Catecheses of St Cyril 116 | 23-11-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are now at paragraph 21 of the fifteenth catechetical lecture of Saint Cyril of Jerusalem. After everything Saint Cyril has told us concerning the Antichrist, he now comes to speak to us about Christ’s Second Coming. This is what we were discussing last time, and Saint Cyril continues on the subject of Christ’s Second Coming: “According to the Scripture just read, the Son of Man comes upon the clouds of heaven toward the Father.”

Indeed, if we look back at the heading of the catechetical lecture, where it states what was read, we can gain some idea of how these catechetical lectures were conducted. This, of course, is a technical detail. A passage would be read, and on the basis of that passage an explanation would be given, or the catechesis itself would be structured. It was much like what we have in a Sunday liturgical sermon: we announce a particular verse and then use that verse to structure the subject we wish to explain in the homily.

Now, a similar reading could be taken not only from one passage, but also from a second and a third, always from Holy Scripture, either the Old Testament or the New Testament. In this case, as he also writes in the introduction, he says, “the Scripture just read.” That is, the passage which, he says, we had read only a short while before, at the beginning of our talk, of our catechetical lecture. It is from Daniel. Thus, the passage could be taken either from the New Testament or from the Old Testament, while the Creed formed the central framework for these readings. In other words—

Saint Cyril takes the articles of the Creed one by one, if you have noticed this—each individual article of the Creed. And, to be more precise, it is not the Nicene Creed, because the text quoted here is the Jerusalem Creed. It is like the Nicene Creed, though in a few places the wording differs. Its doctrinal position, however, is the same as that of the Nicene Creed. It is the familiar confession, “I believe in one God, the Father Almighty.” The Creed established throughout the whole Church is called the Nicene Creed, although other creeds also exist. This does not mean that they are better or worse; they all contain the truth, but...

the Nicene Creed prevailed. On the basis of these articles of the Creed, Saint Cyril draws upon certain passages that will help him explain the particular article under consideration. These passages are taken from both the Old Testament and the New Testament—not from the New Testament alone, but from both Old and New. If you have not noticed it, the explanations given in these catechetical lectures are extraordinarily rich in quotations from Holy Scripture, drawn without distinction from both the Old and New Testaments. Unfortunately, something very alarming happens in our own time:

we do not use the Old Testament. This is alarming, and if someone preaches the Word of God yet is deficient in this respect, allow me to say that it is very, very sinful for him not to use the Old Testament. “According to the Scripture just read, the Son of Man comes upon the clouds of heaven toward the Father.” Where is this from? It is from Daniel, chapter 7, verse 13. Consequently, heaven—for could we have a cloud one centimeter above the earth? How could that be? A cloud does not descend so very low; this therefore presupposes both heaven and clouds. But what does the Old Testament say on this point? Let us make our own reading as well. I shall read to you from verse 9 through verse 13 of the seventh chapter of Daniel.

He saw the vision of the four beasts—those mythical, as we said, symbolic creatures—which succeed one another and whose place of appearance was the Mediterranean Sea, as I told you in an earlier talk. After this vision had ended, especially the vision of the final Beast, the Roman Empire, with that additional horn which is the Antichrist—about whom Saint Cyril speaks at length in other chapters; forgive me, I mean Daniel—he then continues:

“I watched until the thrones were set in place.” I watched, I watched, I kept watching. “I watched until the thrones were set in place.” Does it strike you that the text uses the definite article: “the thrones”? It does not say that thrones were set in place, but “the thrones.” This is extremely significant. “And the Ancient of Days was seated.” The expression “Ancient of Days” refers to one who is aged: the ancient one, the one who existed before all others.

In this case, it is God. The expression “Ancient of Days” is an anthropomorphic image. This is why, when we paint the Holy Trinity as three figures—the Father as an elder, the Son, and the Holy Spirit as a dove—although this iconography does not properly belong to the tradition of the Christian East, we do sometimes use this image. Yet it is not fully in keeping with the spirit of the East. More characteristic of the East is the Hospitality of Abraham, where we see the three figures. How do we depict God the Father? We depict Him as the Ancient of Days, as an elderly man with white hair, to show that He is before all others.

I said that this is an image. God does not have hair, much less white hair. As I have told you, God is eternally young and eternally everlasting; there is no time in God. These are images that enable us to understand realities that would otherwise be intangible and inaccessible to us. “And His garment...” Forgive me—since I mentioned “the thrones,” let me explain it so that I do not leave you wondering. Did Christ not say that you would sit upon twelve thrones and judge the twelve tribes of Israel? And, my dear friends, did Christ not also say that the Kingdom had been prepared before the foundation of the world?

Before the foundation of the world.

When He judges, He says: “Come, you blessed of My Father, inherit the Kingdom prepared for you from the foundation of the world”—the Kingdom that has been prepared. Therefore, consider that every believer has a throne. Why does he have a throne? Because a throne always signifies rest: I sit down. It also signifies that I am a king. Yes, every believer is a king and a priest. This is what John the Evangelist says in the first chapter of the Apocalypse: He “made us kings and priests.” The Apostle Peter also takes up this phrase, “kings and priests,” which is also found in the Old Testament, and speaks of a “royal priesthood”—that is, a kingly priesthood, a “royal priesthood.” These correspond to the threefold office of Christ, one aspect of which is His royal office: I exercise authority. And the faithful will judge, says the Apostle Paul in his First Epistle to the Corinthians, in the fifth chapter—or perhaps the fourth; I do not remember. He says, “Do you not know that the saints will judge even angels?” Who are these angels? They are the demons whom the saints will judge, saying: We, though clothed in bodies, proved superior to you who are spirits. We shall judge the demons.

What does this mean? All these things signify the exercise of authority. But these places have already been appointed. Do you also remember what the two disciples, John and James, said? “Lord, we ask You to grant that we may sit at Your left and Your right when You come in Your glory.” Of course, the Second Coming did not even enter their minds—not at all. They meant that they would become His ministers when He reigned in Jerusalem, and so forth. The true meaning did not even enter their minds. The Lord told them, “You do not know what you are asking.” Then He told them that it was not His to grant them the seats at His left and His right—

to sit at His left and His right—“but it is for those to whom it has been given.” Notice this expression, “it has been given”: it belongs to those to whom it has been granted. To whom? We now know that those who have been given the places on the left and the right, as the Church shows in practice, are the Theotokos (God-bearer) and Saint John the Baptist. We know this. But look at the precision of prophecy, so that you may see that prophecy is true and that there is only One who guides prophecy, and that One is the Holy Spirit. The One does not make mistakes. He may place the words I am to speak in my own mouth, or in the mouth of Daniel, or of the Apostle Peter, or of any prophet whatsoever.

The One, the Holy Spirit, does not make mistakes. And here you see what Daniel says: “I watched until the thrones were set in place.” They are definite; the article identifies them: “the thrones,” those appointed for the saints. Everything I have told you was meant to explain and justify why this definite article appears. But let me say no more, so that I may finish the passage. “And His garment”—the garment of the One who, he says, was the Ancient of Days and was seated—“His garment was white as snow, and the hair of His head...” Saint Cyril explains these things a little further on, so I shall not explain them to you now.

“The hair of His head,” His hair, “was like pure wool,” like very white, very clean wool—like cotton, we might say. “His throne was a flame of fire”; His throne, he says, was fiery. “Its wheels were burning fire. A river of fire...” Let us read it; we shall find it again a little further on in Saint Cyril. “It flowed before Him.” A fiery river of fire flowed forth. Instead of water, the river contained fire; fire was flowing. Imagine a channel filled with gasoline or oil, and someone sets it alight so that the whole thing catches fire and flows like fire.

“A thousand thousands ministered to Him.” Who were they? Angels. They serve Him. “They ministered”—they served Him. “And ten thousand times ten thousand stood before Him,” meaning a countless multitude. “The court sat in judgment”; that is, the tribunal was established. The tribunal was established, “and the books were opened.” To use modern legal language, the court records were brought in. The file, or the files, of the accused were produced. Whenever a judge hears a case, he opens the relevant file and examines the case of the accused.

“Then I watched because of the sound of the great words which that horn was speaking”—the Antichrist—“until the Beast was slain and destroyed.” The Beast, the Antichrist, was killed and vanished. “And its body was given over to be burned with fire.” The Gospel—forgive me, the book of the Apocalypse—says that “he was cast alive into the lake of fire that burns with fire and brimstone.” This is eternal Hell, the second death. “As for the remaining beasts, their dominion was taken away”; they lost their authority, “yet their lives were prolonged for a season and a time. I watched in the visions of the night”—I watched, I kept watching—“and behold, with the clouds of heaven...”

“With the clouds of heaven,” or “upon the clouds of heaven”; it means the same thing. “One like the Son of Man was coming.” Someone who appeared like the Son of Man—that is, as a man. “And He came as far as the Ancient of Days and was presented before Him.” He came as far as the thrones of the Ancient of Days, that is, of God. This Someone who appeared as a man—you see, “like the Son of Man,” like a man—arrived there and was led forward. By whom was He presented? By the holy angels, who led Him as far as the thrones of the Ancient of Days, before Him, into His presence. This, my dear friends, is what the Prophet Daniel tells us. Perhaps we shall return to it. Saint Cyril takes this passage and says, “He comes toward the Father.” Who comes? The One who is “like the Son of Man.” I would like to dwell for a moment on this phrase, “like the Son of Man.” As you know, Jesus Christ chose for Himself the title “Son of Man.” He called Himself the Son of Man. This title, “Son of Man,” appears in very many passages. Yet, if you will, it is not an entirely arbitrary choice.

It is prophesied in the Old Testament. We can see clearly that the Prophet Daniel refers to Him here as “like the Son of Man.” The word “like” does not cast doubt upon His human nature. Rather, it indicates that He is Someone else who appears in human nature. We could therefore say that “like the Son of Man” means the same as “the God-Man.” I do not simply say “Son of Man”; I also include the word “like”: “like the Son of Man,” because although He is God, He appears as a man. This is very significant. Daniel did not say merely, “a man appearing as a man.” You see the precision here as well.

In the wording itself. That is, we would say—and I repeat it because it is so important—the God-Man. This is highly significant. Jesus Christ chooses this title for Himself because, first of all, He wished to show that He is truly human. Second, He wished to show the depth of His humility—not humility here in the sense of the virtue, but in the sense of His descent, His lowering of Himself. He humbled Himself so far as to become man, according to the words, “He bowed the heavens and came down.” “He bowed” means that He lowered the heavens. Of course, how can the heavens be lowered? This lowering is the Incarnation.

When Heaven reaches the earth, it does not mean that the earth has been raised, but that the heavens have bowed down and descended. This means that God comes down. And what does it mean that He comes down? He descends to the level of man, through the Theotokos. Thus He came and drew near to us. Through this humility, this descent, He wishes to reveal His love. He also wished to show that the One whom they hung upon the Cross—this Son of Man—will come to judge mankind. And people will say, “Is this really He? The One whom we despised throughout history?” Not merely at that time,

but throughout history. This is the One whom we despised. We were wrong. The Lord therefore wishes to reveal this final truth: yes, I, the man, am the Judge of the living and the dead. And there is no other name under heaven. Under heaven. What name exists above the heavens? Above the heavens there is only the name of God. But under heaven there is the name of the God-Man—if you will, the name “Son of Man,” or, more precisely, “as the Son of Man.” In a single word, I would say: the God-Man, Jesus Christ. This is the one unique name under heaven. Why “under heaven”? Because He assumes human nature, which belongs beneath the heavens, not above the heavens, where God alone belongs. Thus our Lord chooses this name, this title, to reveal these things and still more. “He comes to the Father.” When? When does He come to the Father? Daniel said that He was brought before Him. He says, “I beheld,” and then: I looked and saw someone “like the Son of Man upon the clouds of heaven.” Where did he see Him? Where was He? And afterward He was led to the Father. Pay attention, beloved, to what is contained within this single verse:

two movements within the same phrase, within the same image. Two movements. When the Son of God, as the Word (Logos), as the Wisdom of God, became incarnate, He did not take His human body from Heaven. He took it from the earth; He took it from the Theotokos. Having received it from the Theotokos, He raised that body into the heavens through the Ascension. The first movement, then, is this: the Son of God, having become incarnate, ascended. And when He ascended, where did He go? Holy Scripture is filled with testimony on this point.

Now the New Testament speaks of it as an event of history. The Apostle Paul and others tell us that He ascended into Heaven and sat at the right hand of God the Father. What does it mean that “He sat at the right hand of God the Father”? Saint Stephen saw Him at the right hand of the glory of God, just as the Apostle Paul says. Yet there He was standing, for the reason I gave you yesterday: He was coming to Saint Stephen’s aid. In reality, however, He sits—that is, He rests. To sit means to rest and to exercise authority, as I explained earlier. What does this mean? It means that He brought human nature with Him

to the right hand of God the Father. As the Word (Logos), He is present everywhere. But what He carries and brings with Him is human nature. Here we see the full significance of His being the Son of Man. The Son of God became the Son of Man. We see how weighty this is. He therefore ascends into the heavens, carrying our own nature with Him, and opens the way along which we too shall walk. For when the Resurrection of the dead takes place, we shall follow this very same path. If Christ had not opened this path through His Ascension, it would never have been possible for us to walk it. Who has gone into Heaven?

Do not tell me that we have gone there, or shall go there, in rockets. Do not say that. Anyone who said such a thing would, at the very least, have to be called unphilosophical—so that I do not call him foolish. For what is the universe? It is enclosed. Where can you go to escape the universe? Even if you travelled for millions of years at the speed of light, you would still remain within the universe. You could never get outside it. And once a hundred years had passed, you would be dead. So how would you leave, and where would you go? Unless, inside the rocket, you had a child, and that child had a child, and that child another child, generation after generation, and several billion years passed before

you reached some supposed edge. And when you reached the edge of the universe—though there is no edge, no edge—you would merely discover another point within the universe, just as you are now at a point here on earth. And what would you have accomplished? I say this because there are those overconfident optimists who say, “Why do we need religion? We have rockets; we can go there, out there.” What foolishness! Or, to put it more mildly, what lack of thought! They speak foolishly and without reflection. And so, beloved, the way has been opened; this is a fact. Many witnesses saw the Ascension of Christ as an actual event. Many witnesses also saw the risen Christ. And His life after the Ascension has been seen and continues always to be seen. Who saw Him first?

Saint Stephen. We say first, although the Apostles probably saw many things and may have seen Christ many times. But when the Apostle Paul was on the road to Damascus, did he not see the Lord in glory? He did. Yet is the Lord not in Heaven? Because of the hypostatic union—that is, because He is one person—His human nature too is now present everywhere. Present everywhere. It is not only His divinity that is present everywhere; His human nature is also present everywhere, in a manner beyond explanation and comprehension. Thus, beloved, He ascends; He ascends...

You saw here that myriads accompany Him, escort Him, and lead Him forward. Yes, they were angels. But at the Ascension the angels were not made visible to mankind, because the scene would have become too crowded and people’s attention would have been drawn away from Jesus Christ. And now He is at the right hand of God the Father. This is the first movement. He was brought forward, honorably escorted by myriads upon myriads of holy angels. Honorably escorted. Indeed, the Church uses fitting Psalms in her hymnography. There is that Psalm in which the holy angels speak to one another: “Who is this who ascends? The Lord of Glory.” “Lift up,” it says, “be lifted up, O everlasting gates.” Do you know what these everlasting gates are? They are the gates of Paradise that were shut, together with the flaming sword that turned in every direction. And do you know what the gates and the turning sword signify? The impossibility of man’s returning to Paradise—not the earthly Paradise, not the earthly Paradise, but the Kingdom of God. Earthly Paradise was here, in Mesopotamia. That is quite simple. But this sword and these everlasting gates signify man’s mortality, his material condition,

and his sinfulness. These three. Mortality would never have allowed him to enter the Kingdom of God, because if he entered, he would die there. Sinfulness would never have allowed him to enter the Kingdom of God, for how could sinful man touch the Holy God? And then there is man’s material condition: how could material man reach a spiritual realm? These three constitute the everlasting gates through which man could not pass. And now the holy angels see Jesus Christ passing through these gates, because He assumed human nature, yet was without sin. He possessed materiality, because He received flesh from

the Theotokos—our own flesh. Yes, He possessed materiality. And He possessed mortality, yet mortality no longer holds Him, because Christ conquered death: He rose from the dead. And now the holy angels hymn Him as He ascends, asking one another, “Who is this?” “Lift up,” they say, “O you rulers.” Who are these rulers? The Archangels. “O Archangels, open the everlasting gates, that He may enter.” Who is this who enters? The Lord of Glory, as the Son of Man. These are majestic things, beloved—majestic truths, all bound together. They are not fairy tales. They are events joined to prophecy, like water mixed with cement. Cement, as I have told you many times in this example—forgive me for repeating it—is powder.

Water is liquid. I can blow the powder away, and I can sweep the water aside. But join the water to the cement powder and see what happens: stone. Join the events to the prophecy and see what happens: stone. In other words, solidity and certainty. The fulfillment of prophecy through actual events gives us assurance. Many people ask, “How do we know this is true?” This is how: prophecy joined to events gives the truth and its confirmation the firmness of rock. So the Lord ascended. That is the first movement. Now the Lord prepares for the second movement, which we might call His descent.

If I may use that expression, His descent will take place when He comes again to judge the world. Where do we see this? In the Book of Daniel. The books, it says, were opened, and the court was seated—a judicial tribunal, with what we might call the evidence of all that mankind has done. A little later Saint Cyril says, “Your prayers and your psalmody are written down. But your acts of fornication are also written down.” Everything is recorded. That comes a little later, in paragraph twenty-three. And so now the Lord returns. But He comes again with the holy angels. Just as they received Him, so in the same manner

they accompany Him as He comes upon the clouds of heaven. We shall see this a little later, where Saint Cyril himself says, “upon the clouds of heaven.” Daniel saw it, and the Lord Himself said it to Caiaphas: “upon the clouds of heaven.” But now He comes as Judge. He will gather His own, the devout. Does not the Apostle Paul say in his Epistle to the Thessalonians that we shall rise, and that those of us who remain will be changed, passing from corruption to incorruption and from mortality to immortality? The dead will rise incorruptible and immortal, and then, he says, we shall all be caught up into the air to meet the Lord.

We shall meet the Lord as He descends and we ascend. Then He will gather all who believed in Him, all who became His people throughout the ages, beginning with Adam and Eve. Abel is described by Christ Himself as righteous—that is, as one who is saved.

Let us dwell on this. All who throughout the ages stood righteous before God will rise from the dead. He will take them with Him. And what are they? His spoils of victory. Like a triumphant king who entered history, conquered, and now gathers the spoils.

The spoils are human beings. And where does He take these spoils? This is the second movement: He ascends to the Father. Holy Scripture says somewhere, “And when the Son has subjected all things, then He Himself will also be subject to the Father.” But this passage has been misunderstood. Saint Cyril interprets it a little later, and we shall examine it when we reach that point. Thus we see Him coming with the spoils—for that word means the spoils of victory. He comes, and in this second movement He comes to the Father and lays before Him, so to speak, the contents of His spoils: everything He has gathered and won throughout history through faith.

To speak in human terms, this offering means that the righteous enter the Kingdom of God. This is the great victory. Thus we see that the Prophet Daniel beholds the whole history of Christ, both the first and the second movement. In the first he sees—or says—“coming,” and afterward, “He was brought forward.” Listen carefully, please. It is truly astonishing. He said, “coming upon the clouds of heaven,” and then said, “He was brought forward.” These are two opposite movements. How is He “coming”? Someone who comes is coming toward me, and afterward He is brought to the Father. That “coming toward me” contains a twofold movement: the Son of God came into the world, and He will come again at His Second Coming.

The words “He was brought forward”—that is, He was led—refer to His ascending the first time, and then ascending the second time, no longer carrying only His own incorruptible and immortal flesh, but all humanity that became His own, His own people. Within a single picture, within one movement, we can see all these things which, with God’s help, we have now explained, beloved. “A river of fire flowed forth, testing mankind.” Daniel also said this; I read it to you. A river of fire, he says, flows from the throne.

Saint Cyril says that the river of fire is “a test of men.” What does this mean? He explains it himself, and the Apostle Paul has also told us: “If someone’s works are of gold, he becomes more radiant.” If his works are gold, the fire does not destroy the gold; on the contrary, it makes the gold shine even more brightly. “But if someone’s praxis is like straw and without substance”—if his works were straw and grass, and his praxis, his active ascetic life, was worthless—it is utterly consumed by the fire. Not merely burned, but utterly consumed by the fire. The Apostle Paul put it this way.

“Let each person take care how he builds.” What does “builds” mean? It means the building of his salvation, the building of his very existence with respect to salvation. So let each person take care. If, he says, one builds with gold, silver, or precious stones—such as marble, or other costly stones, even diamonds, if you like—or with grass and straw, then the Day of the Lord, the fire of the Day of the Lord, will test each person’s building. And the one who has built with straw will see what he built burned up, while he himself will remain, as the Apostle says, naked, as though passing through fire. This is a difficult passage to interpret, and many meanings are given to it. But at a first reading, it means that he will be left naked, like someone whose house has burned down.

Think for a moment, my beloved. If we hear, “Fire! Fire!” are we going to sit inside and let the house burn around us while we try to gather our belongings? “Fire! Fire!” Suppose I live on the first floor of an apartment building. What will those above me do? They will look for whatever they can gather, and for a way out so that they can escape. And once they have escaped and the apartment building has finally burned down,

what will they be left with? Only the clothes they managed to take.

They will be left, as we say, naked—not literally without clothing. A person who has saved nothing of his possessions is called naked. So, my brother, if your works are made of grass, you will stand on the Day of Judgment before the Judge empty-handed. You will have nothing to present. It is terrible—terrible that we may find ourselves in such a state. You know, there are many works that people consider important. They have spent their lives on them and poured much sweat into them, yet those works cannot endure into eternity. Suppose I am a mayor. I am not; I am only giving an example. Suppose I am a mayor, and I build the streets of a city and create parks. Certainly, this is a work of civilization, we might say.

After all, is it good for a city to remain covered in mud and so forth? They make the city beautiful. This person has accomplished a work. Yet although that work belongs to the city—although it consists of roads, gardens, and parks—if it is done out of love for mankind and for the glory of God, then it too has its place. But if it is not done out of love for God and for the glory of God—if it is done merely out of love for people, if you like, or for my own glory, or simply because, as mayor, I must have some achievement to display—then that work is grass and straw. It will not endure on the Day of Judgment. Far more enduring is the act of giving a cup of cold water

in the name of Jesus Christ to a passerby who says to me, “Give me a cup of water.” This helps you understand what it means to build with gold or to build with straw. And silver and the other materials represent, if you like, a certain gradation: the ear of wheat of which one yields a hundredfold—that is, a hundred grains—another sixtyfold, and another thirtyfold. Yet all of them contain grain; they are true ears of wheat. They are not empty ears containing nothing, which in the end become straw to be burned.

Let us continue. Ah, I must tell you something here about this fire. Saint Cyril calls it “a test of men”: it tests people and reveals what each one possesses. I have spoken to you about this fire before, though perhaps it was years ago. Forgive me—yes, I have spoken of it. Basil the Great also refers to it in his Hexaemeron.

It is perhaps a very beautiful interpretation that can help us understand precisely what Hell is. Our Lord said that Hell is fire and darkness—fire and darkness. There, He says, is the eternal fire that has been prepared, and so forth. He also said that it is darkness,

“outer darkness.” “Outer” means external, far removed: a darkness in which there is nothing at all. If I close my eyes at this moment, my beloved, that is not darkness, because some light still passes through my eyelids. Night is not darkness either, even if there is neither moonlight nor starlight. Compared with that far-removed, absolute darkness, it is not darkness at all. That darkness is terrible. So the question arises: How can there be both fire and darkness? Is not fire luminous? How, then, can there be fire and darkness together? Do these not seem contradictory? Basil the Great gives us the answer, and it is a most beautiful one.

Holy Scripture says that God is light. “God is light,” says John the Evangelist. God is light. We see this even in the Transfiguration of Christ. God is light. What is this light? It is what we know as the uncreated light. It is not created. It is not the light of the sun, nor the light produced by these lamps. It is uncreated light. This uncreated light surrounds the divine essence, which, of course, is also uncreated. Thus, in the Godhead, we have two things that are uncreated: the essence of God and the divine uncreated energies of God. Both are uncreated. This was the great controversy

that Saint Gregory Palamas had with the West, because the Western mind could not distinguish God’s uncreated energies from God’s uncreated essence. This theology, of course, is Patristic and long predates Saint Gregory Palamas. Saint Gregory Palamas simply took the occasion, when the issue arose, to gather what the earlier Fathers and Holy Scripture had said, and he demonstrated that the divine uncreated energies truly exist. Thus, we speak of the uncreated light. When I say, “I see God,” I do not see God in His essence; I see His divine uncreated energies, the uncreated light.

What comes into contact with creation is not the uncreated essence of God, but His divine uncreated energies. God’s divine uncreated energies are uncreated, just as His grace is uncreated. The grace of God is not created; it is uncreated. All these are the divine uncreated energies of God. We speak of the love of God: this is an uncreated divine energy of God. All are uncreated. Thus, light is an uncreated divine energy, and it is the divine uncreated energies in general that come into contact with creation. So when Christ was transfigured, what was transfigured? His body was created. He received it from the Theotokos, for it came into being and was created. What was it, then, that illuminated His created human body?

It was an uncreated divine energy. Thus, God is light. But this material light, this created light—the light of the sun—is, as it were, an image of the uncreated light. We call Christ the Sun of Righteousness, and the visible sun is an image of that Sun, Christ, who is the Sun of Righteousness, and so forth. Now material light has many properties. Created, material light has the qualities of illumination and heat; that is, it gives light and warmth, and it also...

It also produces chemical effects. If I put this object out in the sun, its color fades. You may ask, “What made it fade?” It means that the light acted chemically upon the fabric. It has biological effects as well. When I go out into the sun and its rays fall upon me, I become healthier and receive vitamin D. Vitamin D is produced by the sun’s heat—or its light, I believe. So all these things you see are properties of created light. The divine light possesses all the divine uncreated energies I mentioned earlier: uncreated energy, uncreated love, uncreated grace, and so forth—also uncreated warmth. What is this uncreated warmth?

In this present life, we often experience God within us as a kind of warmth. This warmth has nothing to do with the warmth produced by heaters. Saint Seraphim of Sarov stood amid the snow and felt warmth. It was the warmth of the uncreated divine energy, of the uncreated light. When someone receives Holy Communion unworthily—and the foremost form of unworthiness is refusing to accept that it is the Body and Blood of Christ; that is the first sin, and all the others follow—and cries out, “I am burning! I am burning!” what is this? It is an uncreated divine energy from God. When the demons cried, “Do not torment us,” what was going to torment them?

The uncreated divine energy of God, the uncreated light. The uncreated light? Not exactly. Now I will tell you what Basil the Great says. What I have just called the uncreated light is not quite exact, but I said it that way because—how else could I put it? I will now make the distinction and state it correctly. Pay attention. This uncreated light proceeds from the divine essence and pours out over the whole creation and beyond it, over everything that exists. When it reaches the saints in the Kingdom of God, this uncreated light reaches them only as light, without its burning property. This is what Christ said:

“The righteous will shine like the sun in the Kingdom of their Father.” This is also the glory possessed by the holy angels. Yet this divine energy also goes forth—and here it is pictured as a river, so that you may understand the image—and reaches Hell. In Hell, it does not arrive as light, but only as burning. That is why there is darkness in Hell: it does not reach there as light. And that is why Hell is fire: the burning power of this divine uncreated energy reaches there. Some people say naively, if not blasphemously, “What, then? Will there be cauldrons in Hell in which we shall boil?” My beloved, as I have told you, if only they were cauldrons! By cauldrons, we mean material burning. But this burning is terrible. It is what the demons tremble before, and what they will certainly endure unto the ages of ages. Thus, the divine uncreated energy appears in different ways. In reality it does not change, but, so to speak, one property is held back while the other is manifested; otherwise, both are present within it. In the Kingdom of God it is manifested as light, while in Hell it is manifested as eternal fire. And now the Prophet Daniel presents this reality as a river flowing with fire.

And here Saint Cyril interprets it in the way

I have just explained to you. Saint Cyril says all this a little further on. When we reach it, I will not analyze it; I will only read it and explain whatever needs interpretation. “And the Father sits, having His garment white as snow and the hair of His head like pure wool.” This is spoken in human terms; that is, it is expressed anthropomorphically. Why? Because He will reign over those who have not been defiled by sins. The whiteness signifies the absence of sin, especially in those who will be saved and freed from their sins. “For I will make your sins white as snow and as wool,” He says through the Prophet Isaiah. “I will make you white,” He says, “and remove your sins; I will make you white as snow, like white wool.”

It is a sign of the forgiveness of sins, or even of sinlessness—a sign either of forgiveness or of freedom from sin. “And the Lord comes from the heavens upon the clouds, He who ascended upon the clouds.” Pay attention to this; it is a beautiful surprise, truly beautiful. Yet it is precisely what I explained to you earlier. He comes upon the clouds of heaven. When? When He descends—He who departed upon the clouds when He ascended. This is what I explained to you before. “For He Himself has said”—because He Himself said it—“and they shall see the Son of Man coming upon the clouds of heaven with power.” What is this power? It is the holy angels. “And with great glory.” What is this glory? The uncreated light. The Evangelist Matthew records these words for us in the twenty-fourth chapter of his Gospel.

And so, my beloved, you see that these are majestic things, firmly established things, true events. Some have already taken place; others are yet to come. Those that are still to come have, we might say, their guarantee in those that have already taken place. And the faithful person always abides in these truths. If someone chooses to turn away from them after having experienced their faithfulness, he will find himself facing chaos, an emptiness. This is the emptiness felt by those who depart far from God after they have already tasted God. If we really could turn away from God, especially in the name of some supposed freedom, then I ask you: Why do we feel empty? This shows that we were created for God, and that God became man for us—for us alone—and we were made for Him alone.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την 21η παράγραφον της 15ης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου Ιεροσολύμων. Μετά από ό,τι μας είπε ο Άγιος Κύριλος γύρω από το θέμα του Αντιχρίστου, έρχεται τώρα να μας πει δια την Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Αυτά λέγαμε την περασμένη φορά και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος σε ό,τι αφορά τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. «Έρχεται προς τον Πατέρα, κατά την Γραφήν την αρτίως αναγνωσθείσαν, ο Υιός του ανθρώπου επί των νεφελών του Ουρανού».

Πραγματικά, αν ανατρέξουμε στην επιγραφή της κατηχήσεως, που γράφει εκεί τι αναγνώστηκε, δηλαδή για να πάρουμε μία εικόνα πώς εγίνοντο οι κατηχήσεις —αυτό βέβαια αφορά σε ένα τεχνικό σημείο, στοιχείο— εγίνετο η ανάγνωσις μιας περικοπής και με βάση αυτή την περικοπή εγίνετο μία ανάλυση ή εδομείτο η κατήχηση. Ό,τι δηλαδή περίπου έχουμε σε ένα κυριακάτικο κήρυγμα λειτουργικό, που εξαγγέλλομε ένα ρητό, ρητό, και επάνω στο ρητό αυτό κάνουμε την δομή του θέματος που θέλουμε να αναλύσουμε από πλευράς τώρα ομιλητικής.

Λοιπόν, να γίνεται ομοία ανάγνωσις μπορούσε να γίνει όχι μόνο από μία περικοπή, αλλά και από μία δεύτερη και τρίτη περικοπή, πάντοτε από την Αγία Γραφή, ή Παλαιά ή Καινή Διαθήκη, εν προκειμένω, όπως και το γράφει στην εισαγωγή εξάλλου, λέει «την αρτίως αναγνωσθείσαν». Αυτή που τώρα, λέει, προ ολίγου, πρόσφατα, στην αρχή δηλαδή της ομιλίας μας, της κατηχήσεώς μας, είχαμε διαβάσει, είχαμε αναγνώσει. Είναι από τον Δανιήλ. Έτσι μπορούσε η περικοπή αυτή να είναι είτε από την Καινή Διαθήκη είτε από την Παλαιά Διαθήκη, με κεντρικό στέλεχος των περικοπών το Σύμβολο της Πίστεως. Δηλαδή,

παίρνει ένα-ένα άρθρο ο Άγιος Κύριλος, αν το έχετε αυτό αντιληφθεί, ένα-ένα άρθρο από το Σύμβολο της Πίστεως. Και όχι Σύμβολον της Νικαίας, αν θέλετε να είμαι ακριβέστερος, διότι το παρατιθέμενον είναι το Ιεροσολυμιτικόν, το οποίο είναι σαν της Νικαίας· μόνο σε κάποια σημεία έχουμε μια διαφοροποίηση στην έκφραση. Αλλά η θέσις είναι όπως είναι το Σύμβολο της Νικαίας, το ίδιο. Δηλαδή αυτό το γνωστό μας «Πιστεύω εις ένα Θεόν, Πατέρα Παντοκράτορα». Αυτό το οποίο καθιερώθηκε σε ολόκληρη την Εκκλησία λέγεται το Σύμβολο της Νικαίας, διότι έχουμε και άλλα σύμβολα. Όχι ότι είναι λιγότερο ή περισσότερο καλά· όλα έχουν την αλήθεια, αλλά...

επεκράτησε της Νικαίας. Με βάση, λοιπόν, αυτά τα άρθρα του Συμβόλου, επιστρατεύει ο Άγιος Κύριλος κάποιες περικοπές που θα εξυπηρετήσουν στην ανάλυση αυτού του υπό ανάλυσιν άρθρου του Συμβόλου της Πίστεως. Και είναι παρμένες οι περικοπές και από την Παλαιά και από την Καινή Διαθήκη. Όχι μόνο από την Καινή· και Παλαιά και Καινή. Αν δεν επροσέξατε, η ανάλυση που γίνεται μέσα στις κατηχήσεις είναι πλουσιωτάτη σε παράθεση αγιογραφικών χωρίων, αδιακρίτως Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Εκείνο που δυστυχώς στην εποχή μας γίνεται και είναι πολύ φοβερό,

ότι δεν χρησιμοποιούμε την Παλαιά Διεθήκη. Είναι φοβερό και αν κανείς είναι ο μιλητής του Λόγου του Θεού και χωλένει στο σημείο αυτό, επιτρέψατε μου ότι είναι πολύ πολύ αιμαρτημένο να μην χρησιμοποιεί την Παλαιά Διεθήκη. Έρχεται προς τον Πατέρα κατά την Γραφή την Αρτίος αναγνωστήσαν ο Υιός του ανθρώπου επί των εφελών του Ουρανού Από πού είναι αυτό, είναι από το 7ο κεφάλαιο του Δανιήλ στίχος 13 Ανάληψης της Θεοτόκου, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ησύχιος ο Πρεσβύτερος, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Ευαγγελισμός, Συνεπώς, τον ουρανό, διότι μπορούμε να έχουμε ένα σύννεφο ένα εκατοστό γης; Πώς θα το έχουμε; Δεν κατεβαίνει ένα σύννεφο πολύ χαμηλά· προϋποθέτει, λοιπόν, και ουρανό και σύννεφα. Αλλά τι λέγει η Παλαιά Διαθήκη επάνω στο σημείο αυτό; Να κάνουμε κι εμείς την ανάγνωσή μας. Εγώ θα σας διαβάσω από το 9ο χωρίον του 7ου κεφαλαίου του Δανιήλ έως το 13ο.

Είδε το όραμα των τεσσάρων τεράτων, εκείνων των μυθικών, τα λέγαμε, συμβολικών ζώων, που διαδέχεται το ένα το άλλο και που ο χώρος εμφανίσεώς των ήταν η Μεσόγειος Θάλασσα, που σας είχα πει σε μια περασμένη ομιλία. Αφού τελείωσε αυτό το όραμα, και μάλιστα το τελευταίο θηρίο, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με εκείνο το κέρατο το παραπανίσιο, που είναι ο Αντίχριστος, για τον οποίον σε άλλα κεφάλαιά του ομιλεί διεξοδικά ο Άγιος Κύριλος —συγγνώμη, ο Δανιήλ— λέγει τώρα στη συνέχεια:

«Εθεώρουν έως ότου οι θρόνοι ετέθησαν». Έβλεπα, έβλεπα, διαρκώς έβλεπα. «Εθεώρουν έως ότου ετέθησαν οι θρόνοι». Σας κάνει εντύπωση το ότι είναι με άρθρον «οι θρόνοι». Δεν ετέθησαν θρόνοι· «οι θρόνοι». Αυτό έχει πάρα πολλή σημασία. «Και Παλαιός ημερών εκάθητο». Και «Παλαιός», λέει, «των ημερών», «Παλαιός ημερών», δηλαδή εκείνος ο οποίος είναι ηλικιωμένος λέγεται παλαιός ημερών. Δηλαδή ο παλιός, δηλαδή αυτός που είναι πιο μπροστά από όλους τους άλλους.

Εν προκειμένω είναι ο Θεός. Αυτό, «Παλαιός των ημερών», είναι μια εικόνα ανθρωπομορφική. Γι’ αυτό και όταν ζωγραφίζουμε, παρότι δεν ανήκει στον χώρο της Ανατολής η ζωγραφιά, η εικονογραφία της Αγίας Τριάδος, που είναι τρία πρόσωπα, ο Πατήρ ως γέρων, ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον ως περιστερά. Βέβαια, χρησιμοποιούμε και αυτή την εικόνα, αλλά δεν είναι τόσο στο κλίμα της Ανατολής. Στο κλίμα της Ανατολής είναι η Φιλοξενία του Αβραάμ, που έχουμε εκεί τα τρία πρόσωπα. Πώς παριστάνομε τον Θεόν Πατέρα; Τον παριστάνομε ως Παλαιόν των ημερών, ως ηλικιωμένον με άσπρα μαλλιά, για να δείξουμε ότι προηγείται παντός άλλου.

Είπα εικόνα. Ο Θεός δεν έχει μαλλιά, ούτε πολύ παραπάνω άσπρα μαλλιά. Σας είπα, να λέγω, ο Θεός είναι ο πάντοτε νέος, ο πάντοτε αιώνιος· δεν υπάρχει στον Θεό χρόνος. Αλλά είναι εικόνες για να μπορούμε να αντιληφθούμε εκείνα τα οποία αλλιώτικα θα ήσαν αψηλάφητα, θα ήσαν απροσέγγιστα. «Και το ένδυμα αυτού...» Συγγνώμη, όταν λέει «οι θρόνοι», να σας το πω έτσι, μια που το ανέφερα, για να μην σας αφήσω στην απορία. Ο Χριστός δεν είπε ότι θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους και θα κρίνετε τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ; Αγαπητοί μου, δεν είπε ακόμη ο Χριστός ότι η Βασιλεία είναι ετοιμασμένη προ καταβολής κόσμου;

Προ καταβολής κόσμου.

Όταν... κρίνει, λέει: «Δεύτε, ελάτε», λέει, «εσείς οι ευλογημένοι του Πατρός μου, να κληρονομήσετε την ητοιμασμένην υμίν βασιλείαν προ καταβολής κόσμου», αυτή που έχει ετοιμαστεί. Άρα, λοιπόν, αν λάβετε υπόψη ότι ο κάθε πιστός έχει ένα θρόνο. Γιατί έχει θρόνο; Διότι ο θρόνος σημαίνει πάντοτε ανάπαυση. Κάθομαι. Σημαίνει ακόμα ότι είμαι βασιλιάς. Ναι, κάθε πιστός είναι βασιλιάς και ιερεύς. Είναι αυτό που λέγει στο πρώτο κεφάλαιο της Αποκαλύψεως ο Ευαγγελιστής Ιωάννης και λέγει ότι μας έκανε, «εποίησεν ημάς βασιλείς και ιερείς». Ακόμα αυτό το «βασιλείς και ιερείς» παίρνει ο Απόστολος Πέτρος, το οποίο είναι και στην Παλαιά Διαθήκη, και ομιλεί περί «βασιλείου ιερατεύματος». «Βασίλειον ιεράτευμα», δηλαδή βασιλικόν ιεράτευμα. «Βασίλειον ιεράτευμα». Και αυτά αντιστοιχούν στο τρισσόν αξίωμα του Χριστού, εκ των οποίων είναι το βασιλικό του αξίωμα. Ασκώ εξουσία. Και οι πιστοί θα κρίνουν, λέει ο Απόστολος Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του, 5ο κεφάλαιο. Δεν ξέρετε —ή τέταρτο, δεν θυμούμαι— λέγει, «δεν γνωρίζετε ότι οι Άγιοι κρίνουν και αγγέλους;» Τι είναι αυτοί οι άγγελοι; Είναι οι δαίμονες, που θα κρίνουν οι Άγιοι, ότι εμείς με σώμα σταθήκαμε ανώτεροι από εσάς που είσαστε ως πνεύματα. Θα κρίνουμε τους δαίμονες.

Τι θα πει αυτό; Όλα αυτά σημαίνουν άσκηση εξουσίας. Αλλά αυτά είναι καθορισμένα. Θυμόσαστε ακόμα εκείνο που είπαν οι δύο μαθηταί, Ιωάννης και Ιάκωβος: «Κύριε, σε παρακαλούμε, δώσε να καθίσουμε αριστερά σου και δεξιά σου όταν θα έλθεις στη δόξα σου». Και εκείνων, βέβαια, ούτε καν πήγαινε το μυαλό τους στο θέμα της Δευτέρας Παρουσίας. Τίποτα. Αλλά εννοούσαν ότι θα σταθούμε υπουργοί σου όταν εσύ θα βασιλεύεις στην Ιερουσαλήμ και λοιπά. Ούτε καν πήγαινε το μυαλό τους εκεί. Και τους είπε: «Δεν ξέρετε τι ζητάτε», τους είπε ο Κύριος. Και μετά τους είπε ότι δεν είναι δικό μου θέμα να σας δώσω το αριστερά μου και δεξιά μου

κάθισμα, να καθίσεις στα αριστερά μου και δεξιά μου, «αλλ’ οις δέδοται». Παρακαλώ, αυτό το «δέδοται», σε εκείνους που έχει δοθεί. Σε ποιους; Ξέρουμε, ξέρουμε τώρα ότι εκείνοι στους οποίους δόθηκε το αριστερά και δεξιά, και που στην πράξη η Εκκλησία το έχει, είναι η Θεοτόκος και ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής. Το ξέρουμε αυτό. Αλλά αυτά, κοιτάξτε ακρίβεια της προφητείας, για να δείτε ότι η προφητεία είναι αληθινή και ότι υπάρχει μόνο ένας ο οποίος κατευθύνει την προφητεία, και αυτός ο ένας είναι το Πνεύμα το Άγιο. Το ένα δεν κάνει λάθος. Ή θα μου το βάλει στο στόμα το δικό μου αυτό που θα πω, εις τον Δανιήλ, εις τον Απόστολο Πέτρο, εις οποιονδήποτε προφήτη το βάλει.

Το ένα, το Άγιον Πνεύμα, δεν κάνει λάθος. Και βλέπετε εδώ τι λέγει ο Δανιήλ, ότι «εθεώρουν έως ότου οι θρόνοι ετέθησαν», οριστικοί· το άρθρο ορίζει: «οι θρόνοι», αυτοί που είναι για τους Αγίους. Όλα αυτά που σας είπα ήθελα να σας εξηγήσω και να σας δικαιολογήσω γιατί μπαίνει αυτό το άρθρο. Αλλά μην πω τίποτε άλλο, για να τελειώσω την περικοπή. «Και το ένδυμα αυτού», εκείνου που ήταν, λέγει, Παλαιός των ημερών και εκάθητο, «και το ένδυμα αυτού λευκόν ωσεί χιών. Και η θριξ της κεφαλής...» Αυτά λίγο τα εξηγεί πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος· δεν σας τα εξηγώ.

«Η θριξ της κεφαλής αυτού», τα μαλλιά του, «ως έριον καθαρόν», σαν μαλλί πολύ άσπρο, πολύ καθαρό, σαν μπαμπάκι θα λέγαμε. «Ο θρόνος αυτού φλοξ πυρός», ο θρόνος του, λέγει, είναι πύρινος. «Οι τροχοί αυτού πυρ φλέγον. Ποταμός πυρός...» Ας το διαβάσουμε· θα το βρούμε λίγο πιο κάτω στον Άγιο Κύριλο. «Είλκεν έμπροσθεν αυτού». Έρρεε ποτάμι πύρινο από φωτιά. Ποτάμι, αντί νερό είχε φωτιά· φωτιά έρρεε. Λογαριάστε ένα αυλάκι που έχει βενζίνα μέσα, πετρέλαιο, και βάλανε φωτιά και πήρε αυτό όλο μαζί φωτιά. Και ρέει αυτό ως φωτιά.

«Χίλιαι χιλιάδες ελειτούργουν αυτώ». Τι; Άγγελοι. Τον υπηρετούν. «Ελειτούργουν», τον υπηρετούν. «Και μύριαι μυριάδες παρειστήκεισαν αυτώ», δηλαδή πλήθος αναρίθμητον. «Κριτήριον εκάθισε», δηλαδή στήθηκε δικαστική έδρα. Στήθηκε δικαστική έδρα. «Και βίβλοι ηνεώχθησαν». Ήρθαν τα πρακτικά, να μιλήσω με μια σύγχρονη δικαστική γλώσσα. Ήρθε ο φάκελος ή οι φάκελοι των κατηγορουμένων. Και κάθε δικαστής, όταν έχει μια δίκη, ανοίγει τον οικείο φάκελο και βλέπει εκεί τι είναι η υπόθεση του κατηγορουμένου.

«Εθεώρουν τότε από φωνής των λόγων των μεγάλων, ων το κέρας εκείνο ελάλει», ο Αντίχριστος, «έως ου ανηρέθη το θηρίον και απώλετο». Εφονεύθη το θηρίον, ο Αντίχριστος, και χάθηκε. «Και το σώμα αυτού εδόθη εις καύσιν πυρός». Το Ευαγγέλιο —συγγνώμη— το βιβλίο της Αποκαλύψεως λέγει «και ερρίφθη ζωντανός εις τη λίμνη του πυρός που καίει με πυρ και θείον». Η αιωνία κόλασις, ο δεύτερος θάνατος. «Και των λοιπών θηρίων μετεστάθη η αρχή», έχασαν την εξουσία τους, «και μακρότης ζωής εδόθη αυτοίς έως καιρού και καιρού. Εθεώρουν εν οράματι της νυκτός», έβλεπα, έβλεπα διαρκώς, «και ιδού μετά των νεφελών του ουρανού».

Τα σύννεφα του ουρανού ή «επί των νεφελών του ουρανού», το ίδιο είναι. «Ως Υιός ανθρώπου ερχόμενος ην». Κάποιος, κάποιος ο οποίος έμοιαζε σαν Υιός ανθρώπου, δηλαδή ως άνθρωπος. «Και έως του Παλαιού των ημερών έφθασε και ενώπιον αυτού προσηνέχθη». Και έφθασε μέχρι των θρόνων του Παλαιού των ημερών, δηλαδή του Θεού. Αυτός ο κάποιος σαν άνθρωπος, είδατε, «ως Υιός ανθρώπου», σαν άνθρωπος, και έφθασε εκεί και οδηγήθηκε. Από ποιους προσηνέχθη; Από τους Αγίους Αγγέλους, έως των θρόνων του Παλαιού των ημερών, μπροστά του, ενώπιον αυτού. Αυτά μας λέει, αγαπητοί μου, ο προφήτης Δανιήλ. Ίσως ξαναγυρίσουμε. Ο Άγιος Κύριλος, που παίρνει την περικοπή, λέγει: «Έρχεται προς τον Πατέρα». Ποιος; Έρχεται αυτός που είναι «ως Υιός ανθρώπου». Θα ήθελα να μείνω λίγο σε αυτό το «ως Υιός ανθρώπου». Όπως το γνωρίζετε, ότι ο Ιησούς Χριστός εδιάλεξε δι’ αυτόν τον τίτλον «Υιός ανθρώπου». Εκείνος αυτοονομάστηκε Υιός ανθρώπου. Σε πάρα πολλά σημεία υπάρχει αυτή η ονομασία, «Υιός ανθρώπου». Βέβαια, αν το θέλετε, δεν είναι απολύτως αυθαίρετη.

Προφητεύεται από την Παλαιά Διαθήκη. Το βλέπει κανείς καθαρά πως εδώ το αναφέρει ο προφήτης Δανιήλ, ότι ήτο «ως Υιός ανθρώπου». Αυτό το «ως» δεν αμφισβητεί την ανθρωπίνη φύση, αλλά ότι είναι κάποιος άλλος που έχει την εμφάνιση ανθρωπίνης φύσεως. Και συνεπώς θα λέγαμε ότι αυτό το «ως Υιός ανθρώπου» είναι ταυτόσημον με το «Θεάνθρωπος». Δηλαδή δεν βάζω «Υιός ανθρώπου», βάζω και το «ως». «Ως Υιός ανθρώπου», διότι ενώ είναι Θεός εμφανίζεται σαν άνθρωπος. Έχει πολλή σημασία. Δεν είπε ένας άνθρωπος σαν άνθρωπος. Είδατε και ακρίβεια εδώ

νομβανίλης. Δηλαδή, θα λέγαμε, το λέω άλλη μια φορά γιατί είναι πολύ σπουδαίο, Θεάνθρωπος. Έχει πολλή σημασία. Και διαλέγει ο Ιησούς Χριστός αυτόν τον αυτοχαρακτηρισμό γιατί ήθελε να δείξει, καταρχάς, ότι είναι πραγματικά άνθρωπος. Δεύτερον, ήθελε να δείξει ότι έφτασε στην ταπεινότητα. Ταπείνωση όχι με την έννοια της αρετής· με την έννοια του κατεβάσματος. Έφτασε στην ταπεινότητα του να γίνει άνθρωπος. Δηλαδή κατά το «έκλινε ουρανούς και κατέβη». «Έκλινε» θα πει χαμήλωσε τους ουρανούς. Δεν θα πει χαμήλωσε· πώς χαμηλώνουν οι ουρανοί; Το χαμήλωμα είναι η ενανθρώπηση.

Όταν ο Ουρανός φτάνει τη γη, δεν σημαίνει ότι η γη υψώθη, αλλά οι ουρανοί έκλιναν, κατέβηκαν. Που σημαίνει ο Θεός κατέρχεται. Τι θα πει κατέρχεται; Κατέρχεται εις το επίπεδο ενός ανθρώπου, δια της Θεοτόκου. Ήλθε, λοιπόν, προσήγγισεν ημάς. Θέλει να δείξει με την ταπεινότητα αυτή, το κατέβασμα, την αγάπη του. Ακόμα ήθελε να δείξει ότι αυτόν που τον κρέμασαν επί του Σταυρού, αυτός ο Υιός του ανθρώπου θα έλθει να κρίνει τους ανθρώπους. Και θα πούνε οι άνθρωποι: «Αυτός είναι; Αυτόν που εμείς υποτιμήσαμε μέσα στην ιστορία;» Όχι τότε,

μέσα στην ιστορία. Αυτόν που υποτιμήσαμε, αυτός είναι. Κάναμε λάθος, λοιπόν. Έτσι θέλει να δείξει ο Κύριος αυτό το τελευταίο, ότι ναι, εγώ ο άνθρωπος είμαι ο Κριτής ζώντων και νεκρών. Και δεν υπάρχει όνομα υπό των ουρανών. Υπό των ουρανών. Ποιο όνομα υπάρχει υπέρ των ουρανών; Όνομα υπέρ των ουρανών είναι μόνο ο Θεός. Το υπό των ουρανών, το όνομα του Θεανθρώπου, αν το θέλετε, το όνομα «Υιός ανθρώπου», ακριβέστερα «ως Υιός ανθρώπου», θα το έλεγα μονολεκτικά «Θεάνθρωπος», ο Ιησούς Χριστός. Αυτό είναι το μοναδικό όνομα υπό των ουρανών. Γιατί υπό των ουρανών; Γιατί παίρνει την ανθρωπίνη φύση, η οποία ανήκει υπό των ουρανών, δεν είναι υπέρ των ουρανών, που ανήκει εκεί μόνος ο Θεός. Ώστε διαλέγει αυτό το όνομα, αυτή την προσωνυμία, ο Κύριός μας, για να δηλώσει αυτά και άλλα ακόμα. «Έρχεται προς τον Πατέρα». Πότε; Πότε έρχεται προς τον Πατέρα; Ο Δανιήλ είπε ότι προσηνέχθη. Όταν λέγει «εθεώρουν» και είδα, έβλεπα και είδα κάποιον «ως Υιόν ανθρώπου επί των νεφελών του ουρανού». Πού τον είδε; Πού βρέθηκε; Και μετά οδηγήθηκε εις τον Πατέρα. Προσέξτε, αγαπητοί, μέσα σε αυτόν τον ίδιο στίχο τι υπάρχει:

δύο κινήσεις μέσα στην ίδια φράση, μέσα στην ίδια εικόνα. Δύο κινήσεις. Όταν ο Υιός του Θεού, ως Λόγος, ως η Σοφία του Θεού, ενηνθρώπησε, δεν πήρε το ανθρώπινο σώμα από τον Ουρανό· το πήρε από τη Γη, το πήρε από την Θεοτόκο. Παίρνοντάς το από τη Θεοτόκο, αυτό το σώμα το ανέβασε εις τους Ουρανούς διά της Αναλήψεως. Η πρώτη, λοιπόν, κίνησις είναι ότι ο Υιός του Θεού, ενανθρωπήσας, ανελήφθη. Όταν ανελήφθη, πού πήγε; Είναι γεμάτη από μαρτυρίες πάνω στο σημείο αυτό η Αγία Γραφή.

Καινή Διαθήκη τώρα, σαν ιστορία πια, και ο Απόστολος Παύλος και λοιπά, ανέβηκε εκεί στον Ουρανόν και εκάθησε εις τα δεξιά του Θεού Πατρός. Τι θα πει «εκάθησε εις τα δεξιά του Θεού Πατρός»; Στον Στέφανον εμφανίζεται στα δεξιά της δόξης του Θεού, δηλαδή ό,τι λέει και ο Απόστολος Παύλος. Αλλά εκεί ίσταται για το λόγο που σας είπα εχθές, ότι έρχεται εις βοήθεια του Στεφάνου. Ενώ στην πραγματικότητα κάθεται, δηλαδή αναπαύεται. Αυτό θα πει κάθομαι, αναπαύομαι, ασκώ εξουσία, σας τα έλεγα προηγουμένως. Τι σημαίνει αυτό; Ότι συναπεκόμισε την ανθρωπίνη φύση

στα δεξιά του Θεού Πατρός. Ώστε ως Λόγος είναι πανταχού παρών. Αλλά εκείνο που κουβαλά, συναποκομίζει, είναι η ανθρωπίνη φύση. Εδώ βλέπει κανείς την βαρύτητα ότι είναι ο Υιός του ανθρώπου. Έγινε Υιός του ανθρώπου ο Υιός του Θεού. Βλέπει κανείς αυτή τη βαρύτητα. Οπότε, ανέρχεται εις τους ουρανούς, συναποκομίζοντας τη δική μας τη φύση, και ανοίγει το δρόμο τον οποίο εμείς θα βαδίσουμε. Διότι όταν θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών, αυτόν τον ίδιο δρόμο εμείς θα ακολουθήσουμε. Και αν αυτόν τον δρόμο δεν τον άνοιγε με την Ανάληψή του ο Χριστός, δεν θα ήταν δυνατόν ποτέ εμείς να τον βαδίσουμε. Ποιος πήγε στον Ουρανό;

Μη μου πείτε ότι με τους πυραύλους πήγαμε, θα πάμε, μην μου το πείτε, διότι ένας που θα το έλεγε, το λιγότερο να τον πω αφιλόσοφο, για να μην τον πω βλάκα, να τον πω αφιλόσοφο, διότι το σύμπαν τι είναι; Κλειστό. Πού θα φύγεις από το σύμπαν; Εκατομμύρια χρόνια και αν τρέξεις με την ταχύτητα του φωτός, πάντα θα είσαι μέσα στο σύμπαν, δεν μπορείς ποτέ να βγεις. Αλλά άμα περάσουν τα εκατό χρόνια θα έχεις πεθάνει. Λοιπόν, τι θα φύγεις, πού θα φύγεις, εκτός αν μέσα στον πύραυλο γεννάς παιδί και το παιδί γεννάει παιδί και το παιδί γεννάει παιδί και το παιδί γεννάει παιδί και περάσουν μερικά δισεκατομμύρια χρόνια για

να φτάσεις σε μιαν άκρη, και όταν θα έχεις φτάσει στην άκρη του σύμπαντος — δεν υπάρχει άκρη, δεν υπάρχει άκρη — θα ανακαλύψεις απλώς ένα σημείο του σύμπαντος, όπως είσαι και εδώ στη γη. Και τι έκανες; Γι' αυτό σας είπα, δεν νομίζω, τα λέγω γιατί υπάρχουν εκείνοι οι υπεραισιόδοξοι οι οποίοι λένε: «Τι έχουμε ανάγκη από τη θρησκεία; Έχουμε τους πυραύλους, εκεί, εκεί». Τι βλακεία! Για να μην πω αφιλοσοφία. Ανόητα, ασυλλόγιστα, έτσι μιλάνε, ανόητα. Λοιπόν, αγαπητοί μου, ο δρόμος ανοίχθηκε, είναι γεγονός. Την Ανάληψη του Χριστού σαν γεγονός την είδαν πολλοί μάρτυρες. Και τον Αναστημένο Χριστό τον είδαν πολλοί μάρτυρες. Και τη ζωή του μετά την Ανάληψή του την είδαν και τη βλέπουν πάντοτε. Ποιος την είδε πρώτος;

Ο Άγιος Στέφανος. Λέμε πρώτος γιατί οι Απόστολοι πιθανότατα είδαν πολλά, είδαν πολλά, πολλές φορές πιθανώς τον Χριστόν. Αλλά ο Απόστολος Παύλος, όταν πάει προς Δαμασκόν, δεν τον βλέπει τον Κύριον μέσα στη δόξα; Τον βλέπει. Μα δεν είναι στον Ουρανό; Η ανθρωπίνη του φύση, ένεκα της υποστατικής ενώσεως, δηλαδή ένα πρόσωπον είναι, ήδη γίνεται πανταχού παρούσα. Πανταχού παρούσα. Δεν είναι μόνο η Θεότης πανταχού παρούσα, είναι και η ανθρωπίνη φύση πανταχού παρούσα, κατά τρόπον ανερμήνευτον και ακατανόητον. Έτσι, αγαπητοί μου, ανέρχεται, ανέρχεται...

Είδατε εδώ ότι μυριάδες τον ακολουθούν, τον προσυνέχουν, οδηγείται. Ναι, ήσαν άγγελοι, αλλά δεν φαίνονται οι άγγελοι στην Ανάληψη για τους ανθρώπους, διότι το πλαίσιο θα γινόταν πολύ πλούσιο και θα έφευγε η προσοχή από το να βλέπουν εις τον Ιησού Χριστόν. Και τώρα είναι εις τα δεξιά του Θεού Πατρός. Είναι η πρώτη κίνηση. Προσήχθη, οδηγήθη τιμητικά από τις μυριάδες των μυριάδων, τους Αγίους Αγγέλους. Τιμητικά. Μάλιστα, η Εκκλησία μας χρησιμοποιεί στην υμνογραφία της καταλλήλους ψαλμούς. Είναι εκείνος ο ψαλμός που λέγει, που γίνεται ένας διάλογος των Αγίων Αγγέλων: «Και ποιος είναι αυτός που ανεβαίνει; Ο Κύριος της Δόξης». «Σηκώσατε», λέει, «άρατε, σηκωθείτε, πύλες αιώνιες». Ποιες είναι αυτές οι πύλες αιώνιες, ξέρετε; Είναι οι πύλες του Παραδείσου που έκλεισαν και η στρεφομένη ρομφαία, η πύρινη. Και αυτό ξέρετε τι σημαίνει; Πύλες και στρεφομένη ρομφαία: το αδύνατον του ανθρώπου να ξαναγυρίσει στον Παράδεισο. Όχι τον γήινον, όχι τον γήινον Παράδεισον, την Βασιλεία του Θεού, γιατί ο γήινος Παράδεισος ήταν εδώ, ή στην Μεσοποταμία. Είναι πολύ απλό. Αλλά αυτή η ρομφαία και οι αιώνιες πύλες, οι αιώνιες πύλες, είναι η θνητότητα του ανθρώπου, η υλικότητα του ανθρώπου,

η αμαρτωλότης του ανθρώπου. Τα τρία. Η θνητότητα δεν θα τον άφηνε ποτέ να μπει στη Βασιλεία του Θεού, γιατί αν έμπαινε εκεί θα πέθαινε. Η αμαρτωλότης δεν θα τον άφηνε ποτέ να μπει στη Βασιλεία του Θεού, γιατί πώς θα ήγγιζε τον Άγιο Θεό ο αμαρτωλός άνθρωπος; Και η υλικότης του ανθρώπου: πώς ο υλικός άνθρωπος θα έφτανε σε έναν χώρο πνευματικόν; Αυτά τα τρία αποτελούν τις αιώνιες πύλες που δεν μπορούσε να τις περάσει ο άνθρωπος. Και τώρα, όταν βλέπουν τον Ιησού Χριστό, οι Άγιοι Άγγελοι, που επέρασε αυτές τις πύλες, διότι πήρε την ανθρωπίνη φύση, η οποία δεν είχε αμαρτία. Είχε υλικότητα, διότι πήρε την σάρκα από

την Θεοτόκον, τη δική μας, είχε υλικότητα, ναι, και είχε θνητότητα, που δεν έχει, γιατί ενίκησε τον θάνατον ο Χριστός, γιατί ανέστη. Και τώρα οι Άγιοι Άγγελοι υμνούν εκείνον που ανέρχεται και ρωτούν, οι μεν προς τους δε: «Ποιος είναι αυτός;» «Άρατε», λέει, «οι άρχοντες ημών». Ποιοι; Δηλαδή είναι οι Αρχάγγελοι. «Ω Αρχάγγελοι, ανοίξτε τις πύλες τις αιώνιες να εισέλθει». Ποιος είναι αυτός που εισέρχεται; Ο Κύριος της Δόξης, ως Υιός ανθρώπου. Μεγαλειώδη πράγματα, αγαπητοί. Μεγαλειώδη, δεμένα αυτά, δεν είναι παραμύθια, είναι γεγονότα με την προφητεία, που είναι όπως το νερό με το τσιμέντο. Το τσιμέντο είναι, σας το έχω πει πολλές φορές το παράδειγμα αυτό, συγχωρέστε με, το ξαναπώ, που σημαίνει ότι είναι σκόνη.

Το νερό είναι υγρό. Τη μεν σκόνη την κάνω και φεύγει. Και το νερό, κάνω έτσι και φεύγει. Για ενώστε το νερό με το τσιμέντο, τη σκόνη, να δείτε τι γίνεται. Πέτρα. Ενώστε τα γεγονότα με την προφητεία να δείτε τι γίνεται. Πέτρα. Δηλαδή η στερεότης, ή πώς το λένε, το βέβαιο, η εκπλήρωση της προφητείας από τα γεγονότα δίδει τη βεβαιότητα. Πολλοί λένε: «Ξέρουμε ότι είναι αυτό αληθινό;» Ναι, αυτό που λέμε τώρα. Προφητεία με τα γεγονότα και δίνουν του βράχου την στερεότητα της αληθείας και της βεβαιώσεως. Λοιπόν, ανήλθε ο Κύριος, είναι η πρώτη κίνηση. Τώρα ετοιμάζεται ο Κύριος για την δευτέραν κίνηση, κατάβαση θα λέγαμε.

Αν μου επιτρέπεται η έκφραση της καταβάσεως. Όταν θα ξανάρθει να κρίνει τον κόσμο. Πού το βλέπουμε αυτό; Στο βιβλίο του Δανιήλ. Βιβλία, λέει, ανοίχθηκαν και κριτήριον εστήθη. Έδρα δικαστική, αποδείξεις, θα λέγαμε, των πεπραγμένων των ανθρώπων. Θα πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος: «Γραμμένες είναι οι προσευχές σου και οι ψαλμωδίες σου. Γραμμένες όμως είναι και οι πορνείες σου». Όλα γραμμένα είναι. Είναι λίγο πιο κάτω, στην παράγραφο την 23η. Λοιπόν, τώρα επανέρχεται ο Κύριος. Αλλά έρχεται πάλι με τους Αγίους Αγγέλους. Όπως τον υπεδέχθησαν, κατά τον ίδιο τρόπο

τον συνοδεύουν, ερχόμενον επί των νεφελών του ουρανού. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω, που το λέγει και ο Άγιος Κύριος: «Επί των νεφελών του ουρανού». Και τότε, όπως το είδε ο Δανιήλ, όπως το είπε ο ίδιος ο Κύριος στον Καϊάφα, «επί των νεφελών του ουρανού». Αλλά έρχεται τώρα ως κριτής. Θα πάρει τους δικούς του, τους ευσεβείς. Δεν λέει ο Απόστολος Παύλος στην προς Θεσσαλονικείς επιστολή του ότι εμείς, λέγει, θα αναστηθούμε, εμείς οι περιλειπόμενοι θα αλλάξουμε, θα περάσουμε από τη φθορά στην αφθαρσία και από την θνητότητα στην αθανασία, οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι και αθάνατοι και τότε, λέγει, εμείς όλοι θα αρπαχθούμε εις αέρα, εις απάντηση του Κυρίου;

Θα συναντήσουμε τον Κύριο, κατερχομένου εκείνου, ανερχομένων ημών, ενώ εμείς ανεβαίνουμε. Τότε θα πάρει όσους πίστεψαν σε εκείνον, όσοι στάθηκαν δικός του λαός μέσα στους αιώνες, από την εποχή του Αδάμ και της Εύας. Ο Άβελ χαρακτηρίζεται από τον ίδιον τον Χριστόν ως δίκαιος, δηλαδή σωσμένος.

Σας μένω. Από αιώνος όσοι στάθηκαν δίκαιοι απέναντι στο Θεό, όλοι αυτοί θα αναστηθούν. Θα πάρει αυτούς. Τι είναι; Τα λάφυρά του. Ως τροπαιούχος βασιλιάς που μπήκε στην ιστορία, ενίκησε και τώρα παίρνει τα λάφυρα.

Τα λάφυρα, τους ανθρώπους. Και πού τα πάει τα λάφυρα; Δευτέρα κίνηση. Ανέρχεται προς τον Πατέρα. Είναι εκείνο που λέγει κάπου η Αγία Γραφή: «Και όταν», λέγει, «ο Υιός όλα θα τα υποτάξει, τότε και εκείνος θα υποταγεί στον Πατέρα». Αλλά αυτό το χωρίο, που έχει παρεξηγηθεί και το οποίο ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλλος λίγο πιο κάτω, θα το δούμε όταν θα φτάσουμε εκεί. Οπότε βλέπει κανείς ότι έρχεται με τα σκύλα — σκύλα θα πει λάφυρα. Έρχεται, η Δευτέρα αυτή κίνηση, έρχεται προς τον Πατέρα και αποθέτει, θα λέγαμε, το περιεχόμενο των λαφύρων του. Δηλαδή ό,τι πήρε, ό,τι κέρδισε μέσα από την ιστορία, που είναι η πίστη.

Η κατάθεση, για να το πάρουμε επί των ανθρωπίνων, είναι ότι μπαίνουν οι δίκαιοι στην Βασιλεία του Θεού. Η μεγάλη νίκη. Ώστε βλέπει κανένας ότι ο προφήτης Δανιήλ βλέπει όλη την ιστορία του Χριστού και την πρώτη και τη δευτέρα κίνηση. Στην πρώτη βλέπει ότι, ή το λέει, «ερχόμενος» και μετά «προσήχθη». Ακούστε, παρακαλώ. Είναι πολύ καταπληκτικό. Είπε «ερχόμενος επί των νεφελών του ουρανού» και μετά είπε «προσήχθη». Είναι δύο αντίθετες κινήσεις αυτές. Πώς ερχόμενος; Ερχόμενος θα πει κάποιος που έρχεται προς εμένα, και μετά προσήχθη προς τον Πατέρα. Εκείνο το «έρχεται προς εμένα» είναι η διπλή κίνηση: που ήρθε ο Υιός του Θεού στον κόσμο, θα έλθει με τη Δευτέρα του Παρουσία.

Το «προσήχθη», οδηγήθηκε, είναι όταν την πρώτη φορά ανέρχεται και τη δεύτερη φορά ανέρχεται συναποκομίζοντας όχι πια την δική του σάρκα, την αφθαρτισμένη και αθάνατον, αλλά όλη την ανθρωπότητα που στάθηκε δική του, δηλαδή ο λαός ο δικός του. Μέσα σε ένα ταμπλό, μέσα σε μία κίνηση, βλέπει κανείς όλα αυτά τα οποία τώρα, με τη βοήθεια του Θεού, εξηγήσαμε, αγαπητοί μου. «Ποταμού πυρός έλκοντος, δοκιμαστικού των ανθρώπων». Το είπε και αυτό ο Δανιήλ, σας το διάβασα. Ένα ποτάμι πυρός, λέει, ρέει από τον θρόνο.

Το ποτάμι του πυρός, λέει, «δοκιμαστικού των ανθρώπων», λέγει ο Άγιος Κύριλος. Τι σημαίνει αυτό; Μας το εξηγεί ο ίδιος. Μας το έχει πει και ο Απόστολος Παύλος αυτό. «Ή τις χρυσίου έχει τα έργα, λαμπρότερος γίνεται». Αν τα έργα του είναι χρυσάφια, η φωτιά δεν εξαφανίζει τον χρυσό· αντιθέτως, η φωτιά τον χρυσό τον κάνει ακόμη λαμπρότερο. «Ή τις καλαμώδη έχει την πράξη και ανυπόστατον», εάν τα έργα του ήταν καλαμιά, χορτάρια, και η πράξη δηλαδή χωρίς σημασία, κατακαίεται υπό του πυρός. Όχι καίεται, κατακαίεται υπό του πυρός. Ο Απόστολος Παύλος μάς το είπε ως εξής.

«Προσέχετε πώς ο καθένας οικοδομεί». Εάν οικοδομεί. Τι είναι «οικοδομεί»; Την οικοδομή της σωτηρίας του, την οικοδομή της υπάρξεώς του από πλευράς σωτηρίας. Ο καθένας, λοιπόν, ας προσέχει. Εάν, λέει, κτίζει με χρυσάφι, με άργυρον, με πολύτιμες πέτρες, όπως είναι τα μάρμαρα ή άλλα, πολυτίμους λίθους, ή και οι πολύτιμοι λίθοι, αν το θέλετε, διαμάντια και αυτά, ή χόρτος ή καλάμι ή χόρτος. Διότι η ημέρα, λέγει, του Κυρίου, το πυρ της ημέρας του Κυρίου θα δοκιμάσει την οικοδομή του καθενός. Και εκείνος ο οποίος, λέγει, έχει καλαμιά, θα καεί εκείνο που κτίζει και θα μείνει αυτός, λέγει, γυμνός, ως διά πυρός. Είναι ένα δύσκολο χωρίο ερμηνευτικά αυτό, αλλά σε μια πρώτη προσέγγιση θα πει — δίνουνε πολλές σημασίες — αλλά στην πρώτη προσέγγιση: και θα μείνει γυμνός, όπως μένει γυμνός εκείνος που καίεται το σπίτι του.

Για μια στιγμή, αγαπητοί μου. Ακούσουμε «φωτιά, φωτιά»· θα καθίσουμε να μας κάψει το σπίτι μέσα για να φροντίσουμε να πάρουμε πράγματα κτλ.; «Φωτιά, φωτιά!» Θεωρώ εγώ στον πρώτο όροφο μιας πολυκατοικίας. Οι άλλοι τι θα κάνουν από πάνω; Θα κοιτάζουν τι να μαζέψουν για να φύγουν, από πού θα φύγουν να γλιτώσουν. Και όταν γλιτώσουν και τελικά καεί η πολυκατοικία,

πώς θα έχουνε μείνει; Με τα ρούχα που πήρανε.

Θα έχουνε μείνει, όπως λέγεται, γυμνοί θα έχουνε μείνει, όχι ξεγυμνωμένοι τελείως. Δηλαδή, θα πει γυμνός πάντα, λέγεται εκείνος ο οποίος δεν έσωσε τίποτα από την περιουσία του, λέγεται γυμνός. Ε, λοιπόν, θα πει, θα σταθείς, αδελφέ μου, αν τα έργα σου είναι χορτάρινα, θα σταθείς μπροστά στην ημέρα της κρίσεως, ενώπιον του Κριτού, με άδεια χέρια. Δεν θα έχεις τίποτα να παρουσιάσεις. Είναι φοβερό. Είναι φοβερό ότι θα βρεθούμε. Ξέρετε, είναι πάρα πολλά έργα τα οποία είναι σπουδαία από τους ανθρώπους, έφαγαν τη ζωή τους και έχουν πολύ ιδρώτα, αλλά δεν αντέχουν στην αιωνιότητα. Είμαι δήμαρχος. Δεν είμαι, παράδειγμα το λέω. Είμαι δήμαρχος. Και κάνω τους δρόμους μιας πόλεως, κάνω πάρκα. Βεβαίως είναι μια πολιτιστική αυτή, θα λέγαμε,

διότι είναι ωραίο να μένει η πόλη με τις λάσπες της κλπ.; Τη φτιάχνουν ωραία την πόλη. Αυτός ο άνθρωπος έκανε ένα έργο. Αν το έργο αυτό, αγαπητοί μου, παρότι ανήκει στην πόλη, παρότι είναι δρόμοι και κήποι και πάρκα, αν γίνει για την αγάπη του ανθρώπου και τη δόξα του Θεού, παίρνει τη θέση του και αυτό. Αν όμως δεν γίνει για την αγάπη του Θεού και τη δόξα του Θεού, γίνει απλώς μόνο για την αγάπη των ανθρώπων, αν το θέλετε, ή για τη δόξα τη δική μου, ή γιατί, επειδή είμαι δήμαρχος, πρέπει να παρουσιάσω και κάποιο έργο, αυτό το έργο είναι χόρτος και καλάμι. Δεν αντέχει εν ημέρα κρίσεως. Αντέχει πιο πολύ αν δώσω ένα ποτήρι κρύο νερό

στο όνομα του Ιησού Χριστού σε έναν άνθρωπο που περνάει και μου λέει: «Δώσ' μου ένα ποτήρι νερό». Για να καταλάβετε τι θα πει κτίζω με χρυσάφι ή κτίζω με καλάμι. Και, αν θέλετε, εκείνο το άργυρος και τα λοιπά είναι — ο άργυρος είναι πιο κάτω από το χρυσό και λοιπά. Θα λέγαμε, είναι εκείνη η διαβάθμιση: το στάχυ που κάνει άλλο μεν εκατονταπλάσια, λέγει, εκατό σπυριά, άλλο κάνει, λέει, εξήντα και το άλλο κάνει τριάντα, αλλά όλα έχουν σπυριά μέσα, έχουν δηλαδή στάχυ, δεν είναι εκείνο το άδειο στάχυ που δεν έχει τίποτα και το οποίο στο τέλος θα καταλήξει να είναι η καλαμιά που θα κάψουμε μέσα στο χώρο.

Προχωρούμε. Α, πρέπει να σας πω κάτι εδώ γι' αυτό το πυρ. Λέει «δοκιμαστικόν των ανθρώπων», δοκιμάζει τους ανθρώπους, τι ο καθένας θα έχει. Αυτό το πυρ, και άλλη φορά σας το έχω πει, αλλά ίσως είναι χρόνια, συγχωρέστε με, σωστά, το έχω πει, το αναφέρει και ο Μέγας Βασίλειος εκεί στην Εξαήμερό του.

Είναι ίσως μια πολύ ωραία, θα λέγαμε εδώ, ερμηνεία για να καταλάβουμε τι ακριβώς είναι η κόλαση. Ο Κύριός μας είπε ότι η κόλαση είναι πυρ και σκότος. Πυρ και σκότος. Εκεί, λέει, είναι το πυρ το αιώνιο, το ετοιμασμένο κτλ. Είπε ότι είναι σκότος

εξώτερον. Εξώτερον θα πει εξωτερικόν, δηλαδή απομεμακρυσμένον. Σκοτάδι που δεν υπάρχει τίποτα. Αν τα μάτια μου κλείσω, αγαπητοί μου, αυτή τη στιγμή, δεν είναι σκοτάδι, διότι μέσα από τα βλέφαρά μου περνάει κάποιο φως. Η νύχτα δεν είναι σκοτάδι, ακόμα και να μην έχει ούτε σεληνόφως ούτε αστροφεγγιά. Δεν είναι. Είναι μπροστά σε εκείνο το απομεμακρυσμένο σκότος, το απόλυτον, φοβερό. Τίθεται το ερώτημα: Πώς θα υπάρχει πύρ και σκότος; Το πύρ δεν είναι φωτεινό; Πώς λοιπόν πύρ και σκότος; Δεν είναι αυτά κάπως αντιφατικά; Την απάντηση την δίνει ο Μέγας Βασίλειος. Είναι η εξής ωραιοτάτη.

Θεός, λέει η Αγία Γραφή, είναι φως. «Ο Θεός φως εστίν», λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Ο Θεός φως εστίν. Το βλέπουμε ακόμα και στη Μεταμόρφωση του Χριστού. Ο Θεός είναι φως. Τι είναι αυτό το φως; Είναι το γνωστό μας άκτιστον φως. Άκτιστον φως. Δεν είναι κτιστόν, δεν είναι του ηλίου το φως, δεν είναι αυτό το φως που βγάζουν τώρα οι λαμπτήρες. Είναι Άκτιστον Φως. Αυτό το Άκτιστον Φως περιβάλλει την Θεία Ουσία, η οποία βεβαίως είναι Άκτιστος. Στη Θεότητα, λοιπόν, έχουμε δύο Άκτιστα. Έχουμε την Ουσία του Θεού και την Ενέργεια του Θεού. Και το ένα και το άλλο είναι άκτιστα. Εδώ ήταν η μεγάλη διαμάχη

που είχε ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς με τη Δύση, και το δυτικό πνεύμα δεν μπορούσε να διακρίνει την άκτιστον ενέργεια του Θεού από την άκτιστον ουσία του Θεού. Βεβαίως, η θεολογία αυτή είναι πατερική, είναι πολύ προ του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Απλώς ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, με την ευκαιρία που ετέθη θέμα, μάζεψε από τους αρχαιοτέρους Πατέρες ό,τι είχαν πει και από την Αγία Γραφή και κατέδειξε ότι υπάρχει και η ενέργεια του Θεού, η άκτιστος. Λέμε, λοιπόν, το άκτιστον φως. Όταν λέμε «βλέπω τον Θεό», δεν βλέπω τον Θεό, την ουσία Του, αλλά βλέπω την άκτιστον ενέργεια, το άκτιστον φως.

Εκείνο που έρχεται σε επαφή με την δημιουργία δεν είναι η ουσία του Θεού, η άκτιστος, αλλά οι άκτιστες ενέργειες του Θεού. Και οι άκτιστες ενέργειες του Θεού, όπως και η χάρις του Θεού, είναι άκτιστος. Η χάρις του Θεού δεν είναι κτιστή, είναι άκτιστος. Όλα αυτά είναι οι ενέργειες του Θεού. Λέμε η αγάπη του Θεού. Είναι άκτιστος ενέργεια του Θεού. Άκτιστα. Λοιπόν, το φως είναι άκτιστος ενέργεια και έρχεται η άκτιστος ενέργεια γενικά σε επαφή με τη δημιουργία. Έτσι, όταν ο Χριστός μετεμορφώθηκε, τι μετεμορφώθηκε; Το σώμα Του ήταν κτιστό. Το πήρε από τη Θεοτόκο, αφού έγινε. Ήτο κτιστό το σώμα Του. Εκείνο που φώτισε το ανθρώπινο σώμα Του, το κτιστόν, τι ήταν;

Άκτιστος ενέργεια. Έτσι, ο Θεός φως εστί. Αλλά το φως, τούτο το υλικό φως, το κτιστό φως, του ηλίου το φως, ξέρετε ότι είναι εικόνα τροποντινά, μια εικόνα του ακτίστου φωτός. Λέμε τον Χριστόν Ήλιον της Δικαιοσύνης και ο ήλιος αυτός είναι μια εικόνα του Ηλίου, του Χριστού, που είναι ο Ήλιος της Δικαιοσύνης κλπ. Λοιπόν, το φως, το υλικόν, έχει πολλές ιδιότητες. Το υλικόν, το κτιστόν φως, λέμε ότι έχει το στοιχείο της θερμότητας, της φωτιστικότητας, της θερμότητας, δηλαδή ζεσταίνει και η...

Ακόμα ότι έχει χημικά αποτελέσματα. Χημικά αποτελέσματα. Ξεβάφει αυτό. Άμα το βγάλω αυτό στον ήλιο, ξεβάφει. Θα μου πείτε, τι ξέβαψε; Σημαίνει ότι ενήργησε χημικώς επάνω σε αυτό το ύφασμα. Έχει βιολογικά αποτελέσματα. Όταν βγω στον ήλιο και με βλέπει ο ήλιος, γίνομαι υγιής, μαζεύω βιταμίνη D. Είναι η βιταμίνη D που δημιουργείται με την ηλιακή θερμότητα, το φως, μου φαίνεται. Λοιπόν, όλα αυτά που βλέπετε είναι ιδιότητες του φωτός, του κτιστού φωτός, του κτιστού. Το Θείον Φως έχει όλες τις ενέργειες που σας έδειξα προηγουμένως. Άκτιστος ενέργεια, άκτιστος αγάπη, άκτιστος χάρις και ούτω καθεξής. Άκτιστος θερμότης. Ποια είναι αυτή η άκτιστος θερμότης;

Στην παρούσα ζωή αισθανόμεθα τον Θεόν πολλές φορές μέσα μας σαν μία ζεστασιά. Δεν έχει καμία σχέση αυτή η ζεστασιά με τη ζεστασιά που έχουν οι θερμάστρες. Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ ήτανε μέσα στα χιόνια και αισθάνεται μια ζεστασιά. Είναι αυτή η ζεστασιά από την άκτιστη ενέργεια, από το άκτιστο φως. Όταν κάποιος πάει και κοινωνήσει ανάξια —και το ανάξια κυρίως όταν δεν δέχεται ότι είναι σώμα και αίμα Χριστού, είναι το πρώτο αμάρτημα, όλα τα άλλα είναι μετά— και φωνάζει «καίομαι, καίομαι», τι είναι αυτό; Άκτιστος ενέργεια από τον Θεό. Όταν οι δαίμονες φώναζαν «μη μας βασανίσεις», από τι θα εβασανίζοντο;

Από την άκτιστη ενέργεια του Θεού, το Άκτιστον Φως. Άκτιστον Φως; Όχι ακριβώς. Λοιπόν, εδώ τώρα θα σας πω τι λέει ο Μέγας Βασίλειος. Και αυτό το Άκτιστον Φως δεν είναι ακριβώς που το είπα, αλλά το είπα τώρα, πώς να το πω αλλιώτικα; Το διαφοροποιώ και το λέγω τώρα σωστά, σωστά. Προσέξτε. Αυτό το Άκτιστον Φως φεύγει από τη Θεία Ουσία και διαχέεται προς ολόκληρη τη δημιουργία και πέραν της δημιουργίας, ό,τι υπάρχει. Οι Άγιοι που είναι στη Βασιλεία του Θεού, αυτό το άκτιστο φως φτάνει μόνο ως φως, χωρίς την καυστική του ιδιότητα. Και είναι αυτό που είπε ο Χριστός:

«Οι δίκαιοι εκλάμψουσιν ως ο ήλιος εν τη βασιλεία του Πατρός αυτών». Είναι αυτή η δόξα που έχουν και οι Άγιοι Άγγελοι. Φεύγει όμως αυτό, και φεύγει με την εικόνα του ποταμού εδώ τώρα, για να δείτε πώς είναι αυτή η εικόνα, και φτάνει στην κόλαση. Στην κόλαση εκεί δεν φτάνει ως φως, αλλά φτάνει μόνο ως καυστικότητα. Οπότε, να γιατί υπάρχει το σκότος στην κόλαση, αφού δεν φτάνει ως φως, και να γιατί είναι πύρ η κόλασις, διότι φτάνει εκεί η καυστικότητα αυτής της Θείας Ενεργείας. Λένε μερικοί αφελώς, αν όχι και βλασφήμως: «Μα καλά», λέει, «στην κόλαση καζάνια θα έχει να βραζόμαστε;» Σας έλεγα, αγαπητοί μου, μακάρι να ήταν καζάνια. Δηλαδή, καζάνια, άμα λέμε, εννοούμε υλικό κάψιμο. Αυτό όμως το κάψιμο είναι φοβερό. Είναι εκείνο που τρέμουν οι δαίμονες και το οποίο βεβαίως θα υφίστανται εις τους αιώνας των αιώνων. Έτσι, διαφοροποιουμένη η Θεία Ενέργεια, διαφοροποιημένη η Θεία Ενέργεια, το Άκτιστον Φως, δεν διαφοροποιείται στην πραγματικότητα, αλλά, ούτως ειπείν, συγκρατείται το ένα και αναδεικνύεται το άλλο. Κατά τα άλλα είναι και τα δύο μέσα. Εις μεν την Βασιλεία του Θεού εκφράζεται ως φως, εις δε την κόλαση ως πυρ αιώνιον. Και τώρα ο Δανιήλ, ο προφήτης, εμφανίζει το θέμα σαν ένα ποτάμι που ρέει φωτιά.

Και εδώ το ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλος, όπως ήταν

που όλα σας είπα. Τα λέει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος, ό,τι θα πει δεν θα κάνω ανάλυση, μόνο ανάγνωση και ό,τι χρειάζεται να το ερμηνεύσουμε. «Και ο μεν Πατήρ καθέζεται, έχων το ένδυμα αυτού λευκόν ως χιόνα και την τρίχα της κεφαλής ως έριον καθαρόν». Ανθρωπίνως δε τούτο είρηται, λέγεται, έχει ειπωθεί ανθρώπινα, δηλαδή ανθρωπομορφικά. Διατί; Επειδή βασιλεύσει των μη εν αμαρτίαις μεμολυσμένων. Η λευκότης εκφράζει την απουσία της αμαρτίας και σε σχέση με εκείνους οι οποίοι θα σωθούν και θα στερούνται αμαρτιών. «Λευκανώ γαρ», φησί, «υμών τας αμαρτίας ως χιόνα και ως έριον», όπως λέγει εις τον προφήτην Ησαΐα. Θα σας λευκάνω, λέγει, και θα βγάλω τις αμαρτίες σας, θα σας κάνω λευκούς σαν το χιόνι, σαν το μαλλί το άσπρο.

Περί συγχωρήσεως αμαρτιών ή και αναμαρτησίας σημείον. Σημάδι ή συγχωρήσεως ή αναμαρτησίας. «Έρχεται δε εκ των ουρανών ο Κύριος επί νεφελών, ο επί νεφελών αναβάς». Προσέξτε αυτό, είναι ωραία έκπληξη, πολύ ωραία. Είναι όμως ό,τι σας είπα προηγουμένως. Έρχεται επί των νεφελών του ουρανού. Πότε; Κατερχόμενος. Εκείνος που έφυγε επί των νεφελών ανερχόμενος. Αυτό που προηγουμένως σας εξήγησα. «Αυτός γαρ είρηκε» —γιατί Αυτός είπε— «και όψονται τον Υιόν του ανθρώπου ερχόμενον επί των νεφελών του ουρανού μετά δυνάμεως». Τι είναι αυτή η δύναμις; Είναι οι Άγιοι Άγγελοι. «Και δόξης πολλής». Ποια είναι αυτή η δόξα; Το άκτιστο φως. Αυτό που είπε μας τα γράφει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος στο 24ο κεφάλαιό του.

Λοιπόν, αγαπητοί μου, βλέπετε, είναι μεγαλειώδη πράγματα αυτά, είναι στερεωμένα πράγματα, είναι γεγονότα. Άλλα έγιναν, άλλα θα γίνουν. Εκείνα που θα γίνουν έχουν, θα λέγαμε, την εγγύηση από εκείνα που έγιναν. Και ο πιστός άνθρωπος πάντοτε μένει σε αυτά. Εάν θα θέλει ο άνθρωπος να φύγει από αυτά, εφόσον εδοκίμασε την πιστότητα, θα βρεθεί μπροστά σε ένα χάος, σε ένα κενό. Είναι το κενό που αισθάνονται οι άνθρωποι που φεύγουν μακριά από τον Θεό, ενώ προηγουμένως είχαν πάρει γεύση του Θεού. Αν ήταν τα πράγματα να μπορούμε να φεύγουμε από τον Θεό τώρα και μάλιστα εν ονόματι μιας ελευθερίας, τότε σας ερωτώ: Γιατί αισθανόμεθα κενό; Αυτό δείχνει ότι πλαστήκαμε για τον Θεό και ο Θεός έγινε άνθρωπος για μας και μόνο για μας και εμείς μόνο για Εκείνον.