Catecheses of St Cyril 119 | 14-12-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in paragraph 24 of the Fifteenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem. Twenty-four. Last time I told you that he refers to “the size of all the places, and likewise the number of their inhabitants, which must be taken into account.” In other words, the size of all those places corresponds to the number of those who will inhabit them. That is how we should understand it: their size must correspond to the number of their future inhabitants. Of course, he offers no further analysis here. Naturally, he views the earth according to the geocentric, Ptolemaic system of his time.

The earth is at the center and, as he says, “the inhabited earth stands at the center, surrounded in the midst of the one heaven.” This reflects, we might say, how people of that age understood the universe. It does not matter; it changes nothing. But I would like to comment briefly on these inhabitants—that is, those who dwell in these places. The places correspond to their inhabitants, to those who will dwell in them. One question we might ask is this: Why is the universe so vast?

If we suppose that only our earth is inhabited, then what purpose does the vastness of this universe serve? Is there, so to speak, a waste of space? And why, after all, do human beings live on such a small planet? It could have been much larger, so that there would be no population problem, no Malthusianism or neo-Malthusianism—the theory that advocates limiting births or birth control—nor wars, nor problems of living space, subsistence, food, and so forth. Why is this so? This second question, of course...

It is easy to answer—very easy. Saint Irenaeus gives a beautiful answer. Of course, he did not know that our earth is small, because the ancient peoples always retained the image of the earth as boundless and the heavens as boundless.

The earth is not humanity’s permanent dwelling. A second reason is that human beings had to remain dependent upon God, precisely while living in a place that would seem confined. We see this historically when God leads His people into the wilderness and leaves them there for forty years. Among the many lessons He wished to teach His people was this: faith in their dependence upon God had to become part of the very life of His people. For in a wilderness, who can sow and reap, and who can survive? And so, in that wilderness, God sends the manna. His people had to depend upon God.

Thus, on this small earth of ours, people are now being trained to depend upon God. That is the second reason. The first is that this earth is not humanity’s only dwelling; and the second, as I have said, is that we must depend upon God. These two reasons are extremely important. If we reflect on them, we will see how much good we can draw from them. But what could we say about why the universe was made so vast? Here Saint Cyril gives us a hint: the size of the places corresponds to the number of their inhabitants. He tells us nothing more. Of course, you may ask whether Saint Cyril could have known the dimensions of the universe. No, no. How could he have known?

Were there telescopes in those days? Could they measure the distances in the heavens or map the sky? No. But listen, my dear friends: today we can know something of this, always on the basis of Holy Scripture. In the Apocalypse, the Apostle and Evangelist John says, “I saw new heavens and a new earth,” meaning a new world. He does not mean that the old world will be reduced to nothing, or moved aside so that another may take its place. When he says, “The old heaven passed away, and the earth also passed away, and I saw a new heaven and a new earth,” he does not mean that they are relocated—that the old world moves somewhere to one side and a new world is created here. No. Where would the old world go?

What could that possibly mean? Would it move farther away? That makes no sense. This is not a change of place, but a change in the mode of existence. This world—the entire universe—will be made new: new dimensions, new conditions, a new form. What that form will be, Holy Scripture does not reveal. What we know today is that the bodies within the universe have a spherical form. All the stars are spherical, as is the earth. Therefore, when the Evangelist John says, “I no longer saw the sun; I no longer saw the earth—forgive me, the moon,” he gives us a hint.

We cannot say more, because we do not know. Perhaps the bodies in the new heaven and the new earth will no longer be spherical. What is to come? God knows. This is what the Apostle Paul means after seeing and briefly experiencing the Kingdom of God, indeed “in Paradise,” when he says that the things God has prepared for those who love Him cannot be spoken. “It is not possible for a man to utter them.” This does not necessarily mean that he is not permitted, because the word can mean not only what is permitted but also what is possible. It means that no one is capable of describing what God has prepared. Nor, he says, have these things ever entered the human heart; they have never become the object of human desire, nor even...

An image seen by the eyes or a sound heard by the ears. It is something no human imagination can grasp. But this old and worn creation will be made new. We have many passages in both the Old Testament and the New Testament that speak of this renewal of the world. The Lord calls it “palingenesia,” regeneration. Palingenesia means that something which has grown old is made new. And all those who rise from the dead will inhabit this boundless world, together with the holy angels. How this will be and in what manner, we do not know. We know only this: that this boundless heaven is...

It is the new dwelling of renewed humanity. Saint Irenaeus speaks of the heavens, and so does Saint Peter, the holy Apostle Peter, saying that in the new heavens “righteousness dwells.” Righteousness dwells there—that is, holiness. There will no longer be corruption, nor what we now call natural laws and change. What will there be? The Evangelist John also says, “I saw no sea.” The sea is not only itself, but also a symbol of change. The sea has always symbolized change.

These remarks were simply a commentary on that brief phrase of his, which we passed over quickly last time. I had promised that we would say something about it in our next talk. And now I shall move on to the new passage.

“At the Judgment, God, the Father of all, will then be present, with Jesus Christ seated beside Him and the Holy Spirit also present.” At the Judgment, he says, God, the Father of all, will be present; Jesus Christ will be seated together with the Father—“Jesus Christ being seated beside Him”—and the Holy Spirit will also be present together with the Father and the Son.

We know—and Saint Cyril will tell us this a little later—that judgment belongs to the Son. When we reach that point, we will pass over it, because we are explaining it now. Christ Himself says that the Father has entrusted judgment—all judgment—into the hands of the Son. The Father judges no one; the Son judges. Yes, but the Father is not separated from Him. At the Judgment the Father is present, and the Holy Spirit is present. Yet it is “at the Father’s command,” according to the will of the Father, that the Son judges; and He judges in His human nature. This is the distinctive point.

Indeed, if you wish, He says it Himself: “When the Son of Man comes” to judge the world, and so forth. He does not say the Son of God, but the Son of Man. Therefore, the Son will be present as the God-Man. This is why I told you that the Father and the Holy Spirit are also present. After all, the Son is never alone. He is always with the Father and with the Holy Spirit. Judgment, then, belongs to all three Persons, but only Christ’s human nature will be visible as Judge—a man judging humanity. “An angelic trumpet will summon us all, wearing our deeds.” An “angelic trumpet,” he says, will summon all of us, and we shall be wearing our deeds. Pay attention here. We know from many passages in the New Testament that the trumpet of the Archangel will sound. What kind of trumpet will this be? Certainly not the sort used in military camps to call the soldiers to assembly. This trumpet is an image—clearly an image. Do not imagine it as an animal’s horn.

The ancient peoples used a horn as a trumpet, or else something made of metal. Are we to imagine that the angel, the Archangel, will put such a thing to his mouth and blow it? Of course not. We do not know what this archangelic trumpet, as we might call it, will be. We know one thing: this universal summons will take place. The dead will rise incorruptible and immortal, while those still living will be made incorruptible and immortal without having passed through death. While still alive, they will become incorruptible and immortal. The Apostle Paul tells us this clearly—most clearly. But what concerns us here is that we shall appear before the righteous Judge, “wearing our deeds.” I am struck by this word “wearing.”

Saint Cyril uses this word “wearing,” this verb “to wear,” another two or three times below. I wear my overcoat; I wear my cassock; I wear my jacket. In the same way, he says, we shall wear our deeds—everything we have done throughout our lives. We shall wear all these things like a coat. Of course, we might say that another verb would be even more precise than “to wear.” What could express the matter more exactly? It is this: every sin, my dear friends...

It becomes an indelible, ineradicable seal upon the body in an ontological way—at the very level of our being. This is a fearful thing! What does it mean? Once, many years ago—more than twenty-five years ago—a man of high rank, a physician, met a student and proposed that they commit a homosexual sin.

The young man recoiled. “But that is a sin,” he said. And this high-ranking man replied, “What sin? You wash yourself afterward, and then nothing remains.” I have given this example rather bluntly in order to support what I told you about the seal. Pay attention, then: when we commit a carnal sin—and farther on I shall substantiate this with a saying from Holy Scripture—we cannot say, “I washed myself, and now nothing remains.” Secondly, consider your Baptism. Pay close attention here. When you were baptized and the Holy Myron, the Chrism of Chrismation, was applied...

To your forehead and to the other parts of your body with the sign of the Cross, the visible oil naturally did not remain there; you were washed. Even if a little child is not washed that same day, or on the second or third day—I do not know—the child will eventually be washed. We might therefore say that whatever was physically there has disappeared. And since our Baptism, how many times have we washed? Countless times. So, one might say, that seal is gone. Who told you it is gone? That seal of Chrismation, which is the material manifestation of the presence of the Holy Spirit, is indelible and ineradicable.

Moreover, it is not only the seal of Holy Chrismation, but also the seal of Baptism. And there is more: Holy Orders also bears an indelible seal. Even if a clergyman is deposed a thousand times for some reason—perhaps unjustly—the deposition can be revoked. He is not ordained again, because Holy Orders is indelible. So if I were deposed, stripped of my priestly office and rank, and then performed a wedding or a baptism, those acts would be invalid.

What does that mean? Have I lost my priesthood? No, I have not. But what has happened? The exercise of the priesthood always depends upon the bishop, and so the priesthood remains inactive. When the deposition is revoked, the priesthood—which cannot be erased—is restored to active exercise. So it is with Baptism, so it is with Chrismation, and so it is with Holy Orders. The seal, then, is not something superficial, so that I can say, “I washed and it disappeared.” What is it, then?

It is ontological: a seal upon my very existence. It is more enduring than the cells of my body, which break down after three years, five years, or seven years. All my cells are replaced. You know that, roughly speaking, every seven years—let us take the longest figure—a person retains nothing of his former self at the cellular level. And yet, despite all this—even the cells of the brain, everything—

despite all this, I remain the same person I have been since the day I was born.

My cells have changed, yet I am still the same person and retain the same consciousness. I have no different consciousness telling me that I have become someone else. How does this happen? Well, the fact that I retain my self-awareness although all my cells have changed many times—many times over the course of my life, if I am an elder—is an image of the same reality, my beloved. The ontological reality of my person remains, if I may put it that way. In the same manner, sin also remains.

Now, therefore, we can understand that difficult saying of the Apostle Paul in the sixth chapter of his First Epistle to the Corinthians: “Every sin that a man commits is outside the body, but he who commits sexual immorality sins against his own body.” Can I sin against my own body? Yes. The mark is permanent, incapable of being erased or wiped away. It is difficult to comprehend, but it is true. So what did Saint Cyril say here? That we shall be “wearing our deeds.” We shall wear the things we have done, and they will have become one with our existence. Here is a brief comment on Saint Cyril: this is why, after the resurrection of the dead, a person who wears deeds that render him

unfit cannot enter the Kingdom of God. They will render him unfit—I emphasize this. This ontological reality will be manifested upon the body, and we shall give an account in our bodies: every deed committed in the soul and every deed committed through the body. Listen to how the Apostle Paul says it. This is from Second Corinthians 5:10:

“For we all”—all of us, everyone—“must be made manifest.” We must be revealed. The words “be made manifest” indicate that we shall receive our bodies again and become visible “before the judgment seat of Christ.” Therefore, all who stand there on the Day of Judgment will possess their entire and complete human nature. And now the Apostle says, “that each one may receive”—that he may be recompensed, we might say; literally, that he may carry away and receive—“the things done through the body, according to what he has done, whether good”

“or evil”—the things he did through the body. The body, therefore, has a place in the judgment. Yes, this is what Saint Cyril says: we shall wear our deeds and give an account to God, whether for good deeds or evil ones. Now, because my treatment of these subjects is rather free—what do I mean by free?—I remain close to the text and draw upon whatever I can remember. I tell it to you as it comes. As you can plainly see, I have no notes before me apart from some underlining and a few remarks in the margins. I wrote the word “wear” beneath the text so that I would remember to speak to you about it. I could have brought you some excellent material on this point.

I do have it, but I would need to search for it and write it out, and that would require more work. I have some beautiful passages from the Fathers of our Church that speak about this subject: how we shall stand before Christ the Judge in our human bodies. This tells us a great deal. I ask all of us to keep it in mind.

Saint Cyril continues: “Should we not, then, begin struggling in earnest from this very moment?” Should we not, therefore, begin our spiritual struggle here and now, in this present life? “Do not suppose, O man, that to be condemned before so many is a small condemnation, or one without punishment.” Do you think, he says, that it is a small condemnation, and no punishment at all, to be accused before so many people?

Do we not often prefer to die rather than be condemned before our own people? We would rather die than be disgraced and accused before our friends. If I commit some terrible and humiliating sin and it is in danger of becoming public, what would I say? “Oh, what a disaster! Rather than be shamed before friends and acquaintances, it would be better for the earth to open and swallow me up; better for me to die.” And Saint Cyril says: if we speak this way when only a few friends and acquaintances may learn of our condition, how many will be present at the judgment? All the angels of Heaven as well. And now, my beloved, we come to paragraph twenty-five.

“Let us struggle, brethren, so that our God may not condemn us.” Let us struggle, then, my brethren, so that God may not accuse us. “For He has no need of examination or evidence in order to condemn.” He has no need to conduct inquiries and examinations, as though He were an investigator who must interrogate us before passing judgment and condemning us. Therefore...

“Do not say, ‘It was at night that I committed sexual immorality, or practiced sorcery, or did some other deed, and no human being was present.’” Do not say, “It was night when I committed sexual immorality; it was night when I practiced sorcery or did whatever else I did. Who saw me? No human being was there. Who saw me?” “Your conscience will judge you, while your logismoi—your intrusive thoughts—either accuse or even defend you, on the day when God judges the secrets of men.” He has your conscience as a mirror. On that day when God judges the secrets of men, He will need neither witnesses nor anything else; He has your own conscience.

This makes a profound impression on me. I wanted to tell you something earlier, but I did not. I shall tell you now: it concerns that ontological imprint upon our existence made by both our good deeds and our evil deeds. Since I do not remember all the details, I avoided mentioning it the first time, a little while ago. But now, forgive me; I may not explain it very well.

Some time ago, as you surely know, it was discovered that every human cell contains what is called DNA—D-N-A. These are the initials of three words. Now pay attention, and if I make some mistake, please forgive me. My God, forgive me, for I do not remember it very well. This DNA, then, is present in every cell. And DNA is nothing other than—these are modern discoveries in biology—a kind of ribbon, how shall we put it, like a thread, which is...

a thousand kilometers long. Imagine, then, as an illustration, that every cell is a tape recorder containing a cassette tape a thousand kilometers long. What I told you really is a thousand kilometers long; I am not using that figure merely as an image. Throughout a person’s life, his every movement and every deed is recorded.

But ultimately, within the limits of his lifespan, a person manages to record only one hundred kilometers of that tape. Even though the cell changes, the tape upon which the record is made remains, bearing all the person’s deeds in coded form. To explain what I mean by such a code—I am certainly no histologist, but allow me to give an example. Perhaps you have seen a strip of motion-picture film on which sound is recorded in a coded form. How does this happen? The sound passes through what we might broadly call an electronic process involving a photoelectric cell, and is recorded through variations of light and darkness. As the sound grows louder or softer, the pattern changes correspondingly. Imagine it expanding, contracting, and expanding again.

Along the edge of the film, the sound is recorded optically. So when we place the film in a projector and its edge passes before a photoelectric cell, it produces a pattern of illumination. That signal passes into something else, and from there we finally receive it as sound. That appears to be how it works. In the same way, our deeds are recorded in coded form within every cell of our body. It is astonishing—truly astonishing. This was published a year or two ago, and I do not have the article at hand to give you more details. So whether I became angry or rejoiced, these things are recorded.

My feelings, all my movements—everything is recorded there in complete detail. Thus every person bears within himself a written history, an indelible record. So a question arises: when we are raised, will we carry this DNA in our new body? Is this what God will read? I cannot give you any further answer, except to say that this DNA constitutes the human personality with all its data. I repeat, I repeat: a question may arise in your minds. This question was put to us in one of our study groups, and I gave the following answer. This is how I thought about it.

I do not claim that what you are about to hear is necessarily correct. But tell me this—I have mentioned this point before—why did God place within us a thread, that is, a recording tape, a thousand kilometers long, when over the whole span of a person’s life—seventy-five, eighty, ninety, or a hundred years—only one hundred kilometers of it are recorded? And when I say kilometers, I mean kilometers. Do you understand both how tiny it is and how immense it is? It is incredible, truly incredible. And what about the other nine hundred kilometers? Why did God put them there? Here is one possible answer—only a possibility.

One possible reason—I cannot know for certain—is this: the first Adam came close to living a thousand years; he lived 940 years, and Methuselah lived 960 years. So if the record had room for only one hundred years, where would the whole history of such a man have been written? Yet this capacity remains in every person, as perhaps one more indication that man was meant to live a thousand years, as Adam did, and that Adam truly did live nearly a thousand years in those days. I have told you this just to tire you out a little.

Of the Judge. Let us continue. “The fearful countenance compels you to speak the truth; or rather, even if you do not speak, it convicts you.” The countenance of the Judge is fearful: it inspires fear. Pay attention to the word “fearful.” We say that God is fearful, but today the word has shifted in meaning. We might speak of a fearsome dragon. That is not what is meant here, as though there were some hideous face that provoked terror. It is simply that the presence of God creates fear within the soul. As for the rest, John Chrysostom says: “It is not the thought that I shall go to Hell that troubles me.”

He says that enduring those fearful punishments of Hell does not grieve him nearly as much as losing that serene countenance. Listen: “serene” is his own word—that serene and gentle countenance, filled with an inexpressible, inconceivable, unimaginable peace: that serene countenance of Christ. Do you see? But in whom will it inspire fear? In those who have sinned. It is always so when we sin. Are you afraid of a judge whom you greet on the street? We have no reason to fear him. But when we stand before him to be judged, then we see that his countenance is

fearful.

“For, clothed in your own sins, justice raises you up.” You will be clothed—that is, dressed in your sins. We might even say, my dear friends, that this DNA is included in the meaning of the words “clothed in.” We could say that.

People in those days—or in any earlier age—could not have known such things. Yet as history unfolds, we come to understand them through whatever new knowledge becomes available to us. So God will raise up all these sins that you bear, all these sins in which you are clothed, and He will demand

justice: Why did you do this? And this was declared by the Judge Himself; Christ Himself declared it. “For Christ is the One who judges.” Christ is the One who judges. “For the Father judges no one, but has given all judgment to the Son.” This is what I told you earlier: the Father judges no one, but gives all judgment to the Son, as John the Evangelist tells us in chapter five, verse 22. “He does not divest Himself of His authority, but judges through the Son.” The Father does not remove Himself from the judgment; rather, He gives authority to His Son in His humanity.

This is an honor bestowed upon Christ’s human nature. “Therefore, at the Father’s command, the Son judges.” At the Father’s command, the Son judges. “For the commands of the Father and the Son are not different, but one and the same.” There is no division between the Father and the Son. What belongs to the Father belongs also to the Son. “What, then, does the Judge say about whether or not you are wearing your deeds?” What does the Judge say when He judges you, as you wear your deeds? “And all the nations will be gathered before Him.” The angels will gather all the faithful from wherever they may be. If you were to die, my brother, on the Moon or on Mars,

wherever you might die—whether you left your little bones there or inside a rocket that has now become a satellite, circling and circling without end—the angels will find you and gather you. For before Christ every knee shall bow, of those in heaven, those on earth, and those under the earth. Before Christ every knee shall bow: those in heaven, the angels; those on earth, mankind; and those under the earth, the demons. “And He will separate them from one another, as a shepherd separates the sheep from the goats.” He will separate one group from the other, just as a shepherd separates the sheep from the goats. What do you say? I know that shepherds know their sheep. I often wonder: if a shepherd has fifty, one hundred, or two hundred sheep, how does he know each one—this one is a year old, that one is two years old, and so forth? Yet he knows them. He spends the whole day with them, and he knows them. What do you think? If he knows the sheep,

does he have any difficulty separating the sheep from the goats? Even the most ignorant person can distinguish a goat from a sheep. What, then, does this mean? Why did the Lord say here, “as a shepherd separates the sheep from the goats”? It is not that the goats represent sinners. He wishes to show how easy the recognition will be—how easy

the recognition is, how easily He recognizes you. Some people ask, “Why a goat?” It means nothing beyond this: He recognizes you easily, just as easily as a shepherd recognizes a sheep and a goat. Listen to how Saint Cyril explains this more fully. How does the shepherd separate them? “Does he examine a book to discover what a sheep is and what a goat is?” Does he open some pamphlet or encyclopedia to find out how to distinguish a goat from a sheep? “Or does he distinguish them by their outward appearance?” Does he not tell them apart by what he sees? How? “The wool reveals the sheep, while the coarse, bristly coat reveals

the goat.” He knows them by their coats. What kind of coat does a sheep have? That familiar, soft wool. And what does a goat have? That coarse hair. By the hair, he says, the shepherd distinguishes: this is a goat, and this is a sheep. “If you have now been cleansed from the sins committed in deed, from this time forward your wool will be clean, your garment will remain undefiled, and you will always say, ‘I have taken off my tunic; how shall I put it on again?’” This is from the Song of Songs. In other words, if you are cleansed from your sins, you have cast off what you once wore.

Then you will say, “What have I done? I have taken off my tunic; how can I put it on again?” By his clothing, the shepherd recognizes the sheep. “But if you are found to be hairy like Esau, coarse in hair and base in understanding, who lost his birthright for food and sold his dignity, you will be placed among those on the left.” If you are hairy—what does that mean? Here again it is an image, because Esau was covered with hair. How could Isaac distinguish Esau from Jacob? One of them was exceedingly hairy. Isaac had gone blind. And then...

Jacob came and said, deceitfully of course, “I am Esau.” Isaac then took Jacob’s hand and began to feel it. But Rebekah had taken care to put goatskins on Jacob’s forearms, fastening them there while they were still fresh, as we would say. And blind Isaac said, strangely enough, “The voice is Jacob’s voice, but the hands are the hands of Esau.” Yet he was persuaded that it was Esau, though it was not, and he said, “Receive the blessing, my child—the blessing to bring forth the Messiah.” When Esau returned, the blessing was gone. He was the one, Saint Cyril says, who lost his birthright for food,

for a dish of lentils. He sold his dignity, and so forth. “Base in understanding, coarse in hair”—hairy in body and base in mind. This is how one is distinguished from another. Take care, then, that you are not found at the back, on the left; for He will place the sheep at His right hand and the goats at His left. I repeat: this is an image showing how easily God chooses and distinguishes each person by his deeds. “May it never happen that anyone present should be cast away from grace or, because of evil deeds, be found numbered among the sinners on the left.” Here we see what we might call Saint Cyril’s personal pastoral concern, and, if I may, I would add my own personal concern as well. Such personal concern cannot be absent. He says, “May it never happen that anyone present should be cast away from grace or, because of evil deeds, finally be found among those on the left.” May it never happen, he says. And I, in my turn, would also say: May it never happen. May none of us who hear the Word of God, none of us who are here listening to the Word of God, ever be found in that most dreadful state, on the left—that is, already among the condemned.

Let us go, my dear friends, to paragraph twenty-six. “Truly fearful is the judgment, and filled with terror. The Kingdom of Heaven proclaimed before us is at stake, and eternal fire has been prepared. How, then, someone will ask, can we escape the fire?” The judgment, he says, is fearful, truly fearful. Real terror will prevail, because the Kingdom of Heaven lies before us, while eternal fire has been prepared. How, then, will anyone say, “How can I escape this fire?” How shall we escape it?

“How shall we enter the Kingdom?” How shall we enter the Kingdom of God? Do you see the fire? Remember Daniel’s vision, in which he saw a river of fire flowing from the throne of the Judge. I have spoken to you about this river of fire before—here, in our study of Saint Cyril’s catechesis, one or two sessions ago. Remember that it is nothing other than the divine glory. As I told you, it makes the distinction: for sinners it reaches Hell as fire, while for the devout it reaches the Kingdom of God as light—as light, as divine glory. This is the fire of Hell.

How shall we escape the fire of Hell, and how shall we enter the Kingdom of God? Now pay attention. “I was hungry,” He says, “and you gave Me food.” “I was hungry,” says the Judge, “and you gave Me something to eat.” Learn the way. A little further on, Saint Cyril will speak about more of what Christ said, but for now I will remain with this saying. Learn the way. “There is no need for allegory, but only to carry out what has been said.” We shall comment on this. What did Christ say? “I was hungry, and you gave Me something to eat.” You have learned the way, Saint Cyril says. Behold the path.

The way of love. Almsgiving is one form of love—pay attention to this point—but it is not necessarily the highest form. Or, if we speak of the highest form, it is not simply feeding the poor. Consider, for example, an ascetic of old living in the desert. He had nothing and no opportunity to give alms. Where could he find people to help? How could that ascetic practice almsgiving? Would he therefore be deprived of the chance to show mercy? Christ presents almsgiving in its lowest, most basic form,

so that no one can say, “I did not know; I could not do it.” And what is this most basic form? Giving food to someone who is hungry and water to someone who is thirsty. What could be easier? But mercy toward our neighbor is not limited to giving him bread to eat. If you serve another person and help him, is that not almsgiving? Would you like to know its highest form? Think of the ascetic I mentioned. He prays for the world. Or you pass by his hut and ask him to pray for you, leaving him a note; or you send him a letter asking for his prayers, and he prays for you, because he has

a certain boldness before God and will pray for you. What do you think? When he asks God for your salvation, is that not a higher form of mercy than any other? Or suppose you buy a copy of the Gospel, a book, or some other publication and give it to someone. He may be rich, yet poor in the Word of God, and you give him the Gospel. Are you not giving alms? Will this not open his eyes? The subject, then, is almsgiving—that is, love. Almsgiving is one form of love, and feeding the poor and caring for the sick are forms of almsgiving.

As I said, Christ always begins with the very least without excluding the very highest, because He wants to include everyone—absolutely everyone—so that no one can say, “I had no water to give.” You had no water to give? Very well, you had no water. Could you not at least tell the other person where you get your own water, so that he could go and drink? Do you not drink water yourself? You do. Tell him, “Look, I cannot give you any, but there is water at that spring, at that well. For some reason I cannot bring it to you. Perhaps I am lame and cannot walk that far. But go there and drink.” That is the most basic form of love. Yet love covers a vast range, because elsewhere

the Judge will say, “Come here. You committed adultery, engaged in fornication, and stole.” Some people have this notion: “If I give alms—and give generously—then I may commit fornication and adultery.” Who told you, my brother, that all the commandments are not contained within love? I will show you at once how they are. How can you possibly love your neighbor while destroying his family’s happiness through your adultery? Can you claim that you love him? And how can you say that you love another person—what an abuse of the word love—when, in the name of love, you engage in fornication and dishonor the image of God in that person, or the temple of God that the other person is, especially when that person has been baptized?

You say that you love? You are lying. You have taken substitutes for love, not true love, because one who loves neither commits fornication nor adultery nor theft. You say you love someone, yet you steal from him? How can you steal from the person you love? So we see that all the commandments are contained within love. Why, then, did Christ speak of this one small act? To show that He will take even this small act into account, so that no one may claim that the Judge does not include everyone. Do you want to grow further? Then grow within the law of God. But do not say that the judgment does not include “You shall not commit adultery,”

“You shall not steal,” “You shall not bear false witness,” “You shall not commit fornication,” and all the other commandments. Do not say they are not included. I have shown you that they are. But what does Saint Cyril say here? “Learn the way.” Learn the path. This is the path by which one enters the Kingdom of God: keeping the commandments. “Lord, what must I do to inherit eternal life?” that young man asked. And the Lord answered, “Keep the commandments.” But since our time has come to an end, my dear friends, God willing, we shall continue on January 11—God willing.

Thank you.

Ευρισκόμεθα πάντοτε εις την 15η κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, και στην παράγραφον 24. Εικοσιτέσσερα. Σας είχα πει την περασμένη φορά ότι αναφέρεται «στο μέγεθος των τόπων απάντων, οὕτω καὶ τὸ πλῆθος τῶν οἰκητόρων λογίζεσθαι δεῖ», ότι δηλαδή το μέγεθος των τόπων όλων είναι ανάλογο με το πλήθος εκείνων που θα κατοικήσουν. Έτσι πρέπει να λογαριαστεί ότι πρέπει να είναι ανάλογο με το πλήθος εκείνων που θα κατοικήσουν. Εδώ δεν κάνει βεβαίως περισσότερη ανάλυση. Βεβαίως θεωρεί την γη κατά το γεωκεντρικό σύστημα της εποχής του, το πτολεμαϊκόν.

Η γη είναι το κέντρο και, όπως λέει, «ἡ οἰκουμένη γῆ κέντρον ὡς περίστη ἐν μέσῳ τοῦ ἑνὸς οὐρανοῦ». Είναι μια εικόνα, θα λέγαμε, αντιλήψεως για το σύμπαν της εποχής εκείνης. Δεν έχει σημασία αυτό, δεν επηρεάζει τίποτε. Αλλά θα θέλαμε λιγάκι να σχολιάσω αυτό το θέμα των οικητόρων, των κατοικούντων δηλαδή στους τόπους. Ότι ανάλογοι οι τόποι με τους οικήτορας, δηλαδή με εκείνους που θα κατοικήσουν. Ένα ερώτημα που μπορεί να τεθεί είναι: γιατί είναι το σύμπαν τόσο μεγάλο;

Αν υποτεθεί ότι κατοικείται μόνον η γη μας, τότε... Προς τι το μέγεθος αυτού του σύμπαντος; Δηλαδή, μήπως υπάρχει μια, ούτως ειπείν, σπατάλη χώρου; Και επιτέλους, γιατί ο κόσμος, οι άνθρωποι, κατοικούν πάνω σε έναν πλανήτη τόσο μικρό; Ένας πλανήτης ο οποίος θα μπορούσε να είναι πολύ πιο μεγάλος και να μην υπάρχει ούτε δημογραφικόν πρόβλημα, ούτε μαλθουσιανισμός και νεομαλθουσιανισμός, που ομιλεί για το θέμα η θεωρία αυτή που αναφέρεται ή στον περιορισμό των γεννήσεων ή στον έλεγχο των γεννήσεων ή πόλεμοι ακόμη ή ακόμη προβλήματα ζωτικού χώρου, διαβιώσεως, σιτισμού κτλ. Γιατί; Βέβαια αυτό το δεύτερο...

Εύκολο να απαντηθεί, είναι πολύ εύκολο. Αναφέρει πολύ ωραία ο Άγιος Ειρηναίος την απάντηση και λέγει ότι, χωρίς βεβαίως να ξέρει ότι η γη μας είναι μικρή, γιατί πάντα στους αρχαίους έμενε η εικόνα ότι η γη είναι απέραντη και ο ουρανός είναι απέραντος.

Δεν είναι μόνιμη η κατοικία του ανθρώπου. Και ένας δεύτερος λόγος είναι ότι έπρεπε ο άνθρωπος να έχει την εξάρτησή του από τον Θεό, ακριβώς μέσα σε μια κατοικία που θα μοιάζει ότι είναι στενόχωρη. Αυτό το βλέπουμε ιστορικά, όταν ο Θεός βγάζει τον λαό Του στην έρημο και τον αφήνει 40 χρόνια. Ανάμεσα στα πολλά που ήθελε να παιδαγωγήσει στον λαό Του ήταν και αυτό: το να ζει, να μπει μέσα στο κύτταρο του λαού Του, η πίστη στην εξάρτησή του από τον Θεό. Ότι σε μίαν έρημο ποιος μπορεί να σπείρει και να θερίσει και ποιος μπορεί να ζήσει; Ε, λοιπόν, σε αυτή την έρημο ο Θεός στέλνει το μάννα, δηλαδή ο λαός όφειλε να εξαρτάται από τον Θεό.

Σε αυτή λοιπόν τη μικρή μας γη τώρα οι άνθρωποι παιδαγωγούνται να εξαρτώνται από τον Θεό. Αυτός είναι ο δεύτερος λόγος. Ο πρώτος λοιπόν, ότι δεν είναι η μόνη κατοικία του ανθρώπου, και ακόμη ότι, όπως σας είπα, πρέπει να έχουμε την εξάρτησή μας από τον Θεό. Είναι πολύ σπουδαίοι αυτοί οι δύο λόγοι. Αν τους μελετήσουμε, θα δούμε πόσα μπορούμε καλά και αγαθά να βγάλουμε. Αλλά ως προς το γιατί το σύμπαν έγινε τόσο μεγάλο, αυτό τι θα μπορούσαμε να απαντήσουμε; Εδώ έχει έναν υπαινιγμόν, ότι ανάλογα με τους οικήτορας είναι και τα μεγέθη των τόπων. Τίποτα άλλο δεν μας λέει. Βέβαια θα μου πείτε, μπορούσε να γνωρίζει ο Άγιος Κύριλος τι διαστάσεις έχει το σύμπαν; Όχι. Όχι. Πού να εγνώριζε;

Τηλεσκόπια την εποχή εκείνη; Μπορούσαν να μετρούν τις αποστάσεις του ουρανού, να χαρτογραφούν τον ουρανό; Όχι. Αλλά ακούστε, αγαπητοί μου, σήμερα μπορούμε να το ξέρουμε εμείς αυτό, πάντα με βάση την Αγία Γραφή. Όταν λέγει ο Απόστολος, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, στην Αποκάλυψη ότι «εἶδα καινούργους οὐρανούς καὶ καινούργια γῆ», εννοεί δηλαδή έναν καινούριο κόσμο. Όχι διότι ο παλαιός θα γίνει μηδέν, ούτε θα πήγαινε πιο πέρα για να μπει στη θέση του κάποιος άλλος. Όταν λέγει «ἔφυγε ὁ παλαιὸς οὐρανός, ἔφυγε καὶ ἡ γῆ, καὶ εἶδα νέον οὐρανόν, νέα γῆ», όχι ότι γίνεται μια μετάθεση, πηγαίνει κάπου πλάι και εδώ δημιουργείται ένας καινούριος κόσμος. Όχι. Πού θα πάει ο παλιός;

Τι έννοια έχει αυτό; Θα πάει πιο πέρα; Δεν έχει έννοια. Αλλά αυτό είναι μία μετάθεση όχι τοπική, αλλά μία μετάθεση τροπική. Αυτός ο κόσμος, το σύμπαν ολόκληρο, θα γίνει καινούργιο. Δηλαδή νέες διαστάσεις, νέες καταστάσεις, νέα μορφή. Η Αγία Γραφή, ποια θα είναι, άγνωστο. Εκείνο που ξέρουμε σήμερα είναι ότι το σύμπαν έχει τη σφαιροειδή μορφή. Όχι αυτό, αλλά ό,τι περιέχει το σύμπαν. Όλοι οι αστέρες είναι σφαιροειδείς. Αυτό ξέρουμε, και η γη είναι σφαιροειδής. Τότε, όταν λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης «δεν είδα πια τον ήλιο, δεν είδα πια τη γη — συγγνώμη, τη σελήνη», μας δίνει έναν υπαινιγμόν.

Να πούμε πιο πολλά δεν ξέρουμε, ότι ίσως δεν θα υπάρχει το σφαιροειδές των σωμάτων στον καινούργιο ουρανό και στην καινούργια γη. Τι μέλλει γενέσθαι; Ο Θεός οίδε. Είναι εκείνο που λέγει, βλέποντας ο Απόστολος Παύλος, ζώντας λίγο αυτή τη Βασιλεία του Θεού, μάλιστα «ἐν παραδείσῳ», όταν λέγει: δεν μπορούν να ειπωθούν εκείνα τα οποία ο Θεός έχει ετοιμάσει για εκείνους που Τον αγαπούν. «Οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι», όχι με την έννοια πάντα ότι δεν επιτρέπεται, γιατί το «ἐξὸν» δεν σημαίνει μόνο το επιτρέπω, σημαίνει και το δυνατόν, αλλά και ότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς εκείνα τα οποία έχει ετοιμάσει ο Θεός. Και ούτε ανέβηκαν ποτέ, λέει, σε καρδιά ανθρώπου, δεν έγιναν αντικείμενον επιθυμίας, ούτε ακόμη...

Εικόνα οφθαλμών και ακρόαμα αυτιών. Είναι κάτι που δεν μπορεί να το συλλάβει καμία ανθρωπίνη φαντασία. Αλλά αυτός ο κόσμος, ο παλαιωμένος, θα γίνει καινούριος. Έχουμε πλήθος χωρίων και στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη που μιλούν για αυτό το ξεκαινούργωμα του κόσμου. Ο Κύριος το λέει με τη λέξη «παλιγγενεσία». Παλιγγενεσία. Θα πει παλιγγενεσία το να γίνει κάτι καινούριο, αυτό που έχει παλιώσει. Αλλά όλοι εκείνοι που θα αναστηθούν θα είναι κάτοικοι αυτού του απεράντου κόσμου. Τι τρόπο, πώς και τα λοιπά, και των Αγίων Αγγέλων και των ανθρώπων. Ένα μόνο: ότι αυτή η απέραντη ουρανή είναι...

Είναι η καινούργια κατοικία των καινούργιων ανθρώπων. Λέει ο Άγιος Ειρηναίος στους ουρανούς, το λέει και ο Άγιος Πέτρος, ο Άγιος Απόστολος Πέτρος, ότι στους καινούργιους ουρανούς, «ἐν οἷς δικαιοσύνη κατοικεῖ». Κατοικεί η δικαιοσύνη, δηλαδή η αγιότητα. Δεν θα υπάρχει πλέον η φθορά, δεν θα υπάρχει αυτό που λέμε πια φυσικοί νόμοι και μεταβολές. Τι θα είναι; Ακόμη λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «θάλασσα δεν είδα», σύμβολον όχι μόνο καθ’ εαυτήν την θάλασσα, αλλά και σύμβολον ακόμη των μεταβολών. Πάντα η θάλασσα είναι το σύμβολο των μεταβολών.

Αυτά σαν έναν σχολιασμό σε αυτή τη μικρή του φρασούλα, που την περασμένη φορά την περάσαμε γρήγορα και σας είχα υποσχεθεί ότι κάτι θα λέγαμε στο προσεχές μας θέμα. Και πηγαίνω τώρα πιο κάτω, στο καινούριο κείμενο.

«Παρέσται δὲ ἐν τῇ κρίσει τότε ὁ Θεός, ὁ πάντων Πατήρ, συγκαθεζομένου Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ συμπαρόντος Ἁγίου Πνεύματος». Τότε, λέγει, θα είναι παρών εις την κρίση ο Θεός, ο Πατήρ όλων, ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος θα συγκάθεται — «συγκαθεζομένου τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ» — μετά του Πατρός, και το Πνεύμα το Άγιον, «συμπαρόντος» λέει εδώ, το οποίο θα είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιόν, θα είναι παρόν.

Ξέρουμε, θα μας το πει εξάλλου ο Άγιος Κύριλος λίγο πιο κάτω, αλλά όταν θα το συναντήσουμε θα το περάσουμε, γιατί θα το εξηγήσουμε τώρα, ότι την κρίσιν την έχει ο Υιός. Ναι. Λέγει ο ίδιος ο Χριστός ότι την κρίσιν, όλη την κρίσιν, την έχει παραδώσει στα χέρια του Υιού ο Πατήρ. Ο Πατήρ δεν κρίνει κανέναν, αλλά κρίνει ο Υιός. Ναι, αλλά δεν αποξενώνεται ο Πατήρ. Στην κρίση είναι και ο Πατήρ, είναι και το Πνεύμα το Άγιον. Αλλά «νεύματι Πατρός», δηλαδή με το νεύμα του Πατρός, κρίνει ο Υιός και κρίνει με την ανθρωπίνη Του φύση. Αυτό είναι το χαρακτηριστικόν.

Μάλιστα, αν το θέλετε, το λέγει ο ίδιος: «ὅταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ Ἀνθρώπου», τότε να κρίνει τον κόσμο και λοιπά. Δεν λέγει ο Υιός του Θεού, αλλά λέγει ο Υιός του Ανθρώπου. Συνεπώς, θα είναι παρών ο Υιός ως Θεάνθρωπος. Γι’ αυτό σας είπα, είναι παρών και ο Πατήρ και το Πνεύμα το Άγιο. Εξάλλου ποτέ δεν είναι μόνο ο Υιός. Πάντοτε είναι μετά του Πατρός και μετά του Αγίου Πνεύματος. Οι κρίσεις λοιπόν είναι και των τριών προσώπων, αλλά θα φαίνεται μόνον η ανθρωπίνη φύσις του Χριστού ως κριτής, άνθρωπος ανθρώπων. «Σάλπιγξ ἀγγελικὴ προσκαλεῖται πάντας ἡμᾶς, τὰ πεπραγμένα...» «Φοροῦντας». Ότι «σάλπιγξ ἀγγελική», λέγει, θα μας προσκαλέσει όλους, που θα φοράμε τα πεπραγμένα. Εδώ προσέξτε. Ξέρουμε από πολλά σημεία και της Καινής Διαθήκης ότι η σάλπιγξ Αρχαγγέλου θα σαλπίσει. Τώρα, τι σάλπιγγα θα είναι αυτή; Όχι βεβαίως εκείνη την οποία διαθέτουμε στα στρατόπεδα για να κάνουμε το προσκλητήριο των στρατιωτών. Είναι μια εικόνα αυτό. Προφανώς είναι μια εικόνα αυτή η σάλπιγγα. Μην πηγαίνει το μυαλό σας ότι είναι ένα κέρας, κέρατο.

Οι αρχαίοι το χρησιμοποιούσαν σαν σάλπιγγα ή κάτι μεταλλικό. Βάζει στο στόμα του ο άγγελος, ο Αρχάγγελος, και σαλπίζει; Όχι, βέβαια. Τι θα είναι αυτή η αρχαγγελική, θα λέγαμε, σάλπιγξ, δεν ξέρουμε. Ένα είναι ότι θα γίνει το παγκόσμιο αυτό προσκλητήριο, ότι οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι και αθάνατοι, οι δε ζώντες θα αφθαρτοποιηθούν και θα απαθανατιστούν, ενώ δεν θα έχουν περάσει τον θάνατο. Όπως ζουν, θα γίνουν άφθαρτοι και αθάνατοι. Αυτό μας το λέγει σαφώς ο Απόστολος Παύλος. Σαφέστατα μας το λέγει. Αλλά εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι ότι θα εμφανιστούμε ενώπιον του δικαίου Κριτού, «φοροῦντες τὰ πεπραγμένα». Μου κάνει εντύπωση αυτό το «φοροῦντες».

Το λέει ακόμη δύο-τρεις φορές ο Άγιος Κύριλος πιο κάτω, αυτό το «φοροῦντες», το ρήμα φοράω, φορώ. Φορώ το επανωφόρι μου, φορώ το ράσο μου, φορώ το σακάκι μου. Λοιπόν, θα φοράμε, λέει, τα πεπραγμένα μας, εκείνα τα οποία θα έχουμε πράξει σε ολόκληρη τη ζωή μας. Σαν ένα παλτό θα φοράμε όλα αυτά. Βέβαια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένα άλλο ρήμα θα ήταν ακόμη ευστοχότερο από το ρήμα «φοράω». Τι είναι εκείνο το οποίο θα μπορούσε να κάνει το πράγμα ευστοχότερον; Είναι το εξής: κάθε αμαρτία, αγαπητοί...

Στο σώμα γίνεται σφραγίδα ανεξάλειπτος, ανεξίτηλος, κατ’ οντολογικόν τρόπον. Αυτό είναι φοβερό! Τι θα πει αυτό; Κάποτε είπε κάποιος, και είχε και μεγάλο αξίωμα, ένας, να λέει, ιατρός. Είχε βρει κάποιον σπουδαστή, είναι χρόνια πολλά, παραπάνω από 25 χρόνια, και του πρότεινε να κάνουν αμαρτία, ομοφυλοφιλία.

Μυτκολέχτη. Αυτός ο νεαρός, «μα», λέει, «είναι αμαρτία», λέει, και απαντάει αυτός ο κάποιος... Υψηλός, απαντάει: «Τι αμαρτία! Πλύθηκες και δεν υπάρχει τίποτα πια». Το είπα το παράδειγμα με ωμόν τρόπον για να υποστηρίξω αυτό που σας είπα: σφραγίδα. Προσέξτε λοιπόν, όταν κάνουμε μίαν αμαρτία σαρκική — θα σας το κατοχυρώσω πιο κάτω με μια αγιογραφική ρήση — δεν μπορείς να πεις ότι πλύθηκα και δεν συμβαίνει πια τίποτα. Δεύτερον, διότι και όταν βαφτίστηκες — εδώ τώρα προσέξτε — όταν βαφτίστηκες και μπήκε το Μύρον, το Άγιο Μύρον, το Χρίσμα...

Στο μέτωπό σου και όπου αλλού στο σώμα σου, με ένα σημείο του σταυρού, βέβαια δεν θα μείνει αυτό εκεί, θα πλυθείς. Και αν το παιδάκι δεν το πλύνουμε την ίδια μέρα ή τη δεύτερη ή την τρίτη, δεν ξέρω, θα το πλύνουμε όμως. Και θα λέγαμε ότι βεβαίως ό,τι υπάρχει θα φύγει. Και από τότε που βαφτιστήκαμε πόσες φορές πλυθήκαμε; Αναρίθμητες φορές πλυθήκαμε. Ε, να λοιπόν, έφυγε εκείνο. Ποιος σας το είπε ότι έφυγε; Η σφραγίδα εκείνη του Χρίσματος, που είναι η παρουσία, η υλική παρουσία του Αγίου Πνεύματος, είναι σφραγίδα ανεξίτηλος, ανεξάλειπτος.

Ακόμα, δεν είναι μόνο η σφραγίδα εκείνη του Αγίου Χρίσματος, αλλά και του Βαπτίσματος. Θέλετε ακόμα; Είναι και η σφραγίδα ανεξίτηλος της Ιεροσύνης. Χίλιες φορές να καθαιρέσουν έναν κληρικό για κάποιο λόγο, αδίκως ίσως, δύναται να ανακληθεί. Δεν γίνεται πάλι χειροτονία, διότι η ιεροσύνη είναι ανεξίτηλος. Τότε, όταν εγώ, ας πούμε, καθαιρεθώ, μου αφαιρέσουν την ιεροσύνη, αφαιρέσουν το σχήμα και κάνω ένα γάμο, μία βάπτιση, είναι άκυρα αυτά που έκανα.

Τι σημαίνει αυτό; Έχασα την ιεροσύνη μου; Όχι, δεν την έχασα. Αλλά τι; Η ιεροσύνη ανά πάσα στιγμή εξαρτάται από τον επίσκοπο και μένει ανενέργητος, ανενέργητος μένει η ιεροσύνη. Όταν λοιπόν θα γίνει ανάκλησις, τότε η ιεροσύνη, η οποία είναι ανεξάλειπτος, ανακαλείται και επανέρχεται στην ενέργειά της. Έτσι και το βάπτισμα, έτσι και το Χρίσμα, έτσι και η Ιεροσύνη. Άρα η σφραγίδα είναι πλέον όχι επιφανειακή, να πω «πλύθηκα και έφυγε», αλλά τι είναι;

Οντολογική και είναι σφραγίδα επί της υπάρξεώς μου, περισσότερο από ό,τι θα μπορούσα να πω ότι διατηρώ τα κύτταρά μου, τα οποία κύτταρά μου καταλύονται σε τρία χρόνια, καταλύονται σε πέντε χρόνια και καταλύονται σε επτά χρόνια. Τα αλλάζω όλα τα κύτταρά μου. Ξέρετε ότι ο άνθρωπος κάθε, ας το πούμε, 7 χρόνια — ας πάρουμε το τελευταίο νούμερο — ο άνθρωπος δεν κρατάει τίποτα από τον παλιό του εαυτόν από πλευράς κυτταρικής. Παρ’ όλα αυτά, παρ’ όλα αυτά, και τα κύτταρα του εγκεφάλου, όλα,

Παρ’ όλα αυτά, είμαι εγώ ο ίδιος. Από τον καιρό που γεννήθηκα.

Άλλαξαν τα κύτταρά μου, είμαι εγώ ο ίδιος και διατηρώ την ίδια μου συνείδηση. Δεν έχω καμία διαφορετική συνείδηση ότι έγινα κάτι άλλο. Πώς γίνεται αυτό; Ε, αυτό που συμβαίνει, το να διατηρώ την αυτοσυνειδησία μου, ενώ έχουν αλλάξει όλα μου τα κύτταρα πολλές φορές, αν είμαι γέρων, πολλές φορές στη ζωή μου, το ίδιο πράγμα συμβαίνει, αγαπητοί μου. Δηλαδή μένει η οντολογία της προσωπικότητός μου, μπορεί να σας το πω. Κατά τον ίδιο τρόπο μένει και η αμαρτία.

Γι' αυτό τώρα μπορούμε να κατανοήσουμε εκείνο το ακατανόητο που λέγει ο Απόστολος Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, στο έκτο κεφάλαιο. Παν αμάρτημα, ο εάν ποιήσει άνθρωπος, εκτός του σώματός εστιν, ο δε πορνεύων εις το ίδιον σώμα αμαρτάνει. Δύναμαι να αμαρτάνω και εις το σώμα μου; Ναι. Ανεξάλειπτος, ανεξάλειπτος και ανεξίτηλος. Ακατανόητο, αλλά αληθές. Όταν λοιπόν θα γίνει, εδώ τι είπε ο Άγιος Κύριλος; «Τα πεπραγμένα φορούντας», που θα φορούμε τα πεπραγμένα μας, θα τα φορούμε και θα έχουν γίνει ένα με την ύπαρξή μας. Εδώ ένα μικρό σχόλιο στον Άγιο Κύριλο. Γι' αυτό δεν μπορεί να μπει στη Βασιλεία του Θεού εκείνος ο οποίος, μετά την Ανάσταση των Νεκρών, θα φοράει τα πεπραγμένα του, τα οποία θα τον καθιστούν

ακατάλληλον να μπει στη Βασιλεία του Θεού. Θα τον καθιστούν ακατάλληλον, το υπογραμμίζω. Αλλά ότι θα είναι αυτή η οντολογία επί του σώματος και ότι θα δώσουμε λόγο με το σώμα μας. Ό,τι πεπραγμένον επί της ψυχής, ό,τι πεπραγμένον επί του σώματος. Ακούστε πώς το λέγει ο Απόστολος Παύλος. Είναι από τη Δευτέρα προς Κορινθίους, πέντε κόμμα δέκα. Λέει:

«Τους γαρ πάντας ημάς», πάντας ημάς, όλοι, «φανερωθήναι δει». Πρέπει να φανερωθούμε. «Φανερωθήναι». Το «φανερωθήναι» δείχνει ότι θα πάρουμε το σώμα μας πίσω και θα γίνουμε φανεροί, «έμπροσθεν του βήματος του Χριστού». Ώστε λοιπόν όλοι εκείνοι που θα σταθούν την ημέρα της Κρίσεως θα είναι βεβαίως με την όλη τους, την πλήρη τους ανθρωπίνη φύση. Και τώρα λέει ο Απόστολος: «Ίνα κομίσηται έκαστος», για να πληρωθεί, θα λέγαμε, να μεταφέρει κατά λέξη, να πληρωθεί «τα διά του σώματος προς α έπραξεν, είτε αγαθόν»

«είτε κακόν», εκείνα τα οποία έπραξε διά του σώματος. Ώστε λοιπόν το σώμα έχει θέση στην κρίση. Ναι, είναι αυτό που λέει ο Άγιος Κύριλος: θα φορούμε τα πεπραγμένα μας και θα δώσουμε λόγο εις τον Θεό, είτε αγαθών είτε κακών. Λοιπόν, βέβαια, επειδή τα θέματα αυτά που κάνουμε είναι ελεύθερα —τι εννοώ ελεύθερα— μένω στο κείμενο και απομνημονεύω ό,τι μπορώ να θυμάμαι. Σας τα λέγω. Είναι κάτι που το βλέπετε καθαρά, δεν έχω τίποτα σημειώσει μπροστά μου, έξω από υπογραμμίσεις και στο περιθώριο μερικά πραγματάκια. Το «φορεῖν» το έγραψα από κάτω για να σας το πω. Θα είχα πάνω σε αυτό ωραιότατα.

Έχω, αλλά πρέπει να τα ψάχνω, να τα γράψω, μετά να κάνουμε πιο πολλή δουλειά. Έχω ωραιότατα χωρία Πατέρων της Εκκλησίας μας που μιλούν για το θέμα αυτό. Πώς δηλαδή με το ανθρώπινο σώμα μας θα σταθούμε μπροστά στον Χριστό Κριτή. Αυτό λοιπόν λέει πολλά. Θα παρακαλέσω όλοι μας ας το έχουμε υπόψη μας.

Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος: «Ἆρ' οὐκ ὀφείλομεν ἐντεῦθεν ἤδη ἀγωνιᾶν;» Ἆρ' οὐκ, άρα ουκ, ώστε λοιπόν, άρα λοιπόν, δεν οφείλουμε από εδώ πια, από την προηγούμενη ζωή, να αρχίσουμε να αγωνιζόμαστε; «Μὴ μικρὰν τὴν καταδίκην καὶ χωρὶς τιμωρίας, ἄνθρωπε, νομίσῃς τὸ ἐπὶ τοσούτων καταγνωσθῆναι». Το θεωρείς, λέγει, μικρή την καταδίκην και χωρίς τιμωρία, άνθρωπε, να κατηγορηθείς ενώπιον τόσων ανθρώπων;

αρούμεθα πολλάκης αποθανήν ή υποφύλων καταγνωστήν άραγε δεν πρόκειται Προτιμούμε να πεθάνουμε παρά να ντροπιαστούμε, να κατηγορηθούμε ενώπιον φίλων. Αν κάνω μια αμαρτία φοβερή, εξευτελιστική, και κινδυνεύει αυτή να βγει στη δημοσιότητα, τι θα έλεγα; Πω, πω, πω! Προκειμένου να ντροπιαστώ σε φίλους και γνωστούς, καλύτερα να ανοίξει η γη να με καταπιεί, να πεθάνω. Και λέει ο Άγιος Κύριλος, αν αυτό το λέμε ενώπιον για μερικούς φίλους και γνωστούς που θα μάθουν την κατάστασή μας, εκεί πόσοι θα είναι εις την κρίση; Και όλοι οι άγγελοι του Ουρανού. Λοιπόν, και ερχόμεθα τώρα, αγαπητοί, εις την 25η παράγραφον.

«Ἀγωνισώμεθα, ἀδελφοί, ἵνα μὴ Θεὸς ἡμῶν καταγνῷ». Να αγωνιστούμε, λοιπόν, αδελφοί μου, για να μη μας κατηγορήσει ο Θεός. «Ὡς ἐξετάσεως ἢ ἐλέγχων οὐ χρείαν ἔχει πρὸς κατάγνωσιν», ο οποίος δεν έχει ανάγκη από ελέγχους και εξετάσεις, ως ανακριτής, να κάνει ανάκριση για να μας κατακρίνει, να μας κατηγορήσει προς κατάγνωση. Ώστε λοιπόν...

«Μὴ εἴπῃς ὅτι νυκτὸς ἐπόρνευσα, ἢ ἐμάγευσα, ἢ ἕτερόν τι ἔπραξα, καὶ ἄνθρωπος οὐ παρῆν ἐκεῖ». Μην πεις ότι ήταν νύχτα όταν είχα πορνεύσει, ήταν νύχτα όταν έκανα τα μάγια ή ό,τι άλλο έχω πράξει. Ποιος με είδε; Άνθρωπος παρών δεν ήταν. Ποιος με είδε; «Τῆς συνειδήσεώς σου κρινούσης μεταξύ τῶν λογισμῶν κατηγορούντων ἢ καὶ ἀπολογουμένων, ἐν ἡμέρᾳ ὅτε κρίνει ὁ Θεὸς» «τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων». Έχει καθρέπτη τη συνείδησή σου. Την ημέρα εκείνη που θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων ο Θεός, δεν έχει ανάγκη ούτε από μάρτυρες ούτε από τίποτε, αλλά έχει αυτήν την ίδια τη συνείδησή σου.

Εεεε... Κάνει πολλή εντύπωση και προηγουμένως ήθελα να σας το πω, αλλά δεν σας το είπα. Αλλά θα σας το πω: εκείνη την οντολογική αποτύπωση στην ύπαρξή μας των αγαθών πεπραγμένων και των κακών πεπραγμένων. Επειδή βέβαια δεν θυμάμαι πιο πολλά, γι' αυτό απέφυγα την πρώτη φορά, λέει, προ ολίγου να σας το πω, αλλά τώρα να με συγχωρέσετε, δεν θα τα πω και πολύ καλά.

Προ καιρού, εσείς το ξέρετε ασφαλώς, ότι μέσα στο κάθε κύτταρο του ανθρώπου υπάρχει το λεγόμενο DNA, D-N-A, D-N-A δηλαδή, και άλφα, DNA έτσι λέγεται. Είναι αρχικά τριών λέξεων. Τώρα προσέξτε, αν κάνω και κανένα λάθος, επιτρέψτε. Θεέ μου, ζητώ συγγνώμη, γιατί δεν το θυμούμαι πιο πολύ καλά. Στο κάθε κύτταρο λοιπόν υπάρχει αυτό το DNA. Και το DNA δεν είναι τίποτε άλλο παρά —είναι σύγχρονες ανακαλύψεις αυτές της βιολογίας— υπάρχει μια ταινία, πώς θα το πούμε, σαν μια κλωστή, η οποία είναι...

χιλίων χιλιομέτρων. Πείτε λοιπόν ότι το κάθε κύτταρο, να το πάρω εικονικά, ότι είναι ένα μαγνητόφωνο με μια κασετοταινία χιλίων χιλιομέτρων. Είναι χιλίων χιλιομέτρων αυτό που σας είπα, έτσι; Δεν το λέω εικονικά αυτό. Σ' όλη τη ζωή του ανθρώπου καταγράφεται κάθε του κίνηση, κάθε του πράξη.

Αλλά... Αλλά τελικά, τελικά, καταφέρνει ο άνθρωπος, με το όριο της ζωής που έχει, να καταγράψει μόνο τα 100 χιλιόμετρα της ταινίας αυτής. Η ταινία αυτή που γράφεται, έστω κι αν αλλάζει το κύτταρο, η ταινία αυτή μένει η ίδια γραμμένη, με όλα τα πεπραγμένα του ανθρώπου, με έναν κωδικό τρόπο. Για να σας πω ποιος είναι αυτός ο κωδικός, βέβαια ιστολόγος δεν είμαι, αλλά επιτρέψατέ μου να πω ένα παράδειγμα. Αν έχετε ποτέ δει μία ταινία κινηματογράφου που είναι γραμμένη η φωνή με, ας πούμε, κωδικό τρόπο. Πώς; Περνώντας η φωνή από μια διαδικασία, θα λέγαμε, ηλεκτρονική, με ένα φωτοκύτταρο, να το πούμε έτσι χοντρικά-χοντρικά, γράφεται η φωνή με προσαυξήσεις φωτός και σκότους. Δηλαδή, ας πούμε, μεγαλώνει η φωνή, μικραίνει η φωνή, τελείως αυτό το πράγμα. Να σκεφτείτε ότι αυτό το πράγμα μεγαλώνει, μικραίνει, μεγαλώνει.

Πλάι στην ταινία είναι κατά οπτικόν τρόπον γραμμένη η φωνή, κατά οπτικόν τρόπον. Άμα βάλουμε λοιπόν εμείς τώρα την ταινία μέσα σε μία μηχανή και περνάει η άκρη της ταινίας μπροστά από ένα φωτοκύτταρο, θα δίνει ένα λόγο φωτισμού, αυτός θα πέφτει σε ένα κάτι άλλο και από εκεί θα το έχουμε μετά ηχητικό. Είναι έτσι, φαίνεται. Λοιπόν, με έναν κωδικό τρόπο είναι γραμμένα τα πεπραγμένα μας μέσα στο κάθε κύτταρό μας. Είναι καταπληκτικό. Είναι καταπληκτικό. Αυτό δημοσιεύθηκε πριν από κάνα δυο χρόνια και αυτό δεν το έχω πολύ πρόσφατο, να σας έλεγα πιο λεπτομέρειες. Οπότε θύμωσα, χάρηκα, είναι γραμμένα αυτά.

Τα συναισθήματά μου, όλες μου οι κινήσεις, τα πάντα γράφονται εκεί, μετά πάσης λεπτομερείας. Είναι λοιπόν το ιστορικό, το γεγραμμένο ιστορικό, ανεξίτηλο στον κάθε άνθρωπο. Έτσι, ένα ερώτημα: όταν θα αναστηθούμε, θα κουβαλάμε αυτό το DNA στο καινούριο μας σώμα; Αυτό θα διαβάσει ο Θεός; Δεν μπορώ να σας απαντήσω περισσότερο, παρά μόνο ότι αυτό το DNA συνιστά την προσωπικότητα των ανθρώπων, με όλα τα δεδομένα της. Επαναλαμβάνω, επαναλαμβάνω. Μία απορία μπορεί να σας γεννηθεί, η οποία μας ετέθη σε έναν κύκλο ημών, κύκλο μας, και εγώ έδωσα την εξής απάντηση. Έτσι το σκέφτηκα.

Δεν έχω την απαίτηση ότι μπορεί να είναι σωστό αυτό που θα ακούσετε τώρα. Αλλά μου πείτε πώς αυτό —έχω πει κι άλλη μια φορά αυτό το σημείο— γιατί ο Θεός έβαλε ένα νήμα, δηλαδή μία ταινία, που θα γραφεί και να είναι χιλίων χιλιομέτρων, και σε όλη τη ζωή του ανθρώπου, στα 75, του 80, του 90, του 100 χρόνια, να γραφούν μόνο τα 100 χιλιόμετρα; Όταν λέω χιλιόμετρα, είναι χιλιόμετρα. Καταλαβαίνετε αυτό τι μικρό είναι και πόσο πολύ είναι; Είναι απίθανο, είναι απίθανο. Και τα άλλα 900 χιλιόμετρα; Γιατί τα έβαλε ο Θεός; Μια πιθανολογουμένη απάντηση, πιθανολογουμένη.

Πιθανός λόγος, δεν μπορώ να το ξέρω, είναι ο εξής: μα ο πρώτος Αδάμ πλησίασε τα χίλια χρόνια, έζησε 940 χρόνια, και ο Μαθουσάλας έζησε 960 χρόνια. Συνεπώς, αυτού όλη η ιστορία, αν ήταν μόνο για 100 χρόνια, πού θα εγράφετο; Αλλά στον κάθε άνθρωπο μένει αυτό και σαν μια άλλη ακόμη απόδειξη ότι θα ζούσε χίλια χρόνια, όπως έζησε ο Αδάμ, και ότι ο Αδάμ πράγματι τότε έζησε αληθινά χίλια χρόνια. Αυτό σας το είπα για να σας κουράσω λιγάκι.

Κριτού. Συνεχίζουμε. «Τὸ φοβερὸν πρόσωπον ἀναγκάζει σε εἰπεῖν τὴν ἀλήθειαν· μᾶλλον δέ, κἂν μὴ εἴπῃς, ἐλέγχει». Αυτό το πρόσωπο του Κριτού, που είναι φοβερόν, θέτει φοβερόν, προκαλεί φόβον. Προσέξτε, φοβερό. Λέμε ο Θεός είναι φοβερός, αλλά η λέξη σήμερα «φοβερό» έχει μεταφερθεί στην εξής τοποθέτηση: λέμε ένας δράκος φοβερός. Δεν είναι το θέμα εκεί, αν υπάρχει ένα πρόσωπο δύσμορφο που να δημιουργεί δεν ξέρω τι. Απλώς η παρουσία του Θεού δημιουργεί φόβο μέσα στην ψυχή. Κατά τα άλλα, ο Θεός, λέγει μάλιστα ο Ιερός Χρυσόστομος: «Δεν σκέφτομαι ότι θα πάω στην κόλαση».

Τόσο υφιστάμενος εκείνες τις φοβερές τιμωρίες της κολάσεως, αυτό, λέει, δεν με στεναχωρεί πολύ, όσο με στεναχωρεί ότι θα χάσω εκείνο το γαληνόν πρόσωπον. Ακούστε, η λέξη δική του είναι, «γαληνόν», το γαληνόν, το μειλίχιο, εκείνο που έχει γαλήνη, ηρεμία ανέκφραστη, ανείκαστη, αφάνταστη, το γαληνόν εκείνο πρόσωπο του Χριστού. Βλέπετε; Αλλά σε ποιους θα προκαλεί φόβο; Εις εκείνους που έχουν κάνει αμαρτία. Όπως πάντοτε όταν αμαρτάνουμε. Φοβάστε τον δικαστή, τον οποίον τον καλημερίζουμε στον δρόμο; Δεν έχουμε τίποτα να τον φοβηθούμε. Όταν σταθούμε μπροστά του για να μας δικάσει, τότε βλέπουμε το πρόσωπό του να είναι

φοβερόν.

«Περιβεβλημένος γὰρ τὰς σεαυτοῦ ἁμαρτίας ἡ δικαιοσύνη σε ἐγείρει». Όταν συ θα είσαι ο περιβεβλημένος, δηλαδή θα είσαι ο ντυμένος με τις αμαρτίες σου. Θα μπορούσαμε να πούμε σε αυτό το «περιβεβλημένος», αγαπητοί μου, ακόμα ότι περιλαμβάνεται αυτό το DNA. Θα μπορούσαμε να το πούμε.

Αυτά τα πράγματα δεν μπορούσαν να ξέρουν οι άνθρωποι την εποχή εκείνη, την κάθε εποχή. Τα κατανοούμε όμως, τα κατανοούμε μέσα στην ιστορία, ό,τι καινούριο μπορούμε να μαθαίνουμε. Αυτά λοιπόν, όλες αυτές τις αμαρτίες που τις έχεις, που είσαι περιβεβλημένος με αυτές, θα εγείρει δικαιοσύνας ο Θεός. Δηλαδή θα απαιτήσει

δικαιοσύνη. Γιατί το έκανες αυτό; Και τούτο εδήλωσε αυτός ο Κριτής λέγων, ο ίδιος ο Χριστός το εδήλωσε. Χριστός γαρ εστίν ο κρίνων, διότι ο Χριστός είναι εκείνος που κρίνει. Ουδέ γαρ ο Πατήρ κρίνει ουδένα, αλλά την κρίσιν πάσαν δέδωκεν τω Υιώ. Αυτό που σας είπα προηγουμένως: δεν κρίνει κανέναν ο Πατήρ, αλλά όλη την κρίση τη δίδει εις τον Υιόν, όπως μας λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης εις το πέμπτο κεφάλαιο, στίχος 22. Ουκ απαλλοτριών εαυτόν της εξουσίας, αλλά δια του Υιού κρίνων, ότι ο Πατήρ δεν αποξενώνεται από την κρίση, αλλά δίδει όμως την εξουσία εις τον Υιόν του ως άνθρωπον.

Αυτό είναι μία τιμή στην ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Νεύματι τοίνυν Πατρός κρίνει ο Υιός. Με το νεύμα του Πατρός κρίνει ο Υιός. Ου γαρ άλλα Πατρός και άλλα Υιού τα νεύματα, αλλά εν και ταυτό. Δεν υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάμεσα στον Πατέρα και τον Υιό. Ό,τι ο Πατήρ, τούτο και ο Υιός. Τι λέγει τοίνυν ο Κριτής περί του φορείν σε τα έργα σου ή μη; Τι λέγει ο Κριτής όταν θα σε κρίνει, που φοράς τα έργα σου ή όχι; Και συνάξουσιν έμπροσθεν αυτού πάντα τα έθνη. Θα τους μαζέψουν οι άγγελοι όλους τους πιστούς, όπου και αν βρίσκονται. Αν πέθαινες, αδελφέ μου, στη Σελήνη ή στον Άρη,

οπουδήποτε, αν πέθαινες, άφησες τα κοκαλάκια σου εκεί ή τα άφησες μέσα σε έναν πύραυλο που αυτός τώρα έγινε δορυφόρος και γυρίζει και γυρίζει και γυρίζει, θα σε βρουν οι άγγελοι, θα σε μαζέψουν. Διότι ενώπιον του Χριστού παν γόνυ κάμψει επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων. Διότι ενώπιον του Χριστού θα κάμψει κάθε γόνυ: επουρανίων, των αγγέλων, επιγείων, των ανθρώπων, καταχθονίων, των δαιμόνων. Και αφορίσει αυτούς απ’ αλλήλων, ώσπερ ο ποιμήν αφορίζει τα πρόβατα από των ερίφων. Και θα ξεχωρίσει τους μεν από τους δε, όπως ο ποιμένας, ο τσομπάνης, ξεχωρίζει, αφορίζει, ξεχωρίζει πρόβατα από τα κατσίκια. Τι λέτε; Εγώ ξέρω ότι οι τσομπάνηδες ξέρουν τα πρόβατά τους. Πολλές φορές αναρωτιέμαι και λέω: αν έχει 50, 100, 200 πρόβατα αυτός ο τσομπάνης, πώς ξέρει τα πρόβατά του; Ότι αυτό είναι ενός χρονού, εκείνο δυο χρονών, ότι, ότι, ότι. Τα ξέρει. Όλη τη μέρα είναι μαζί τους. Τα ξέρει. Τι λέτε; Αν ξέρει τα πρόβατα,

δυσκολεύεται να ξεχωρίσει τα πρόβατα από τα κατσίκια; Μα ο πιο αδαής μπορεί να ξεχωρίσει την κατσίκα από το πρόβατο. Τι σημαίνει αυτό; Γιατί είπε ο Κύριος εδώ «όπως χωρίζει τα πρόβατα από τα κατσίκια»; Όχι ότι τα κατσίκια αντιπροσωπεύουν τους αμαρτωλούς, αλλά θέλει να δείξει το εύκολον της αναγνωρίσεως. Αυτό το εύκολον

αναγνωρίσεως, ότι σε αναγνωρίζει εύκολα. Μάλιστα, μερικοί λένε «κατσίκι πώς;» Δηλαδή, τίποτα. Σε αναγνωρίζει εύκολα, με την ευκολία που αναγνωρίζει ο τσομπάνης το πρόβατο από το κατσίκι. Και μάλιστα ακούστε πώς, θα λέγαμε με έναν εκτενέστερο τρόπο, μας το λέγει αυτό ο Άγιος Κύριλλος. Ο ποιμήν πώς αφορίζει, πώς χωρίζει, λέει, ο τσομπάνης; Άρα εξετάζων από βιβλίου τι μεν εστί πρόβατον, τι δε έριφος; Μήπως ανοίγει, λέει, καμιά φυλλάδα, ανοίγει καμία εγκυκλοπαίδεια να δει από τι ξεχωρίζει το κατσίκι από το πρόβατο; Ή από του φαινομένου διακρίνει; Ή από εκείνο που φαίνεται και το ξεχωρίζει; Τι δηλαδή; Το μεν έριον δηλοί το πρόβατον, το δε τριχώδες και σκληρόν δηλοί

έριφον. Από το τρίχωμα. Το πρόβατο τι τρίχωμα έχει; Εκείνο το απαλό, το γνωστό. Η κατσίκα, το κατσίκι, τι έχει; Εκείνη τη σκληρή τρίχα. Από την τρίχα, λέει, ξεχωρίζει ότι αυτό είναι κατσίκι, αυτό είναι πρόβατο. Εάν μεν καθαρισθείς άρτι των αμαρτιών της πράξεως, έχεις εις το εξής ως έριον καθαρόν και μένει σου αμόλυντος η στολή και λέγεις πάντοτε: «Εξεδυσάμην τον χιτώνα μου, πώς ενδύσομαι αυτόν;» Είναι από το Άσμα Ασμάτων αυτό. Δηλαδή, εάν καθαριστείς από τις αμαρτίες σου, τότε απέβαλες εκείνο το οποίο φορούσες.

Τότε θα πεις: «Εγώ τι; Ξεντύθηκα τον χιτώνα μου, πώς πάλι θα τον ξαναντυθώ;» Εκ της περιβολής γνωρίζει πρόβατον. Εάν δε τριχώδης ευρεθείς κατά τον Ησαύ, τον δασύν εν θριξί και φαύλον εν διανοία, τον απολέσαντα τα πρωτοτόκια δια βρώμα και πωλήσαντα την αξίαν, γενήσει των εξ αριστερών. Αν όμως είσαι ο τριχώδης, δηλαδή πώς; Εικόνα πάλι, όπως ο Ησαύ ήτανε δασύτριχος. Από πού μπορούσε να γνωρίσει ο Ισαάκ τον Ησαύ από τον Ιακώβ; Ο ένας ήταν δασύτριχος, φοβερά δασύτριχος. Είχε τυφλωθεί ο Ισαάκ. Και τότε...

πήγε και είπε, εξαπατών εννοείται ο Ιακώβ, ότι «εγώ είμαι ο Ησαύ». Τότε ο Ισαάκ πιάνει το χέρι του Ιακώβ και αρχίζει να τον ψάχνει. Αλλά προνόησε η Ρεβέκκα να φορέσει μια προβιά κατσικίσια, να την κολλήσει φρέσκια, όπως τα λέμε εδώ, στις βραχιονές του Ιακώβ, και να πει, περίεργο, λέει ο τυφλός Ισαάκ: «Η φωνή μεν είναι φωνή του Ιακώβ, αλλά τα χέρια είναι χέρια του Ησαύ». Επείσθη όμως ότι είναι ο Ησαύ, ενώ δεν ήταν, και είπε: «Πάρε την ευλογία, παιδί μου, την ευλογία να φέρεις τον Μεσσία». Και όταν γύρισε ο Ησαύ, πάει η ευλογία, ο οποίος, λέγει, απώλεσε τα πρωτοτόκια δια βρώμα,

να φάει ένα πιάτο φακή. Πούλησε την αξία και λοιπά. Και φαύλον εν διανοία, δασύν εν θριξί, δασύτριχος στις τρίχες του και φαύλος στη διάνοιά του. Να ο τρόπος με τον οποίο ξεχωρίζεται ο ένας από τον άλλο. Πρόσεξε, λοιπόν, μην βρεθείς πίσω, στα αριστερά, γιατί, λέει, θα βάλει στα δεξιά του τα πρόβατα, στα αριστερά του θα βάλει τα ερίφια. Ξαναλέγω, είναι μια εικόνα για να δειχθεί με πόση ευκολία διαλέγει, διακρίνει ο Θεός τον κάθε άνθρωπο από τα πεπραγμένα του. Μη γένοιτο δε τινα των παρόντων αποβληθήναι της χάριτος, μηδέ δια φαύλας πράξεις εν τοις αριστεροίς αμαρτωλοίς ευρεθήναι τεταγμένον. Εδώ τώρα μπαίνει η προσωπική, θα λέγαμε, φροντίδα του Αγίου Κυρίλλου και, ας μου επιτραπεί να μπω εκεί, να πω και η δική μου προσωπική φροντίδα. Δεν είναι δυνατόν να μην μπει αυτή η προσωπική φροντίδα. Και λέει: «Μη γένοιτο κανείς από τους παρόντες να αποβληθεί από τη χάρη, ούτε από τις πονηρές πράξεις τελικά να βρεθεί ανάμεσα εις τους εν αριστερά ευρισκομένους». Μη γένοιτο, λέει. Κι εγώ θα έλεγα με τη σειρά μου: μη γένοιτο. Όσοι ακούν τον Λόγο του Θεού, όσοι είναι εδώ και ακούν τον Λόγο του Θεού, να μην βρεθεί κανένας μας σε εκείνη την πολύ δυσάρεστη κατάσταση, εις τα αριστερά. Δηλαδή ήδη πλέον θα είναι ο καταδικασμένος.

Πηγαίνουμε, αγαπητοί μου, στην 26η παράγραφον. Φοβερά η κρίσις ως αληθώς, και τρόμος. Επί της καταγγελλομένης βασιλείας ουρανών πρόκειται και πυρ αιώνιον ητοίμασται. Πώς ουν ερεί τις, φύγωμεν το πυρ; Η κρίση, λέει, είναι φοβερά, αληθινά φοβερή. Αληθινός τρόμος θα επικρατεί, διότι προβάλλεται Βασιλεία Ουρανών. Αιώνιο πυρ έχει ετοιμαστεί. Πώς, λοιπόν, θα πει κανείς, θα αποφύγω αυτό το πυρ; Πώς θα το αποφύγουμε;

Πώς εισέλθωμεν εις την Βασιλεία; Πώς θα μπούμε στη Βασιλεία του Θεού; Βλέπεις το πυρ; Θυμηθείτε το όραμα του Δανιήλ, που είδε ποταμόν πύρινον να φεύγει από τον θρόνο του Κριτού. Αυτός ο πύρινος ποταμός, και άλλη φορά θα σας έχω πει, εδώ το είπαμε, σε αυτήν την κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, μια περασμένη, προπερασμένη φορά. Αναθυμηθείτε που δεν είναι παρά η Θεία Δόξα, σας είχα πει, η οποία ξεχωρίζει: δια μεν τους αμαρτωλούς φθάνει ως πυρ στην κόλαση, δια δε τους ευσεβείς, εις τη Βασιλεία του Θεού, φθάνει ως φως, ως φως, ως Θεία Δόξα. Αυτό το πυρ της κολάσεως.

Πώς θα αποφύγουμε το πυρ της κολάσεως και πώς θα εισέλθουμε στη Βασιλεία του Θεού; Εδώ τώρα προσέξτε. «Επείνασα, φησί, και εδώκατέ μοι φαγείν». «Πείνασα», λέγει ο Κριτής, «και μου δώσατε να φάγω». Μάθετε την οδόν. Θα πει λίγα πιο κάτω από εκείνα που είπε ο Χριστός, αλλά μένω τώρα σε αυτό. Μάθετε την οδόν. Ου χρείαν εστίν αλληγορίας, αλλά του επιτελέσαι τα λεγόμενα. Εδώ θα σχολιάσουμε. Τι είπε ο Χριστός; «Πείνασα και μου δώσατε να φάω». Έμαθες την οδόν, λέει ο Άγιος Κύριλλος. Να ο δρόμος.

Ο δρόμος της αγάπης. Η ελεημοσύνη, μία μορφή της αγάπης, προσέξτε αυτό το σημείο, είναι μία μορφή της αγάπης, η οποία επιτέλους δεν είναι και η αρίστη. Ή, αν είναι η αρίστη, δεν είναι το να ταΐσω τον φτωχό. Λοιπόν, διότι ένας ο οποίος, ας πούμε, ένας ασκητής στην έρημο, του παλαιού καιρού ασκητής, δεν είχε τίποτε. Δεν είχε τη δυνατότητα να κάνει ελεημοσύνη. Πού να βρει ανθρώπους να τους ελεήσει; Πώς μπορούσε να κάνει την ελεημοσύνη του εκείνος ο ασκητής; Θα εστερείτο, λοιπόν, ελεημοσύνης; Ο Χριστός παίρνει την περίπτωση της ελεημοσύνης στην κατωτέρα της μορφή, στην κατωτέρα-κατωτέρα μορφή,

να μην πει κανένας: «Δεν ήξερα, δεν μπόρεσα». Και ποια είναι αυτή η κατωτέρα μορφή; Σ’ έναν πεινασμένο να δώσουν να φάει, σ’ έναν διψασμένο να του δώσουν νερό. Τι ευκολότερο; Αλλά ποια ελεημοσύνη, ποιο έλεος προς τον πλησίον; Δεν είναι μόνο τόσο, ψωμί να φάει. Εάν εξυπηρετείς τον άλλον, αυτό δεν είναι ελεημοσύνη; Θέλετε όμως την αρίστη μορφή της ελεημοσύνης; Που ανέφερα τον ασκητή: όταν αυτός προσεύχεται για τον κόσμο ή όταν περνάς απ’ έξω από την καλύβα του και του λες να προσευχηθεί για σένα και του αφήνεις ένα σημείωμα ή του στέλνεις ένα γράμμα και του λες να προσευχηθεί για σένα, και εκείνος θα προσευχηθεί για σένα. Επειδή έχει εκεί

μια κάποια παρρησία στον Θεό και θα προσευχηθεί για σένα. Τι λέτε; Δεν είναι ανωτέρα μορφή αυτή από κάθε άλλη ελεημοσύνη, όταν θα ζητούσε τη σωτηρία σου; Ή όταν θα αγοράσεις ένα Ευαγγέλιο, ένα βιβλίο, ένα έντυπο και το δώσεις στον άλλον. Είναι πλούσιος, αλλά φτωχός στον Λόγο του Θεού, και του δώσεις ένα Ευαγγέλιο. Δεν κάνεις ελεημοσύνη; Διότι με αυτό δεν θα του ανοιχθούν τα μάτια; Το θέμα είναι της ελεημοσύνης, δηλαδή της αγάπης, που μια μορφή της αγάπης είναι η ελεημοσύνη και μια μορφή της ελεημοσύνης είναι το τάισμα των φτωχών και η περίθαλψη των ασθενών.

Είπα, ο Χριστός πάντα παίρνει το κάτω-κάτω, χωρίς να αποκλείει το πάνω-πάνω, γιατί θέλει να συμπεριλάβει τους πάντας. Μα τους πάντας. Να μην πει κανείς: «Δεν είχα νερό να δώσω». Δεν είχες νερό να δώσεις; Δεν είχες νερό να δώσεις; Ωραία, δεν είχες νερό να δώσεις. Δεν μπορείς να πεις από πού παίρνεις εσύ νερό, για να πάει να πιει ο άλλος; Εσύ δεν πίνεις νερό; Πίνεις. Πες: «Κοίταξε να δεις, δεν μπορώ να σου δώσω. Αλλά σε εκείνη την πηγή, σε εκείνο το πηγάδι, υπάρχει νερό. Δεν μπορώ να σου δώσω για κάποιο λόγο. Ξέρω εγώ, είμαι κουτσός, δεν μπορώ, δεν μπορώ να πάω έως εκεί. Πήγαινε όμως να πιεις από εκεί νερό». Κατωτέρα μορφή αγάπης. Αλλά η αγάπη έχει μεγάλο φάσμα, γιατί κάπου θα πει

εκεί ο Κριτής: «Έλα εδώ. Εμοίχευσες, επόρνευσες, έκλεψες». Α, ώστε λοιπόν, αν κάνω, λέει, ελεημοσύνη —είναι και αυτή η αντίληψη σε μερικούς— αν κάνω, λέει, ελεημοσύνη, μπορώ να πορνεύω και να μοιχεύω, αφού κάνω και πλούσιες ελεημοσύνες. Ποιος σου το είπε, αδελφέ μου, ότι δεν περιέχονται εκεί όλες οι εντολές; Να πώς περιέχονται, θα σου το πω αμέσως. Πώς είναι δυνατόν ποτέ να αγαπάς τον πλησίον όταν του καταστρέφεις την οικογενειακή του ευτυχία με τη μοιχεία σου; Δύνασαι να λες ότι τον αγαπάς τον άλλον; Πώς είναι δυνατόν να λες ότι αγαπάς τον άλλον —τι κατάχρηση της λέξης αγάπη— όταν εν ονόματι της αγάπης πορνεύεις και προσβάλλεις την εικόνα του Θεού στον άλλον άνθρωπο ή τον ναό του Θεού, που είναι ο άλλος άνθρωπος, όταν μάλιστα είναι και βαπτισμένος;

Ότι αγαπάς; Ψεύδεσαι. Πήρες υποκατάστατα της αγάπης και όχι την αληθινή αγάπη, γιατί εκείνος που αγαπά ούτε πορνεύει, ούτε μοιχεύει, ούτε κλέπτει. Λες ότι αγαπάς τον άλλο και τον κλέβεις; Μα πώς είναι δυνατό να κλέψεις εκείνον τον οποίο αγαπάς; Να, λοιπόν, που μέσα στην αγάπη περιέχονται όλες οι εντολές. Αλλά γιατί μίλησε ο Χριστός γι’ αυτό το κάτι λίγο; Για να δείξει ότι αυτό το κάτι λίγο θα το λάβει υπόψη του, για να μην πει ο άλλος ότι ο Κριτής συμπεριλαμβάνει όλους τους ανθρώπους. Θες να αναπτυχθείς περισσότερο; Αναπτύξου μέσα στον νόμο του Θεού. Αλλά μην πεις ότι δεν περιέχεται εκεί στην κρίση το «ου μοιχεύσεις», το

«ου κλέψεις», «ου ψευδομαρτυρήσεις», «ου πορνεύσεις», ου, ου, ου. Μην το πεις αυτό, ότι δεν περιέχεται. Σας το κατέδειξα ότι περιέχεται. Αλλά τι λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος; «Μάθετε την οδόν», να μάθετε τον δρόμο. Αυτός είναι ο δρόμος για να μπει στη Βασιλεία του Θεού: η τήρηση των εντολών. «Κύριε, τι να κάνω για να κερδίσω την αιώνια ζωή;» είπε εκείνος ο νεανίσκος. Και ο Κύριος απήντησε: «Τήρησον τας εντολάς». Αλλά επειδή, αγαπητοί μου, η ώρα τελείωσε, θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, στις 11 Ιανουαρίου, πρώτα ο Θεός.

Ευχαριστώ.