Catecheses of St Cyril 121 | 18-01-1988

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, there are still a few paragraphs left from Saint Cyril’s Fifteenth Catechetical Lecture, which, with God’s help and through Saint Cyril’s intercessions, we are continuing to examine. They are paragraphs 27, 28, 29, 30, 31, 32, and 33—or, if you prefer, only up to paragraph 32, because paragraph 33 is an epilogue, a brief summing-up of what Saint Cyril has said. In this section of the text there is only one subject, but he discusses it at considerable length because it deeply grieves him.

And rightly so, as you will see. However, we shall not examine this subject as we usually examine the text, sentence by sentence and word by word, because it is all one subject. Saint Cyril gives many examples to demonstrate that things are not as the heretics claim, but as the Church teaches. So as not to weary you, we shall dwell on only a few points from this whole passage. It covers two pages—or, as the book is laid out, one full leaf and a little beyond it. In paragraph 27 he says: “If you ever hear anyone saying that there is an end to the…”

“…the Word (Logos), having gone forth from the Father and then being taken back into the Father, no longer exists…” He then begins to present his arguments. First, let us consider the matter briefly. “You have heard,” he says, “of a heresy that arose, that sprang up, in Galatia.” Someone said this, and unfortunately heresies…

…are helped along by the devil, and for that reason they spread very quickly. They are just like dry weeds: a fire breaks out, and then a demonic wind blows and spreads the flames. That is what heresy is like. Nor is the example I have given you far from Saint Ignatius’s own words, for he calls heresy “the devil’s plant.” So this plant of the devil, this weed of the devil, catches fire when it dries out and spreads over vast areas. It has therefore been observed that heresies spread very quickly, because they have Satan as their ally.

If you ask me why the truth does not spread in the same way, I would answer that the truth certainly does spread, but under the following conditions. First, the wind of the Holy Spirit blows. There is a wind here as well, but it is the wind of the Holy Spirit. This wind does not come as a scorching wind that burns. It comes gently, as when a summer breeze begins to blow and you open your window and feel the fresh air. That is all. If it pleases you, of course, you leave your window open and enjoy the breeze. Ah, how beautiful it is!

But perhaps, for some reason, you have caught a cold, you are ill, or your throat hurts, and you do not want that cool breeze, so you close the window. What does this mean? It means that the Holy Spirit comes, illumines, refreshes, and spreads the truth. Yet for the truth to be accepted, the human will must consent; the person must say, “I want the truth.” But when a person is ruled by the passions and is enslaved to the passions and to sin, then the other wind comes—the demonic wind—which enters and fastens itself to the person like a leech. And yet, of course, the human will still plays a part, because no one can do anything…

God will not force us, for He made us free; but neither can the devil do anything without the consent of the human will. Yet when a person’s will exists within a climate and an environment of wickedness and sinfulness, that wicked will eventually turns toward heresy and embraces it. Perhaps I have now answered a question of yours: “Why does the truth not spread, while malice and sin do?” Consider the same question in relation to holiness. The wind of holiness is blowing. How many become saints? Those who want to, of course. But does everyone want to? No. Now consider the wind of immorality.

If the greatest prophet were to speak at this very moment, many people would go to hear him, but I do not know how many would go on to live a holy life. Yet if people heard that a highly scandalous film was being shown at a cinema, many would go to see that as well, and they would even try to imitate what they had seen on the screen.

They try to put it into practice, because man readily turns toward evil. So I am explaining why heresy spreads so easily. Accepting a heresy requires no effort. Moreover, heresy is distorted truth—truth twisted out of shape—and it often flatters the human passions. Take the millennialists, for example, when they tell you that Hell does not exist.

They say that the Resurrection will take place and the sinners will be asked, “Do you repent now?” Well, what do you think? Who would say, “I do not repent,” after experiencing both death and Hell? And if a person says, “No, I do not repent,” where does he go then? Not back to Hell, but into nonexistence. He becomes nothing. It is a lovely fairy tale. In other words, as the Apostle Paul says, it tickles the ears—it strokes and pleases them. The Greek word means “to tickle.” It pleasantly tickles the ears. What a delightful teaching! And then, very many people—truly, a great many—do not desire another life. They do not even desire the Kingdom of God. They say, “This is the only life. Should I not live it however I please? I want nothing more than this.”

Do you understand, then, why a person ultimately accepts heresy? But what is the truth? Hell exists; you will be judged, O man; and you must struggle. That is difficult. It does not flatter or caress you, and it requires effort and spiritual struggle. Tell me, then: why does the truth fail to take hold? Because it requires effort. Why does heresy take hold? Because it requires no effort. It is very simple; one can say it plainly.

Saint Cyril says: “You have heard of a heresy that arose, that sprang up, in Galatia.” What is this heresy? It is, he says, another head of the dragon.

In the Apocalypse, the dragon is revealed as having seven heads and ten diadems. A diadem is a crown. What does the crown signify? It signifies authority. The dragon’s many heads—the word “dragon” can mean a serpent, but here it also means a monster, a monstrous creature, since no serpent with seven heads exists—signify its many activities. It insinuates itself everywhere; it knows everything and sees everything. If one head is looking in one direction, another head is looking elsewhere, and another in yet another direction. Consequently, it has many…

…many eyes, indeed, and a great deal of intelligence, so to speak, because many brains are at work. The crowns signify powers. Wherever the devil gained a foothold, he also established his authority. This is what the devil does. That is why he appears as a many-headed dragon with seven heads and ten diadems. And now Saint Cyril says, “This heresy…” For they were already living through one heresy. Remember that Saint Cyril lived during the Arian heresy; he was its contemporary. Saint Cyril delivered these catechetical lectures in the year 350. The Ecumenical Council that condemned Arius had taken place in 325. Saint Athanasius the Great was still alive.

Saint Athanasius the Great died in 373. Conditions were dreadful. The Church was beset by danger. She was confronting this terrible head of the dragon called Arianism, which denies Christ’s divine nature and calls Him a creature. That is why Saint Cyril says, “Yet another head of the dragon has sprung up.” Which one? The heresy that arose in Galatia. Galatia is a region of Asia Minor, and it was to the Galatians there that the Apostle Paul addressed his Epistle to the Galatians. It is also said that a group of people once set out from this region and settled in what is now France. The French are the Gauls—the Galatians. That is the connection.

This heresy sprang up there. What did it teach? As you see, I am explaining its meaning rather than following the text word for word. I told you at the beginning that I would do this so as not to weary you. It taught “that the Word (Logos), having gone forth from the Father and then being dissolved back into the Father, no longer exists.” How did this man imagine the Word of God? As something that comes out from God, rather like my voice coming out from me now. My voice goes forth and reaches you; my word comes out from me. Suppose I needed to call out to a friend who was on the opposite side of a mountain…

“Hey, John! Are you there?”

Whether John heard me or not, my voice accomplished its task. That voice, reflected from the face of the mountain opposite me, now comes back. And where does it come? It returns to me, and I hear it again. I hear, “Hey, John!” I hear my voice returning. This heretic imagined the Word of God in the same way: He came forth from the Father, became man, accomplished a work—the work of mankind’s salvation—and then returned to the Father. Since the Father is spirit, and that which He sent forth, the Son, is also spirit, this would mean that now…

…in order to return, He leaves behind His human nature, abandons it, and goes back again. There, the Word (Logos), so to speak, entered back into the Father, and that was the end of it. It would be like the word I call out: it returns, my ears hear it, and then it falls silent. Nothing else remains. Therefore, according to this heresy, the Word does not continue to exist and could not have existed eternally. He exists for a time, performs an action, returns, and becomes—if we may put it this way—an inward, unexpressed word. “Inward” means existing within someone without being manifested. It is the word within me: I am able to speak, but I remain silent.

Do you understand what this heresy means? It is, so to speak, another version of Arianism. Another version of the same thing. According to it, Christ’s human nature ultimately amounts to nothing and is no longer needed. It was merely a means, a vehicle by which Christ came into the world and spoke to us; afterward, He had no further need of it. It is just as…

We ourselves may put on a certain outfit to appear somewhere on a particular occasion, and afterward take those clothes off and go back to our ordinary work clothes. Can you imagine such a thing? And you may say to me, “Well, that heresy sprang up long ago in Galatia, but it does not exist today.” Who told you that? Who told you it does not exist today as well? Let me tell you something from my own personal experience. Once, many years ago, I was traveling from Athens to Larissa.

A passenger sat down beside me.

We began talking, and he told me the following. He was from somewhere around Trikala. He said that when Christ rose, His body was indeed raised, since the tomb was empty of His human body, and the disciples had indeed touched Him. But when He ascended into heaven, His human nature dissolved of itself. It was no longer needed. Now He was going to the Father, and so the human body dispersed and dissolved. In this way, God the Word returned into the Father. This is what is meant by “having been dissolved.” To dissolve something means to break it apart.

So there we have it: this man told us that Christ’s human nature dissolved. Saint Cyril says, “having been dissolved.” It is the same thing. What, then, have we done? Do not forget where this teaching came from. When I said to him, “How do you know this? Why do you say it? This is heretical,” he replied, “There is an Evangelical man, a Protestant, in our area, and this is what he teaches.” “Do you realize,” I said, “how grave a heresy this is?” But ask the Jehovah’s Witnesses what they believe. Do they believe that Christ is in heaven with His human nature? No, my dear ones. They believe that Christ cast off His human nature and now exists without it.

That is, He exists as a spirit. They do acknowledge His hypostasis, His person, but they certainly do not confess Him as the Son of God in the sense of being from the essence of the Father. They say He is an angel, the Angel of Great Counsel. Remember this from Acts. Yet Isaiah says that this Angel of Great Counsel is “Mighty God.” Isaiah himself calls Him the “Angel of Great Counsel,” and a little further on, “Mighty God.” The Jehovah’s Witnesses see the one expression, but they do not see the other one that follows.

Thus Christ is regarded as a great spirit, but merely a spirit. He does not bear human nature. Do you know what that means? It means rejecting and demolishing the entire substance of salvation.

It is like dropping an atomic bomb on a little house. What would remain of that house? Nothing. Nothing at all would remain. That is what this heresy does. Let me explain. What does Saint Athanasius, whose feast we celebrate today, say? He says that whatever was not assumed—whatever Christ did not take upon Himself—remains unhealed. In other words, it is not saved. Therefore, for man to be saved, the incarnate Son of God had to assume both his bodily nature and his spiritual nature. This is why we speak in an Orthodox manner. And do not forget that Athanasius the Great is synonymous with Orthodoxy. When we say Athanasius the Great, we mean Orthodoxy.

Saint Gregory the Theologian said this in a funeral oration for Athanasius the Great: he is synonymous both with virtue and with Orthodoxy. What does this mean? It means that in Christ there are three realities: the divinity, united with the whole of human nature; and human nature consists of both the human body and the human soul. Thus, in this sense, Christ comprises three realities: the divinity, the bodily aspect of human nature, and the spiritual aspect of human nature—the human soul. For example, when Christ says, “Now My soul is troubled,” what did He say?

“My soul is troubled,” He says, “and what shall I say?” And when Jesus wept and groaned deeply in spirit, what did He rebuke? This happened in the case of Lazarus, when the Jews said, “See how He loved Lazarus.” Jesus wept, and the Lord rebuked—that is, He rebuked Himself; He groaned deeply and rebuked Himself. What did He rebuke? The divinity? That would be absurd! Was the divinity moved with emotion? Was the divinity troubled in the first passage I quoted to you? Or was it the spirit of His human nature—that is, His soul,

His human soul? It was His human soul that was troubled. It was His human soul. And therefore these passages—Glory to God—which abound in Holy Scripture, along with many others on every subject, always give us the measure of truth. Christ also had a human soul. Now, the Mystery is not only what kind of union exists between the divine and human natures. We need not look so far, my dear ones. Even the union between body and soul is a Mystery—a profound Mystery. I do not know whether man will ever be able to understand it. What kind of union is it? That a union exists is beyond doubt. But how does it exist? There are, if I may put it this way, two “materials.” I place both terms in quotation marks so that I do not single out only one of them. I even call the soul “material,” in quotation marks. Two “materials.”

Does one touch the other? How are these two joined when they are unlike in kind? And since they are unlike, what relationship or bond can they have with each other? If we cannot understand this union within every human being, how can we comprehend the profound Mystery of the unconfused union between the divinity and human nature? In the same way, we might say that the relationship between my spirit and my body is also without confusion. One is one thing, and the other is another. They are not mixed or confused, as materialism claims when it says that the human soul is energy according to the formula E equals mc squared—that is, mass multiplied by the speed of light squared.

Squared. That is not what the soul is. It is not. And so this will remain a profound Mystery. But there is yet another Mystery: although Christ is fully man, and although there are two wills and two kinds of knowledge—the human and the divine knowledge, or will—there is one person. This is the second Mystery in the reality of Jesus Christ: one person, one “I.” There are not two “I’s,” because if there were two, it would mean that the Word did not become flesh, but that the Word entered into a man.

You may say, “Now you are speaking about details.” Details? My dear ones, the Church struggled over these matters for entire centuries, and they form the very foundation of our salvation. Did not Nestorius say that the Theotokos was not Theotokos, the God-bearer, but merely Christ-bearer? He claimed that she gave birth to a man who was judged worthy, and then the Word came and entered into that man. This is a dreadful heresy. Our Church condemned Nestorianism. And Nestorius, mind you, was a Patriarch—the Patriarch of Constantinople. What, then, do we see? We see that this is a Mystery: the true human nature and the true divine nature are united in a mysterious union,

a union that is mysterious and incomprehensible. Why did He take on human nature? As Basil the Great says, it was in order to heal the whole human person. If, then, the Son of God came into the world, preached, and afterward His human nature dissolved, I ask you: where is salvation? Man’s salvation does not lie in moral teaching such as, “Do not lie,” “Do not kill,” and so forth—the things people say: “Do not steal; do not kill. I have not stolen; I have not killed.” Nor did He come merely to reveal God to us, so that we might possess a clear knowledge of God and know that God is Trinitarian.

That would be mere knowledge, so that we would no longer be idolaters. Who told you that this was the purpose? The Incarnation did not take place for that reason. Could not God have revealed these things just as He revealed to Moses what was disclosed in the Old Testament? Salvation does not lie in the revelations Christ might have spoken to us, however sublime or unprecedented they may be. Where, then, is salvation found? Salvation is found in the very fact of the Incarnation. As Cabasilas beautifully says, the things that bring about our salvation are neither Christ’s miracles nor His teaching. They are the things Christ experienced as man.

He died upon the Cross, rose from the dead, and ascended. What does this mean? He opened the way—a way that we ourselves will walk, because He, as the firstborn from the dead, became the firstfruits, the firstfruits of those who have fallen asleep. Listen to what the Apostle Paul says: the firstfruits, the beginning. For if Christ, the Son of God, had not become man, how could He have prepared and opened the way? Thus the Incarnation opened the way—not merely announced it beforehand, but opened it. This is the way Christ lays before us. Which way? The way of the Ascension—first of the Resurrection, and then of the Ascension.

We will walk this same way. But if Christ’s human nature dissolved, my dear ones, then it would be like someone opening a path across a snow-covered plain so that others could follow behind him, only for a great amount of snow to fall during the night and completely cover his tracks. Then a man asks, “Which way am I supposed to go now?” There is no way forward, because, according to this heresy, Christ’s human nature dissolved.

Were Athanasius the Great and all the Fathers of our Church foolish men? Did they struggle to the point of shedding their blood merely over theological and philosophical debates? No, these were matters of salvation—salvation in reality and in deed. I want us to understand this very clearly. Therefore, when we speak with a heretic, we must be careful. We must never accept heresy. Every heresy attacks either some part of our salvation or the whole of it. We must always be exceedingly attentive to this. And so, my dear ones, we have no salvation if things are as this heresy claims—if

Christ’s human nature dissolves and the Word returns into the Father just as He came forth from Him. Saint Cyril now asks, “Would you like to know how those who teach the contrary arrived at such madness?” “They read the Apostle’s good words badly.” They read what the Apostle Paul says—something very good indeed, in 1 Corinthians 15:25—but they read it in a bad way. Let us not forget that Holy Scripture is not at fault in any way. I might even say that perhaps

I once read somewhere—I think Saint Athanasius says it—that Holy Scripture is often deliberately somewhat obscure in order to test your humility. For if you are a proud person, you will give it your own interpretation, and then everything is lost: a rationalistic interpretation has entered in. But when you have humility, you will either ask someone, or you will say, “I will accept this as it stands. It does not admit of investigation; it is a Mystery.” Then you are in no danger of falling into heresy. So the Apostle spoke rightly, but those who produced this heresy interpreted his words wrongly. Which words? “For He must reign until He has put all His enemies under His feet.” Christ, they say, must reign until He subdues His enemies. Then, once He has subdued them, He will no longer reign; and since He will no longer reign, He will have no reason to exist. And do you know what their whole argument rests upon? The words “until He has.” How long will He reign? Until Christ has subdued His enemies. Saint Cyril now says, “O foolish and utterly senseless man!” Do you hear? Fools! As long as His enemies existed...

He reigned over them and utterly defeated them, and so He existed. But now that His enemies have been defeated, has He ceased to exist? Or is it not all the more certain that the Victor will continue to exist? Yet this is how they interpret the phrase “until He has.” And to show you how serious this is, there are other passages that clarify precisely this point. Another passage that causes stumbling says that Joseph “did not know her.” Holy Scripture uses the beautiful expression “to know” or “not to know” to mean having or not having marital relations with one’s wife. “Adam knew his wife.” That is, Adam knew her as her husband and came together with her, and she gave birth to Cain.

So this discreet expression, “to know,” means to come together as husband and wife. The New Testament says that Joseph “did not know her,” meaning that he did not come together with her. The man had taken the Theotokos as his wife, without knowing anything of the plan that God was bringing to fulfillment. “And he did not know her until she had given birth to her firstborn Son.” Until she had given birth to her firstborn Son. The conclusion drawn from this—a conclusion accepted by the Protestants, which is why the Protestants do not honor the Most Holy Theotokos; I mean the Protestants, not the Roman Catholics—is this: once the first Child, Jesus, had been born, afterward...

her husband knew her—that is, he came together with her. So what, then, does “until” mean? Does it mark a point in time after which something else begins? Saint Cyril explains this beautifully. He has much more to say here. Those of you who have the book can read it at home. But it all turns upon the same point, and I do not want to overwhelm you. You see that “up to,” “until,” and “until such time as” all mean the same thing. We might render them simply as “until.” “This expression does not impose a limit of time.” It does not mean that things remain one way up to that moment and then change afterward. It does not mean that the Theotokos is...

a virgin, gives birth to Christ in virginity, and then bears other children after His birth, as the Protestants blasphemously claim. What does it mean, then? The phrase “until” does not impose a temporal limit. It simply indicates a condition extending to a certain point—a qualitative condition, take note, not necessarily a temporal one. For “until” is not always temporal; it may also describe a condition. Saint Cyril gives this example: “But death reigned from Adam until Moses.” The Apostle Paul says this in Romans 5:14. Death reigns where there is law: where there is law, there is also death.

You transgress the law, and death enters. Death reigned, he says, until Moses. What does that mean? Does it mean that death existed from Adam until Moses, but after Moses there was no more death? Did Moses not die? That is not what he means. He is simply describing a qualitative condition, not setting a temporal limit. This is the fundamental error. Besides, why should we interpret “until” through conjecture while ignoring the many other passages in Holy Scripture that refute our conjecture? In the paragraphs I mentioned, Saint Cyril does nothing other than refute this conjecture...

and refute the heresy. I will select just one point from all this to share with you, since I have explained where this heresy began and why “until” does not impose a limit of time, but simply expresses a condition. Suppose I said to someone, “Please wait for me until I come.” What does “until I come” mean? I arrive and find you there. Must you then remain sitting there forever, still waiting for me? If the expression imposed an absolute temporal limit in that way, that would be the result. But no: I have arrived, and now we do something else and move on. It does not mean that you must remain there forever. The phrase indicates what happens until my arrival; after that, we go on to something else. My point is that the phrase does not impose the kind of limitation they claim.

The phrase “until He has” does not do so. Saint Cyril explains: “Listen,” he says to the catechumen, “to Gabriel saying: ‘And He will reign over the house of Jacob forever, and of His Kingdom there will be no end.’” What does this tell us, and where was it said? The Angel said to the Theotokos that the Kingdom of the One who would be born from her would have no end. How, then, can you say that it will end—that He will lay aside His Kingdom, cast off His human nature, and that the Word (Logos) will disappear? His Kingdom is His precisely as man. For the Angel says that the One born from her will possess a Kingdom without end. “Born from her” means according to His human nature.

When Daniel sees the vision of One coming upon the clouds of heaven as the Son of Man, what does Daniel say? He writes, “His dominion is an everlasting dominion, which shall not pass away; and His Kingdom shall not be destroyed.” It will never be corrupted and never come to an end.

“You have heard most clearly,” Saint Cyril says, “of the unending Kingdom of Christ.” You have heard it very plainly. Here I would like to say something about the meaning of “eternal,” because unfortunately this too has some relevance today. Heresy is like the Lernaean Hydra, with the devil’s many heads: whenever you cut off one head, another springs up elsewhere. His Kingdom, it says, is eternal; it will not be destroyed, and so forth. “Eternal” means something that has a beginning but no end. God, of course, neither began nor will He end. For this reason, in Greek He is not called merely aionios, eternal, but aidios, ever-existing without beginning or end.

Alpha, iota, delta, iota, omicron, sigma: aidios. On another occasion I explained to you the distinction between aidios and aionios, between “ever-existing” and “eternal.” The first distinction is this: aidios means having neither beginning nor end. Aionios, eternal, means having a beginning but no end. We human beings, for example, are not aidios. We had a beginning: we were born and came into existence. But we will be eternal, meaning that we will never come to an end. Consequently, when the Kingdom of Christ is called eternal, this means that it began at a certain point. It began with His Incarnation, with His human nature. It had a beginning, but it has no end.

For if the Kingdom of Christ is to have an end, then the word “eternal,” when applied to the eternal life into which man will enter, must also mean that eternal life will have an end. Can you imagine that? Do you see what this means? What does the Lord say in the final verse of Matthew chapter 25? “And these will go away”—the condemned sinners will depart—“into eternal punishment, but the righteous into eternal life.” Please notice the word “eternal.” The same word appears twice in the same verse. Can it bear two different meanings within that single verse? That is impossible.

Could Hell be anything less than eternal while the Kingdom of God remains eternal? Could that ever be possible? For if Hell is not eternal—that is, without end—then the Kingdom of God cannot be without end either. If Hell comes to an end, the Kingdom of God must also come to an end. And where would that leave us? God preserve us! We came into existence, entered history, struggled; Christ came and redeemed us; we entered the Kingdom of God—and then, at some point, God would say to us, “I have grown tired of you now. I am tired of you. I am starting my game over again and making a new world with new people—or perhaps not people, but some other kind of creature. I do not know what I will make.” And that would be the end.

The condemned would come to an end, and those reigning in the Kingdom of God would come to an end. Then, naturally, Christ according to His human nature would also come to an end. Do you grasp this? Do you understand? It can never be so. Even when examined logically, it produces an inconsistency and an impasse. Christianity would collapse into emptiness. Why am I saying this now? Because Origen was the first to give the word “eternal” a different interpretation when applied to the condemned and to Hell. And what was his basis? The love of God. In other words, rationalism—pure rationalism. Could a loving God maintain an eternal Hell? Therefore, he reasoned, it cannot be eternal.

Where do you get this from, Origen? You were an admirable man in other respects, but here you were wrong. Where do you get it from? You derive it from the fact that you cannot understand this. But the Word of God reveals it: Hell is eternal. That settles the matter. Why do you not accept it as the Word of God states it, instead of introducing your rationalism? You see how rationalism gives birth to heresy: the claim that one day God, precisely because He possesses love, will forgive human beings, the demons, and the devil himself, and that there will then be a restoration. This is the theory of the restoration of all things. Naturally, this theory is a pleasant fairy tale.

And this fairy tale, you know, is still repeated even by theologians and from university chairs. You hear it presented not merely as a teaching to be examined—as I am explaining it now so that you may understand it—but with the suggestion that things somehow ought to be this way. No, my beloved, things are not somehow this way. I repeat: if Hell is not eternal, since the same word and the same term appear in the same verse, then the Kingdom of God is not eternal either. And then Christ Himself, according to His humanity, is of course not eternal. These are inconceivable conclusions. What, then, does all this mean? It means that this heresy, built upon the phrase “until He has”...

collapses into emptiness, because Holy Scripture itself supplies the answer and shows that many other passages refute it. Christ will reign unto the ages of ages. The faithful will live unto the ages of ages, with no boundary and no end, throughout unending, unending eternity. And Christ does not cast off His human nature, because if He did, we would have no salvation. As the Apocalypse says so beautifully, those in the Kingdom of God will then see the face of Christ. Which face? “No one has ever seen God,” says John the Evangelist.

No one has ever seen Him, “nor can anyone see Him.” This does not refer only to the past; it also applies to the future and excludes even the future possibility of seeing the divine essence. “Nor can anyone see Him.” Then how will we see the face of God? “Lord,” Philip says, “show us the Father, and it is enough for us.” “Philip, have I been with you so long, and you still do not know that he who has seen Me has seen the Father?” How, then, can I see God? Through the human face of Christ. Therefore, the theoria—the divine vision—of the face of God is nothing other than the vision of the face of Christ. If that face were dissolved, what would I see, since it is impossible for me ever to see God in His divine essence?

These teachings lead to an impasse, my beloved. But let us finish here. In the few minutes that remain, we shall also bring the Fifteenth Catechetical Lecture to a close. I should tell you that the Sixteenth Catechetical Lecture, which with God’s help we will begin next Monday, concerns the Holy Spirit. I need say only one thing to stir your interest: spiritual life is inconceivable without the Holy Spirit. We must know everything concerning the Holy Spirit that has been revealed to us. What has not been revealed, we cannot investigate, because the Holy Spirit is God. He is the third Person of the Holy Trinity.

Let us therefore investigate whatever can be investigated, so that, by entering into the life of the Holy Spirit, we may truly say that we are living the spiritual life. That is what spiritual life means: not a spiritual life defined in relation to the human spirit, but a spiritual life lived in relation to the Holy Spirit. Do you see? This is an exceedingly important subject—exceedingly important. But now we must finally bring this lecture to an end. The Catechetical Lecture concludes as follows: Saint Cyril gives a very brief review of what he has said. Like a very good teacher, we might say, who conducts his work in an orderly way and organizes what he offers his listeners, he closes with a brief summary...

a brief review of what he had said. What does he say? “Flee from every heretical error.” Take care, he says—take care, because he is referring to what came before, as I told you. You must avoid every error. Flee; keep far away from every heresy. “And may the grace of God grant that what remains to be said concerning the faith may be spoken to you in due course. May the God of all preserve us all”—may He preserve you—“as we remember the signs of the end and remain unconquered by the Antichrist. You have received the signs of the deceiver who is to come.” You have learned the signs of the deceiver who will come in the future—the Antichrist. “You have received the proofs concerning the true Christ”

“who will descend visibly from heaven.” You have also received the proofs of how Christ will come. “Flee from the one, the false one; await the other, the true One.” Keep far away from the false one—the Antichrist, the false messiah—and await the other, the true One. “You have learned the way”—you have learned the path and the manner—“by which, when judged, you may be found on the right hand.” You have learned how to be found on the right hand when you are judged. Do you remember our discussion of this last time? “Hold fast the deposit of faith concerning Christ, shining forth in good works, so that you may stand before the Judge with confidence and inherit the Kingdom of Heaven.” But in the very, very few

minutes remaining to us, I will give a somewhat fuller explanation of this summary. My dear friends, take care. Do you remember how the catechesis began? With the renewal of the universe. There will be a new world. A new world will come into being. “New heavens and a new earth, in which,” the Apostle Peter says, “righteousness dwells”—that is, holiness. What will happen to the old world? It will not pass into non-being; rather, it will change and be transformed into a new world. There are many examples in Holy Scripture, both in the Old Testament and in the New Testament. The world will be made new. There will be no sin, nor will the present form of this world remain. It will be something else. What will it be? Only

God knows. But nothing will return to nothingness. God made this world as He did: He made the stars and the earth turn in the form of spheres, and He fashioned life on our planet according to the pattern of male and female. All these things will pass away. Yet neither the world—that is, the universe—nor man himself will be reduced to nothing. Man will rise again and receive back his former body, renewed and made new. There will no longer be Holy Matrimony in that new world. It will be the Kingdom of God, and then heaven and earth will be one. But these are the Last Things, the eschata. Before they come, the false messiah, the Antichrist, will appear. You remember how much we said about him. The Antichrist, of course, will not come from heaven. Rather, as John the Evangelist sees him in the Apocalypse, he rises from the sea—and the sea symbolizes the turmoil of this world. Thus he rises from the waters, from the sea, from the depths of the sea: from the depths of this world and “the depths of Satan.” The phrase “the depths of Satan” appears in the Lord’s letter in the Apocalypse to the bishop of Pergamum.

He says, “Where do you dwell? There where Satan dwells, where the depths of Satan are.” From the depths of Satan, this person, the Antichrist, will arise. The Antichrist will be a person, a real human being—one hundred percent. Take care: he will not be an ideology, as some have foolishly claimed, nor a theory or an idea. He will be a real human being. The false prophet, however, rises from the land. He is the one who will, so to speak, recommend the Antichrist and work on his behalf. The false prophet is both a person and, at the same time, theories, ideas, and conditions. He includes heresies and everything that turns man away from Christ, whether philosophical, political, cultural, or social in character. Whatever turns man away from Jesus Christ is antichristian; it is a product of the Antichrist—excuse me, of the false prophet. And the false prophet will also be a person. Yet he also includes the ideas, as I told you, and everything I mentioned earlier, all of which will lead in that direction. Freemasonry, for example, is an ideal vehicle leading smoothly toward the Antichrist, because it is idolatry, and idolatry leads easily to the Antichrist. What a dreadful thing!

Or consider politics, when people speak to you and say, “This is the way they want citizens to be.” Then, from another direction, they tell you, “One man must govern humanity.” They are opening the road to the Antichrist, because that is how it will happen. We must not believe any of these things. The Antichrist is a person. The false prophet is a person. He will carry out his dreadful work for only three and a half years. The Church will be persecuted mercilessly, and the martyrdom will be terrible. The Church must not worship him; therefore, to avoid worshipping him, she will flee into the wilderness. Then the whole Church—do not take this wrongly or misunderstand it—will have become one monastery. The whole Church. And the final refuge

of the Church will be the wilderness. The final refuge of the faithful will be the wilderness. It will be the wilderness. What would you say, then, about those three and a half years in the wilderness? Will you concern yourselves with having children? God forbid! Will we come together for pleasure? God forbid! It will be a place of metanoia, a time of repentance, so that we do not end up worshipping the Antichrist. Then Christ the Judge will come. The Resurrection of the dead will take place, and we will receive our bodies back. The Antichrist will be consumed by the Lord. The Lord will come as the Judge of humanity, and then the Judgment will take place. The godly will live with Him unto the ages of ages, while the ungodly will remain in eternal Hell

with the devil, together with the Antichrist and the false prophet. John the Evangelist says plainly that they will be cast into the lake of fire, which is Hell, unto the ages of ages. There is no end to the Kingdom of God, just as there is no end to Hell. But, my dear friends, may we remain steadfast and be found at the right hand of God—at the right hand of Christ, who will take us with Him. Through Him and with Him, glory to God, together with the Holy Spirit, unto the ages of ages. Amen. Thus Saint Cyril concludes. And thus we also conclude. May the Lord bless you.

Αγαπητοί μου, από την δεκάτη πέμπτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, που συνεχίζουμε να αναλύουμε με τη βοήθεια του Θεού και της πρεσβείας του Αγίου Κυρίλου, έχουν μείνει ακόμη μερικές παράγραφοι. Είναι η 27, η 28, 29 και 30, 31, 32, 33 παράγραφοι. Αν θέλετε, έως την 32, γιατί η 33 είναι ένας επίλογος, ένα μάζεμα των όσων είπε ο Άγιος Κύριλος με δύο λόγια μόνο. Σε αυτήν την περιοχή του κειμένου υπάρχει μόνο ένα θέμα, το οποίο όμως απλώνει αρκετά, γιατί τον πονάει τον Άγιο Κύριλο.

Δικαιολογημένα, όπως θα δείτε στη συνέχεια. Δεν θα πάρουμε όμως το θέμα αυτό τώρα, όπως παίρνουμε το κείμενο πρόταση-πρόταση, λέξη-λέξη, διότι πρόκειται περί ενός μόνο θέματος. Και έχει πολλά παραδείγματα για να καταδείξει ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι, αλλά είναι έτσι. Και για να μην καταστεί αυτό κουραστικό στην αγάπη σας, γι' αυτό θα μείνουμε μόνο σε ορισμένα σημεία όλου αυτού του κειμένου. Είναι δύο σελίδες, δηλαδή στο βιβλίο όπως είναι, είναι ένα φύλλο και ακόμα κάτι που είναι πέρα από το φύλλο. Αναφέρει στην 27η παράγραφο: «Κἂν ποτέ τινος ακούσεις λέγοντος ότι τέλος έχει η...

Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Βασιλεία Γέννησις Δευτέρα Θεοτόκου, Ουρανών, της των Παρουσία, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Βασιλεία Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Ανάσταση, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτό Λόγος εκ πατράς εξελθών, ούτως εις πατέρα πάλιν αναληθείς, ουκέτι εστίν βλασφήμων τατιάφνα καθεαυτού. Και αρχίζει τα επιχειρηματά του. Πρώτη περιτροίξης πράγματος. Ακούσατε λέγει μια αίρεση που ανεβεί, ξεφύτρωσε, εις την γαλατίδια μου. Κάποιος λέει, είπε και δυστυχώς οι αιρέσεις

ευοδώνονται από τον διάβολο, γι' αυτό τον λόγο απλώνονται πολύ γρήγορα. Είναι όπως ακριβώς τα ξερόχορτα, που μπαίνει κάποια φωτιά και μετά πνέει ο δαιμονικός άνεμος και απλώνει τη φωτιά. Έτσι μοιάζει η αίρεση και δεν είμαι μακριά με το παράδειγμα που σας είπα, όταν ο Άγιος Ιγνάτιος αποκαλεί την αίρεση «Βοτάνην του Διαβόλου». Αυτή λοιπόν η Βοτάνη του Διαβόλου, το χορτάρι του Διαβόλου, άμα ξεραθεί, αρπάζει φωτιά και απλώνεται σε μεγάλες εκτάσεις. Έτσι έχει παρατηρηθεί ότι οι αιρέσεις πολύ γρήγορα απλώνονται, διότι έχουν τη συμμαχία του σατανά.

Αν με ερωτήσετε γιατί η αλήθεια δεν απλώνεται, θα σας απαντούσα. Η αλήθεια απλώνεται βεβαίως με τις εξής προϋποθέσεις. Πρώτα, πνέει ο άνεμος του Αγίου Πνεύματος, και εκεί άνεμος, αλλά του Αγίου Πνεύματος. Αλλά δεν περνάει αυτός ο άνεμος, άνεμος καυστικός να κάψει, αλλά απλώς έρχεται, όπως ακριβώς κάποια στιγμή φυσάει ένας ζέφυρος και ανοίγετε το παράθυρό σας, είναι καλοκαίρι και αισθάνεστε το αεράκι αυτό. Αυτό. Αν σας ευχαριστεί, βεβαίως το αφήνετε το παράθυρό σας ανοιχτό και απολαμβάνετε τον ζέφυρο. Α, είναι όμορφο!

Δεν ξέρω, για κάποιο λόγο είστε κρυωμένοι, έχετε μια ασθένεια, πονάει ο λαιμός σας, δεν το επιθυμείτε αυτό το δροσερό αεράκι, κλείνετε το παράθυρο. Τι θα πει αυτό; Θα πει ότι το Πνεύμα το Άγιο έρχεται, φωτίζει, δροσίζει, απλώνει την αλήθεια. Αλλά η αλήθεια, για να γίνει δεκτή, πρέπει να συμφωνήσει η προαίρεση του ανθρώπου, να πει ο άνθρωπος: «Θέλω την αλήθεια». Όταν όμως ο άνθρωπος είναι εμπαθής, είναι υποχείριος των παθών, της αμαρτίας, τότε έρχεται ο άλλος ο άνεμος, ο δαιμονικός, ο οποίος έρχεται και κολλάει σαν βδέλλα μέσα στον άνθρωπο. Και επειδή πάλι βέβαια παίζει ρόλο η προαίρεση του ανθρώπου, γιατί τίποτα δεν μπορεί να κάνει...

ο Θεός, δεν θέλει, μας έκανε ελευθέρους, αλλά και ο διάβολος δεν μπορεί τίποτα να κάνει χωρίς την προαίρεση του ανθρώπου. Αλλά επειδή η προαίρεση του ανθρώπου είναι μέσα σε ένα κλίμα, σε ένα περιβάλλον πονηρίας, αμαρτωλότητος, τελικά αυτή η πονηρά προαίρεση στρέφεται προς την αίρεση και την εγκολπώνεται. Σας εξήγησα ίσως μια απορία σας: «Μα γιατί η αλήθεια δεν απλώνεται και απλώνεται η κακοήθεια, απλώνεται η αμαρτία;» Πάρτε το θέμα και στο θέμα της αγιότητας. Βλέπετε, πνέει ο άνεμος της αγιότητας. Πόσοι γίνονται άγιοι; Όσοι θέλουν, βέβαια. Μα θέλουν όλοι; Όχι. Ενώ πάρτε τον άνεμο της ανηθικότητας.

Αυτή τη στιγμή, αν υποτεθεί ο μεγαλύτερος προφήτης να μιλήσει, θα πάνε πολλοί να τον ακούσουν, αλλά δεν ξέρω πόσοι θα ζήσουν αγία ζωή. Αν υποτεθεί ότι ακούγεται ότι σε έναν κινηματογράφο παίζεται ένα πολύ σκανδαλώδες έργο, θα πάνε πάλι πολλοί να το δουν και θα κάνουν και απόπειρα να δοκιμάσουν τα όσα είδαν εκεί στην οθόνη.

Κάνουν απόπειρα να το εφαρμόσουν. Γιατί ο άνθρωπος είναι εύκολος στο κακό. Σας εξηγώ λοιπόν το γιατί απλώνεται εύκολα η αίρεση. Στην αίρεση δεν χρειάζεται κόπος για να κάνεις αποδοχή. Ύστερα, η αίρεση είναι η διαστραμμένη αλήθεια, η αλήθεια που διαστρέφει και πολλές φορές κολακεύει τα πάθη του ανθρώπου. Πάρετε παράδειγμα τους χιλιαστάς, όταν σου λέει ότι δεν υπάρχει κόλαση.

Ότι θα γίνει η Ανάσταση και θα ερωτηθούν οι αμαρτωλοί: «Μετανοείτε τώρα;» Ε, τι λέτε; Ποιος θα πει ότι δεν μετανοώ, αφού δοκίμασε και τον θάνατο και την κόλαση; Και όταν πει ο άνθρωπος «όχι, δεν μετανοώ», τότε ξαναγυρίζει πού; Όχι σε κόλαση, στην ανυπαρξία. Γίνεται μηδέν. Είναι ωραίο παραμύθι αυτό, δηλαδή κνήθει, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος, τα αυτιά, χαϊδεύει, γαργαλάει. Κνήθω θα πει γαργαλώ. Γαργαλάει ευχάριστα τα αυτιά. Τι ωραίο πράγμα! Ύστερα, πάρα πολλοί άνθρωποι, μα πάρα πολλοί άνθρωποι, δεν επιθυμούν να ζήσουν μια άλλη ζωή, δεν επιθυμούν. Ούτε τη Βασιλεία του Θεού δεν επιθυμούν. Σου λέει: «Αυτή είναι η ζωή. Δεν τη ζήσω όπως είναι να τη ζήσω; Και δεν θέλω τίποτα περισσότερο».

Καταλαβαίνετε γιατί ο άνθρωπος τελικά αποδέχεται την αίρεση. Η αλήθεια όμως ποια είναι; Υπάρχει η κόλαση και θα κριθείς, σαν άνθρωπε, και πρέπει να αγωνιστείς. Αυτό είναι δύσκολο, αυτό δεν κολακεύει, δεν χαϊδεύει και αυτό απαιτεί κόπο και αγώνα. Πέστε μου λοιπόν τώρα, γιατί δεν πιάνει η αλήθεια; Θέλει κόπο. Γιατί πιάνει η αίρεση; Δεν θέλει κόπο. Είναι πολύ απλό, το λέει κανείς καθαρά.

ΜΕΤΑΝΟΙΑ Λέγει: «Ακούσατε, μια αναφυΐσα, μια αίρεση που ξεφύτρωσε στην Γαλατία». Τι είναι αυτή η αίρεση; Είναι, λέγει, του δράκοντος άλλη κεφαλή.

Ότι ο δράκων στην Αποκάλυψη αποκαλύπτεται με 7 κεφάλια και 10 διαδήματα. Το διάδημα είναι το στέμμα, η κορώνα. Τι σημαίνει η κορώνα; Σημαίνει την εξουσία. Το πολυκέφαλον του δράκοντος —δράκων θα πει φίδι, φίδι, αλλά θα πει όμως και ένα τέρας, ένα κατασκεύασμα, γιατί δεν υπάρχει φίδι με 7 κεφάλια—, αλλά ένα τερατώδες κατασκεύασμα, μια τερατώδης ύπαρξη, σημαίνει το πολυκέφαλον, το πολυδραστήριον, αυτό που χώνεται παντού, τα ξέρει όλα, τα βλέπει όλα. Διότι, αν μια κεφαλή βλέπει προς τα εκεί, η άλλη κεφαλή βλέπει προς τα εκεί, η άλλη βλέπει προς τα εκεί. Συνεπώς σημαίνει: έχει πια πολλά...

πολλά μάτια, ε! Και πολύ μυαλό, δηλαδή δουλεύουνε πολλοί εγκέφαλοι. Τα στέμματα, εξουσίες. Εκεί που έπιασε τόπο, εδραίωσε και την εξουσία. Αυτό τώρα το κάνει ο διάβολος. Γι' αυτό εμφανίζεται σαν ένας δράκων πολυκέφαλος, με 7 κεφάλια και 10 διαδήματα. Και τώρα λέει ο Άγιος Κύριλος: «Αυτή η αίρεση...» Γιατί ήδη ζούσανε μιαν αίρεση. Σημειώσατε ότι ο Άγιος Κύριλος ζούσε την αίρεση του Αρείου. Ο Άγιος Κύριλος είναι σύγχρονος. Ο Άγιος Κύριλος τις κατηχήσεις αυτές τις είπε το 350. Η Οικουμενική Σύνοδος που κατεδίκασε τον Άρειο ήταν το 325. Ο Μέγας Αθανάσιος ζει.

Ο Μέγας Αθανάσιος απέθανε το 373. Τα πράγματα είναι σε φοβερή κατάσταση. Η Εκκλησία είναι εμπερίστατη. Έχει αυτό το φοβερό κεφάλι του δράκοντος που λέγεται Αρειανισμός, που αρνείται τη θεία φύση του Χριστού και τον αποκαλεί κτίσμα. Γι' αυτό λέγει: «Κι άλλο κεφάλι ξεφύτρωσε του δράκοντος». Ποιο; Αυτό το οποίο έγινε στη Γαλατία. Η Γαλατία είναι μια περιοχή της Μικράς Ασίας, η λεγόμενη Γαλατία, προς τους οποίους αποτείνει και ο Απόστολος Παύλος την επιστολή του προς Γαλάτας. Σημειώσατε δε ότι από εδώ λέγεται ότι ξεκίνησε κάποτε κάποια ομάδα ανθρώπων και ήρθαν και κατοίκησαν στη σημερινή Γαλλία. Οι Γάλλοι δεν είναι παρά οι Γαλάτες, Γαλάτες, Γαλάτες. Έτσι.

Εκεί ξεφύτρωσε αυτή η αίρεση. Τι έλεγε αυτή η αίρεση; Έλεγε το εξής. Βλέπετε, κάνω ανάλυση κατ' έννοιαν και δεν πιάνω το κείμενο. Σας το είπα στην αρχή, για να μην σας κουράσω. «Ότι ο Λόγος εκ Πατρός εξελθών, ούτως εις Πατέρα πάλιν αναλυθείς, ουκέτι εστί». Πώς φαντάστηκε αυτός ο άνθρωπος τον Λόγον του Θεού; Κάτι που βγαίνει από τον Θεό. Δηλαδή, όπως βγαίνει η φωνή μου εμένα τώρα. Βγαίνει η φωνή μου και έρχεται σε εσάς. Δηλαδή ο λόγος μου βγαίνει. Αν υποτεθεί ότι έπρεπε να φωνάξω...

άνθρωπο φίλο μου που ήταν σε μια απέναντι πλευρά του βουνού: «Ε, Γιάννη! Είσαι εκεί;»

Ο Γιάννης άκουσε ή δεν άκουσε, η φωνή μου επετέλεσε ένα έργο. Η φωνή αυτή τώρα, ανακλωμένη στην επιφάνεια του απέναντι βουνού, γυρίζει πίσω. Και πού έρχεται; Έρχεται σε μένα πάλι και την ακούω πάλι εγώ. Ακούω «Ε, Γιάννη», ακούω, γύρισε πίσω. Έτσι φαντάστηκε αυτός ο αιρετικός ότι ο Λόγος του Θεού βγήκε από τον Πατέρα, έγινε άνθρωπος, έκανε ένα έργο, το έργο της σωτηρίας των ανθρώπων, και τώρα επιστρέφει προς τον Πατέρα. Που σημαίνει, γιατί ο Πατήρ είναι πνεύμα και εκείνο που εξαπέλυσε είναι πνεύμα, ο Υιός. Αλλά τώρα όμως...

την ανθρωπίνη φύση, για να ξαναγυρίσει πίσω, σημαίνει ότι αφήνει την ανθρωπίνη φύση, την εγκαταλείπει και ξαναγυρίζει πάλι πίσω. Και εκεί ο Λόγος, τρόπον τινά, ξαναμπήκε μες στον Πατέρα και τίποτα. Όπως ακριβώς ο λόγος τον οποίο εγώ θα φωνάξω θα γυρίσει πίσω, θα τον ακούσουν τα αυτιά μου και μετά σιωπεί, τίποτε άλλο. Άρα ο Λόγος δεν υπάρχει, δεν μπορεί να υπάρχει πάντοτε, ούτε υπήρχε πάντοτε. Κάποια στιγμή υπάρχει, κάνει μία δράση, ξαναγυρίζει πίσω και γίνεται, να το πούμε και έτσι, ας πούμε, ενδιάθετος λόγος. Ενδιάθετος θα πει αυτός που βρίσκεται μέσα σε κάποιον άνθρωπο χωρίς να εκδηλώνεται. Ο ενδιάθετος λόγος, αυτός που είναι μέσα μου. Μπορώ να μιλήσω, αλλά δεν μιλώ.

Αντιλαμβάνεστε τι σημαίνει αυτή η αίρεση; Ότι είναι μια άλλη έκδοση, τρόπον τινά, του Αρειανισμού. Μια άλλη έκδοση. Ότι η ανθρωπίνη φύση του Χριστού, δηλαδή, τίποτα, δεν χρειάζεται. Δεν χρειάζεται και ήταν ένας τρόπος, ένας φορέας, να έρθει ο Χριστός στον κόσμο, να μας μιλήσει και μετά δεν τη χρειάστηκε. Όπως ακριβώς και...

εμείς χρησιμοποιούμε κάποια στολή να εμφανιστούμε κάποτε κάπου και μετά βγάζουμε τα ρούχα εκείνα και είμαστε με τα άλλα μας, τα απλά, τα εργατικά μας ρούχα. Το φαντάζεστε αυτό; Και θα μου πείτε: «Ε, αυτή η αίρεση ανεφύη κάποτε στην Γαλατία, αλλά αυτό δεν υπάρχει σήμερα». Ποιος σας το είπε; Ποιος σας το είπε ότι δεν υπάρχει και σήμερα; Εγώ προσωπικά θα σας πω μια δική μου προσωπική εμπειρία. Κάποτε ερχόμουν από την Αθήνα στη Λάρισα. Είναι πάρα πολλά χρόνια.

Και κάθισε ένας επιβάτης δίπλα μου.

Κουβέντα και μου λέει το εξής. Αυτός ήτο κάπου Τρίκαλα, κάπου εκεί. Μου λέγει ότι ο Χριστός, όταν αναστήθηκε, βεβαίως αναστήθηκε το σώμα του, αφού ο τάφος ήταν άδειος από πλευράς ανθρωπίνου σώματος, βεβαίως τον ψηλάφησαν οι μαθητές. Αλλά όταν ανελήφθη στον ουρανό, τότε η ανθρωπίνη του φύση αυτοδιαλύθηκε. Δηλαδή δεν χρειάστηκε πια. Τώρα πηγαίνει προς τον Πατέρα, οπότε το ανθρώπινο σώμα σκορπάει, διαλύεται. Και έτσι ξαναγυρίζει ο Θεός Λόγος μέσα στον Πατέρα. Είναι αυτό που λέει «αναλυθείς». Αναλύω θα πει διαλύω.

Ωραία, λοιπόν, μας το είπε αυτός. Διαλύθηκε. Ο Άγιος Κύριλλος λέει «αναλυθείς». Το ίδιο. Άρα! Άρα, τι κάναμε; Μην ξεχνάτε ότι αυτή η διδασκαλία, όταν του είπα: «Και πού το ξέρεις; Γιατί το λες αυτό; Αυτό είναι αιρετικό πράγμα», μου λέει: «Είναι ένας άνθρωπος ευαγγελικός, λέει, είναι Προτεστάντης, εκεί στην περιοχή μας, και τα λέει αυτά». «Α», του λέω, «ξέρεις πόσο βαριά αίρεση είναι αυτό;» Αλλά ερωτήσατε τους χιλιαστές να δείτε τι πιστεύουν. Πιστεύουν ότι ο Χριστός στον Ουρανό είναι με την ανθρωπίνη του φύση; Όχι, αγαπητοί μου. Ότι ο Χριστός απέβαλε την ανθρωπίνη του φύση και είναι χωρίς αυτή.

Δηλαδή ως πνεύμα. Δέχονται μεν την υπόσταση, αλλά δεν δέχονται βέβαια ότι είναι ο Υιός του Θεού, με την έννοια εκ της ουσίας του Πατρός, ότι είναι ένας άγγελος, ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος. Θυμηθείτε από τις Πράξεις. Αλλά αυτός ο Μεγάλης Βουλής Άγγελος είναι Θεός ισχυρός, λέγει ο Ησαΐας. «Μεγάλης Βουλής Άγγελος», ο ίδιος το λέγει ο Ησαΐας, και παρακάτω «Θεός ισχυρός». Τώρα το ένα βλέπουν, τ' άλλο δεν το βλέπουν οι χιλιαστές, το παρακάτω.

Οπότε... Οπότε, ο Χριστός θεωρείται σπουδαίο πνεύμα, αλλά πνεύμα. Δεν φέρει ανθρωπίνη φύση. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει απόρριψη και διάλυση όλου του περιεχομένου της σωτηρίας.

Να πέσει σε ένα μικρό σπίτι μια ατομική βόμβα. Τι θα μείνει από το σπιτάκι αυτό; Τίποτα. Τίποτα δεν θα μείνει. Αυτή είναι, αυτό είναι αυτή η αίρεση. Και εξηγώ. Τι λέγει ο Άγιος Αθανάσιος, που σήμερα γιορτάζουμε; Λέει ότι εκείνο που δεν προσελήφθη, το απρόσληπτο, εκείνο που δεν προσελήφθη, αυτό μένει και αθεράπευτο. Δηλαδή δεν σώζεται. Έτσι, για να σωθεί ο άνθρωπος, έπρεπε να προσλάβει ο ενανθρωπήσας Υιός του Θεού και τη σωματική του φύση και την πνευματική του φύση. Γι' αυτό λέμε, ορθοδόξως ομιλούντες, μην ξεχνάτε δε ότι Μέγας Αθανάσιος είναι ταυτόσημο με την Ορθοδοξία. Μέγας Αθανάσιος εννοούμε Ορθοδοξία.

Έλεγε ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, σε έναν επιτάφιο λόγο για τον Μέγα Αθανάσιο. Είναι ταυτόσημος και με την αρετή και με την Ορθοδοξία. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει άρα ότι ο Χριστός είναι τρία πράγματα. Είναι η Θεότητα που ενούται με την ανθρωπίνη φύση ολόκληρη, και η ανθρωπίνη φύσις είναι και το σώμα του και η ψυχή του ανθρώπου. Άρα λοιπόν ο Χριστός είναι τρία πράγματα. Είναι η Θεότητα, είναι η σωματική φύσις η ανθρωπίνη και είναι και η πνευματική φύσις η ανθρωπίνη, η ψυχή του ανθρώπου. Όταν, επί παραδείγματι, λέει ο Χριστός «Νυν η ψυχή μου τετάρακται», και τι είπε;

«Η ψυχή μου», λέει, «έχει ταραχθεί, και τι να πω;» Όταν ο Ιησούς εδάκρυσε και ενεβριμήσατο τω πνεύματι, τι επέπληξε; Στην περίπτωση του Λαζάρου, και είπαν οι Εβραίοι «Για κοίταξε πώς τον αγαπούσε τον Λάζαρο». Δάκρυσε ο Ιησούς και ο Κύριος επέπληξε, δηλαδή επέπληξε τον εαυτό του, ενεβριμήσατο, επέπληξε τον εαυτό του. Τι επέπληξε; Τη Θεότητα; Αστείο πράγμα! Η Θεότητα συγκινήθηκε; Η Θεότητα ταράχτηκε στο πρώτο χωρίο που σας είπα; Ή το πνεύμα της ανθρωπίνης φύσεώς του, δηλαδή η ψυχή του,

η ανθρωπίνη ψυχή του. Αυτή εταράχθη. Αυτή εταράχθη. Και συνεπώς... Αυτά τα χωρία, δόξα τω Θεώ, που είναι άφθονα μέσα στην Αγία Γραφή, και αυτά και άλλα και άλλα πολλά, για όλα τα θέματα, να μας δίδουν πάντα το μέτρο της αληθείας. Ο Χριστός είχε και ανθρωπίνη ψυχή. Τώρα, εκείνο που είναι μυστήριο δεν είναι μόνο τι συνάφεια υπήρχε ανάμεσα στη Θεία και την ανθρωπίνη φύση. Μην πάτε μακριά, αγαπητοί μου. Εδώ είναι μυστήριον ποια συνάφεια υπάρχει μεταξύ σώματος και ψυχής. Μυστήριον βαθύ. Δεν ξέρω αν ποτέ ο άνθρωπος θα μπορέσει να το μάθει αυτό. Τι συνάφεια υπάρχει; Ότι υπάρχει συνάφεια, αναμφισβήτητα. Αλλά πώς είναι αυτή η συνάφεια; Δύο, ας μου επιτραπεί, «υλικών». Βάζω και τις δύο λέξεις εντός εισαγωγικών, για να μην πω μόνο τη μία. Βάζω, λέγω, «υλικό» την ψυχή, εντός εισαγωγικών. Δύο «υλικά».

Ακουμπάει το ένα με το άλλο; Πώς συνδέεται το ένα με το άλλο, τα οποία είναι ανομοιογενή, και σαν ανομοιογενή τι σχέση έχουνε μεταξύ τους, τι σύνδεσμο έχουνε μεταξύ τους; Εάν λοιπόν αυτό που είναι στον κάθε άνθρωπο δεν μπορούμε να το ξέρουμε, πώς μπορούμε να μάθουμε το βαθύ μυστήριο, το πώς υπάρχει συνάφεια ασύγχυτος μεταξύ της Θεότητος και της ανθρωπίνης φύσεως; Όπως και ασύγχυτος, θα λέγαμε, είναι και οι σχέσεις του πνεύματός μου με το σώμα μου. Άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Δεν ανακατεύονται, δεν μπερδεύονται, όπως λέει ο υλισμός ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι ενέργεια κατά τον τύπο ενέργεια ίσον εμ, δηλαδή η μάζα, επί σε, δηλαδή ταχύτητα του φωτός, στο τετράγωνο.

Τετράγωνο. Δεν είναι αυτό, δεν είναι αυτό. Άρα λοιπόν έτσι θα μένει ένα μυστήριο βαθύ. Αλλά ακόμα ένα μυστήριο υπάρχει: ενώ είναι ο πλήρης άνθρωπος ο Χριστός, έχουμε δύο θελήματα, έχουμε δύο γνώσεις, η ανθρωπίνη και η θεία γνώσις ή θέλησις. Έχουμε ένα πρόσωπο. Αυτό είναι το δεύτερο μυστήριο στο φαινόμενο Ιησούς Χριστός. Ένα πρόσωπο. Ένα εγώ. Δεν έχουμε δύο εγώ, διότι αν είχαμε δύο εγώ, σήμαινε ότι ο Λόγος δεν έγινε σαρξ, αλλά ο Λόγος μπήκε σε έναν άνθρωπο.

Θα μου πείτε, τώρα λέτε λεπτομέρειες. Λεπτομέρειες; Αιώνες ολοκλήρους, αγαπητοί μου, ταλαιπωρήθηκε η Εκκλησία με αυτά, και αυτά αποτελούν την αφετηρία της σωτηρίας μας. Ο Νεστόριος δεν έλεγε ότι η Θεοτόκος δεν είναι Θεοτόκος αλλά Χριστοτόκος; Ότι γέννησε έναν άνθρωπο που κρίθηκε καλός και ήρθε ο Λόγος και μπήκε μέσα σε αυτόν τον άνθρωπο. Αυτό είναι αίρεσις φοβερή. Η Εκκλησία μας κατεδίκασε τον Νεστοριανισμό. Άρα, και Πατριάρχης, παρακαλώ, ο Νεστόριος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Ήτο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Τι βλέπουμε; Βλέπουμε το εξής: ότι αποτελεί ένα μυστήριον. Έχουμε την πραγματική φύση, την ανθρωπίνη, και την πραγματική φύση, τη Θεία, σε μια συνάφεια μυστηριώδη.

Μυστηριώδη και ακατανόητη. Γιατί πήρε την ανθρωπίνη φύση; Όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος, διά να θεραπεύσει τον όλον άνθρωπον. Εάν λοιπόν υποτεθεί ότι ο Υιός του Θεού ήρθε στον κόσμο, εκήρυξε και μετά διελύθη η ανθρωπίνη του φύσις, η σωτηρία πού είναι, ερωτώ; Διότι η σωτηρία του ανθρώπου δεν είναι στην ηθική διδασκαλία, κατά το «μη ψεύδεσθε», μη λέτε ψέματα, μη σκοτώνετε κ.λπ. Εκείνο που λένε οι άνθρωποι, «μη κλέψεις, μη σκοτώσεις, δεν έκλεψα, δεν σκότωσα». Ούτε ακόμα έρχεται να μας αποκαλύψει τον Θεό, για να έχουμε μια σαφή γνώση περί του Θεού, ότι είναι Τριαδικός ο Θεός.

Μια γνώση η οποία θα ήταν απλή γνώση. Να μην είμεθα ειδωλολάτραι. Ποιος σας το είπε αυτό; Η ενανθρώπιση δεν έγινε γι' αυτό. Δεν θα μπορούσε ο Θεός να αποκαλύψει, όπως αποκάλυψε εις τον Μωυσέα ό,τι απεκαλύφθη στην Παλαιά Διαθήκη; Γιατί η σωτηρία δεν βρίσκεται στην αποκάλυψη των όσων θα μας έλεγε ο Χριστός, όσο υψηλά κι αν είναι αυτά τα πράγματα, όσο πρωτάκουστα κι αν είναι αυτά τα πράγματα. Πού θα ήταν η σωτηρία; Η σωτηρία θα ήταν στο γεγονός της ενανθρωπίσεως. Διότι, όπως λέει ωραία ο Καβάσιλας, τα ποιητικά της σωτηρίας μας δεν είναι ούτε τα θαύματα του Χριστού ούτε η διδασκαλία. Είναι εκείνα που ως άνθρωπος έζησε ο Χριστός.

Απέθανε επί του Σταυρού, ανεστήθη, ανελήφθη. Και τι σημαίνει αυτό; Άνοιξε το δρόμο. Δηλαδή έναν δρόμο που θα βαδίσουμε εμείς, αφού αυτός, ως πρωτότοκος των νεκρών, έγινε η απαρχή, η απαρχή των κεκοιμημένων. Ακούσατε, λέει ο Απόστολος Παύλος, η απαρχή, το ξεκίνημα. Διότι αν ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, δεν έγινε άνθρωπος, πώς θα οδοποιούσε τα πράγματα; Δηλαδή θα προητοίμαζε και θα προοδοποιούσε, θα άνοιγε το δρόμο. Έτσι η ενανθρώπιση προοδοποίησε, όχι προειδοποίησε, προοδοποίησε, δηλαδή άνοιξε το δρόμο. Το δρόμο που βάζει ο Χριστός. Ποιο δρόμο; Της Αναλήψεως, καταρχάς της Αναστάσεως και μετά της Αναλήψεως.

Αυτόν τον δρόμο θα βαδίσουμε εμείς. Αν όμως η ανθρωπίνη φύσις, αγαπητοί μου, διελύθη, ο δρόμος είναι σαν σε μια πεδιάδα από χιόνι κάποιος να πάει να ανοίξει τον δρόμο, να βαδίζουν οι άλλοι από πίσω, αλλά κάποια στιγμή πέφτει το χιόνι τη νύχτα πολύ, πολύ, πολύ, πολύ, σκέπασε τα χνάρια, και λέει τώρα ο άνθρωπος: «Τώρα από πού θα πάω;» Δεν υπάρχει τρόπος. Γιατί η ανθρωπίνη φύσις του Χριστού, κατά την αίρεση, διελύθη.

Ήτανε κουτός άνθρωπος ο Μέγας Αθανάσιος και όλοι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας; Αναφέρομαι στον Μέγα Αθανάσιο γιατί γιορτάζει σήμερα. Να αγωνιστούν μέχρις αίματος; Γιατί, αν υποτεθεί ότι ήτανε απλώς θεολογικοφιλοσοφικές συζητήσεις; Ήτανε θέματα σωτηρίας. Σωτηρίας εις πράξιν, εις πράγμα. Θέλω να το καταλάβουμε πάρα πολύ καλά. Γι' αυτό, όταν μιλάμε με έναν αιρετικό, πρέπει να προσέχουμε. Δεν θα δεχθούμε ποτέ την αίρεση. Και κάθε αίρεσις προσβάλλει ή ένα κομματάκι ή την όλη μας σωτηρία. Αυτό πρέπει πάρα, πάρα πολύ πάντοτε να το προσέχουμε. Ώστε λοιπόν, αγαπητοί μου, δεν έχουμε σωτηρία, εάν έτσι έχουν τα πράγματα, ότι

διαλύεται η ανθρωπίνη φύσις του Χριστού και ο Λόγος επανέρχεται πίσω εις τον Πατέρα, όπως και εξήλθε. Και ρωτάει τώρα ο Άγιος Κύριλλος: «Καὶ θέλεις γνῶναι πόθεν ἦλθον εἰς τὴν τοιαύτην μανίαν οἱ τὰ ἐναντία διδάσκοντες;» Θέλεις να μάθεις πώς φτάσανε να διδάσκουν τέτοια πράγματα αυτοί που ήρθαν σε τέτοια τρέλα; «Ἀνέγνωσαν τὸ τοῦ Ἀποστόλου καλὸν κακῶς». Διάβασαν εκείνο που λέγει ο Απόστολος Παύλος, βεβαίως το πολύ καλό που λέγει ο Απόστολος Παύλος, είναι στην Α΄ προς Κορινθίους 15, 25, αλλά με κακόν τρόπο. Μην ξεχνάμε ότι δεν φταίει σε τίποτε η Αγία Γραφή, για να μην πω ότι ίσως

διάβαζα κάπου, νομίζω ο Άγιος Αθανάσιος το λέγει, ότι επίτηδες πολλές φορές η Γραφή έχει μία ασάφεια, για να σου δοκιμάσει την ταπείνωσή σου. Διότι, εάν είσαι υπερήφανος άνθρωπος, θα δώσεις δική σου ερμηνεία και τότε πάμε περίπατο. Μπαίνει μέσα, δηλαδή, η λογική ερμηνεία. Ενώ όμως, όταν έχεις ταπείνωση, ή να ερωτήσεις ή να πεις ότι αυτό θα το δεχθώ όπως έχει, δεν χωράει έρευνα, είναι μυστήριο, τότε δεν κινδυνεύεις να πέσεις σε καμίαν αίρεση. Έτσι, εκείνο που καλά είπε ο Απόστολος, αλλά με κακό τρόπο ερμήνευσαν αυτοί που βγάλαν την αίρεση. Τι; Το «δεῖ...» «Αὐτὸν βασιλεύειν ἄχρις οὗ ἂν θῇ πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ». Ότι πρέπει, λέγει, διότι πρέπει να βασιλεύει ο Χριστός έως ότου, λέγει, υποτάξει τους εχθρούς του. Και μετά, όταν υποτάξει τους εχθρούς του, τότε πια δεν θα βασιλεύει. Και αφού πια δεν θα βασιλεύει, τότε δεν θα έχει και λόγον υπάρξεως. Και όλο ξέρετε πού βγαίνει; Σε εκείνο το «ἄχρις οὗ», έως ότου. Έως ότου θα βασιλεύει; Έως ότου υποτάξει ο Χριστός. Και λέγει τώρα: «Ω ανόητε και βλακωδέστατε», λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Ακούτε; Ανόητοι! Όσο καιρό υπήρχαν οι εχθροί...

βασίλευε αυτούς και τους κατετρόπωνε, υπήρχε. Τώρα που οι εχθροί κατετροπώθησαν, έπαψε να υπάρχει; Ή κατά μείζονα λόγον θα υπάρχει ο νικητής; Γιατί ερμηνεύουνε εκείνο το «ἄχρις οὗ». Και αν θέλετε να ξέρετε, να δείτε ότι είναι πολύ σοβαρό. Έχει κι άλλα χωρία για να ερμηνεύσει ακριβώς αυτό. Ένα άλλο σκανδαλώδες χωρίον είναι ότι ο Ιωσήφ «οὐκ ἐγίνωσκεν». Είναι ωραία έκφραση στην Αγία Γραφή, γιγνώσκω ή ου γιγνώσκω, θα πει έχω σχέσεις ή δεν έχω σχέσεις με τη σύζυγό μου. «Ἀδὰμ ἔγνω τὴν γυναῖκα αὐτοῦ». Αδάμ έγνω, δηλαδή την αναγνωρίζει ο σύζυγος και συνέρχεται μαζί της, και γέννησε, λέει, τον Κάιν.

Λοιπόν, αυτός ο έξυπνος τρόπος του «γιγνώσκω», που σημαίνει συνέρχομαι. Λέει λοιπόν τώρα η Καινή Διαθήκη ότι ο Ιωσήφ «οὐκ ἐγίνωσκεν», δηλαδή δεν συνήλθε. Ο άνθρωπος πήρε την Θεοτόκο και την παντρεύτηκε. Δεν είχε τίποτα υπόψη του το σχέδιο το οποίο ο Θεός έφερε εις πέρας. «Καὶ οὐκ ἐγίνωσκεν αὐτὴν ἕως οὗ ἔτεκε τὸν Υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον». Έως ότου γέννησε τον Υιόν της τον πρωτότοκον. Το συμπέρασμα, και μάλιστα συμπέρασμα που το έχουν αποδεχθεί οι Προτεστάντες, γι' αυτό οι Προτεστάντες δεν τιμούν την Παναγία. Όχι οι Ρωμαιοκαθολικοί, οι Προτεστάντες. Α, ώστε λοιπόν αφού γεννήθηκε το πρώτο παιδί, ο Ιησούς, μετά ταύτα

ανεγνώρισε ο σύζυγός της, δηλαδή συνήλθε μαζί της. Άρα λοιπόν το «ἄχρις οὗ» σημαίνει, τι σημαίνει; Σημαίνει μια χρονική στιγμή από την πέρα της οποίας αρχίζει κάτι άλλο. Και λέγει πολύ ωραία ο Άγιος Κύριλλος, αυτό έχει πολλά εδώ, όσοι έχετε βιβλίο διαβάσατε στο σπίτι σας, αλλά κινείται γύρω από το ίδιο θέμα και σας είπα να μην σας ζαλίσω. Αλλά βλέπεις ότι το «μέχρι» ή το «ἄχρι», το ίδιο είναι, «ἄχρι», «ἄχρις», «μέχρι», «ἕως οὗ», είναι το ίδιο. Θα το ερμηνεύαμε κάπως, μέχρις ότου. «Τοῦτο τὸ ῥητὸν οὐ χρόνου ἐστὶ περιοριστικόν». Δεν σημαίνει ότι μετά από εκείνη τη στιγμή, ως εκεί είναι τα πράγματα, μετά αλλάζουν. Δεν σημαίνει ότι η Θεοτόκος είναι...

Παρθένος και γεννά παρθενικά τον Χριστόν και μετά από τη γέννησή του κάνει κι άλλα παιδιά, όπως βλασφημούν οι Προτεστάντες. Αλλά τι; Δεν είναι περιοριστικό του χρόνου το «ἄχρις οὗ». Δείχνει απλώς μία κατάσταση από εδώ έως εκεί, μία κατάσταση, προσέξτε, ποιοτική και όχι χρονική. Διότι το «ἄχρις οὗ» δεν είναι πάντοτε χρονικό, είναι και ποιοτικό. Όπως λέγει εδώ τα εξής παραδείγματα: «Ἀλλὰ ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μέχρι Μωυσέως». Λέει, αυτό το λέγει ο Απόστολος Παύλος, Ρωμαίους 5, 14. Ο θάνατος βασιλεύει όταν υπάρχει ο νόμος. Όπου ο νόμος και ο θάνατος.

Παραβαίνεις τον νόμο, μπαίνει ο θάνατος. Βασίλευσε, λέει, μέχρι τον Μωυσέα. Τι σημαίνει αυτό; Όταν ήρθε από Αδάμ, λέει, μέχρι Μωυσέως, μετά δηλαδή τον Μωυσή δεν υπήρχε ο θάνατος; Ο Μωυσής δεν πέθανε; Δεν εννοεί αυτό. Αλλά εννοεί απλώς μια ποιοτική κατάσταση. Μια ποιοτική και όχι χρονική κατάσταση. Αυτό είναι το βασικό λάθος. Ύστερα, γιατί να ερμηνεύσουμε το «ἄχρις οὗ» πιθανολογούντες και δεν βλέπουμε ένα πλήθος άλλα χωρία που αναφέρονται μέσα στην Αγία Γραφή, που αναιρούν την πιθανολογία μας; Και τώρα ο Άγιος Κύριλλος δεν κάνει τίποτε άλλο σε αυτές τις παραγράφους που σας ανέφερα, παρά να αναιρεί την πιθανολογία,

να αναιρεί την αίρεση. Εγώ κάτι θα διαλέξω από όλα αυτά, για να σας το πω, αφού σας εξήγησα από πού ξεκίνησε αυτή η αίρεση και ότι το «ἄχρις οὗ» δεν είναι περιοριστικό του χρόνου, αλλά απλώς εκφράζει μια κατάσταση. Εγώ θα σας έλεγα, θα έλεγα σε κάποιον: «Κοίταξε, σε παρακαλώ, περίμενέ με έως ότου έλθω». Το «έως ότου έλθω» τι σημαίνει; Ήρθα και σε βρήκα. Και μετά, παρακάτω, θα πρέπει να κάθεσαι εσύ εκεί πέρα να με περιμένεις πάντοτε; Γιατί αυτό είναι περιοριστικό του χρόνου. Ε, ήρθα και τώρα κάνουμε άλλη δουλειά, πάμε παραπέρα. Δεν σημαίνει ότι θα κάθεσαι εκεί πάντοτε. Διότι σημαίνει έως ότου, και από εκεί και πέρα μετά κάνουμε μια άλλη δουλειά. Και θέλω να πω ότι δεν περιορίζει τα πράγματα.

Το «ἄχρις οὗ». Και εξηγώ. Λέει εδώ: «Ἄκουσε», λέει στον κατηχούμενον, «τοῦ Γαβριὴλ λέγοντος· καὶ βασιλεύσει ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰακὼβ εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος». Τι; Πού; Ο Άγγελος, παρακαλώ, εις την Θεοτόκο, ότι της βασιλείας, της βασιλείας αυτού που θα γεννηθεί από σένα, δεν υπάρχει τέλος. Πώς εσύ λοιπόν λες ότι υπάρχει τέλος και ότι θα τελειώσει η βασιλεία του και ότι θα αποθέσει τη βασιλεία, θα αποθέσει την ανθρωπίνη φύση και θα εξαφανιστεί ο Λόγος; Αφού έχει, και μάλιστα ως βασιλεία τι; Ως άνθρωπος. Διότι αυτός που θα γεννηθεί από σένα, δεν θα υπάρχει τέλος στην βασιλεία του. Από σένα, δηλαδή με την ανθρωπίνη του φύση.

Όταν ο Δανιήλ βλέπει το όραμα του ερχομένου επί των νεφελών του ουρανού ως υιός ανθρώπου, τι λέει εκεί ο Δανιήλ; Γράφει: «Ἡ ἐξουσία αὐτοῦ ἐξουσία αἰώνιος, ἥτις οὐ παρελεύσεται». Δεν θα περάσει ποτέ. «Καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται». Ποτέ δεν θα χαλάσει, ποτέ δεν θα τελειώσει.

«Φανερότατα ἀκήκοας», λέει ο Άγιος Κύριλλος, «περὶ τῆς ἀτελευτήτου τοῦ Χριστοῦ βασιλείας», για την ατέλειωτη Βασιλεία του Χριστού. Το άκουσες πολύ καλά. Εδώ θα ήθελα κάτι να σας πω για την έννοια του αιωνίου. Ας μου επιτραπεί να το πω, γιατί και αυτό δυστυχώς έχει κάποια επικαιρότητα. Είναι η Λερναία Ύδρα, τα πολλά κεφάλια του διαβόλου, τα πολλά κεφάλια. Εκεί που πας να κόψεις ένα κεφάλι, ξεπετιέται ένα άλλο κεφάλι παραπέρα. Η έννοια του αιωνίου, η βασιλεία του, λέει, αιώνιος και τα λοιπά, και δεν θα διαφθαρεί και τα λοιπά. Αιώνιο σημαίνει κάτι που αρχίζει αλλά δεν τελειώνει. Διότι ο Θεός βέβαια δεν άρχισε ούτε θα τελειώσει. Γι' αυτό δεν λέγεται αιώνιος, λέγεται αΐδιος.

Ι, δέλτα, ι, όμικρον, σίγμα. Αΐδιος. Και άλλη φορά σας έχω κάνει τη διάκριση μεταξύ του όρου αΐδιος και του όρου αιώνιος. Είναι το ένα. Το αΐδιος σημαίνει ούτε αρχή ούτε τέλος. Το αιώνιο σημαίνει έχει αρχή, δεν έχει τέλος. Εμείς, επί παραδείγματι, οι άνθρωποι, δεν είμαστε αΐδιοι. Είχαμε αρχή, γεννηθήκαμε, ήρθαμε στην ύπαρξη, αλλά θα είμεθα αιώνιοι, δηλαδή δεν θα τελειώσουμε ποτέ. Συνεπώς, όταν η Βασιλεία του Χριστού είναι αιώνιος, σημαίνει ότι κάποτε ξεκίνησε. Ξεκίνησε με την ενανθρώπισή Του, με την ανθρωπίνη Του φύση. Έσχεν αρχήν, αλλά δεν έχει τέλος.

Διότι, αν η Βασιλεία του Χριστού θα έχει τέλος, τότε ο όρος «αιώνιος», εφαρμοζόμενος στην αιώνιον ζωή στην οποία θα μπει ο άνθρωπος, σημαίνει ότι θα έχει τέλος. Μπορείτε να το φανταστείτε αυτό, να κατανοείτε το πράγμα; Δηλαδή, τι λέει ο Κύριος στο 25ο κεφάλαιο, στον τελευταίο στίχο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου; «Και τότε απελεύσονται», θα φύγουν, θα πάνε οι κολασμένοι αμαρτωλοί, «εις κόλασιν αιώνιον, οι δε εις ζωήν αιώνιον». Προσέξτε, παρακαλώ, εδώ το «αιώνιο». Είναι η ίδια λέξη στον ίδιο στίχο. Μπορεί να έχει διαφορετική έννοια ο όρος αυτός μέσα στον ίδιο στίχο; Δεν είναι δυνατόν.

Δυνατόν, δηλαδή, η κόλαση να μην είναι αιωνία, ενώ η Βασιλεία του Θεού να είναι αιωνία; Είναι δυνατόν ποτέ αυτό; Διότι, αν η κόλαση δεν είναι αιωνία, δηλαδή χωρίς τέλος, τότε πρέπει και η Βασιλεία του Θεού να μην είναι χωρίς τέλος. Αν έχει τέλος η κόλαση, τότε πρέπει τέλος να έχει και η Βασιλεία του Θεού. Και τότε τι κάναμε; Θεός φυλάξοι μας! Δηλαδή, ήρθαμε στην ύπαρξη, μπήκαμε στην ιστορία, παλέψαμε, ήρθε ο Χριστός, μας λύτρωσε, μπήκαμε στη Βασιλεία του Θεού και κάποια στιγμή μάς λέει ο Θεός: «Ε, σας βαρέθηκα τώρα πια, σας βαρέθηκα. Ξαναξεκινάω πάλι το παιχνίδι μου, να κάνω έναν καινούργιο κόσμο με νέους ανθρώπους. Αν θα κάνω ανθρώπους· μπορεί να είναι άλλα πράγματα. Δεν ξέρω τι κατασκευάσματα». Τώρα, λοιπόν, τέρμα.

Οι κολασμένοι τέρμα και οι βασιλεύοντες στη Βασιλεία του Θεού τέρμα. Τότε, δικαιολογημένα, και ο Χριστός με την ανθρωπίνη του φύση, και εκείνος τέρμα. Τα πιάνετε αυτά; Τα καταλαβαίνετε; Είναι αδύνατον ποτέ. Δηλαδή, και λογικώς να σκεφτεί κανείς, έχουμε μία ασυνέπεια, έχουμε αδιέξοδον. Σημαίνει ότι ο Χριστιανισμός πέφτει στο κενό. Εγώ γιατί το λέω τώρα αυτό; Διότι ο Ωριγένης είναι ο πρώτος που έδωσε διαφορετική ερμηνεία στο «αιώνιος» ως προς τους κολασμένους, ως προς την κόλαση. Είπε —και πού στηρίχθηκε;— στο θέμα της αγάπης του Θεού. Δηλαδή ορθολογισμός, σκέτος ορθολογισμός. Είναι δυνατόν ο Θεός που αγαπά να διατηρεί αιωνία κόλαση; Ε, λοιπόν, δεν είναι δυνατόν.

Πού το βγάζεις, Ωριγένη; Θαυμάσιε άνθρωπε, κατά τα άλλα θαυμάσιος, αλλά λάθος. Καλά, από πού το βγάζεις; Το βγάζεις εκ του γεγονότος ότι αυτό δεν μπορείς να το καταλάβεις. Μα το αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού και η κόλασις αιώνιος είναι. Τελείωσε η ιστορία. Γιατί δεν το δέχεσαι όπως το λέει ο Λόγος του Θεού και βάζεις τον ορθολογισμό σου μέσα; Βλέπετε ότι ο ορθολογισμός γεννάει την αίρεση και ότι κάποια στιγμή ο Θεός, ακριβώς γιατί έχει αγάπη, θα συγχωρήσει και τους ανθρώπους, θα συγχωρήσει και τους δαίμονες και τον διάβολο, και τότε θα έχουμε αποκατάσταση. Είναι η θεωρία περί της αποκαταστάσεως των πάντων. Αυτή η θεωρία είναι ένα ωραίο παραμύθι, φυσικά.

Αυτό το παραμύθι, ξέρετε, σέρνεται ακόμα και σε θεολογικά χείλη και σε πανεπιστημιακές έδρες. Ακούετε το παραμύθι αυτό, όχι σαν διδασκαλία, όπως σας το λέω τώρα εγώ για να πάρετε μια γνώση, αλλά με την έννοια ότι κάπως έτσι πρέπει να είναι τα πράγματα. Όχι, αγαπητοί μου, τα πράγματα δεν είναι κάπως έτσι. Διότι, ξαναλέγω, αν η κόλασις δεν είναι αιωνία, αφού οι ίδιες λέξεις, ο ίδιος όρος είναι στον ίδιο στίχο, τότε και η Βασιλεία του Θεού δεν είναι αιωνία· τότε και ο Χριστός, βεβαίως, δεν είναι αιώνιος, ως άνθρωπος δηλαδή. Πράγματα ακατανόητα. Συνεπώς, τι σημαίνουν όλα αυτά; Σημαίνει ότι αυτή η αίρεση με το «άχρις ου»

στο κενό, διότι η ίδια η Αγία Γραφή έρχεται να δώσει την απάντηση και να πει ότι πλήθος άλλα χωρία το αναιρούν, φυσικά, αυτό. Ο Χριστός θα βασιλεύει στους αιώνας των αιώνων· ότι οι άνθρωποι θα ζήσουν, οι ευσεβείς, εις τους αιώνας των αιώνων, χωρίς τέρμα, χωρίς τέλος, στην ατελείωτη, ατελείωτη αιωνιότητα. Και ο Χριστός δεν αποβάλλει την ανθρωπίνη του φύση, γιατί, αποβάλλοντάς τη, τότε δεν έχουμε σωτηρία. Και, όπως λέγει ωραιότατα στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, ότι τότε, λέγει, οι άνθρωποι στη Βασιλεία του Θεού θα βλέπουν το πρόσωπο του Χριστού. Ποιο πρόσωπο; «Θεόν», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «ουδείς πώποτε εώρακε».

Δεν είδε ποτέ κανείς, «ουδέ ιδείν δύναται». Όχι κάτι που ανήκει στο παρελθόν, αλλά ανήκει και εις το μέλλον και αποκλείει την περίπτωση και τη μελλοντική. «Ουδέ ιδείν δύναται», ούτε μπορεί να ιδεί. Α, πώς θα βλέπουμε το πρόσωπο του Θεού; «Κύριε», λέει ο Φίλιππος, «δείξε μας τον Πατέρα και μας είναι αρκετό». «Φίλιππε, τόσο καιρό είμαι μαζί σας και δεν γνωρίζεις ότι αυτός που βλέπει εμένα βλέπει τον Πατέρα;» Πώς μπορώ να βλέπω εγώ τώρα τον Θεόν; Διά του ανθρωπίνου προσώπου του Χριστού. Άρα η θεωρία του προσώπου του Θεού δεν είναι παρά η θεωρία του προσώπου του Χριστού. Αν αυτό το πρόσωπο διαλυθεί, τότε τι θα βλέπω, αφού δεν είναι δυνατό ποτέ να δω τον Θεό;

Οδηγούν σε αδιέξοδο, αγαπητοί. Αλλά εδώ ας τελειώσουμε. Και τα πολύ λίγα λεπτά που μένουν, για να κλείσουμε και τη δεκάτη πέμπτη κατήχηση. Γιατί πρέπει να σας πω ότι η δεκάτη έκτη κατήχηση, που με τη βοήθεια του Θεού θα αρχίσουμε από την προσεχή Δευτέρα, αναφέρεται εις το Άγιο Πνεύμα. Ε, μα, δεν έχω παρά μόνο ένα λόγο να σας πω, για να σας κεντήσω το ενδιαφέρον. Δεν νοείται πνευματική ζωή χωρίς το Άγιο Πνεύμα. Και πρέπει να γνωρίζουμε ό,τι αφορά στο Πνεύμα το Άγιο που μας έχει αποκαλυφθεί. Ό,τι δεν απεκαλύφθη, δεν μπορούμε να το ερευνήσουμε, διότι το Πνεύμα το Άγιο είναι Θεός. Είναι το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας.

Να ερευνήσουμε, λοιπόν, ό,τι είναι δυνατό να ερευνήσουμε, για να μπορούμε να λέμε, μπαίνοντας μέσα στη ζωή του Αγίου Πνεύματος, ότι ζούμε την πνευματική ζωή. Αυτό θα πει η πνευματική ζωή. Όχι πνευματική ζωή σε σχέση με το ανθρώπινο πνεύμα, αλλά πνευματική ζωή σε σχέση με το Άγιο Πνεύμα. Βλέπετε; Εξόχως σπουδαίο θέμα. Εξόχως. Αλλά να τελειώσουμε και κάποτε πια. Η κατήχηση τελειώνει ως εξής: ο Άγιος Κύριλος, κάνοντας μια πολύ σύντομη αναδρομή στα όσα είπε, σαν πολύ καλός και, θα λέγαμε, δάσκαλος που έχει μια τάξη στη δουλειά του, που οργανώνει την προσφορά του, κλείνει κάνοντας μια...

ανασκόπηση των όσων είπε με λίγα λόγια. Τι λέγει; «Φυγών πάσαν αιρετικήν πλάνην». Πρόσεξε, λέγει, πρόσεξε, γιατί αναφέρεται στα προηγούμενα, όπως σας είπα· θα αποφύγεις κάθε πλάνη. Φύγε, πάρε δρόμο μακριά από κάθε αίρεση. «Είη δε παρασχείν του Θεού χάριτος και τα λείποντα της πίστεως κατά καιρόν υμίν ρηθήσεται. Ο δε των όλων Θεός πάντας ημάς διαφυλάξειε», είθε να σας διαφυλάξει, «μνημονεύοντας των σημείων της συντελείας και ακαταγωνίστους υπό του Αντιχρίστου μένοντας. Έλαβες τα σημεία του μέλλοντος, ερχομένου πλάνου». Πήρες τα σημάδια του μέλλοντος να έλθει πλάνου, του Αντιχρίστου. «Έλαβες τας αποδείξεις του αληθινού Χριστού»

«κατερχομένου φανερώς εξ ουρανών». Πήρες και τις αποδείξεις πώς θα έρθει ο Χριστός. «Τον μεν φεύγε, τον ψευδή· τον δε προσδόκα, τον αληθινόν». Τον έναν μακριά, τον ψευδή, τον Αντίχριστο, τον ψευδομεσία· τον άλλον, τον αληθινό, να τον περιμένεις. «Έμαθες την οδόν», έμαθες τον δρόμο, έμαθες τον τρόπο «πώς κρινόμενος εν τοις δεξιοίς ευρεθήση». Πώς, όταν κριθείς, να βρεθείς στα δεξιά. Θυμόσαστε που το λέγαμε αυτό την περασμένη φορά; «Κράτησον την περί Χριστού παραθήκην, έργοις αγαθοίς διαπρέπων, ίνα ευπαρρησίαστος παραστάς τω κριτή βασιλείαν ουρανών κληρονομήσης». Αλλά εγώ θα κάνω μία λίγο εκτενέστερη ανάλυση αυτής της συμπτύξεως στα πολύ, πολύ λίγα

λεπτά που μας μένουν. Αγαπητοί, προσέξτε. Θυμάστε πώς άρχισε η κατήχηση; Με την ανακαίνιση του σύμπαντος. Καινούργιος κόσμος θα γίνει. Θα γίνει καινούργιος κόσμος. «Καινούς ουρανούς και γην καινήν, εν οις», λέει ο Απόστολος Πέτρος, «δικαιοσύνη κατοικεί», δηλαδή η αγιότητα. Πού είναι ο παλιός κόσμος; Θα μεταπέσει ουχί εις το μη είναι· θα αλλάξει, καλύτερα, θα μεταβληθεί σε έναν καινούργιο κόσμο. Τα παραδείγματα από την Αγία Γραφή είναι πολλά, και από την Παλαιά και από την Καινή Διαθήκη. Ο κόσμος θα γίνει καινούργιος. Δεν θα υπάρχει αμαρτία, δεν θα υπάρχει δε και η μορφή αυτού του κόσμου· θα είναι κάτι άλλο. Τι θα είναι, ο

Θεός το ξέρει. Αλλά τίποτα δεν θα γυρίσει στο μηδέν. Αν ο Θεός έκανε τον κόσμο αυτόν όπως τον έκανε, τα μεν αστέρια και τη γη να στροβιλίζονται υπό τη μορφή σφαιρών, τη δε ζωή επάνω στον πλανήτη μας την έκανε με τη μορφή του σχήματος άρρεν-θήλυ, όλα αυτά θα καταργηθούν. Αλλά ούτε ο κόσμος, δηλαδή το σύμπαν, θα γίνει μηδέν, ούτε, αντιθέτως, ο άνθρωπος. Θα αναστηθεί, θα πάρει το παλιό του σώμα ανακαινισμένο, καινούργιο. Δεν θα υπάρχει ο γάμος πια σε αυτόν τον καινούργιο κόσμο. Θα είναι η Βασιλεία του Θεού και τότε ουρανός και γη θα είναι πια ένα. Αλλά αυτά είναι τα έσχατα. Πριν έλθουν αυτά, θα προηγηθεί ο ερχομός του ψευδομεσία, του Αντιχρίστου, που θυμόσαστε πόσα είπαμε, ο οποίος βεβαίως δεν θα έλθει από τον Ουρανόν, ο Αντίχριστος. Αλλά, όπως τον βλέπει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψή του, να αναδύεται από τη θάλασσα —και η θάλασσα είναι το σύμβολο της ταραχής του κόσμου τούτου—, αναδύεται, λοιπόν, από τα νερά, από τη θάλασσα, από τον βυθό της θαλάσσης, που είναι αυτός ο βυθός του κόσμου τούτου και τα βαθέα του σατανά. Η λέξη «βαθέα του σατανά» αναφέρεται στην επιστολή του Κυρίου, στην Αποκάλυψη πάντοτε, προς τον Επίσκοπον της Περγάμου.

Λέει: «Πού κατοικείς; Εκεί που κατοικεί ο σατανάς, εκεί που είναι τα βαθέα του σατανά». Από τα βαθέα του σατανά θα αναδυθεί αυτό το πρόσωπο του Αντιχρίστου. Ο Αντίχριστος θα είναι πρόσωπο, θα είναι πραγματικός άνθρωπος, εκατό τοις εκατό. Προσέξτε, δεν θα είναι ιδεολογία, όπως εφλυαρήθη ότι θα είναι θεωρία, ιδεολογία. Πραγματικός άνθρωπος. Αλλά αναδύεται ο ψευδοπροφήτης από την ξηρά. Είναι εκείνος ο οποίος θα συστήσει, τρόπον τινά, και θα δουλέψει για λογαριασμό του Αντιχρίστου. Ο ψευδοπροφήτης είναι πρόσωπον και εν ταυτώ θεωρίες, ιδέες, καταστάσεις. Είναι αιρέσεις, είναι όλα εκείνα που αποπροσανατολίζουν τον άνθρωπο από τον Χριστό, είτε είναι φιλοσοφικής υφής, είτε πολιτικής, είτε πολιτιστικής, είτε κοινωνικής. Ό,τι αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο από τον Ιησού Χριστό, αντίχριστο είναι· προϊόν του Αντιχρίστου —συγγνώμη— του ψευδοπροφήτου. Και θα είναι και πρόσωπο ο ψευδοπροφήτης. Είναι και οι ιδέες, όπως σας είπα, και όλα αυτά που σας ανέφερα προηγουμένως, που όλα αυτά θα οδηγήσουν. Ο Μασονισμός, επί παραδείγματι, είναι το άριστο όχημα που οδηγεί άνετα προς τον Αντίχριστο. Γιατί είναι ειδωλολατρία και η ειδωλολατρία άνετα οδηγεί στον Αντίχριστο. Φοβερό πράγμα!

Ή από την πολιτική, όταν σου μιλούν και σου λέγουν: «Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο θέλουν να είναι οι πολίτες». Από την άλλη μεριά σου λέγει: «Ένας άνθρωπος πρέπει να κυβερνήσει την ανθρωπότητα». Σου ανοίγουν τον δρόμο προς τον Αντίχριστο, γιατί έτσι θα γίνει. Μην πιστέψουμε τίποτε απ’ αυτά. Ο Αντίχριστος είναι πρόσωπο. Ο ψευδοπροφήτης είναι πρόσωπο. Θα δράσει φοβερά μόνο τρισήμισι χρόνια. Θα κυνηγηθεί ανελέητα η Εκκλησία και το μαρτύριο θα είναι φοβερό. Δεν θα πρέπει να προσκυνήσει και τότε η Εκκλησία, για να μην προσκυνήσει, θα καταφύγει στην έρημο. Και τότε όλη η Εκκλησία —μην το παρεξηγήσετε, μην το παρανοήσετε— θα έχει γίνει ένα μοναστήρι. Όλη η Εκκλησία. Ο τελευταίος δε τόπος

της Εκκλησίας θα είναι η έρημος. Ο τελευταίος τόπος των πιστών θα είναι η έρημος. Θα είναι η έρημος. Τι θα λέγατε, σε αυτά τα τρισήμισι χρόνια στην έρημο; Θα φροντίσετε να γεννοβολάτε; Άπαγε! Να συνερχόμεθα για να διασκεδάσουμε; Άπαγε! Τόπος μετανοίας, χρόνος μετανοίας, να μην φτάσουμε να προσκυνήσουμε τον Αντίχριστο. Και τότε θα έρθει ο Χριστός Κριτής, θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, θα πάρουμε πίσω τα σώματά μας, ο Αντίχριστος θα αναλωθεί από τον Κύριο, θα έρθει ο Κύριος ως Κριτής της ανθρωπότητας και τότε θα γίνει η κρίση. Και οι ευσεβείς θα ζήσουν μαζί Του εις τους αιώνας των αιώνων και οι ασεβείς στην αιωνία κόλαση

με τον διάβολο, μαζί με τον Αντίχριστο, μαζί με τον ψευδοπροφήτη. Το λέγει σαφώς ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ότι θα ριφθούν στη λίμνη του πυρός, που είναι η κόλασις, εις τους αιώνας των αιώνων. Και τέλος δεν υπάρχει στη Βασιλεία του Θεού, όπως δεν υπάρχει τέλος και εις την κόλαση. Αλλά, αγαπητοί μου, να μείνουμε σταθεροί και να ευρεθούμε στα δεξιά του Θεού, του Χριστού, που θα μας πάρει μαζί Του. Δι’ ου και μεθ’ ου η δόξα τω Θεώ συν Αγίω Πνεύματι εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν. Έτσι τελειώνει ο Άγιος Κύριλος. Έτσι τελειώνουμε κι εμείς. Ο Κύριος να σας ευλογεί.