient Greek language. But let that pass. Pay attention: this is not merely what we might call a barren, pointless observation.

What we are saying now is not simply a lamentation, weeping over things that are not worth grieving for. No, it is not like that. It is a national calamity. My beloved, even if our state treasury were completely emptied, even if enemies or neighboring peoples invaded and conquered all of Greece, we would still be able to recover everything again.

History has shown this. But if we lose our language, we are lost finally and forever. Understand this. I am sorry, but I will say it; indeed, this is the first time I have said it. When you give us those slips of paper bearing names to be commemorated, or when you submit your questions, I see here that one word has an accent that should have been written carefully, while elsewhere there are no accents at all, and I am filled with deep sorrow. Do you not understand that by writing the accents we are offering resistance? Do you not understand? It is a resistance against the destruction and final loss of this treasure. Do you want me to tell you something else? I am a monk; that is why I speak this way.

That is why they want to destroy the monasteries and reduce their influence, so that they will not speak—whoever they may be, so long as they do not speak. For these are not political matters; they are national matters. National matters. And no one has the right to lay a profane hand upon a national treasure. When Stalin was once urged to introduce a change in the language—and what I am telling you was published—do you know what he said? “Hands off our sacred language.” Yet that was a language and a script that we gave them. We Greeks gave them the script. The script is Greek. You know the familiar Cyrillic alphabet.

So you see, beloved, this treasure is ours by inheritance; no one gave it to us, and yet we are trying to make it disappear. What can one say? Forgive me for inserting this observation, but I did so to explain what Saint Cyril says here. What did he say? That the Holy Spirit is “a power of surpassing greatness.” Human language is poor—not Greek in particular, but human language itself. For what does “surpassing” really express? Nothing adequate. When I was a child and someone I loved asked me, “How much do you love me?” I would stretch my arms as wide as they could go—about a meter then, though now they reach farther—and say, “I love you this much.” This is a common expression; all children do it. “I love you this much.” Does that mean you love someone by one meter? Is that what “the greatest” means? It tells us nothing, my beloved. This is the poverty of human language, not of Greek specifically, but of all human language. What can we say about God? What vocabulary can we use for the infinite God, when His power can only be described as “a power of surpassing greatness”? And what does Saint Cyril say next? “Something divine and unsearchable.” The Holy Spirit is indeed divine; He is God, as we shall see later, and He is an unsearchable mystery, just as God is unsearchable and unapproachable.

“For He lives and is rational.” Pay attention to the words “He lives.” This means that He is the living God. He is not a dead god. Remember how the Prophet Elijah, on Mount Carmel, sought to show Israel that his God was the living God, while the carved images they worshiped as gods—wooden idols—were not living. They had been led into that worship by the most wicked Queen Jezebel, a Syro-Phoenician idolater who had married—Jezebel, forgive me—Ahab, the king of Israel, and led that miserable man wherever she wished. Elijah wanted to prove that the God of Israel is the living God. He said to the priests, “Cry out! Pray to your god Baal and ask him to send fire down from heaven.” “Baal, Baal, send fire!” Nothing happened—no voice and no answer. Then the Prophet Elijah knelt down and, as it says, placed his face between his knees, bending his whole body over. His prayer was not long, but brief: “O Lord of Israel, You are the living God; reveal Your presence.”

As soon as he arose, fire fell from heaven upon the sacrifice and consumed it, even though they had poured a great deal of water over it. You know the account, so I need not relate it all. What does this mean here? God lives. He is the living God, not a dead god. He is the living God. Saint Cyril then says, “And He is rational.” What does this mean? It means that He is a person. Please pay close attention to this. When we say “rational,” we always mean a person. All human beings are rational. Do not object that some people are insane, because we should not misuse the term “rational” by applying it merely to the way someone may behave at a particular moment.

The brain is one thing, and rationality is another. Suppose I am walking along and step on a melon rind—a banana leaf, rather, a banana peel. Please, never throw such peels into the street; people can be killed by them. And yet people thoughtlessly throw them away. Suppose, then, that I step on a banana peel—

—fall down, strike the back of my head, and become completely impaired. Or suppose I suffer a stroke with the same result. Have I now ceased to be a rational being? No. The brain has simply been damaged. The brain is not the nous, the spiritual intellect.

The brain is the organ of the nous. The nous is the faculty of the soul.

The organ, then, has been damaged. Therefore, when we say “rational,” we do not mean the brain; we mean the soul, which expresses what we call rationality. You know, there is no strict definition of rationality. There is only an empirical description of it, expressed through Aristotle’s familiar four predicates by which we identify rational thought.

Nor does rationality simply mean that you think differently from me. That is merely a particular way of thinking, a certain mentality. Rationality is something much deeper. So there is no real definition of it. What is rationality? What can I tell you? If I am here, I am not at the monastery. That is one of the principles of rational thought. Of course, if I am here, I am not at the monastery; and if I am at the monastery, I am not here. That is one element of rationality. Thus we have these four principles known empirically—only empirically, not theoretically. Intelligence is also identified empirically. And, while we are on the subject, the same applies to the laws of nature. You know how some people say that the laws of nature are fixed and unalterable. But what are the laws of nature? This expression is not my own; it comes from scientists. The laws of nature are nothing more than experience derived from repeated observation.

We idealize this experience and call it a law of nature. I mention this because some people ask, “How, then, can a miracle violate the laws of nature?” But what is a law of nature? A law of nature is in God’s hands. It is nothing more than experience—nothing more than idealized experience. That is the precise expression: “idealized experience.” This is what a law of nature is. Why does an object fall? Because every time we release it, it falls. Why does it fall? We say it is because of the law of gravity. But if we go somewhere else, will that same law apply in the same way? It may not. Somewhere else in the universe, different conditions may apply. So you see that these laws are products of our experience. The same is true here. When we say “rational,” what do we mean? A person. A person.

My cat is not rational because it is not a person—or, because it is not rational, it is not a person. The same is true of my dog and my cow. What, then, is a person? Any being endowed with rationality. The holy angels are rational beings; they are persons. The demons, who are fallen angels, are also rational beings; they too are persons. When we say that the Holy Spirit lives—a cat also lives, but it is not a person—we add that He lives and is rational, which means that He is a person. Please understand how important this is. The Millenarians, for example, who are heretics, tell us that the Holy Spirit is nothing more than an energy of God. No, gentlemen. The Holy Spirit is a person. Let me give you a simple example, because what will Saint Cyril tell us here? It is enough to remind you that, when we finished the fifteenth catechesis the year before last, we had devoted twenty-two talks to it. One year usually gives us twenty-three or twenty-four talks. Last year we had twenty-one—or twenty-five—or twenty-two, because we had a very severe winter. One catechesis occupied the whole year. What am I saying? I do not know everything Saint Cyril will tell us as we proceed. He will tell us many things and will even mention the heretics, so that we may compare their teachings. Therefore, when you say that the Holy Spirit is an energy, remember that an energy is not a person. It is an impulse or operation.

God’s divine uncreated energies are divine, but they are not persons. The Holy Spirit, however, is not an energy of God; the Holy Spirit is a person. Let me give you a simple example. Somewhere in the book of Acts, the Holy Spirit says to the Christians in Antioch, where Paul and Barnabas were: “Set apart for Me”—listen carefully to what is said—the Holy Spirit says, “Set apart for Me Paul and Barnabas,” and so forth. “Set them apart for Me.” Who said this? The Holy Spirit.

The Holy Spirit says, “Set apart for Me—appoint for Me,” because He is a person. Only a person speaks. The Father does not say, “Set apart for Me,” nor does the Son say, “Set apart for Me.” The Holy Spirit says, “Set apart for Me,” because the Holy Spirit dwells within the Church. Would you like another example? When the Apostle Peter rebuked that tragic couple, Ananias and Sapphira, what did he say? “You have not lied to man, but to God.” And what had he said just before that? “Why have you lied to the Holy Spirit?” You did not lie to a man, but to God Himself. The Holy Spirit, then, is God, and God is—

not without reason. God is personal; He is a person. Therefore, the Holy Spirit is a person. “He sanctifies all things made by God through Christ.”

He sanctifies—that is, He brings about sanctification. Whatever comes from God through Jesus Christ, whatever exists and whatever comes to pass, the Holy Spirit sanctifies it. In other words, He sets His seal upon it and blesses whatever is accomplished by the Father through the Son. This is something exceedingly great. During the time for questions, we were discussing it, and I was sorry because, you might say, I had left something out. Never forget, my beloved, that no subject is ever exhausted. Never. There are always new things to be discovered. Our salvation is not—

worked by the Father alone, or by the Son alone, or by the Holy Spirit alone, but by the Father and the Son and the Holy Spirit together. This is precisely why, at the Baptism of our Lord, the Father, the Son, and the Holy Spirit are all revealed. The same is true at the Transfiguration. We therefore use this expression: the Father creates, sustains, and loves. Whatever the work may be, one person never acts apart from the other persons. Never, never. The Father acts through the Son in the Holy Spirit. Thus, the Father sends the Son into the world to grant salvation. And who sets His seal upon this salvation?

The Holy Spirit. The seal of the Holy Spirit in its fullest sense is Pentecost. There the Holy Spirit sets His seal. Upon what? Upon the work of Christ. He confirms—pay attention—the authenticity and identity of the person of Christ: that He is the Son of God. For if He were not, He would have usurped divine attributes and would be in the abyss of Hell. Secondly, the Holy Spirit seals the work of Christ so that it may advance throughout history. Who, then, dwells within the Church? Certainly the Father and the Son are also present, for the persons mutually indwell one another. But who abides and brings about sanctification within the Church? The Holy Spirit. How do we know this? Christ said so.

He says, “I am going away, and indeed it is to your advantage that I go away.” This does not mean that Christ is absent. Did He not Himself say, “And behold, I am with you always”? Until the end of the age, until history comes to its close, I am with you. But what does He say? “I will go away, and then”—who will come? The Holy Spirit. Why is this to our advantage? Does the Son need to get out of the Holy Spirit’s way? The Holy Spirit does not come until humanity, in the person of Christ, has been reconciled with the Father. Christ accomplishes this reconciliation through His human nature. It is not a matter of His having a conversation with the Father to persuade Him. The mediation of the Son is not a mediation of words; it is a mediation of being. It is the mediation of His ontological existence, of His ontological human existence—

in relation to the Father, you see. Then the Holy Spirit comes. For the Holy Spirit both proceeds from the Father and is sent by the Father. This is why Christ said, “It is to your advantage.” When the Holy Spirit came, what had Christ said? “He, the Paraclete, will remain with you forever.” For as long as history continues, He will be with you. Thus the Holy Trinity acts. Yet it is especially the Holy Spirit whom we have with us. To see this in a majestic image, and to see that the dogma of the Holy Trinity is already present in the very first verse of Holy Scripture, listen to what it says: “In the beginning God created the heaven and the earth.” God created. And God said, “Let there be light.”

The Word (Logos). What does the Old Testament say elsewhere? “By the Word of the Lord the heavens were established.” Who is this Word? It means that they were established through the Word. Who, then, is this Word? It is not a word written with a lowercase letter, but the Word with a capital letter. In the Old Testament, however, this meaning is hidden, and it appears with a lowercase letter. What does the searchlight of the New Testament reveal to us? That it must be written with a capital letter: the Word of God. The phrase “God said” reveals the Word, and the Word is the second person of the Godhead. Why? Because the Word is a person, just as the Holy Spirit is a person. Then God said, “Let there be light.” God made the world, the earth, and the waters.

The waters covered the whole face of the earth, and the Spirit of God moved over the abyss. Abyss means bottomless. In Greek, the word is formed with the privative prefix: a depth with no bottom. It was not a depth that you could measure by lowering a fathom line, a rope with a weight attached. These were all the waters upon the earth, and nothing had yet appeared. An abyss, something bottomless: there was no measurable depth. This is, of course, a manner of speaking, because there was depth. The Pacific Ocean, for example, has places around nine thousand metres deep. So go to the shop, buy two or three coils of ordinary rope—the kind we use for clotheslines—

and go to the Pacific Ocean to measure it. Then we shall see what you manage to find with two or three coils of rope! Bottomless, an abyss, then. The Holy Spirit moved over the abyss. If we take the image of the dove, as at Pentecost—forgive me, at the Baptism—we may picture the Holy Spirit in this way. The image itself comes from Holy Scripture. We see Him moving over the waters: the abyss, the waters below, and He above them with His wings, hovering over them.

What is He doing? The Holy Spirit is flying over the waters. Allow me to use a particular verb: He is brooding over life, incubating life. What a beautiful expression! For the Holy Spirit lives and is the Giver of life. Do we not say this in the prayer “O Heavenly King”? It is a prayer to the Holy Spirit. He is the One who lives, who gives and bestows life. How majestic, my beloved! He comes like a mother hen to brood over life and bring it forth. And the first life appeared in the waters because the Holy Spirit brooded over dead matter. Life did not arise from dead matter—

spontaneously. There is no spontaneous generation of life. The Holy Spirit came, brooded over it, and life emerged. What, then, does the Holy Spirit do? He is the One who sanctifies, who sets His seal upon, blesses, and brings to fulfilment whatever the Father creates through the Son. In a certain sense, the Holy Spirit perfects it. Of course, the Father perfects, the Son perfects, and the Holy Spirit perfects; yet, in a manner of speaking, the work is ascribed distinctly to each person. The one place where there is a true and actual distinction of work is this: the Father did not become man; neither the Father nor the Holy Spirit was incarnate.

Only the Son was incarnate. Here we have a distinction that is real. All the other works belong in common to the three persons of the Holy Trinity. What the Father does, the Son does, and the Holy Spirit does. These works are common because the essence is common. We have three persons and the communion of the three persons, but there is one essence and one God. The text says, “He enlightens the souls of the righteous. He also worked in the prophets,” and so forth. Who is this “He”? The Holy Spirit. What does He do? He illumines the souls of the righteous. But does He illumine the souls of the ungodly?

You should know that the Holy Spirit, like the Son and the Father—for, as I said before, these works are common to Them—also lays siege to the ungodly person, seeking to win him. This is especially true when God, who alone sees a person’s inner disposition, draws very near and presses upon him. The Apostle Paul is an example. Yet no one can say, “I refused God’s visitation, and that was the end of it.” No. The Holy Spirit lays siege, my beloved, to every human soul, to every person. But our free disposition is the key that determines whether we shall receive God or not. And this key—

is also called freedom, and it lies in the hands of each person. I hold the key of my own free choice; God does not hold it for me. What does the Son say in the Apocalypse? “Behold, I stand at the door and knock.” Who will open it? You will open it by your own free choice. The Holy Spirit, then, my beloved, lays siege to every person so that he may be saved. But when He sees that a person does not receive the things of the Spirit, as the Apostle Paul says, why does that person not receive them? Because, he says, he is a natural man. Pay attention to this word: natural. What does it mean here? It does not have the modern sense in which we speak of something belonging to the psyche or the soul.

It means animal-like, because the Greek word for soul can also mean life—that is, biological life. The natural man, therefore, is merely biological man, the person whose whole concern is, “Let me eat and drink,” and, as that wretched Sardanapalus, the Assyrian king, used to say, “and indulge in sexual pleasure.”

Sexual pleasure, and nothing else. The inscription beneath his statue, on its base, said: “Traveller, listen to me. Settle down and enjoy yourself. Eat whatever you want, drink whatever you want—eat, drink, and indulge in sexual pleasure.” That means giving yourself over to sin, to what we call immorality.

Nothing more. This is what is called the natural man, the merely biological man. Then there is the carnal man. Who is called carnal? The one who has come to know the Holy Spirit but still remains subject to carnality. And who is the third? The spiritual man. This is the division, the distinction made by the Apostle Paul: natural, carnal, and spiritual. Who is the spiritual man? The one who has the Holy Spirit and is governed by the Holy Spirit. Do not imagine that the first kind, the merely biological man, is found only somewhere far away. Let me put it very plainly; it does no harm. If you tell someone that he should exercise self-restraint because it is Lent, and that he should also fast—

because it is Lent—he imagines that fasting will drain all his strength and rob him of his biological vitality. If you tell him to practise self-restraint, he likewise thinks he will lose his manhood. I have heard this repeatedly. “Practise a little self-restraint and receive Holy Communion during Lent.” They are afraid. They fear losing their biological vitality. These are what we call natural people. And there are by no means only a few of them, my beloved, even among us. You, then, are a natural man. Well, listen: the Holy Spirit dwells only in the souls of the righteous and the spiritual; that is why they are called spiritual people. Do you want proof? Then listen: the Spirit of God does not dwell in natural people. Where does Holy Scripture say this? Listen.

In Genesis it says that when human beings had become flesh—that is, nothing but biology—God said, “My Spirit shall not remain in them, because they are flesh.” They are merely biological people, and My Holy Spirit cannot remain in them. The Holy Spirit is present in the carnal person, but He cannot act freely because that person is still imperfect. But in the natural man, no: the Holy Spirit cannot remain. And the natural man cannot discern the spiritual man. He sees nothing of the spiritual man and understands nothing about him because he does not have the Spirit of God. You see, then, that the Holy Spirit exists and rests only in the souls of the righteous—not in the natural, merely biological people, or, more generally, in the ungodly: those who accept nothing from the Spirit of God. Pay careful attention to these words so that we do not confuse the carnal with the natural. As we conclude today’s subject, my beloved, let us pray to God that He will send His Holy Spirit to dwell permanently within our souls and transform us into spiritual people. May the Lord bless you.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην δεκάτην έκτην κατήχηση. Είναι η δευτέρα ομιλία στην κατήχηση αυτή. Ευρισκόμεθα εις την δευτέραν παράγραφον. Ήδη την είχαμε αρχίσει. Το θέμα είναι περί του Αγίου Πνεύματος. Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος και λέει: «Λεγέσθω τοίνυν υφ’ ημών περί του Αγίου Πνεύματος μόνα τα γεγραμμένα». Ας ειπωθούν, λοιπόν, από μας ό,τι αφορά στο Άγιο Πνεύμα, αλλά μόνο αυτά που είναι γραμμένα.

Υπάρχει ένα λεπτό σημείο, το οποίον θα πρέπει να το προσέξουμε, διότι όχι μόνο σε ό,τι αφορά στο Άγιο Πνεύμα, αλλά σε ό,τι αφορά και σε οποιοδήποτε άλλο θέμα, σε ό,τι αφορά στον Ιησού Χριστόν ή στο θέμα της Αγίας Τριάδος και λοιπά, στα θέματα της σωτηρίας μας, δεν μπορούμε να πάρουμε πράγματα τα οποία δεν είναι γραμμένα στην Αγία Γραφή. Αγία Γραφή. Ποια Αγία Γραφή; Και την Καινή και την Παλαιά Διαθήκη, διότι η Αγία Γραφή είναι μία, Καινή και Παλαιά Διαθήκη. Δεν μπορούμε, λοιπόν, να πάρουμε πράγματα τα οποία δεν είναι γραμμένα, διότι, αν χρησιμοποιήσουμε μη γραμμένα πράγματα, τότε δεν παίρνουμε

κατοχύρωση μιας αληθείας, αλλά την πιθανολογία της. Και βεβαίως, μέσα στον χώρο της θεολογίας, δεν μπορούμε να πιθανολογούμε, αλλά πρέπει να χρησιμοποιούμε πάντοτε εκείνο που είναι γνήσιο, σωστό. Διότι η πιθανολογία δεν οδηγεί στην σωτηρία. Άλλο θέμα ότι αυτό που θα πάρουμε από την Γραφή πρέπει να μην το κάνουμε και αυτό πιθανολογία. Όχι μόνο ό,τι δεν είναι γραμμένο να το πιθανολογήσουμε, αλλά και αυτό που είναι γραμμένο δεν πρέπει να το πιθανολογήσουμε. Διότι, θα μου πείτε, είναι δυνατόν κάτι που είναι γραμμένο να πιθανολογηθεί; Βεβαίως. Αυτό όμως δεν έχει καμία σχέση με εκείνο που λέγω, το πιθανολόγημα ενός γραμμένου πράγματος

το θεολογώ, διότι θεολογώ θα πει επεξεργάζομαι ένα δεδομένο υλικό. Δεν θα μπορούσα να μιλάω για θεολογία εάν δεν επεξεργαζόμουν το παραδεδομένο και το κατατεθειμένο, δηλαδή γραμμένο, το κατατεθειμένο υλικό. Μόνο το κατατεθειμένο. Τώρα, εκείνο το οποίο δεν κατετέθη, αλλά ευλαβώς μπορώ να το επεξεργαστώ και να δημιουργήσω κάποιες προεκτάσεις, αυτό δεν λέγεται πιθανολογία, ότι πιθανολογώ, αλλά πάλι θεολογώ. Και η θεολογία δεν έχει, συνεπώς, μόνο την περίπτωση να ερμηνεύσει με λίγα λόγια κάτι, αλλά αυτό το ίδιο να το απλώσει, να το επεκτείνει, πάντοτε μέσα στα όρια και τα μέτρα της Γραφής. Διότι γι’ αυτό το ίδιο το χωρίο μπορεί να έχω πλήθος άλλες πληροφορίες, μία ή περισσότερες άλλες, σε άλλα σημεία της Αγίας Γραφής. Με βάση, λοιπόν, την Αγία Γραφή θα θεολογήσω επάνω σε αυτό το χωρίο της Αγίας Γραφής. Βλέπετε, λοιπόν, ότι θεολογώ και απλώνομαι δεν σημαίνει πιθανολογώ. Την πιθανολογία συνήθως την έχουν οι αιρετικοί ή εκείνοι οι οποίοι θα ήθελαν να μείνουν στη δική τους τη γνώμη και όχι σε εκείνο που είναι κατατεθειμένο μέσα στην Εκκλησία.

Και σημεία τα οποία λέγονται θεολογούμενα. Άλλο θεολογώ, κάτι που είναι, θα λέγαμε, ένας καρπός της θεολογίας, και άλλο κάτι που είναι θεολογούμενο. Θεολογούμενο θα πει κάτι το οποίο το συζητούμε, διότι δεν μπορούμε να έχουμε πιο πολλά στοιχεία, πάντα από τη Γραφή, για να πούμε κάτι περισσότερο. Και μπορούμε κάτι να πούμε, αλλά αυτό πάντοτε είναι ευλαβές και όχι με πρόθεση την απόκλιση. Αυτό λέγεται θεολογούμενο. Το συζητούμε. Ύστερα, ποτέ δεν μπορούμε να στηρίξουμε ένα δόγμα επάνω σε κάτι που είναι θεολογούμενο. Τα δόγματα θα στηριχθούν επάνω στην Αγία Γραφή, όταν τη θεολογήσουμε. Ευχαριστώ.

Πάρουμε τα δόγματα. Κανένα δόγμα δεν είναι έξω από την Αγία Γραφή. Αυτό να το ξέρετε, γιατί είναι μερικοί που λένε: «Α, εγώ διαβάζω…» Ο προτεσταντικός κόσμος: «Εγώ διαβάζω την Αγία Γραφή και δεν έχω ανάγκη από τα δόγματα της Εκκλησίας, των Πατέρων και την Παράδοση». Εδώ είναι το πρώτο και μεγάλο λάθος, ογκόλιθος λάθος του προτεσταντικού κόσμου. Γιατί; Διότι ο προτεσταντικός κόσμος, αρνούμενος την αυθεντία της Εκκλησίας και των Πατέρων —προσέξτε αυτό το σημείο, προσέξτε, πολύ καλά προσέξτε— μεταβάλλει ο προτεσταντικός κόσμος τον εαυτό του σε αυθεντία. Και όταν σου λέγει

«Θα πάρεις στα χέρια σου τη Γραφή, δεν είναι απαραίτητο να στηριχθείς σε εκείνα τα οποία έχουν ερμηνεύσει στην Εκκλησία οι Πατέρες, διότι δεν δεχόμεθα την αυθεντία των Πατέρων. Εσύ, όταν διαβάσεις, αυτό που θα καταλάβεις, αυτό είναι». Ώστε, λοιπόν, η προσπάθεια να αποφύγουμε την αυθεντία των Πατέρων μετέβαλε τους αναγνώστας και μελετητάς της Αγίας Γραφής σε τι; Σε μικρές αυθεντίες. Το καταλάβατε αυτό που είπα; Αλλά όταν ο κάθε πιστός μεταβάλλεται σε μία αυθεντία, τότε πέστε μου, πόσες αυθεντίες έχουμε; Και αν έχουμε πλήθος αυθεντιών, τότε πού είναι η αυθεντία; Καταστρέφεται η αυθεντία. Δεν υπάρχει κάτι.

Γι’ αυτό τον λόγο ο προτεσταντικός κόσμος έχει εκατοντάδες ομολογίες, γιατί ο καθένας ερμηνεύει κατά το δοκούν. Και να φανταστείτε, αγαπητοί, μερικά τραγικά της ιστορίας. Ο Προτεστάντης θα πει διαμαρτυρόμενος. Δηλαδή ο διαμαρτυρόμενος κόσμος διαμαρτυρήθη κατά του Πάπα, ο οποίος έλεγε ότι «εγώ είμαι η αυθεντία». Αυτό ήταν το αληθές. Δεν μπορεί ο Πάπας να είναι η αυθεντία. Εις την Εκκλησία μας δεν είναι ένα πρόσωπο αυθεντία. Πρώτον ο Θεός. Θα το δούμε αυτό την ερχομένη Κυριακή, όταν λέγει ότι απέστειλαν Πέτρον και Ιωάννη. Ποιοι απέστειλαν Πέτρον και Ιωάννη στη Σαμάρεια;

Να δουν το έργο του Φιλίππου. Ποιοι απέστειλαν; Ο Πέτρος θεωρείται κορυφαίος. Ποιοι απέστειλαν τον Πέτρον; Ο Πέτρος, αν ήταν κορυφαίος, θα μπορούσε να αποστέλλεται; Βλέπετε; Ποιοι απέστειλαν; Το σώμα των Αποστόλων, το σώμα της Εκκλησίας. Ιδού πού είναι η αυθεντία. Ούτε στον Πέτρο ούτε στον Παύλο, αλλά και στον Πέτρο και στον Παύλο και στον Ματθαίο και στον Λουκά, εν σώματι. Δεν υπάρχει, λοιπόν, η αυθεντία σε ένα πρόσωπο. Σε ένα πρόσωπο, μόνον στον Ιησού Χριστόν, υπάρχει αυθεντία. Την αυθεντία την έχει η Εκκλησία. Και το τραγικό της ιστορίας είναι ότι οι διαμαρτυρόμενοι, προκειμένου να αρνηθούν την αυθεντία του Πάπα —ορθώς να διαμαρτυρηθούν— έγιναν οι ίδιοι μικροί Πάπες.

Τον έσπασαν και τον έκαναν εκατομμύρια κομμάτια. Και κάθε Προτεστάντης είναι και ένας μικρός Πάπας. Αυτό είναι, θα λέγαμε, αυτό είναι το δράμα του Προτεσταντισμού. Γι’ αυτό ερμηνεύουν και λανθασμένα την Αγία Γραφή. Δεν έχουν την αυθεντία, δεν την έχουν. Και επικαλούνται πάντα την αυθεντία της Γραφής. Μα η Γραφή θέλει ερμηνεία. Και για να την ερμηνεύσεις, όπως λέει ο Απόστολος Πέτρος, πρέπει να έχεις το Πνεύμα το Άγιον. Εσύ, με τα τσαρούχια σου τα βρώμικα και τα ποδάκια σου τα άπλυτα, προχωρείς σε ιερόν χώρον να ερμηνεύσεις τι; Τι λέει ο Θεός στον Μωυσέα, προκειμένου να κατανοήσει το μυστήριο της φλεγομένης και μη κατακαιομένης βάτου, από την οποία ομιλεί ο Θεός; «Βγάλε», λέει, «τα σανδάλια σου».

Ο τόπος είναι ιερός, είναι άγιος. Ε, λοιπόν, ο τόπος της Γραφής είναι άγιος. Δεν μπορείς να μπεις με βρώμικα ποδάρια και με τσαρούχια μέσα στον χώρο της Αγίας Γραφής. Αλλά ευλαβώς θα πεις: «Αυτό που είναι κατατεθειμένο στη Γραφή ως ερμηνεία, αυτό θα δεχθώ». Το κύρος και την αυθεντία της Εκκλησίας. Εκεί είναι κατατεθειμένη η αυθεντία, μόνη εις την Εκκλησία. Πιστεύω το καταλαβαίνετε. Λοιπόν, τι λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος; «Θα πούμε», λέγει, «μόνα τα γεγραμμένα». Ο άνθρωπος, ας με επιτραπεί να το πω έτσι, έχει φόβο Θεού. Να πω πράγματα τα οποία να πέσω εις την αίρεση; Ήδη ζει ο Άγιος Κύριλος του τετάρτου αιώνος. Αυτή η κατήχηση υποτίθεται το 350 μετά Χριστόν. Ζει το δράμα του Αρειανισμού και υπήρξε και θύμα του Αρειανισμού. Όταν λέω θύμα, εννοώ ότι εδιώχθη ο Άγιος Κύριλος Ιεροσολύμων, επειδή ακριβώς ήτο Ορθόδοξος. Και το χειρότερο των τραγικών, λοιπόν, εκείνα τα φοβερά πράγματα που συμβαίνουν: τον εδίωξε εκείνος που τον χειροτόνησε. Ο επίσκοπος τον χειροτόνησε, εκείνος τον εδίωξε, διότι εκείνος, εν τω μεταξύ, πήρε το μικρόβιον του Αρειανισμού. Λοιπόν, αγαπητοί, όσα είναι γραμμένα, αυτά θα πούμε. «Ει δε τι μη γέγραπται, μη πολυπραγμονώμεν».

Λέγει: κάτι που δεν έχει γραφεί, μη πολυπραγμονούμε σε αυτό. Μπορούμε κάτι να κουβεντιάσουμε, αλλά δεν θα πολυπραγμονήσουμε. Αυτό που λέμε, κάτι να κουβεντιάσουμε, είναι αυτό που λέμε, μπορεί να είναι θεολογούμενο, να μην καταλαβαίνουμε πολλά πράγματα, να υπάρχει και μια άλλη άποψη για το θέμα αυτό, αλλά θα λέμε: «Παραπάνω τίποτα δεν μπορούμε να πούμε. Άσ’ το όπως είναι». Διότι, αν, αγαπητοί μου, το μυστήριο του Χριστιανισμού —μυστήριον ο Χριστιανισμός, γιατί είναι μυστήριον η ενανθρώπησις του Υιού του Θεού— δεν σας το είπα προηγουμένως, σ’ εσάς το είπα την ώρα των αποριών, δηλαδή το μυστήριον αυτό δεν κατανοείται. Ο Χριστιανισμός, λοιπόν, ολόκληρος είναι ένα μυστήριον. Θα κατανοήσουμε μόνο ό,τι είναι δυνατόν.

Μάλιστα, ένα μικρό μέρος από ό,τι είναι δυνατό θα κατανοήσουμε. Το μεγάλο μέρος δεν κατανοείται. Μοιάζει ο Χριστιανισμός με ένα παγόβουνο. Ξέρετε πόσα μέρη του παγοβούνου είναι από κάτω και τι μέρος βγαίνει από πάνω; Μικρό μέρος βγαίνει από πάνω. Το άλλο είναι βυθισμένο. Ε, λοιπόν, τι βλέπουμε από το παγόβουνο; Εκείνο που είναι πάνω από την επιφάνεια του νερού. Αυτό που είναι από κάτω και που αποτελεί τον μεγαλύτερον όγκο, αυτό είναι βυθισμένο. Αυτό δεν το βλέπουμε. Αυτό είναι το μυστήριον. Έτσι, αγαπητοί, μη πολυπραγμονούμε. Να έχουμε το θάρρος πάντα να λέμε: «Αυτό δεν το ξέρω». Γιατί δεν το λέει η Γραφή. Δεν το λέει η Γραφή. Δεν ξέρω.

«Αυτό το Πνεύμα το Άγιον ελάλησε τας Γραφάς». Εδώ θέλω να προσέξετε κάτι τώρα. Όταν το είδα, σταμάτησα και υπογράμμισα, γιατί υπογραμμίζω στο βιβλίο, κύριε, το οποίο θέλω να τονίσω. Το άρθρον «τας». Λέγει: «Αυτό το Πνεύμα το Άγιον ελάλησε τας Γραφάς». Θα περίμενα για μια στιγμή —γι’ αυτό με αιφνιδίασε— να διαβάσω: «Αυτό το Πνεύμα το Άγιον ελάλησε εις τας Γραφάς». Αλλά δεν λέγει «εις τας Γραφάς», λέγει «τας Γραφάς». Δηλαδή, είναι μία… Με άλλα λόγια, δηλαδή, δεν έχει διαφορά; Τώρα, εάν λέγαμε «εις τας Γραφάς ελάλησε το Πνεύμα το Άγιο», έτσι, τότε η αλήθειά του μέσα σε αυτά που έγραψαν οι Ιεροί Συγγραφείς. Αλλά αυτά που έγραψαν οι Ιεροί Συγγραφείς τα έγραψε το Πνεύμα το Άγιον. Η Αγία Γραφή δεν ομιλεί περί του Αγίου Πνεύματος μόνον, αλλά την Αγία Γραφή την έγραψε το Άγιον Πνεύμα. Αυτή είναι η διαφορά. Και όταν λέει εδώ «ελάλησε τας Γραφάς», σημαίνει: αυτός είναι ο συγγραφεύς. Δεν είναι ο Ματθαίος, δεν είναι ο Μάρκος, δεν είναι ο Λουκάς, δεν είναι ο Ιωάννης, δεν είναι ο Παύλος, δεν είναι ο Πέτρος, δεν είναι ο Ιάκωβος. Παίρνω τους συγγραφείς της Καινής Διαθήκης. Δεν είναι ο Μωυσής, να πάρω της Παλαιάς Διαθήκης. Δεν είναι οι συγγραφείς των Βασιλειών. Δεν είναι ο Ιερεμίας, δεν είναι ο Ησαΐας, δεν είναι ο Ιεζεκιήλ, δεν είναι ο Δανιήλ. Αλλά ποιος είναι;

Το Πνεύμα το Άγιον είναι ο συγγραφεύς. Αυτό έρχεται και γράφει με το χέρι του συγγραφέως. Αλλά μη νομισθεί, όμως —γιατί ξέρω, κάποιος θα έχει μια αντίρρηση τώρα— θα εξηγήσω. Μη νομισθεί ότι οι Ιεροί Συγγραφείς είναι παθητικά στοιχεία, όπως ένα μέντιουμ, που όταν παίρνει και γράφει υπνωτισμένο το μέντιουμ ή λέει ό,τι λέει, εκείνα που λέει, όταν φύγει από την ύπνωσή του δεν θυμάται τίποτε, δεν ξέρει τίποτε. Γιατί; Διότι, απλούστατα, του μέντιουμ η συνείδηση δεν είχε λάβει μέρος. Γι’ αυτόν τον λόγο και δεν έχει καμία γνώση.

Ένα ξένο εγώ υπηγόρευε ό,τι υπηγόρευε εις το μέντιουμ. Εδώ, όμως, δεν καταργείται ούτε η συνείδηση ούτε το πρόσωπο του Ιερού Συγγραφέως. Και όχι μόνο δεν καταργείται η συνείδηση και το πρόσωπο του Ιερού Συγγραφέως, του Λουκά, του Ιωάννη κτλ., αλλά το Πνεύμα το Άγιον χρησιμοποιεί και τα προσωπικά στοιχεία του Ιερού Συγγραφέως. Και ποια είναι αυτά; Η μόρφωσή του, οι ιδιωματισμοί του, οι προσωπικές του παρατηρήσεις και το καθεξής. Έτσι μπορούμε να λέμε ότι το πλουσιότερο σύγγραμμα στην Καινή Διαθήκη, από πλευράς πλούτου λέξεων,

είναι το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Το φτωχότερο βιβλίο από τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης, από πλευράς λέξεων, ποιο λέτε ότι είναι; Θα μείνετε κατάπληκτοι άμα το ακούσετε. Το κατά Ιωάννην, υψιπετές, αετίσιο Ευαγγέλιο. Είναι το πιο φτωχό από πλευράς λέξεων. Το πιο φτωχό. Πανέξιμασία, διότι το Πνεύμα το Άγιο χρησιμοποιεί τους Ιερούς Συγγραφείς και με τα προσωπικά τους στοιχεία. Πώς γράφει ο Παύλος; Ο Παύλος γράφει λίγο στριφνά, γιατί είναι το προσωπικό του ίδιον. Αν διαβάσω έναν συγγραφέα και έχω γνώση, εννοείται, του συγγραφέως, δεν θα καταλάβω ότι αυτό το βιβλίο είναι αυτού του συγγραφέα;

Το λεγόμενο προσωπικό ύφος. Που τι είναι αυτό; Η συνισταμένη πολλών πραγμάτων: η μόρφωση, η πείρα. Πάρα πολλά πράγματα είναι, πάρα πολλά πράγματα. Πώς εκφράζομαι. Όλα αυτά είναι προσωπικά στοιχεία. Έτσι, λοιπόν, τη Γραφή… Ο Απόστολος Πέτρος για τον Απόστολο Παύλο, για να πάρω τη Γραφή για τη Γραφή: «Υπάρχουν», λέγει, «μερικά δυσνόητα χωρία στις επιστολές του αγαπητού Παύλου, που μερικοί», λέγει, «ανόητοι και αμαθείς τα διαστρεβλώνουν προς ιδίαν αυτών απώλειαν», για τη δική τους την καταστροφή. Αυτά.

Το Πνεύμα το Άγιον γράφει την Αγία Γραφή. Έχει τους Ιερούς Συγγραφείς, όχι παθητικά πιόνια, έχουν όλη την προσωπικότητά τους, αλλά, αγαπητοί μου, τον Λόγο του Θεού τον γράφει το Πνεύμα το Άγιον. Αυτό μην το ξεχάσετε. Μου έκανε πολύ εντύπωση αυτή η έκφραση: «Αυτό το Πνεύμα το Άγιον ελάλησε τας Γραφάς». Και στη συνέχεια: «Αυτό και περί εαυτού είρηκεν όσα εβούλετο ή όσα εχωρούμεν». Και, συνεπώς, λέει, αυτό το ίδιο έγραψε για τον εαυτό του.

Γράφει εκείνο. Εκείνο έγραψε για τον εαυτό του. Γιατί για τον εαυτό του; Γιατί το θέμα που διαπραγματευόμεθα είναι περί του Αγίου Πνεύματος. Και περί του Πατρός το Πνεύμα το Άγιο γράφει και περί του Υιού γράφει και περί της Σωτηρίας και περί των Εσχάτων και περί πάντων. Διότι ο Λόγος του Θεού τα περιέχει όλα. Όταν λέει, όμως, εδώ «περί αυτού είρηκεν», για τον εαυτό του έχει πει, έχει μιλήσει, εννοεί εδώ για το διαπραγματευόμενο θέμα. Τι θέμα έχουμε; Περί του Αγίου Πνεύματος. Εγώ τι γράφω, λοιπόν, περί του Αγίου Πνεύματος; Το ίδιο το Άγιο Πνεύμα τα έχει γράψει. Πόσα; Τι έχει γράψει; «Όσα εβούλετο», όσα ήθελε, ό,τι ήθελε. Κύριον και το Πνεύμα. Το Κύριον και Κύριος θα πει Θεός. Κύριος ο Πατήρ, Κύριος ο Υιός, Κύριον το Πνεύμα το Άγιο. Κύριος, Θεός. Όσα θέλει, ό,τι θέλει, όσο θέλει, «ή όσα εχωρούμεν».

Όσα μπορούσαμε εμείς να καταλάβουμε και να μπορούμε να γνωρίσουμε. Βλέπετε, λοιπόν, ποιος είναι τώρα ο Ιερός Συγγραφεύς; Ουσιαστικά το Πνεύμα το Άγιο, και γράφει για τον εαυτόν του. Αυτά είναι σε μια μικρή εισαγωγή που τα λέει εδώ, γιατί ευθύς παρακάτω θα μπει στο κύριο του θέμα ο Άγιος Κύριλος, από την τρίτη παράγραφο. «Λεγέσθω ουν α είρηκεν». Ας πούμε, λοιπόν, εκείνα και ας αναφέρομεν και ας αναπτύξομεν εκείνα τα οποία εκείνο είπε. «Όσα γαρ ουκ είρηκεν, ημείς ου τολμώμεν». Γιατί, λέγει, όσα δεν είπε το Πνεύμα το Άγιον, εμείς δεν έχουμε την τόλμη, δεν τολμούμε. Δεν θέλουμε να τα πούμε, να τα αναπτύξουμε και να τα παρουσιάζουμε.

Τώρα, αγαπητοί, αφού τελείωσε και η δευτέρα παράγραφος, ερχόμεθα στην τρίτη παράγραφο και εφεξής, που αναφέρεται πλέον στο κύριο θέμα περί του Αγίου Πνεύματος. Όσα, λοιπόν, είπαμε την περασμένη φορά και μέχρι αυτή τη στιγμή ήταν απλώς μια εισαγωγή, κάποιες προϋποθέσεις για την προσέγγιση αυτού του μεγάλου θέματος περί του Αγίου Πνεύματος. «Ἓν ἐστι μόνον τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, ὁ Παράκλητος». Ένα, λέγει, είναι το Άγιο Πνεύμα, που έχει και ένα άλλο όνομα, ο Παράκλητος. Ένα μόνον είναι. Ναι, δεν υπάρχει δεύτερο. Μόνο ένα είναι το Άγιο Πνεύμα. Γιατί είναι ένα;

Να μην είναι δύο ή τρία ή δέκα; «Καὶ ὥσπερ εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς Πατήρ, καὶ οὐκ ἔστι δεύτερος Πατήρ». Γιατί ένας είναι ο Θεός Πατέρας και, όπως δεν υπάρχει, λέει, δεύτερος Πατήρ, έτσι, λοιπόν, δεν υπάρχει και δεύτερον Άγιο Πνεύμα. Ένα, λοιπόν, είναι το Άγιο Πνεύμα. «Καὶ ὥσπερ εἷς ἐστιν ὁ Μονογενὴς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀδελφὸν οὐκ ἔχει». Και τι λέει περί αδελφού για τον Χριστό; Διότι ομιλεί ότι ο Υιός εγεννήθη από τον Πατέρα, ενώ το Πνεύμα το Άγιον δεν εγεννήθη, αλλά εκπορεύεται από τον Πατέρα. Και, όπως θα δούμε, δεν εκπορεύεται από τον Υιόν, που λέγουν οι Ρωμαιοκαθολικοί, αλλά από τον Υιόν αποστέλλεται. Άλλο το ρήμα «εκπορεύομαι»

άλλο το ρήμα «αποστέλλω» και «αποστέλλομαι». Εδώ, λοιπόν, τι βλέπει κανείς; Δεν έχει αδελφόν ο Ιησούς Χριστός. «Οὕτως ἓν ἐστι τὸ Ἅγιον Πνεῦμα». Όπως, λοιπόν, ο Πατέρας είναι ένας, ο Υιός είναι ένας, έτσι και το Πνεύμα το Άγιο είναι ένα. «Μόνον, καὶ δεύτερον οὐκ ἔστι Πνεῦμα ἰσότιμον». Σημαίνει: «Οὕτως ἓν ἐστι τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, μόνον». Ένα μόνο. «Καὶ δεύτερον οὐκ ἔστι Πνεῦμα ἰσότιμον αὐτῷ». Και δεν υπάρχει άλλο Άγιον Πνεύμα που να είναι ισότιμον με το Άγιον Πνεύμα. Ένα, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα. «Ἔστιν οὖν τὸ Ἅγιον Πνεῦμα μεγίστη δύναμις».

Λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα, μεγίστη δύναμις. Αυτό το «μεγίστη»… Να δείτε τη φτώχεια της ανθρωπίνης γλώσσας. Ξέρετε ότι η ανθρωπίνη γλώσσα είναι πολύ φτωχή. Πολύ φτωχή. Από τις ανθρώπινες γλώσσες λένε ότι η ελληνική γλώσσα είναι πλουσία, γιατί εκφράζεται λεπτότερα και ακριβέστερα. Αυτό είναι αλήθεια. Αυτό είναι αλήθεια. Βέβαια, σπεύσαμε να την καταστρέψουμε τη γλώσσα μας. Δεν ξέρω. Εγώ το θεωρώ μέγιστον έγκλημα. Μέγιστον. Κατά της φυλής, αλλά και κατά της ανθρωπότητας. Μέγιστον έγκλημα. Διότι

Ο παγκόσμιος θησαυρός καταστρέφεται. Εμείς θα έπρεπε να είμαστε οι φορείς του, αλλά καταφέραμε να είναι φορείς άλλοι λαοί της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. Τέλος πάντων. Προσέξτε, δεν πρόκειται περί μιας, θα λέγαμε, στείρας, στείρας, θα λέγαμε, παρατηρήσεως.

Αυτά που λέμε τώρα είναι οι ιερεμιάδες και κλαυθμοί επί πραγμάτων που δεν αξίζει να κλαίμε. Όχι, δεν είναι έτσι. Δεν είναι έτσι. Είναι εθνική συμφορά. Αγαπητοί μου, τα ταμεία του κράτους μας να αδειάσουν όλα. Να μπουν εχθροί, δεν ξέρω, γείτονες, και να κατακτήσουν όλη την Ελλάδα. Εμείς θα είμεθα σε θέση πάλι να τα επανακτήσουμε.

Αγία του απέδειξε. Αν χάσουμε τη γλώσσα μας, χαθήκαμε οριστικώς και διαπαντός. Πάρτε το είδηση. Λυπάμαι, θα το πω· για πρώτη φορά θα το πω αυτό. Όταν μας δίνετε αυτά τα χαρτάκια που έχουν τα ονόματα για να τα μνημονεύσουμε ή μας δίνετε τις απορίες, αυτές τις απορίες, εδώ βλέπω ότι αυτή έχει τόνο που έπρεπε να τον προσέξει. Και δω ότι δεν υπάρχει τονισμός, με πιάνει βαθιά λύπη. Δεν καταλαβαίνετε ότι, άμα βάζουμε τους τόνους, δημιουργούμε μία αντίσταση; Δεν το καταλαβαίνετε; Μία αντίσταση να μην καταστραφεί αυτός ο θησαυρός και απολεσθεί οριστικώς, δεν το καταλαβαίνετε; Θέλετε κάτι άλλο να σας πω; Εγώ είμαι καλόγερος, γι' αυτό μιλάω έτσι.

Γι' αυτό θέλουν να καταστρέψουν τα μοναστήρια και να τα συρρικνώσουν, για να μην μιλάνε. Όποιοι και να είναι, για να μην μιλάνε. Γιατί τα θέματα αυτά δεν είναι θέματα της πολιτικής, είναι θέματα εθνικά. Εθνικά. Και έναν θησαυρόν εθνικόν δεν έχει κανείς το δικαίωμα να βάλει βέβηλο χέρι. Αυτός ο Στάλιν, όταν του ειπώθηκε —αυτό δημοσιεύτηκε που σας λέω—, του ειπώθηκε να δημιουργήσουν μια αλλαγή στη γλώσσα, ξέρετε τι είπε; «Κάτω τα χέρια από την αγία μας γλώσσα». Μια γλώσσα, μια γραφή που εμείς του τη δώσαμε. Τη γραφή εμείς οι Έλληνες τη δώσαμε. Είναι ελληνική η γραφή. Είναι γνωστό το κυριλλικό αλφάβητο, τα ξέρετε.

Λοιπόν, βλέπετε, αγαπητοί, εμείς τον έχουμε αυτογενή τον θησαυρό, δεν μας τον χάρισε κανένας, και πάμε να τον εξαφανίσουμε. Τι να πει κανένας; Να με συγχωρείτε που παρενέβαλα αυτή την παρατήρηση, αλλά για να σας πω αυτό που λέγει εδώ. Τι είπε εδώ; Ότι είναι, λέει, «μεγίστη δύναμις». Φτωχή η ανθρωπίνη γλώσσα, όχι η ελληνική. Γιατί τι εκφράζει το «μεγίστη»; Τίποτα. Όταν ήμουνα μικρός και μου λέγανε «πόσο αγαπώ εκείνον που μου το έλεγε, πόσο μ' αγαπάς;», μου έλεγε κάποιο πρόσωπο, άνοιγα τα ενός μέτρου πλάτους χέρια μου —τώρα είναι παραπάνω από ένα μέτρο—, άνοιγα τα χέρια μου και έλεγα: «Τόσο σ' αγαπάω». Είναι κοινή αυτή η έκφραση, όλα τα παιδάκια το κάνουν αυτό. «Τόσο σ' αγαπώ». Δηλαδή ένα μέτρο μ' αγαπάς; Αυτό θα πει το «μέγιστο»; Δεν λέει τίποτα, αγαπητοί μου. Αυτή είναι η φτώχεια της ανθρωπίνης, όχι της ελληνικής τώρα, της ανθρωπίνης γλώσσης. Τι να πούμε για τον Θεό; Τι λεξιλόγιο να χρησιμοποιήσουμε για τον άπειρο Θεό, όταν αυτή η δύναμις είναι απλώς «μεγίστη δύναμις»; Και τι λέει παρακάτω; «Θεῖόν τι καὶ ἀνεξιχνίαστον». Βέβαια, το Πνεύμα το Άγιον είναι θείον, είναι ο Θεός, όπως θα δούμε κατόπιν, και ανεξιχνίαστον μυστήριον, όπως ανεξιχνίαστος βεβαίως είναι και απρόσιτος ο Θεός.

«Ζῇ γὰρ καὶ λογικόν ἐστιν». Αυτό το «ζῇ», προσέξτε αυτό το σημείο, θα πει είναι ζωντανός Θεός. Δεν είναι νεκρός Θεός. Θυμηθείτε εκεί που ο προφήτης Ηλίας, επάνω στο Καρμήλιον Όρος, ήθελε να αποδείξει στον Ισραήλ ότι ο Θεός του είναι ζων Θεός και δεν είναι ζώντες θεοί εκείνα τα ξόανα —ξόανα θα πει ξύλινα αγαλμάτια— που λάτρευαν για θεούς, με την υποβολή εκείνη της κακοηθεστάτης βασιλίσσης, της Ιεζάβελ, που ήταν ειδωλολάτρισσα Συροφοινίκισσα και είχε παντρευτεί τον Ιεζάβελ— συγγνώμη, τον Αχαάβ, τον βασιλιά του Ισραήλ, και τον μετέφερε όπου ήθελε από τη μύτη, αυτόν τον ταλαίπωρο άνθρωπο. Και ήθελε, λοιπόν, να αποδείξει ότι ο Θεός του Ισραήλ είναι ο ζων Θεός. Και όταν τους είπε στους ιερείς «φωνάξτε, προσευχηθείτε εις τον Θεό σας, τον Βάαλ, να κατεβάσει φωτιά από τον ουρανό». «Βάαλ, Βάαλ, στείλε φωτιά». Τίποτα. Ούτε φωνή ούτε ακρόασις. Όταν γονάτισε ο προφήτης Ηλίας, γονάτισε και έβαλε, λέει, το πρόσωπό του μέσα στα πόδια του, εκεί στα γόνατά του. Έγινε ένα καμπούρι όλος. Όχι ευρεία προσευχή, λίγη: «Κύριε του Ισραήλ, Συ ο ζωντανός Θεός, δείξε την παρουσία Σου».

Και μόλις σηκώθηκε από κάτω, έπεσε φωτιά από τον ουρανό επάνω εις το σφάγιο και το κατέκαψε, αφού βεβαίως είχαν χύσει νερό πολύ. Ξέρετε την ιστορία, να μην την αναφέρω. Τι σημαίνει εδώ; Ο Θεός ζει, είναι ζων Θεός, δεν είναι νεκρός Θεός, είναι ζωντανός Θεός. Και θα μας πει παρακάτω «καὶ λογικόν ἐστι». Τι θα πει αυτό; Είναι πρόσωπο. Παρακαλώ, προσέξτε αυτό. Όταν λέμε «λογικόν», πάντα εννοούμε το πρόσωπο. Οι άνθρωποι είναι όλοι λογικοί. Μη μου πείτε ότι έχουμε και τρελούς, διότι δεν θα κάνουμε κατάχρηση του όρου «λογική» στο πώς μπορεί ένας άνθρωπος κάποια δεδομένη στιγμή να συμπεριφέρεται.

Διότι άλλο εγκέφαλος και άλλο λογικό. Αν υποτεθεί ότι εγώ περπατάω και πατάω μία πεπονόφλουδα, ένα μπανανόφυλλο, μπανανόφλουδα —μην πετάτε ποτέ στον δρόμο σας, παρακαλώ, τέτοια φλούδια· σκοτώνονται άνθρωποι— και είναι άνθρωποι εκείνοι που τα πετούν, είναι άσκεφτοι οι άνθρωποι. Πατάω, λοιπόν, εγώ μία μπανανόφλουδα,

πέφτω κάτω. Χτυπάω το κεφάλι μου από πίσω και γίνομαι ένας κλασικός βλάκας. Ή παθαίνω ένα εγκεφαλικόν και έχω τα ίδια αποτελέσματα. Έπαυσα τώρα να είμαι λογικός; Απλώς έπαθε βλάβη ο εγκέφαλος. Ο εγκέφαλος δεν είναι ο νους.

εν γεφαλός είδε το όργανον του νου Ο νους είναι η ψυχή.

Το όργανο, λοιπόν, είναι χαλασμένο. Άρα, όταν λέμε «λογικός», δεν εννοούμε τον εγκέφαλον, αλλά εννοούμε την ψυχή που εκφράζει αυτό που λέγεται λογική. Ξέρετε, ορισμός της λογικής δεν υπάρχει. Υπάρχει μόνο εμπειρικός προσδιορισμός της λογικής και είναι τα γνωστά τέσσερα κατηγορήματα του Αριστοτέλους για να προσδιορίσουμε τη λογική.

Ακόμα δεν είναι εκείνο που θα λέγαμε ότι εσύ σκέπτεσαι αλλιώτικα από μένα. Αυτό είναι απλώς ένας τρόπος, δηλαδή μια νοοτροπία. Λογική είναι κάτι πολύ βαθύτερο. Έτσι δεν υπάρχει, θα— λέγαμε, ορισμός της λογικής. Τι είναι λογική; Τι να σας πω; Όταν είμαι εδώ, δεν είμαι στο μοναστήρι. Είναι ένα από τα κατηγορήματα της λογικής. Ε, βέβαια, όταν είμαι εδώ δεν είμαι στο μοναστήρι και όταν είμαι στο μοναστήρι δεν είμαι εδώ. Αυτό είναι ένα στοιχείο λογικής. Έχουμε, λοιπόν, αυτά τα τέσσερα κατηγορήματα εμπειρικά. Μόνον εμπειρικά, δεν είναι θεωρητικά. Όπως και το θέμα της ευφυΐας, εμπειρικά την προσδιορίζουμε. Συνεπώς, και τους φυσικούς νόμους, αν θέλετε, με την ευκαιρία. Ξέρετε που λένε μερικοί ότι είναι ασάλευτοι, λέει, οι φυσικοί νόμοι; Τι είναι οι φυσικοί νόμοι; Οι εκφράσεις δεν είναι δικές μου, είναι των επιστημόνων. Οι φυσικοί νόμοι δεν είναι παρά μία εμπειρία εκ μιας επαναλήψεως.

Εξιδανικεύουμε αυτήν την εμπειρία και τη λέμε φυσικόν νόμον. Το λέω γιατί μερικοί λένε: «Το θαύμα, λοιπόν, πώς μπορεί να παραβιάσει τους φυσικούς νόμους;». Και τι είναι ο φυσικός νόμος; Στα χέρια του Θεού είναι ο φυσικός νόμος. Φυσικός νόμος δεν είναι παρά εμπειρία. Τίποτε. Εξιδανικευμένη εμπειρία. Επί λέξει, έτσι είναι γραμμένο: «εξιδανικευμένη εμπειρία». Αυτό είναι ο φυσικός νόμος. Γιατί πέφτει αυτό; Γιατί κάθε φορά που το αφήνουμε να πέσει, πέφτει. Ένα αντικείμενο γιατί πέφτει; Ο νόμος βαρύτητος, λέμε. Θα πάμε κάπου αλλού, όμως, θα ισχύει αυτός ο νόμος; Δεν θα ισχύει. Κάπου αλλού στο σύμπαν δεν θα ισχύει. Κάτι άλλο θα ισχύει. Λοιπόν, βλέπετε, είναι προϊόντα της εμπειρίας μας. Είναι αυτή η περίπτωση. Όταν λέμε «λογικό», τι εννοούμε; Πρόσωπο. Πρόσωπο.

Η γάτα μου δεν είναι λογική, επειδή δεν είναι πρόσωπο, ή επειδή δεν είναι λογική δεν είναι πρόσωπο. Ο σκύλος μου το ίδιο, η αγελάδα μου το ίδιο. Ώστε, λοιπόν, πρόσωπον τι είναι; Παν ό,τι έχει λογική. Οι Άγιοι Άγγελοι είναι λογικά όντα, είναι πρόσωπα. Οι δαίμονες, που είναι άγγελοι πεπτωκότες, είναι λογικά όντα, είναι πρόσωπα. Και όταν λέμε εδώ ότι το Πνεύμα το Άγιον ζει —αλλά ζει και η γάτα, αλλά δεν είναι πρόσωπον—, ζει και είναι και λογικόν, που σημαίνει είναι πρόσωπον. Παρακαλώ, ξέρετε τι μεγάλο πράγμα είναι αυτό που σας είπα; Διότι οι χιλιασταί, επί παραδείγματι, αιρετικοί— μας λέγουν ότι δεν είναι παρά ενέργεια του Θεού το Πνεύμα το Άγιον. Όχι, κύριοι. Το Πνεύμα το Άγιον είναι πρόσωπον. Ένα πρόχειρο παράδειγμα, γιατί εδώ τι θα μας πει ο Άγιος Κύριλος; Αρκεί να σας πω ότι, τελειώνοντας την προπερασμένη φορά, 22 ομιλίες τη 15η κατήχηση κάναμε. Οι ομιλίες της μιας χρονιάς είναι 23 με 24. Κάναμε πέρυσι 21, 25, 22, γιατί είχαμε βαρυχειμωνιά. Μιας χρονιάς θέμα μία κατήχηση. Λοιπόν, τι θέλω να πω εδώ; Δεν ξέρω τι θα μας πει παρακάτω ο Άγιος Κύριλος. Θα μας πει πολλά πράγματα. Θα αναφέρει μάλιστα τους αιρετικούς εκεί, να δούμε αντιπαραβολές. Οπότε, όταν λέτε εσείς ότι είναι ενέργεια το Άγιο Πνεύμα, η ενέργεια δεν είναι πρόσωπον. Είναι ροπή, βλέπετε.

Άκτιστες ενέργειες του Θεού. Αυτές είναι θεότητα, αλλά δεν είναι πρόσωπα. Ενώ το Πνεύμα το Άγιον δεν είναι ενέργεια του Θεού, το Πνεύμα το Άγιον είναι πρόσωπο. Να σας πω ένα πρόχειρο παράδειγμα, λοιπόν. Λέει κάπου στο βιβλίο των Πράξεων. Αναφέρει εκεί, λέγει το Πνεύμα το Άγιον εκεί στους χριστιανούς της Αντιοχείας, που ήταν εκεί ο Παύλος και ο Βαρνάβας: «Ἀφορίσατέ μοι» —ακούστε τι λέγεται—, το Πνεύμα το Άγιο λέγει: «Ἀφορίσατέ μοι Παῦλον καὶ Βαρνάβαν» κτλ. «Ξεχωρίσατέ μου». Ποιος το είπε; Το Πνεύμα το Άγιο.

Το Πνεύμα το Άγιο λέει: «Ξεχωρίσατέ μου, ἀφορίσατέ μοι», γιατί είναι πρόσωπον. Μόνο το πρόσωπο ομιλεί. Δεν λέει ο Πατήρ «ἀφορίσατέ μοι», ούτε ο Υιός λέει «ἀφορίσατέ μοι». Το Πνεύμα το Άγιον λέει «ἀφορίσατέ μοι». Γιατί το Πνεύμα το Άγιον μένει μέσα στην Εκκλησία. Θέλετε ακόμα; Όταν ο Απόστολος Πέτρος ελέγχει εκείνο το τραγικό ζεύγος, τον Ανανία και τη Σάπφυρα, τι είπε; «Δεν εψεύσθης», λέει, «σε άνθρωπο, αλλά σε Θεό». Και πιο μπροστά τι του είπε; «Γιατί είπες ψέματα εις το Πνεύμα το Άγιον;». Και δεν είπες ψέματα σε άνθρωπο, αλλά εις αυτόν τον Θεό. Θεός, λοιπόν, το Πνεύμα το Άγιο, και ο Θεός είναι—

δεν είναι άνευ λογικής, είναι πρόσωπο, είναι προσωπικός ο Θεός, είναι πρόσωπο. Ώστε, λοιπόν, το Πνεύμα το Άγιον είναι πρόσωπο. «Ἁγιαστικὸν τῶν ὑπὸ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ γενομένων ἁπάντων».

Αγιαστικόν, δηλαδή επιτελεί αγιασμόν. Ό,τι από τον Θεό, διά του Ιησού Χριστού, επιτελείται, ό,τι υπάρχει, ό,τι γίνεται. Επιτελεί, λοιπόν, το Πνεύμα το Άγιον τον αγιασμόν, δηλαδή επισφραγίζει, δηλαδή ευλογεί ό,τι επιτελείται από τον Πατέρα διά του Υιού. Αυτό δε είναι τόσο μεγάλο. Λέγαμε την ώρα των αποριών και λυπήθηκα γιατί κάτι, ας το πούμε, παρέλειψα. Μην ξεχνάτε, αγαπητοί μου, κανένα θέμα ποτέ δεν εξαντλείται. Ποτέ δεν εξαντλείται. Πάντα καινούργια στοιχεία μπορεί να βρει κανείς. Τη σωτηρία μας δεν—

την εργάζεται ούτε ο Πατήρ, ούτε ο Υιός, ούτε το Πνεύμα το Άγιον, αλλά και ο Πατήρ και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον. Γι' αυτό ακριβώς και στη Βάπτιση του Κυρίου μας εμφανίζεται και ο Πατήρ και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον. Και στη Μεταμόρφωση το ίδιο. Έτσι υπάρχει η εξής διατύπωσις: ότι ο Πατήρ δημιουργεί, συντηρεί, αγαπά. Ό,τι είναι, ποτέ ένα πρόσωπο δεν κινείται ερήμην του ετέρου προσώπου. Ποτέ, ποτέ. Ο Πατήρ διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Έτσι ο Πατήρ στέλνει τον Υιόν στον κόσμο για να δώσει τη σωτηρία. Και τη σωτηρία αυτή ποιος την επισφραγίζει;

Το Πνεύμα το Άγιον. Η καθαυτό δε σφραγίς του Αγίου Πνεύματος είναι η Πεντηκοστή. Εκεί σφραγίζει το Πνεύμα το Άγιον. Σφραγίζει τι; Το έργο του Χριστού. Σφραγίζει, προσέξτε, σφραγίζει τη γνησιότητα του προσώπου του Χριστού, την ταυτότητά Του, ότι είναι ο Υιός του Θεού. Γιατί, αν δεν ήταν, θα εσφετερίζετο θείες ιδιότητες και θα ήτο στο βάραθρο της κολάσεως. Και, δεύτερον, επισφραγίζει το έργο του Χριστού για να προωθηθεί μέσα στην ιστορία. Έτσι, ποιος μένει μέσα στην Εκκλησία; Βεβαίως και ο Πατήρ είναι και ο Υιός —συναχώρητα τα πρόσωπα—, αλλά ποιος μένει και δημιουργεί τον αγιασμό μέσα στην Εκκλησία; Το Πνεύμα το Άγιον. Πού το ξέρουμε; Το είπε ο Χριστός.

Λέει: «Θα φύγω και μάλιστα συμφέρει να φύγω». Όχι ότι ο Χριστός δεν είναι παρών. Δεν είπε ο ίδιος «καὶ ἐγὼ ἰδοὺ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας»; Έως της συντελείας του αιώνος, μέχρι που θα τελειώσει η ιστορία, είμαι μαζί σας. Αλλά τι λέει; «Εγώ θα φύγω και θα έρθει» ποιος; Το Πνεύμα το Άγιον. Γιατί συμφέρει; Γιατί θα λείψει από τον δρόμο ο Υιός για το Πνεύμα το Άγιον; Το Πνεύμα το Άγιον δεν έρχεται εάν δεν συμφιλιωθεί η ανθρωπότητα εν προσώπω Χριστού με τον Πατέρα. Συμφιλιώνει, λοιπόν, με την ανθρωπίνη Του φύση. Συμφιλιώνει. Όχι ότι έχει κουβέντα με τον Πατέρα να συμφιλιώσει. Η μεσιτεία του Υιού δεν είναι μεσιτεία λόγων, είναι μεσιτεία υπάρξεως. Είναι μεσιτεία αυτής της οντολογικής Του υπάρξεως, της οντολογικής Του ανθρωπίνης υπάρξεως—

με τον Πατέρα, βλέπετε; Και έρχεται τότε το Πνεύμα το Άγιον. Γιατί το Πνεύμα το Άγιον και εκπορεύεται και αποστέλλεται από τον Πατέρα. Γι' αυτό είπε «συμφέρει» ο Χριστός. Όταν ήρθε το Πνεύμα το Άγιον, τι είπε ο Χριστός; «Αυτός», λέει, «ο Παράκλητος θα μείνει μαζί σας εις τον αιώνα». Όσο κρατάει η ιστορία, θα είναι μαζί σας. Ενεργεί, λοιπόν, ο Άγιος Τριαδικός Θεός. Κατ' εξοχήν, όμως, έχουμε το Πνεύμα το Άγιον. Για να το δείτε αυτό σε μια μεγαλειώδη εικόνα και ότι το δόγμα της Αγίας Τριάδος είναι ήδη από τον πρώτο στίχο της Αγίας Γραφής. Λέει το εξής: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν». Εποίησεν ο Θεός. Και είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φῶς».

Λόγος. Τι λέει πάλι η Παλαιά Διαθήκη; «Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν». Ποιος είναι αυτός ο Λόγος; Διά του Λόγου, δηλαδή. Ποιος είναι αυτός ο Λόγος; Δεν είναι με λάμδα μικρό, αλλά με λάμδα κεφαλαίο. Είναι κρυμμένο, όμως, στην Παλαιά Διαθήκη, είναι με λάμδα μικρό. Ο προβολέας της Καινής Διαθήκης τι μας δείχνει; Ότι είναι με λάμδα κεφαλαίο, ο Λόγος του Θεού. Το «εἶπεν» εκφράζει τον Λόγο και ο Λόγος είναι το δεύτερο πρόσωπο της Θεότητος. Γιατί; Διότι ο Λόγος είναι πρόσωπο, όπως και το Πνεύμα το Άγιον είναι πρόσωπο. Και μετά είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φῶς». Και έκανε τον κόσμο ο Θεός, έκανε και τη γη, έκανε και τα ύδατα.

Τα ύδατα εκάλυπταν όλο το πρόσωπο της γης. Και Πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω της αβύσσου. Άβυσσος, άβυθος. Άβυσσος: α, το στερητικόν άλφα, α-βυθός. Θα πει βυθός που δεν έχει πάτο. Δεν έχει, δηλαδή, πώς ρίχνεις την οργιά κάτω, αυτή τη σκοινή με τη βολίδα, δεν ήταν βάθος. Ήταν όλα τα νερά που υπάρχουν πάνω στη γη. Δεν είχε εμφανεί τίποτα. Άβυσσος, αβυθός. Δεν υπήρχε βάθος. Έκφρασις όμως, γιατί φυσικά υπήρχε. Φερ' ειπείν, τα βάθη στον Ειρηνικό Ωκεανό, ξέρω εγώ, 9.000 μέτρα βάθος. Πάρε τώρα, αγόρασε από τον μπακάλη δύο-τρεις κουλούρες, που πουλούν, ξέρω εγώ, σκοινί.

Αυτές που απλώνουμε τα ρούχα, και πήγαινε στον Ειρηνικό Ωκεανό να μετρήσεις. Και είδα τι θα βρεις. Με δύο-τρεις κουλούρες σκοινί, και θα βρεις. Άβυθος, άβυσσος λοιπόν. Το Πνεύμα το Άγιον επεφέρετο επάνω της αβύσσου. Αν έχουμε την εικόνα της περιστεράς, όπως είναι στην Πεντηκοστή —συγγνώμη, στη Βάπτιση— βλέπουμε το Πνεύμα το Άγιο, αν το φανταστούμε έτσι, με μια εικόνα, γιατί και η εικόνα πάλι από τη Γραφή είναι, να επιφέρεται, συνεπώς, πάνω από τα νερά. Η άβυσσος, τα νερά, και εκείνο είναι πάνω από τα νερά και έχει τις φτερούγες του και επι-επί φέρεται, φέρεται επί, φέρεται επάνω.

Τι κάνει; Το Πνεύμα το Άγιον πετάει πάνω από τα νερά. Επιτρέψτε μου ένα ρήμα. Κλωσάει τη ζωή. Επωάζει τη ζωή. Τι χαριτωμένο αυτό που πω! Γιατί το Πνεύμα το Άγιον ζει και ζωής χορηγός. Δεν λέμε στον «Βασιλεῦ οὐράνιε»; Είναι η προσευχή στο Άγιο Πνεύμα. Είναι εκείνο που ζει και ζωή παρέχει και ζωή χορηγεί. Μεγαλειώδες, αγαπητοί μου! Έρχεται, λοιπόν, σαν μια άλλη κλώσα να επωάσει, να κλωσήσει τη ζωή. Και η πρώτη ζωή φάνηκε στα νερά, γιατί το Πνεύμα το Άγιον επώασε τη νεκρά ύλη, δεν προήλθε η ζωή από τη νεκρά ύλη.

Αυτομάτως, δεν έχουμε αυτόματη γέννηση της ζωής. Αλλά το Πνεύμα το Άγιον ήρθε να επωάσει και να βγει η ζωή. Τι κάνει, λοιπόν, το Πνεύμα το Άγιον; Είναι το αγιαστικόν, είναι εκείνο το οποίο επισφραγίζει, ευλογεί, ευοδώνει ό,τι ο Πατήρ διά του Υιού δημιουργεί και, τρόπον τινά, το Πνεύμα το Άγιο, τρόπον τινά, τελειοποιεί. Διότι και ο Πατήρ τελειοποιεί και ο Υιός τελειοποιεί και το Πνεύμα το Άγιο τελειοποιεί, αλλά τρόπον τινά κατανέμεται το έργον του κάθε προσώπου. Εκεί που έχουμε την αληθινή κατανομή, τη γνησία κατανομή, είναι ότι δεν έγινε ο Πατήρ, δεν σαρκώθηκε ο Πατήρ ούτε το Πνεύμα το Άγιον.

Μόνο ο Υιός. Εδώ έχουμε μια κατανομή που είναι πραγματική. Τα άλλα ανήκουν κοινά εις τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Ό,τι ο Πατήρ, τούτο και ο Υιός, τούτο και το Πνεύμα το Άγιο. Είναι κοινά, γιατί είναι κοινή η ουσία. Έχουμε τα τρία πρόσωπα, έχουμε κοινωνία των τριών προσώπων. Αλλά υπάρχει μία η ουσία, ένας ο Θεός. Τούτο φωτίζει τις ψυχές των δικαίων. Τούτο και εν προφήταις κλπ. Τούτο, ποιο; Το Άγιο Πνεύμα. Τι κάνει; Φωτίζει τις ψυχές των δικαίων. Τις ψυχές των ασεβών

τις φωτίζει; Ξέρετε πως το Πνεύμα το Άγιον, όπως και ο Υιός, όπως και ο Πατήρ —είπα προηγουμένως, είναι κοινά αυτά— και τον ασεβή πολιορκεί, και τον ασεβή. Πολύ δε παραπάνω αν ο Θεός, ο μόνος βλέπων την προαίρεση του ανθρώπου, έρχεται να πολιορκήσει στενά. Παράδειγμα, ο Απόστολος Παύλος. Αλλά δεν μπορεί να πει κάποιος ότι εγώ αρνήθηκα την επίσκεψη του Θεού. Όχι. Το Πνεύμα το Άγιον πολιορκεί, αγαπητοί μου, κάθε ανθρώπινη ψυχή, κάθε άνθρωπο. Μόνο που η προαίρεση είναι το κλειδί του εάν θα δεχθώ τον Θεό ή όχι. Και το κλειδί αυτό

λέγεται και ελευθερία, είναι στα χέρια του κάθε ανθρώπου. Εγώ κρατώ το κλειδί της προαιρέσεώς μου, δεν το κρατάει ο Θεός. Τι λέει ο Υιός στην Αποκάλυψη; «Ιδού, έστηκα επί την θύραν και κρούω». Ποιος θα ανοίξει; Εσύ θα ανοίξεις, με την προαίρεσή σου. Το Πνεύμα το Άγιο, λοιπόν, αγαπητοί, πολιορκεί, πολιορκεί τον κάθε άνθρωπο για να σωθεί. Αλλά όταν, όμως, δει ότι δεν δέχεται ο άνθρωπος τα του Πνεύματος, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, δεν δέχεται τα του Πνεύματος, γιατί; Διότι, λέει, είναι ψυχικός. Προσέξτε αυτό: ψυχικός. Τι θα πει ψυχικός; Δεν έχει η λέξη την έννοια τη σύγχρονη που λέμε από το ψυχή, ψυχικός.

Έχει την έννοια του ζωικός, επειδή ψυχή θα πει και ζωή, δηλαδή βιολογική ζωή. Συνεπώς, ψυχικός άνθρωπος είναι ο βιολογικός άνθρωπος, είναι ο άνθρωπος «να φάω, να πιω» και, όπως έλεγε ο Σαρδανάπαλος ο ταλαίπωρος, αυτός ο Ασσύριος βασιλιάς, «και να αφροδισιάσω».

Αφροδυσιάζω. Τίποτα άλλο. «Διαβάτη», έλεγε η επιγραφή του αγάλματος από κάτω, στη βάση. «Διαβάτη, άκουσε να σου πω: στρώσου, ε, στρώσου. Φάε ό,τι θες, πιες ό,τι θες, φάε, πιες και να αφροδυσιάσεις», δηλαδή να συνέρχεσαι στην αμαρτία, αυτό που λέμε ανηθικότητα.

Άλλο. Αυτός λέγεται ψυχικός άνθρωπος, είναι ο βιολογικός άνθρωπος. Μετά είναι ο σαρκικός. Σαρκικός ποιος λέγεται; Αυτός που γνώρισε το Άγιο Πνεύμα, αλλά ακόμη μένει σε μία σαρκικότητα. Και ο τρίτος ποιος είναι; Ο πνευματικός. Αυτή είναι η διαίρεση, η διάκριση που κάνει ο Απόστολος Παύλος: ψυχικός, σαρκικός και πνευματικός. Ποιος είναι ο πνευματικός; Αυτός που έχει το Πνεύμα το Άγιον και διέπεται από το Πνεύμα το Άγιο. Ο πρώτος, ο βιολογικός άνθρωπος, μην νομίζετε ότι είναι κάποιοι παραπέρα. Ε, άμα πείτε σε κάποιον, να σας το πω έτσι χτυπητά-χτυπητά, δεν πειράζει, αν του πείτε ότι πρέπει να κάνει εγκράτεια, γιατί είναι Σαρακοστή, και να κάνει και νηστεία

—είναι Σαρακοστή—, για μεν τη νηστεία νομίζει ότι θα παραλύσουν οι δυνάμεις του και θα χάσει τη βιολογικότητά του. Αν του πείτε να εγκρατευθεί, πάλι και εκεί νομίζει ότι θα χάσει τον ανδρισμό του. Το 'χω ακούσει αυτό κατ' επανάληψη. «Κάνετε λίγη εγκράτεια, κοινωνήστε Σαρακοστή». Φοβούνται. Φοβούνται πως θα χάσουν τη βιολογικότητά τους. Λέτε αυτό που λέμε, είναι ψυχικοί άνθρωποι. Και δεν είναι καθόλου λίγοι, αγαπητοί μου, αυτοί που είναι και ανάμεσά μας. Είσαι, λοιπόν, άνθρωπε, ψυχικός άνθρωπος. Ε, άκου λοιπόν: το Πνεύμα το Άγιον είναι μόνο εις τας ψυχάς των δικαίων και των πνευματικών, γι' αυτό λέγονται πνευματικοί άνθρωποι. Θες να δεις; Να δεις, άκουσε: εις τους ψυχικούς ανθρώπους δεν μένει το Πνεύμα του Θεού. Πού το λέει η Γραφή; Ακούσατε εδώ.

Λέγει εκεί στη Γένεση, όταν οι άνθρωποι γίνηκαν, λέει, σάρκες, δηλαδή βιολογία, τίποτα άλλο, βιολογία. Είπε ο Θεός: «Ου μη καταμείνει το πνεύμα μου» —το Άγιο, «το πνεύμα μου»— «διά το είναι αυτούς σάρκας». Είναι βιολογικοί άνθρωποι και δεν μπορεί να μείνει το Πνεύμα μου το Άγιο. Στον σαρκικό υπάρχει το Πνεύμα το Άγιον, αλλά δεν μπορεί να ενεργήσει άνετα, γιατί ακόμα ο άνθρωπος είναι ατελής. Αλλά στον ψυχικό άνθρωπο, όχι. Δεν μπορεί να μείνει το Πνεύμα το Άγιον και ο ψυχικός άνθρωπος δεν μπορεί να κρίνει το πνευματικό. Δεν βλέπει τίποτα από τον πνευματικό άνθρωπο. Δεν καταλαβαίνει τίποτα από τον πνευματικό άνθρωπο, γιατί δεν έχει το Πνεύμα του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι το Πνεύμα το Άγιον μόνο εις τας ψυχάς των δικαίων υπάρχει, αναπαύεται, και όχι εις τας ψυχάς των σαρκικών —τώρα προσέξτε τις λέξεις, γιατί μην τα μπερδέψουμε—, εις τους ψυχικούς, εις τους βιολογικούς ανθρώπους ή, γενικότερα, εις τους ασεβείς. Εις εκείνους οι οποίοι δεν δέχονται τίποτα από το Πνεύμα του Θεού. Να παρακαλάμε, αγαπητοί μου, τον Θεό, τελειώνοντες το σημερινό μας θέμα, να παρακαλάμε τον Θεό να στέλνει το Πνεύμα Του το Άγιο και μόνιμα να κατοικεί μέσα στην ψυχή μας και να μας μεταβάλλει σε πνευματικούς ανθρώπους. Ο Κύριος να σας ευλογεί.