Catecheses of St Cyril 112 | 26-10-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are, my beloved, at the fifteenth paragraph of Saint Cyril’s fifteenth catechetical lecture. We did, of course, study and read some of this paragraph last Monday, with a few interpretive comments. But because it is so interesting, I will repeat the text, and we shall see what it has to tell us. “And again he says: the one who opposes and exalts himself above everything that is called God or an object of worship.” By “above every God,” he means that the Antichrist will hate the idols.

“He will seat himself in the Temple of God.” But which temple? The abandoned Temple of the Jews. God forbid that he should mean this temple in which we are. Why do we say this? So that no one may think we are favoring ourselves. For since he comes to the Jews as Christ and intends to be worshiped by them, he will take particular care over their temple in order to deceive them all the more, giving them the impression that he is the one descended from David. He will rebuild the Temple that Solomon constructed.

Let us continue. “And again he says.” Who says this? The Apostle Paul, who speaks about the Antichrist in his Second Epistle to the Thessalonians. “The one who opposes”—the one who sets himself against Christ—“and exalts himself above everything,” above everything called religion, “God or an object of worship.” An object of worship means a religion, anything regarded as worthy of reverence. “Above every God.” This indicates, then, that the Antichrist will hate the idols.

These words show that the Antichrist will go so far as to sit in the Temple of God. But which temple? He means the abandoned Temple of the Jews. Who means this? What is the subject of the sentence? Paul, when he says that the Antichrist will sit in this Temple of God. Which temple, then, does Paul mean? “God forbid that he should mean this one in which we are,” Saint Cyril says. Which temple was that? Where were they? They were in Constantine’s church, the Church of the Resurrection, which had already been built and had been consecrated some twenty years earlier, or perhaps a little less.

These catechetical lectures were delivered around the year 350 after Christ. Why do we mention this? So that no one may think we are favoring ourselves. For if the Antichrist comes to the Jews as Christ and desires to be worshiped by them, then, in order to deceive them more completely, he will take great pains over the Temple of Solomon. In this way he will strengthen the suspicion that he is descended from David, as they expect. This is what we were saying: he will come from among the Hebrews.

The Antichrist will be from among the Hebrews and will come to the Hebrews. He will build—he will rebuild—the Temple originally constructed by Solomon. I have given you a clear translation, my beloved, so that we may now examine something here. Indeed, if you wish, in order to complete the thought, let me take a little from what follows, because it is connected: “The Antichrist will come when, in the Temple of the Jews, not one stone remains upon another, according to the declaration of the Savior.”

The word translated as “declaration” means a saying or pronouncement.

“Whether through its collapse from age, or under the pretext of rebuilding it, or for some other reason—pay attention—he will tear down all the stones. I do not mean those of the outer enclosure, but those of the inner Temple, where the Cherubim once were. Then that one will come, armed with every power and with lying signs and wonders,” and so forth. I shall translate it for you. The Antichrist will come then. When? When, within the precincts of the Temple of the Jews, not one stone remains upon another.

This is according to the word of the Lord. For the Antichrist will tear down all the stones. And I do not mean the stones of the outer enclosure, but those of the Temple itself, where the Cherubim were. This will happen either because the Temple’s remains collapse from age, or under the pretext that a new temple is to be built, or for some other reason. When this happens, the Antichrist will appear “with all power and signs and lying wonders,” and so forth, my beloved.

I have read the translation as well. If you prefer, I rendered it rather freely; I did not give a strictly literal, word-for-word translation. Let us now see, my beloved, exactly what is happening here. He will rebuild the abandoned Temple of the Jews, the Temple that was destroyed. Of course, he will not go into a Christian church. In his interpretation of the Apocalypse, Arethas of Caesarea says, “What do you think? Where will he be? The Antichrist is already in the church of Constantinople.” This is true in a certain sense, because “everyone who denies Christ”—or, if you prefer, every heretic—is an antichrist.

He is an antichrist because the Evangelist John gives us a clear definition of the Antichrist. Who, he asks, becomes an antichrist? Who else but the one who denies that the Son of God has come in the flesh—that is, that the Son of God became man? Such a person, he says, becomes an antichrist. I explained this to you on an earlier occasion, so I shall not analyze it further. If there is a heretical patriarch who, for a time, still celebrates the Divine Liturgy because he has not yet been deposed—or perhaps is never deposed at all, since times can sometimes be strange and perplexing—he is called an antichrist. Anyone who embraces any heresy is an antichrist. This is the sense in which Arethas says it.

He is interpreting the Apocalypse. But take care: such a person is not the Antichrist in the fullest sense, the prototype, the principal person himself. That principal person will not sit in a Christian church, and this is reasonable. Saint Cyril tells us this very clearly here. If he were to establish himself in a Christian church—and which church in that region could attract the Hebrews more strongly?—it would be this magnificent, great church, a center for the whole world. People gather from the ends of the inhabited world to venerate the All-Holy Tomb.

If, then, the Antichrist entered the Christian church—Saint Cyril says that we are not saying this to favor ourselves; it is simply the reality—how could he persuade the Hebrews of who he claimed to be? They would say to him, “You are dwelling in a Christian church.” What would that make him? In a manner of speaking, he would appear to be a continuation of Christ. No. It is logical, you understand. He will go and build the Temple of Solomon. This is the eternal expectation and longing of the Hebrews for their Temple. To help you understand it, I shall draw a parallel from our own experience.

In our generation—and I do not know about those who will come after us—there is something within us, shaped by what we heard at school and by the way we were raised. On national holidays we carried the flag and little flags, and we went out singing patriotic songs and marches; the same happened in the army, and so forth. Deep within us there is a longing to take back the City and Hagia Sophia. As folklorists have very aptly observed, wherever Greeks are—at the village fountain, on the floor of a church, everywhere—they place the double-headed eagle. The double-headed eagle is not a Christian symbol; it is a national symbol. And sometimes we say within ourselves, “Could it perhaps happen in my lifetime...”

“...that I might go as far as Hagia Sophia and attend the Divine Liturgy there?” This shows you what national longing means. I gave this example so that you might understand what it means to say that the Hebrews long for the rebuilding of their Temple. And, if I may say so, their longing for their Temple is many times greater—many times greater—because we, after all, have had many churches. Constantinople may have been, geographically speaking, one place of great importance to us, and so forth. But the Hebrew has one unique Temple: the Temple of Solomon. There is no other Temple, and this one has a long history.

Its history reaches back many centuries before Christ, and the Hebrew nation is bound together with its religion. Thus the Hebrew longs all the more intensely for the rebuilding of the Temple. The Hebrews clearly did not accept Christ as the Messiah because He did not fulfill their national expectations. That was the reason. Since they still cling to those national expectations, when someone comes who does fulfill them—with the Temple of Solomon as their central symbol, now a worldwide symbol...

You understand that this is the one they will accept. Nineteen hundred years have passed since the Temple was torn down. Nothing of the Temple remains, my beloved—nothing, not even a single stone. There is nothing. What survives—as you may have seen in photographs, without needing to visit the place itself—is only a section of the western wall. Nothing else. That is all. Nothing of the Temple itself remains. And what does Saint Cyril say here? He says that the Antichrist will not tear down the outer enclosure, but will tear down whatever remains of the ancient Temple. Why?

He must clear it away. How do you suppose this will happen? Bear in mind that in the year 350 after Christ, when Saint Cyril spoke and wrote, the Temple no longer existed. But neither did the Mosque of Omar yet exist; at that time there were simply ruins. Nothing else was there, only the ruins of the ancient Temple. Yet Saint Cyril notes that when you see the Temple being built, the Antichrist will come. He will either be coming or already be present. But why—this is your great question—has this Temple not been built to this day?

A simple answer is that the Mosque of Omar was built on its site: a mosque, that is, a Muslim place of worship. His name is pronounced Omar in Arabic and Ömer in Turkish. He was an associate of Muhammad and therefore belonged to the seventh century. At first, he completely rejected Muhammad and his teachings and was plainly opposed to him. Later, however, he accepted Muhammad and became an ardent supporter. In the end, this Omar was assassinated. He built a place of worship—a mosque—and it took his name: the Mosque of Omar. That is the whole matter.

It is a very remarkable place of worship; as a building, it is highly notable and very artfully made. It stands directly upon the site where the Temple of Solomon once stood. One might call it the enduring abomination. Even before the Temple was destroyed in the year 70 after Christ, the abomination spoken of by Daniel the Prophet had already been set up, as the Lord Himself mentions: “When you see the abomination...” The abomination was nothing other than a statue of Zeus, or a statue of the emperor, or of Aphrodite. They even went so far as to plan a temple of Aphrodite upon Golgotha, so that even the name of Christ might be forgotten.

A temple of Aphrodite, the goddess of immorality. But, you see, Christ is the true God, and He does not allow such things to happen. Yet the abomination was imposed and remains to this day, because, in essence, Islam—for the Jews, as many would agree—is an abomination. Of course, it is no longer a statue of the emperor or a statue of Zeus, but it is the Muslim mosque. Will it remain there? The Antichrist will destroy that mosque; he will tear it down. Besides, today, as we say, this could very easily happen. I heard—and I told you this last time as well—that when someone asked, “What will happen to the Mosque of Omar?” the answer was, “In one night, it was gone.”

For the Jews today, this would not be difficult. Besides, they control the land; that is, it belongs to them—it is the State of Israel. For them, it is not difficult. Others will protest, calling it “a cultural monument,” but that will mean very little to them—nothing at all. Yet the question remains: why was the Temple not rebuilt for nineteen hundred years? The Mosque of Omar was built in the seventh century. Why was the Temple not rebuilt during the preceding centuries? It makes you wonder. There is a tradition that says the following. I do not remember where it is found. One of the Fathers of the Church mentions this tradition. At the moment, I cannot remember whether it is in Chrysostom or in the Euthymian writings—the account I am about to tell you.

Julian the Apostate wanted to rebuild the Temple in order to prove Christ false. Christ had prophesied, “Not one stone will be left upon another.” So, in order to prove Christ false, Julian gave orders and sent workers to build the Temple. When they began digging the foundations for the building, we are told that whenever a pickaxe struck the ground, fire and stones burst out from the foundations. The stones were hurled like missiles and struck the workers. And then the answer was given...

It is impossible for the Temple to be rebuilt. Does that surprise you? It is Christ’s prophecy. Why? Because Christ is true. How is it that the Temple has not been rebuilt for nineteen hundred years? Yet the prophecy also says that the Temple will be rebuilt. When? When the appointed hour comes. That hour is awaited, and it is the hour of the Antichrist. Then, my dear friends, the Temple will be completed. Listen to something concerning this.

You may have heard that in America—or, according to another account, in Germany, which seems more likely—the stones for the rebuilding are already prepared and stored in crates. Perhaps you have heard this. A reasonable question arises: does Palestine have no stones, so that they must be transported by ship across entire oceans to Jerusalem in order to build the Temple? After all, what kind of stones are these? Precious stones? No. Stones—notice this—ordinary stones. It is significant that Zionism...

Zionism, as you call it, has, one might say, no connection with the Old Testament in the sense of the devout Jew. Zionists have as much connection with the Old Testament as the Sadducees did in the time of Christ. For the Zionists are essentially Sadducees, although they have, of course, supplemented their outlook with many other things that there is no time to discuss now. First of all, Zionism sets Freemasonry in motion. It is the Kabbalah—Kabbalah with two b’s. This tradition is filled with Gnosticism, with Alexandrian Gnosticism, and with magic. There are many things involved in all this.

What connection can these people have with the Old Testament? They have no connection, yet they have a certain connection. They must preserve certain appearances. Caiaphas was a Sadducee. He did not believe in the prophecies or in the resurrection of the dead. They were unbelieving people. They accepted God in a deistic sense. Deism means this: God is in heaven, minding His own affairs. What does He have to do with us? He made the world and mankind, but what does He have to do with us? Yes, indeed. And yet you hear Caiaphas tearing his garments when he heard that Jesus would come upon the clouds of heaven and that He...

...was claiming the title of Messiah. He tore his garments and said with the utmost hypocrisy, “What further need have we of witnesses?” Did you hear him? Supposedly devout, pretending that, as high priest, he had to defend the rights of God on earth and that Jesus must now die. And what did they say to Pilate? “He must die, because our law says that He must die.” “Yes, but what has He done?” Pilate asked. After all, Pilate viewed the matter according to Roman law. “He made Himself God.” They believed none of it. It was merely a pretext.

The only purpose was to condemn Jesus. They also envied Jesus, because the people were following Him and they themselves had lost the people. The Apostle and Evangelist John says, “Because of envy they delivered Him up.” Thus the Zionists, too, will display certain outward signs that they observe some law. These are, of course, such minor matters that Christ rightly said of them: “You tithe mint and cumin, but you have neglected the weightier matters of the law.” So now, listen. These people, in order to show...

...that they faithfully observe the law, read in Holy Scripture that God commanded Moses that no hammer, chisel, or cutting tool was to be heard within Jerusalem, and that the stones had to be cut elsewhere, at the quarries, and brought in already prepared. This, then, is one means by which they—or the Antichrist who is to come—may deceive the Jewish people even more, as though saying, “We are observing the law down to its smallest detail, down to the last iota.”

What does the law say? God says to Moses: “If you make Me an altar of stones, you shall not build it of cut stones; for if you have laid your tool upon them, they have been defiled.” If you apply a tool—if you use a hammer and chisel—then, He says, the stones have been defiled. Why? It seems strange. The purpose was this: if they made carved stones, then, because they had a tendency toward idolatry, they might eventually fall into idolatry, my dear friends. Or there was another reason: as the Jews moved from place to place, if they made a fine altar with carvings, then after they departed, the pagan idolaters might offer their own sacrifices upon that same altar.

To prevent this, God says: you shall use simple, natural stones—above all, unhewn stones. This is why He says that you shall not use a chisel, for you would defile the stones. There is nothing strange about the words, “You would defile the stones.” Do you now understand what was meant? God also says through Moses in Deuteronomy 27:5: “And there you shall build an altar to the Lord your God, an altar of stones; you shall not wield iron upon them.” There, He says, you shall make an altar of stones, and “you shall not wield iron upon them.” You shall not use iron tools upon the stones. And now we come to the account of the building of the Temple of Solomon. Let us go on.

And no axe or any other iron tool was heard in the house while it was being built. No hammer, adze, axe, chisel, or any iron tool, he says, was heard while the Temple was being built.

That is why they have the stones prepared in America. Now someone might say, “But these are fairy tales—stones from America?” There it is; do you understand? That is the reason. Thus we see, my dear friends, the Antichrist and the forerunners of the Antichrist, the Zionists. The Zionists are the forerunners of the Antichrist. Allow me to say that perhaps—perhaps—it is not the Jewish people. Permit me to say this: it is not the Jewish people, but the Zionists. And you can learn what Zionism is from many sources.

They, then, are the ones preparing the way for the Antichrist. The Antichrist, or his forerunners, outwardly imitate certain features of the Temple’s construction so that they may appear to be following the Mosaic commandments and, in this way, deceive the Jewish people even more. It is a tragic matter, and in the end this people is a tragic people. It begins with a dream, only to arrive at nothing—and the answer is chaos. As we were saying during the question period, it is a struggle without a purpose. In the end, there will be no result at all.

Perhaps they will fall and... Yet one can see that in our own time something exists that certainly did not exist in earlier years: an activity, a movement centered on the rebuilding of the Temple. You can see all this. As I showed you last time—and those of you who were not here may look at it now—I have before me a copy of The New York Times, dated July 15 of this current year, 1987. It contains a full-page text and a photograph.

It is a photograph of part of the western wall of Jerusalem, the wall of the Temple enclosure, with the Temple site higher up. The Jews gather there. They go there and venerate it; in a manner of speaking, they weep and pray. They weep and pray there at the wall, solely because of this national and religious longing. The page also contains a text that Mr. Syngletis—whom I do not see here—was kind enough to translate for us, and I shall read it. Here it is; you will see it. First, let us look at the main heading as it appears. The title is: “After 1,900 Years, It Is Time for a Change.” Do you see it? Here it is.

Now, my dear friends, let me translate what it says.

A faithful translation was made. The photograph is very good. Beneath it is written: “The remaining western wall of the Holy Temple in Jerusalem.” The text says: “You may think that you are successful and happy. But let us face the facts. This world is in a very bad state. Disease, hunger, corruption, crime, and terror have become part of reality. Is this beyond our control? Not according to the Jewish faith. Maimonides tells us...” As I read, I shall also explain a few things.

Maimonides, my dear friends, was a Jew whose full name was Moses Maimonides. He was a Jewish rabbi and philosopher of the twelfth century who believed the following. For him, Messianism—you can find this in an encyclopedia if you wish, which is also where I found it—meant human brotherhood. That says a great deal! It says a great deal! This was written in the twelfth century. The works of this rabbi are rationalistic in character.

It says a great deal because it calls ecumenism to mind, since ecumenism appeals to the brotherhood of people and nations through love. It says a great deal. So they invoke Maimonides, to use the Greek form of his name. Maimonides tells us: even one good thought, word, or deed can influence the whole world forever. Of course, I cannot say that ecumenism is forged solely on the authority of Maimonides, but his words play their part. His teaching does indeed influence the whole world in the forging of ecumenism, which, if you wish to know...

...is forged in foul-smelling dens, though I will not name them. We believe that this world can be moral and good. It lies within our power to turn things around and make the world a fitting place for the presence of God. This is in the hands of one individual—and that means you, the Jew. The period of the Three Weeks is beginning right now, this year from July 14 to August 4. You know that the Jews observe such periods of fasting and mourning. The Old Testament mentions this as well.

You mourned, it says, in Babylon. Remember Psalm 137: “There we hung up our instruments, and we mourned and wept. How can I sing to you—how can I sing of you, Jerusalem—when I am far from you?” And so on. They mourned; they observed days of national mourning in remembrance of historical events. God says, “I do not want these things.” As we were saying yesterday concerning sacrifices: when you mix them with other things, I do not want them. I continue. The period of the Three Weeks is beginning right now. The third week is a time of sorrow over disastrous events in Jewish history.

Its culmination is the destruction of the Second Temple in Jerusalem nineteen hundred years ago. Strictly speaking, it was the third Temple: the first was Solomon’s, the second Zerubbabel’s, and the third Herod’s. Strictly speaking, that is so. But it does not matter, because Zerubbabel’s Temple is often not counted, since it was built rather hastily at that time. “We mourn not only the loss of monuments, but, more importantly, the departure from among us of the revealed presence of God, which the Temple represented.” My dear friends, this point astonished me. After nineteen hundred years, they are still fixated...

The council had Saint Stephen standing before it, making his defense. “God,” he said—and he said it a little further on; we have not reached that point yet—“God does not dwell in temples made by human hands.” If you had God, it would not trouble you that you had no Temple, because God does not dwell in temples made by human hands. Yet you remain fixated on this and tell me that, because I say God does not dwell in temples made by human hands, I am blaspheming against the Temple. This was one of the three charges brought against Saint Stephen. You see the very same point—the very same point. It is a strange thing. There it is. And we continue, but...

Lubavitcher Rebbe. This word “Lubavitcher” apparently refers to some institution named after Lubavitch; as we would say today, it must be some kind of institution. Rabbi Menachem Mendel Schneerson—that is the name of the rabbi in question—stresses that mourning alone is not enough. The Three Weeks should be a time for action. Pay attention to this phrase: “We must find positive ways to express our faith in the coming of the Messiah and the rebuilding of the Temple.”

That phrase is significant: “We must find positive ways.” When the Messiah comes, he must find the Temple ready. They are waiting for the Messiah! They are waiting for God. Having rejected Christ, “we must find ways to correct the situation.”

For this reason, the rabbi proposed that they intensify their efforts in three areas. First: study the Torah. “Torah” is the Hebrew word for “law.” “Our sages tell us that God regards the study of the Temple’s construction as though we were actually building it.” The rabbi has therefore called upon all Jews to study the Holy Temple during these Three Weeks. The texts to be studied include Holy Scripture—Ezekiel, chapters 40 through 43—and the Talmud, which contains the Mishnah, itself a Jewish book, including the tractate Middot.

Also Halakha, and Maimonides’ code, Hilchot Beit HaBechirah. These are, of course, traditional books. All are available in English translation, with commentaries, illustrations, and diagrams. Lectures and study groups on these subjects will be held throughout the world during these weeks. It is striking—let me make a brief digression—that here in the newspaper text they do something intended as a sign of reverence. But it is like the story of the donkey that fell into the well: once they had pulled the donkey out, the people of Chios cried, “Its tail is dripping and will pollute the well water!” Now listen. Tradition says that the name of God was neither written nor pronounced, out of reverence. God’s name consisted of four letters. Hebrew does have vowels, but it does not write them. Thus the four-letter name of God was preserved in its consonants, but because we do not know how the whole name was pronounced, it was not spoken. Instead of Yahweh—that was the name, Yahweh—they said Adonai and used other names, because they did not wish to utter that sacred name of God.

This is what the Jews say, because, they tell us, the name of God is concealed. So we say approximately that the name must have been pronounced Yahweh or Jehovah. Yahweh seems the better, more careful, and closer pronunciation, rather than Jehovah. It consisted of four letters. What do the Jews do now? This struck me. The name of God appears twice, naturally in English; and in order to imitate the Hebrew four-letter name of God, which had no written vowels, they take the English word “God.”

In the possessive, we add an apostrophe and an s: “God’s,” meaning “of God.” Twice they remove the o—the omicron, to put it in Greek terms—and replace it with a dash. So they write G, then a dash, and then d. They remove the vowel in imitation of the omission of vowels from the four-letter name Yahweh, the Lord. Yahweh means “Lord.” That is how the Septuagint translates it: “Lord.” God says to Moses, “And My name is Lord.” That is all. So you see this small detail, intended to demonstrate adherence to the Mosaic Law. And yet some among them have ravaged humanity in the most criminal manner...

These people—you see their hypocrisy. We continue. Second, this rabbi recommends what should be done during these weeks: “Give more alms.” As the Prophet Isaiah says, “Those who return to Zion will be redeemed through almsgiving.” Third—and this is a little cunning, though I will not comment on it—third: arrange meetings; in other words, gather together. The Talmud points to ill feeling toward one another as the cause of the Temple’s destruction nineteen hundred years ago.

Because we quarreled, because we fought, because we Jews divided into factions, this became the occasion for us to lose our Temple. We must therefore become brothers again so that we can rebuild our Temple. That is what the Talmud says. The rabbi proposes correcting this by holding special gatherings. Correcting what? The lack of love and brotherhood among them. During these weeks, these gatherings are to encourage the growth of friendship, unity, and unconditional brotherly love. I will tell you a reference included in the text. The rabbi emphasized...

...the importance of passing this message on to children as well, and of giving them the opportunity to take part in the study of the Torah—the Law—in almsgiving, and in gatherings, especially those that are accessible to them in person, in groups and at summer camps. And it concludes, now in capital letters in the text: “Thus, everything depends on you”—that is, on the Jews, since the text is addressed to Jews. “The scales of the world stand evenly balanced. A little study of the Torah”—and from the context, it is indeed the Torah, the Law...

...as we have said—“a little almsgiving or brotherly love may tip the balance of history. That deed may be uniquely yours and personal to you. What we do now depends on you.” From all this, my dear friends, I would now like to make two or three observations on the text. First, we see a longing for former glory. Second, the Three Weeks of mourning are intended to preserve the historical memory—it says this plainly—of the past, culminating in the destruction of the Temple. It says so right there. Third...

They mourn the departure of the revealed presence of God. This shows that, like the members of the council who condemned Saint Stephen, they persist in the former belief that God dwells only in the Temple at Jerusalem. Fourth, there is an appeal for action to repair the damage of the past. They say, “We must find positive ways to express our faith in the coming of the Messiah and the rebuilding of the Temple.” Rebuilding—pay attention, rebuilding—of the Temple. “Rebuilding,” not “building”: the rebuilding of the Temple.

Fifth, they await the Messiah, having rejected Christ. And sixth, the rebuilding of the Temple. Does none of this say anything to you? It does say something; it certainly does. You do not want us to call these things proofs? I agree. But all this should certainly make us watchful. The Lord Himself told us to discern the times, and He rebuked His contemporaries because they did not discern the times concerning Christ’s first coming.

And that is why disaster overtook them. He told them plainly—very plainly: “Hypocrites, you know how to discern the face of the sky.” You know the saying. We look at the crescent moon and see it standing upright, and we say, “Is it the captain who sleeps, or the shepherd?” We will have fair weather. That is what it means to “discern the face of the sky”: by the clouds, the thermometer, and the barometer. But why do you not study the face of history? Why do you not discern the times—why do you not study history? That is what the Lord said, and He called them hypocrites. The Fathers say the same. Saint Ignatius of Antioch says it clearly.

As he was traveling to Rome to suffer martyrdom, he wrote a letter to Saint Polycarp, saying, “Study the times diligently.” Notice that word “diligently”: study the times thoroughly and in depth. “And await Him who is expected”—wait for the One whom we await, the Messiah, at His Second Coming. If you wish, this is the meaning of the watchfulness repeatedly emphasized by the Lord throughout the New Testament. “Keep watch, keep watch.” How many times did the Lord say it! And if this watchfulness—this eschatological watchfulness of Christians—had been maintained throughout the centuries, the Church of Christ would never have suffered...

spiritual decline. But because this eschatological vision is lacking, we have fallen asleep.

And the final blow—the coup de grâce aimed at truly destroying the Church—comes when we try to turn her into a culture or a social system. Then we say that we must build a society because the Kingdom of God is here on earth, so that we may eat well and drink well. How many times have I said this! The moment we turn Christianity—the Church—into a culture and a social system, we lose our eschatological horizon. We lose it. And when someone comes and cries out to us—when certain voices, voices in the wilderness, “the voice of one crying in the wilderness,” proclaim that the times are near, that the end of history is near, that Christianity cannot become an established system and the Church cannot stagnate within the confines of culture—then those people are called fanatics. They are dismissed as troublesome and therefore useless. And who listens to them?

They are supposedly coming to frighten the world, to frighten the people. Long ago, the Anglican Church proclaimed the death of Satan. In sermons and writings, it is said that we must not frighten the world—the people who bear the name of Christ—by telling them that Satan exists. And now we are already holding the funeral of this eschatological vision as well. What remains? When at last we cry out, an uninformed people becomes afraid—or rather, suffers from phobias. They do not have the fear of God; they have phobias, because the matter has not been set before them properly. And sadly, an uninformed people is left

with nothing but phobias. And what do we do? We wonder how we will live when the Antichrist comes and there is no currency because it has been abolished. And since we will supposedly have to go shopping with 666 on our hand, should we not stock our homes with food? My dear friends, these are foolish things. They are foolish, panicked solutions that reveal nothing but the depth of our ignorance and the depth of our fears. What, then, remains for us? To be spiritual people who keep watch. Nothing else. Spiritual people who keep watch. And now I shall answer the example I gave.

You speak of the Book of Revelation! It says that God nourishes the Church. Who is the woman seen in that vision? God nourishes her for three and a half years, for as long as the Antichrist’s reign lasts. In other words, the faithful will have something to eat. Why do we not look at the earlier historical example? God nourished His people in the wilderness with manna—not for three and a half years, but for forty years. Is God unable to send down manna once again? Is God unable to do so when He promises that this woman, the Church, will be nourished by God in the wilderness? We think so only because, as I have told you, we are ignorant.

Those who are ignorant do not possess the right and fruitful fear of God. Instead, they are ruled by phobias and seek panicked and foolish solutions. But, my dear friends, our time is over, and we see that all these things are realities. They are so real that, just as there were prophecies concerning Christ’s first coming into the world and He came, so there are prophecies concerning His Second Coming, and He will come again. In the same way, there are prophecies concerning the one who is to come—the culmination and fruit of a world that has fallen into apostasy—who will come to hinder the work of Christ. All these things, therefore, are realities, and we must regard them with the utmost, utmost seriousness.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στη δεκάτη πέμπτη παράγραφο της δεκάτης πέμπτης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλλου. Είχαμε, βέβαια, λίγο μελετήσει και διαβάσει, με κάποιους υπαινιγμούς ερμηνευτικούς, αυτήν την παράγραφο την περασμένη Δευτέρα. Αλλά, επειδή έχει ένα πολύ ενδιαφέρον, θα επαναλάβω το κείμενο και θα δούμε ό,τι έχει να μας πει. «Καὶ πάλιν φησίν· ὁ ἀντικείμενος καὶ ὑπεραιρόμενος ἐπὶ πάντα λεγόμενον Θεὸν ἢ σέβασμα». Ἐπὶ πάντα δὲ Θεόν, δηλοῖται τὰ εἴδωλα μισεῖν ὁ Ἀντίχριστος.

Αυτόν εις το Ναό του Θεού καθίστερ, ποιον άρα Ναόν, τον καταλελειμένον των Ιουδαίων θυσίμ, μη γέννητο γαρ τούτω εννοαισμένε, δι' αιτί τούτο λέγομεν ή να μην νομιζώμε θα χαρίζεσθε εαυτοίς Ήγαρ ως Χριστός προς Ιουδαίους έρχεται και από Ιουδαίων προσκυνήσε βούλευε Είναι αυτούς μιζόνος απατήσει περί σπούδας των θηγήτες των ναών υποψίαν δίνουν ότι αυτός εσείς, ο εκγένους Νταβίδ, ότον υποστολωμόνιος ναών κατασκευαστένα μέλλον οικοδομήν.

Το καθ’ εξής. «Και πάλι λέγει». Ποιος λέγει; Ο Απόστολος Παύλος, που αναφέρεται εις τον Αντίχριστον στη Δευτέρα προς Θεσσαλονικείς επιστολή του. «Ὁ ἀντικείμενος», αυτός ο οποίος αντίκειται εις τον Χριστό, «καὶ ὑπεραιρόμενος ἐπὶ πάντα», αυτός που στέκεται πάνω από καθετί που ονομάζεται θρησκεία, «Θεὸν ἢ σέβασμα». Σέβασμα θα πει θρησκεία, οτιδήποτε δηλαδή θεωρείται ότι είναι άξιο σεβασμού, «ἐπὶ πάντα δὲ Θεόν». Δηλούται ότι πρόκειται, λοιπόν, να μισήσει ο Αντίχριστος τα είδωλα.

Δείχνουν ως αυτόν τον Αντίχριστο να φτάσει να καθίσει εις τον Ναό του Θεού. Ποιον άραγε ναόν; Εννοεί τον ναόν των Ιουδαίων, που κατελείφθη. Ποιος εννοεί; Ποιο είναι το υποκείμενο; Ο Παύλος, όταν λέει ότι σε αυτόν τον Ναό του Θεού θα καθίσει. Ποιον, λοιπόν, εννοεί ο Παύλος; «Μὴ γένοιτο γὰρ τοῦτον τὸν ἐν ᾧ ἐσμέν», λέγει ο Άγιος Κύριλλος. Ποιον ναό; Σε ποιον ήσαν; Στον ναό του Κωνσταντίνου, ο οποίος ήδη είχε κτιστεί, και με καμιά εικοσαριά χρόνια που είχε εγκαινιαστεί, κάπου λιγότερο, ο Ναός της Αναστάσεως.

Στους 350 μετά Χριστόν, όταν λέγονται αυτές οι κατηχήσεις. Γιατί το λέμε; Για να μη θεωρηθούμε ότι χαριζόμαστε στους εαυτούς μας. Διότι, εάν ο Αντίχριστος έρχεται στους Ιουδαίους ως Χριστός και επιθυμεί να προσκυνηθεί από αυτούς, για να τους εξαπατήσει πιο πολύ, θα φροντίσει να κάνει τον Ναό του Σολομώντος πολύ σπουδαίο, για να ενισχύσει την υπόνοια ότι αυτός είναι από τη γενεά του Δαβίδ, όπως περιμένουν. Δηλαδή, γι’ αυτό και όσα λέγαμε: εξ Εβραίων.

Αντίχριστος και προς Εβραίους. Ο Αντίχριστος εξ Εβραίων και προς Εβραίους. Και θα οικοδομήσει, θα επανοικοδομήσει τον ναό που κατασκευάστηκε από τον Σολομώντα. Με σαφήνεια σας έκανα μετάφραση, αγαπητοί μου, για να δούμε τώρα κάτι εδώ. Εδώ, αν θέλετε, μάλιστα, για να ολοκληρώσουμε, να πάρω και λίγο κάτι πιο κάτω, διότι έχει σύνδεσμο. «Ἔρχεται δὲ ὁ Ἀντίχριστος τότε, ὅταν ἐν τῷ ναῷ τῶν Ἰουδαίων λίθος ἐπὶ λίθον μὴ μένῃ, κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀπόφασιν».

«Γὰρ ἀπόφασιν» θα πει λόγο, αποφαίνομαι.

γαρ ίδια την παλαιότητα πτώτη ή προφάσιοι οικοδονείς κατάληξη ή έκτινων ευθέρωνα παρακολουθήσατε, καθέλει πάντα στους διμήτρους, ου λέγω του περιβόλου του έξοφεν, αλλά του ναού του έμβαθεν, έμφατα χερουδήν ήδηναν, τότε έρχεται εκείνος, εν πάθη θυμής και τέρας εξέρτους, κατετερώμενος ειδώλων απάντων, κλπ. Θα σας το μεταφράσω. Έρχεται δε ο Αντίχριστος, τότε, πότε, όταν στο χώρο του Ναού των Ιουδαίων δεν μείνει λύτως επιλύθων.

Κατά τον λόγο του Κυρίου. Διότι ο Αντίχριστος θα γκρεμίσει όλους τους λίθους. Και εννοώ όχι τους λίθους του εξωτερικού περιβόλου, αλλά του ναού, εκεί που ήσαν τα Χερουβίμ. Και αυτό θα γίνει ή με την πτώση του ναού από την παλαιότητα ή με την πρόφαση ότι θα χτιστεί νέος ναός ή για κάποιον άλλο λόγο. Όταν αυτό συμβεί, τότε θα εμφανιστεί ο Αντίχριστος «ἐν πάσῃ δυνάμει καὶ σημείοις καὶ τέρασι ψεύδους», κτλ. Αγαπητοί μου.

Διάβασα και τη μετάφραση. Αν τη θέλετε, την έκανα μεταποίηση ελευθέρα, δεν την είπα ακριβώς τη μετάφραση, δεν την είπα προς κείμενο. Για να δούμε εδώ, αγαπητοί, τι ακριβώς συμβαίνει. Ότι τον καταλελειμμένον ναόν των Ιουδαίων, αυτόν που έχει διαλυθεί, αυτόν θα επανοικοδομήσει. Βεβαίως, δεν θα πάει σε χριστιανικό ναό. Εκείνο που λέγει ο Αρέθας στην ερμηνεία της Αποκαλύψεως, ότι τι νομίζετε, λέει, πού θα είναι; Ήδη ο Αντίχριστος είναι στον ναό της Κωνσταντινουπόλεως. Αυτό είναι θετικό, διότι «πᾶς ὁ ἀρνούμενος τὸν Χριστόν» ή, αν θέλετε, πας αιρετικός.

Αντίχριστος είναι, διότι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης δίνει με σαφήνεια τον ορισμό του Αντιχρίστου. Ποιος, λέει, γίνεται ο Αντίχριστος; Ποιος άλλος από εκείνον που αρνείται ότι ήλθε ο Υιός του Θεού εν σαρκί, δηλαδή ότι ο Υιός του Θεού ενηνθρώπησε; Αυτός, λέει, γίνεται ο Αντίχριστος. Σας το έχω πει μια περασμένη φορά αυτό, δεν θα το αναλύσω περισσότερο. Εάν ένας αιρετικός πατριάρχης υπάρχει, ο οποίος για μια στιγμή λειτουργεί ή δεν καθαιρέθηκε ακόμη ή καθόλου ποτέ, γιατί κάποτε οι καιροί είναι παράξενοι και περίεργοι, αυτός λέγεται ο Αντίχριστος. Για οποιαδήποτε αίρεση είναι ο Αντίχριστος. Με αυτή την έννοια το λέγει αυτό ο Αρέθας.

Ερμηνεύει την Αποκάλυψη. Αλλά προσέξτε: δεν είναι ο κατεξοχήν Αντίχριστος, το πρωτότυπο, το κυρίως πρόσωπο. Το κυρίως πρόσωπο δεν θα καθίσει σε χριστιανικό ναό. Και είναι εύλογο. Μας το λέει πολύ καθαρά εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Είναι εύλογο, διότι εάν εγκαθίστατο μέσα σε έναν χριστιανικό ναό —και ποιος θα ήταν γι’ αυτή την περίπτωση, που θα μπορούσε να προσελκύσει τους Εβραίους περισσότερο;— ο ναός είναι ένας ναός λαμπρός, μεγάλος, είναι κέντρο παγκόσμιο. Από τα πέρατα της Οικουμένης μαζεύονται για να προσκυνήσουν τον Πανάγιο Τάφο. Σας...

Εάν, λοιπόν, ο Αντίχριστος έμπαινε μέσα στον χριστιανικό ναό —δεν χαριζόμαστε, λέγει ο Άγιος Κύριλλος, είναι αυτή η πραγματικότητα— πώς θα μπορούσε αυτός να πείσει τους Εβραίους ότι ήταν ποιος; Θα του λέγανε: «Εσύ μέσα σε χριστιανικό ναό μένεις». Τι θα ήταν; Θα ήταν μια συνέχεια, τρόπον τινά, του Χριστού. Όχι. Είναι λογικό, καταλαβαίνετε. Θα πάει να κτίσει τον Ναό του Σολομώντος. Αυτή είναι η αιωνία προσδοκία και νοσταλγία των Εβραίων για τον ναό τους. Για να το καταλάβετε, θα σας πάρω ένα παράλληλο πράγμα μέσα μας, τουλάχιστον.

Στη γενεά μας, τώρα ξέρω εγώ παρακάτω, υπάρχει, από ό,τι ακούσαμε από το σχολείο μας, όπως γαλουχηθήκαμε, όταν σε εθνικές γιορτές κάναμε τη σημαία και τις σημαιούλες και πηγαίναμε και τραγουδούσαμε τα εθνικά θούρια και εμβατήρια, κτλ., στον στρατό, μέσα μας υπάρχει μια νοσταλγία να πάρουμε την Πόλη και την Αγιά Σοφιά. Και, όπως οι λαογράφοι σημειώνουν πολύ εύστοχα, ο Έλληνας παντού, στη βρύση του χωριού, στο δάπεδο του ναού, παντού θα βάλει τον δικέφαλο αετό. Δεν είναι χριστιανικό σύμβολο ο δικέφαλος αετός, είναι εθνικό σύμβολο. Και μέσα μας κάποτε λέμε: «Θα ’ταν άραγε στις μέρες μου...»

«...να πάω μέχρι την Αγία Σοφία και να λειτουργηθώ εκεί», για να δείτε τι θα πει εθνική νοσταλγία. Είπα αυτό για να καταλάβετε τι θα πει: οι Εβραίοι νοσταλγούν την επανοικοδόμηση του ναού τους. Και βέβαια, ας μου επιτραπεί να το πω, πολλαπλασίως περισσότερο οι Εβραίοι για τον ναό τους. Πολλαπλασίως, διότι επιτέλους εμείς είχαμε πολλούς ναούς. Έστω ότι η Κωνσταντινούπολις υπήρξε για μια στιγμή, γεωγραφικά, ένα σημείο σπουδαίο για μας, κλπ., κλπ. Ο Εβραίος έχει έναν μοναδικό ναό, τον Ναό του Σολομώντος. Δεν υπάρχει άλλος ναός και αυτός έχει μια μακρά ιστορία.

Ετών προ Χριστού, και είναι δεμένο το έθνος του με τη θρησκεία του. Πολλαπλώς, λοιπόν, νοσταλγεί ο Εβραίος την επανοικοδόμηση του ναού, αν το θέλετε. Οι Εβραίοι δεν δέχτηκαν τον Χριστό ως Μεσσία, σαφώς, διότι δεν ικανοποίησε τις εθνικές των προσδοκίες. Αυτό ήταν. Όταν, λοιπόν, έλθει —γιατί ακόμη μένουν με τις εθνικές των προσδοκίες— όταν, λοιπόν, έλθει κάποιος ο οποίος θα ικανοποιήσει τις εθνικές των προσδοκίες, με κέντρον, σύμβολο πια, παγκόσμιον σύμβολο πια, τον Ναό του Σολομώντος...

Αντιλαμβάνεστε, αυτόν και θα δεχθούν. Έχουν περάσει 1.900 χρόνια από τότε που ο ναός γκρεμίστηκε. Από τον ναό δεν υπάρχει τίποτε, αγαπητοί, δεν υπάρχει τίποτα, ούτε μια πέτρα. Τίποτα δεν υπάρχει. Ό,τι σώζεται είναι —μήπως και από φωτογραφίες, δεν είναι ανάγκη να πάτε στον λεγόμενο τόπο— ό,τι σώζεται είναι μόνο ένα κομμάτι από το δυτικό τείχος. Τίποτα. Αυτό είναι όλο. Αλλά από τον ναό τίποτα. Και τι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος; Λέγει ότι δεν θα γκρεμίσει τον περίβολο, αλλά θα γκρεμίσει ό,τι υπάρχει από τον ναό τον παλιό. Γιατί;

Πρέπει να τα χαλάσει. Πώς θέλετε αυτό να γίνει; Σημειώστε ότι το 350 μετά Χριστόν, που ομιλεί και γράφει ο Άγιος Κύριλλος, ο ναός δεν υπήρχε. Αλλά δεν υπήρχε όμως και το τέμενος του Ομάρ, διότι τότε απλώς υπήρχαν ερείπια. Τίποτα άλλο δεν υπήρχε, μόνον ερείπια του ναού του παλαιού υπήρχαν. Όμως ο Άγιος Κύριλλος σημειώνει ότι, άμα θα δεις να οικοδομείται ο ναός, τότε θα έρθει ο Αντίχριστος. Είναι ή θα είναι παρών. Αλλά ο ναός αυτός —τη μεγάλη σας απορία— γιατί δεν χτίστηκε μέχρι σήμερα;

Μια πρόχειρη απάντηση σ’ αυτό είναι ότι στη θέση του κτίστηκε το τέμενος του Ομάρ. Τέμενος, δηλαδή ένας χώρος, ένας ναός μουσουλμανικός. Ο Ομάρ, αραβικά λέγεται Ομάρ, τουρκικά λέγεται Ομέρ. Αυτός ήταν συνεργάτης του Μωάμεθ, συνεπώς είναι του 7ου αιώνος. Δεν εδέχετο καθόλου τον Μωάμεθ και τις αρχές του, ήταν σαφώς αντιτιθέμενος. Κατόπιν όμως απεδέχθη τον Μωάμεθ και έγινε κατόπιν ένθερμος υποστηρικτής του. Στο τέλος δολοφονήθηκε αυτός ο Ομάρ. Έκτισε έναν ναό, δηλαδή ένα τέμενος, και πήρε το όνομά του: το τέμενος του Ομάρ. Αυτό είναι όλο.

Είναι ένας πολύ αξιόλογος ναός, δηλαδή σαν κτίσμα είναι πολύ αξιόλογο, είναι με πολλή τέχνη και είναι ακριβώς επάνω εις τον χώρο που ήταν ο Ναός του Σολομώντος. Θα έλεγε κανείς: το αιώνιο βδέλυγμα. Διότι πριν γίνει η καταστροφή του ναού το 70 μ.Χ. ήταν ήδη, είχε στηθεί το βδέλυγμα, το ρηθέν υπό Δανιήλ του προφήτου, που το αναφέρει ο Κύριος: «Ὅταν ἴδητε τὸ βδέλυγμα». Βδέλυγμα δεν είναι τίποτα άλλο παρά ήταν το άγαλμα του Διός ή το άγαλμα του αυτοκράτορος που είχαν, ή της Αφροδίτης. Μάλιστα, έφτασαν να θέλουν να φτιάξουν έναν ναό της Αφροδίτης επάνω στον Γολγοθά, για να ξεχαστεί και το όνομα του Χριστού.

Ναό της Αφροδίτης, της θεάς της ανηθικότητας. Αλλά, βλέπετε, ο Χριστός είναι αληθινός Θεός και δεν αφήνει τέτοια πράγματα να γίνουν. Ενώ επεβλήθη το βδέλυγμα και μέχρι σήμερα είναι, διότι ουσιαστικά ο μουσουλμανισμός —διά τους Εβραίους, πολλοί θα συμφωνούν— είναι βδέλυγμα. Δεν είναι, βεβαίως, πια το άγαλμα του αυτοκράτορος ούτε του Διός το άγαλμα, αλλά είναι όμως το τέμενος των μουσουλμάνων. Θα μείνει αυτό εκεί; Θα το χαλάσει ο Αντίχριστος αυτό το τέμενος, θα το γκρεμίσει. Εξάλλου σήμερα, λέμε, είναι πάρα πολύ δυνατόν αυτό να γίνει. Το άκουσα, σας το είπα και την τελευταία φορά, ότι στην ερώτηση «Τι θα γίνει το τέμενος του Ομάρ;», λέει: «Σε μία νύχτα αυτό έφυγε».

Για τους Εβραίους σήμερα δεν είναι δύσκολο πράγμα αυτό. Ύστερα κατέχουν το έδαφος, δηλαδή είναι δικό τους, είναι το κράτος του Ισραήλ. Γι’ αυτούς δεν είναι δύσκολο πράγμα. Θα φωνάξουν οι άλλοι, «πολιτιστικό μνημείο»· δεν έχει πάρα πολλή σημασία γι’ αυτούς, καμία σημασία. Αλλά το ερώτημα: γιατί 1.900 χρόνια δεν κτίστηκε ο ναός; Το τέμενος του Ομάρ έγινε τον 7ο αιώνα. Γιατί τους προηγουμένους αιώνες δεν κτίστηκε ο ναός; Σας κάνει εντύπωση. Υπάρχει μία παράδοση που λέγει το εξής. Δεν θυμούμαι πού είναι. Κάποιος Πατήρ της Εκκλησίας την αναφέρει, την παράδοση αυτή. Δεν θυμούμαι αυτή τη στιγμή, Χρυσόστομος ή τα Ευθυμιακά, αυτό που θα πω.

Το εξής: ο Ιουλιανός ο Παραβάτης θέλησε να ξαναφτιάξει τον ναό, έτσι για να διαψεύσει τον Χριστό. Ο Χριστός είχε προφητεύσει: «Δεν θα μείνει λίθος επί λίθον». Για να διαψεύσει, λοιπόν, τον Χριστό, ο Ιουλιανός είπε, έστειλε εργάτες, κτλ., να χτίσουν τον ναό. Όταν έγινε η επιχείρηση να σκάψουν θεμέλια για να χτίσουν την οικοδομή, όπως επήγαινε, λέει, η αξίνα μέσα, τα θεμέλια έβγαζαν φωτιές και πέτρες, δηλαδή, τους χτυπούσαν, σαν να είναι εκσφενδονιστές, και τους χτυπούσαν τους εργάτες. Και τότε δόθηκε...

Απάντηση: αδύνατον να ανοικοδομηθεί ο ναός. Σας κάνει εντύπωση; Είναι η προφητεία του Χριστού. Γιατί; Γιατί ο Χριστός είναι αληθινός. Πώς 1.900 χρόνια δεν ανοικοδομήθηκε ο ναός; Αλλά πάλι η προφητεία λέγει ότι ο ναός θα ανοικοδομηθεί. Πότε; Όταν θα έρθει η ώρα. Αναμένεται η ώρα και αυτή η ώρα είναι η ώρα του Αντιχρίστου. Τότε θα εκπληρωθεί, αγαπητοί μου, ο ναός. Ακούστε κάτι επάνω σε αυτό.

Θα έχετε ακούσει ότι στην Αμερική ήδη, ή, κατά άλλη εκδοχή, στη Γερμανία —μάλλον έχουμε τη δεύτερη— ότι έχουν σε κιβώτια μέσα έτοιμες τις πέτρες της ανοικοδομήσεως, αν το έχετε ακούσει. Γεννιέται μια εύλογη απορία: γιατί η Παλαιστίνη δεν έχει πέτρες και θα πρέπει να μεταφερθούν με πλοία, ωκεανών ολόκληρων διαστήματα, για να έρθουν εις τα Ιεροσόλυμα να κτιστεί ο ναός; Επιτέλους, τι είδους πέτρες είναι αυτές; Πολύτιμες; Όχι. Πέτρες, προσέξτε, πέτρες, κοίτα, πέτρες, κοίτα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Σιωνισμός...

Ο Σιωνισμός, που λέτε, ο οποίος δεν έχει καμία σχέση, θα έλεγε κανείς, με την Παλαιά Διαθήκη, με την έννοια του ευσεβούς Εβραίου. Έχουν σχέση με την Παλαιά Διαθήκη όση σχέση είχαν και οι Σαδδουκαίοι της εποχής του Χριστού. Διότι οι Σιωνιστές ουσιαστικά είναι Σαδδουκαίοι, αφού βεβαίως έχουν εμπλουτίσει την παρουσία τους με πολλά άλλα πράγματα, για τα οποία δεν είναι τώρα ώρα να τα πει κανείς. Πρώτα-πρώτα ο Σιωνισμός κινεί τον Μασονισμό. Είναι η Καμπάλα, Καμπάλα με δύο β. Αυτή η παράδοση, θα πει, που είναι γεμάτη από γνωστικισμό, από αλεξανδρινό γνωστικισμό, από μαγεία. Πολλά πράγματα είναι όλα αυτά.

Τι σχέση μπορεί να έχουν οι άνθρωποι αυτοί με την Παλαιά Διαθήκη; Δεν έχουν σχέση, αλλά έχουν κάποια σχέση. Θα πρέπει να τηρούν κάποια προσχήματα. Ο Καϊάφας ήταν Σαδδουκαίος, δεν πίστευε στις προφητείες, δεν πίστευε σε ανάσταση νεκρών. Ήσαν άπιστοι άνθρωποι. Εδέχοντο τον Θεό κατά δεϊστικόν τρόπον, δηλαδή δεϊσμός: ο Θεός είναι στον ουρανό και κοιτάζει τη δουλειά του. Τι δουλειά έχει με εμάς; Αυτό θα πει. Έκανε τον κόσμο και τον άνθρωπο. Τι δουλειά έχει με εμάς; Ναι, ναι. Και όμως, τον ακούτε τον Καϊάφα να διαρρηγνύει τα ιμάτιά του, όταν άκουσε ότι ο Ιησούς θα έρθει επί των νεφελών του ουρανού και ότι αυτός...

Διεκδικεί τίτλον Μεσσίου, και διαρρηγνύει τα ιμάτιά του και λέγει, υποκριτικότατα: «Τι χρείαν ἔτι μαρτύρων ἔχομεν;». Τον ακούσατε; Ευλαβής, τάχα, δήθεν, πως ο αρχιερεύς να διαφυλάξει τα δικαιώματα του Θεού επί της γης, ότι τώρα αυτός πρέπει να πεθάνει. Και τι είπανε στον Πιλάτο; «Πρέπει να πεθάνει, γιατί ο νόμος μας λέει ότι πρέπει να πεθάνει». «Ναι, αλλά τι έκανε;» λέει ο Πιλάτος, ο οποίος, επιτέλους, έβλεπε τον νόμο, ήτανε μπροστά στο ρωμαϊκό δίκαιο ο Πιλάτος. «Έκανε τον εαυτό του Θεό». Δεν πίστευαν τίποτα. Ήταν ένα πρόσχημα.

Να καταδικαστεί ο Ιησούς, τίποτε άλλο. Και διότι τον εφθονούσαν τον Ιησούν, διότι ο λαός έτρεχε πίσω από τον Ιησούν και εκείνοι είχαν χάσει τον λαό. Το λέει ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Ιωάννης: «διὰ φθόνον παρέδωκαν αὐτόν». Άρα και οι Σιωνιστές θα δείξουν μερικά πράγματα, ότι είναι τηρηταί κάποιου νόμου. Βέβαια, τόσο μικρά πράγματα, ώστε δίκαια ο Χριστός τούς είπε ότι αποδεκατούτε, λέει, το άνηθον και το κύμινον και τα βαριά του νόμου τα αφήσατε να περάσουν. Ε, λοιπόν, ακούστε τώρα. Αυτοί οι άνθρωποι, για να δείξουν...

Ότι είναι πιστοί τηρηταί του νόμου, διαβάζουν μέσα στην Αγία Γραφή ότι ο Θεός έδωσε εντολή στον Μωυσέα ότι δεν έπρεπε να ακουστεί σφύρα και σμίλη, καλέμι, μέσα στην Ιερουσαλήμ, και ότι έπρεπε οι πέτρες αλλού να λαξευτούν, στα λατομεία, και να μεταφερθούν έτοιμες. Αυτό τώρα είναι ένα σημείο για να εξαπατήσουν ακόμη περισσότερο τον εβραϊκό λαό, ή ο μέλλων ερχόμενος Αντίχριστος, ότι κάνουμε να τηρούμε τον νόμο εις το πιο μικρό του σημείο, εις το ιώτα.

Τι λέγει ο νόμος; Λέει ο Θεός στον Μωυσέα: «Εάν δε θυσιαστήριον εκ λίθων ποιείς μοι, ουκ οικοδομήσεις αυτούς τμητούς· το γαρ εγχειρίδιόν σου επιβέβληκας επ' αυτούς και μεμίανται». Αν βάλεις εγχειρίδιον, βάλεις σφυρί και καλέμι, τότε, λέγει, έχουν μολυνθεί οι πέτρες. Γιατί; Παράξενο. Ο σκοπός ήταν ο εξής: εάν έκαναν γλυπτές πέτρες, επειδή είχαν ροπή προς την ειδωλολατρία, θα έφταναν, αγαπητοί μου, να πέσουν στην ειδωλολατρία. Ή ακόμη κάτι άλλο: φεύγοντας, μετακινούμενοι οι Εβραίοι, εάν έκαναν καλό θυσιαστήριο με γλυπτά, φεύγοντας αυτοί, οι εθνικοί ειδωλολάτρες, στο ίδιο θυσιαστήριο θα έκαναν τις δικές τους θυσίες.

Για να μην γίνει αυτό, ο Θεός λέει: θα βάλεις απλές φυσικές πέτρες, θα είναι απελέκητες κυρίως. Γι' αυτό λέγει, δεν θα βάλεις καλέμι, διότι θα μολύνεις τις πέτρες. Δεν υπάρχει ξένο, θα μολύνεις τις πέτρες. Μα τι έγινε, το καταλάβατε; Ακόμη, λέει ο Θεός διά του Μωυσέως στο Δευτερονόμιο 27,5: «Και οικοδομήσεις εκεί θυσιαστήριον Κυρίω τω Θεώ σου, θυσιαστήριον εκ λίθων· ουκ επιβαλείς επ' αυτό σίδηρον». Εκεί, λέει, θα κάνεις ένα θυσιαστήριο με πέτρες, που ουκ επιβαλείς επ' αυτό σίδηρον. Δεν θα βάλεις απάνω στις πέτρες σίδερο, δηλαδή εργαλεία. Και βρίσκουμε τώρα το γεγονός της ανοικοδομήσεως του Ναού του Σολομώντος. Πηγαίνουμε!

της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Αγία Ανάσταση, Ανάσταση, Ανάσταση, Βασιλεία Γραφή, Ουρανών, Παρουσία, των Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Αγία Γραφή, Ανάσταση, Ανάσταση, Α και πέλεκης και πανσκεύος σιδηρούν, ούτε κούστη εν το οίκο εν το οικοδομήστε αυτόν. Σφυρίς, σκεπάρνη, πελέκης, καλένη, κάθε σιδερένιο λέει εργαλείο δεν ακούστηκε όταν αν οικοδομήθηκε ο ναός.

Γι' αυτό το λόγο τις έχουν έτοιμες τις πέτρες στην Αμερική. Τώρα, γιατί κάποιος μπορεί να πει: «Μα παραμύθια είναι αυτά, πέτρες από την Αμερική;» Να το, το καταλάβατε; Αυτός είναι ο λόγος. Έτσι βλέπουμε, αγαπητοί μου, τον Αντίχριστον και τους προδρόμους του Αντιχρίστου, τους Σιωνιστάς. Οι Σιωνισταί είναι οι πρόδρομοι του Αντιχρίστου. Ας μου επιτραπεί να πω, ίσως, ίσως δεν είναι ο εβραϊκός λαός. Επιτρέψτε μου να το πω, δεν είναι ο εβραϊκός λαός, αλλά είναι οι Σιωνισταί. Και το τι είναι Σιωνισμός μπορείτε να το μάθετε από παντού.

Λοιπόν, είναι εκείνοι που προετοιμάζουν τον δρόμον του Αντιχρίστου. Ο Αντίχριστος, έτσι, ή οι πρόδρομοί του, μιμούνται εξωτερικά στοιχεία κατασκευής του ναού, για να φανεί ότι ακολουθούν τις Μωσαϊκές εντολές, για να μπορέσουν με τον τρόπο αυτόν να εξαπατήσουν περισσότερο τον εβραϊκό λαό. Είναι τραγικό πράγμα και, στο τέλος, αυτός ο λαός είναι ένας τραγικός λαός. Ξεκινάει με όνειρο για να φτάσει στο μηδέν και, απάντηση, στο χάος. Και αυτό είναι, όπως λέγαμε την ώρα των αποριών, είναι ένας αγώνας χωρίς σκοπόν. Στο τέλος δεν θα υπάρχει κανένα αποτέλεσμα.

Θα πέσουν ίσως και να... Αλλά βλέπει κανείς να υπάρχει στην εποχή μας κάτι που σε παλιότερα χρόνια βεβαίως δεν υπήρχε: μία κίνηση, ένα κίνημα γύρω από το θέμα της επανοικοδομήσεως του Ναού. Το βλέπετε όλο αυτό. Και όπως σας έδειξα την περασμένη φορά, όσοι δεν είχατε έλθει να το ξαναδείτε, έχω ένα φύλλο εδώ, The New York Times, δηλαδή η εφημερίδα «Χρονικά της Νέας Υόρκης», 15 Ιουλίου, τρέχοντος έτους, το '87. Και έχει ένα ολοσέλιδο κείμενο, έχει μια φωτογραφία.

Τμήματος του δυτικού τείχους της Ιερουσαλήμ, του τείχους του Ναού, του περιβόλου, που είναι πιο ψηλότερα ο Ναός. Έχει αυτό και εκεί μαζεύονται οι Εβραίοι, πάνε εκεί, προσκυνούν, τρόπον τινά κλαίνε, κλαίνε και προσεύχονται. Κλαίνε και προσεύχονται εκεί στο τείχος, μόνο και μόνο γιατί αυτή είναι αυτή η νοσταλγία, η εθνικοθρησκευτική. Και έχει κάποιο κείμενο, το οποίο είχε την καλοσύνη ο κύριος Συγλέτης, δεν τον βλέπω, να μας το μεταφράσει και το οποίο θα διαβάσω. Είναι αυτό, θα το δείτε. Καταρχάς, πρώτο τίτλο όπως έχει. Ο τίτλος είναι: «Μετά 1900 χρόνια είναι καιρός για μια αλλαγή». Το βλέπετε; Αυτό εδώ.

Να σας μεταφράσω τώρα, αγαπητοί, τι λέγει αυτό.

Έγινε πιστή μετάφραση. Είναι πολύ καλή η φωτογραφία. «Ο εναπομένων», όπως γράφει από κάτω, «δυτικός τοίχος του Αγίου Ναού της Ιερουσαλήμ». Μπορεί να νομίζετε, γράφει το κείμενο, ότι είστε επιτυχημένος και ευτυχής. Αλλά ας δούμε τα πράγματα κατά πρόσωπο. Αυτός ο κόσμος είναι εις πολύ κακή κατάσταση. Ασθένειες, πείνα, διαφθορά, έγκλημα και τρόμος έχουν γίνει μέρος της πραγματικότητος. Πέρα από τον έλεγχό μας; Όχι, κατά την Ιουδαϊκή πίστη. Ο Μαϊμονίδης μάς λέγει... Να εξηγώ και μερικά πράγματα διαβάζοντας.

Ο Μαϊμονίδης, αγαπητοί μου, είναι ένας Εβραίος, ο οποίος μάλιστα λέγεται Μωυσής Μαϊμονίδης. Είναι Εβραίος ραβίνος και φιλόσοφος του 12ου αιώνος, ο οποίος επίστευε το εξής. Γι' αυτόν Μεσσιανισμός, θα το βρείτε στην εγκυκλοπαίδεια αν το θέλετε, από όπου κι εγώ το πήρα, Μεσσιανισμός σημαίνει ανθρωπίνη αδέλφωση. Λέει πολλά αυτό! Λέει πολλά αυτό! Αυτό γράφτηκε τον δωδέκατον αιώνα. Τα έργα του δε έχουν ορθολογιστικό χαρακτήρα, αυτού του ραβίνου.

Λέει πολλά, διότι θυμίζει οικουμενισμόν, διότι ο οικουμενισμός επικαλείται αδέλφωση των ανθρώπων και των λαών διά της αγάπης. Λέει πολλά. Λοιπόν, χρησιμοποιούν τον Μαϊμονίδη, επί το ελληνικότερον αυτή η ονομασία του τώρα. Ο Μαϊμονίδης μάς λέγει: ακόμη και μια καλή σκέψη, λέξη ή πράξη μπορεί να επηρεάσει όλο τον κόσμο για πάντα. Και βέβαια δεν μπορώ να πω ότι ο Οικουμενισμός χαλκεύεται από την αυθεντία του Μαϊμονίδη, αλλά διότι έχει αυτός το λόγο του. Αυτός, λοιπόν, ο λόγος του πράγματι επηρεάζει τον κόσμο όλον, για να χαλκευτεί ο Οικουμενισμός, ο οποίος, αν το θέλετε...

Χαλκεύεται σε άντρα δυσώδη, για να μην τα ονοματίσω. Πιστεύουμε ότι αυτός ο κόσμος μπορεί να είναι ηθικός και καλός. Είναι στις δυνατότητές μας να αντιστρέψουμε τα πράγματα και να κάνουμε τον κόσμο ένα κατάλληλο μέρος για την παρουσία του Θεού. Αυτό είναι στα χέρια κάποιου ατόμου και αυτό σημαίνει εσένα, εσένα τον Εβραίο. Τώρα ακριβώς αρχίζει η περίοδος των τριών εβδομάδων, φέτος από 14 Ιουλίου ως 4 Αυγούστου. Ξέρετε, οι Εβραίοι έχουν τέτοιες περιόδους νηστείας και πένθους. Το αναφέρει και η Παλαιά Διαθήκη αυτό.

Πενθούσατε, λέγει, στην Βαβυλώνα. Θυμηθείτε τον 137ο ψαλμό. «Κρεμάσαμε», λέει, «τα όργανά μας εκεί και πενθήσαμε και κλάψαμε. Πώς να σου τραγουδήσω, να σε τραγουδήσω, Ιερουσαλήμ, αφού δεν είμαι κοντά σου;» Και λοιπά και λοιπά. Πενθούσαν, είχαν ημέρες πένθους εθνικού για μνήμες ιστορικές. Ο Θεός λέγει: «Δεν τα θέλω αυτά». Εχθές που λέγαμε για την περίπτωση των θυσιών, τη στιγμή που τα ανακατεύετε με άλλα πράγματα, δεν τα θέλω αυτά. Συνεχίζω. Τώρα ακριβώς αρχίζει η περίοδος των τριών εβδομάδων. Η τρίτη εβδομάδα είναι χρόνος οδύνης για ολέθρια γεγονότα στην Ιουδαϊκή ιστορία.

Αποκορύφωμα, την καταστροφή του Δευτέρου Ναού στην Ιερουσαλήμ πριν 1900 χρόνια. Κατ' ακρίβειαν είναι ο τρίτος ναός, διότι ο πρώτος είναι του Σολομώντος, ο δεύτερος είναι του Ζοροβάβελ και ο τρίτος είναι του Ηρώδου. Κατ' ακρίβειαν. Δεν πειράζει όμως, διότι πολλές φορές δεν λαμβάνει υπ' όψιν του Ζοροβάβελ, επειδή εκτίσθη τότε ο ναός κάπως πρόχειρα. Θρηνούμε όχι μόνο την απώλεια μνημείων, αλλά, το σπουδαιότερο, την αναχώρηση της αποκεκαλυμμένης παρουσίας του Θεού από ανάμεσά μας, την οποία αντιπροσώπευε ο Ναός. Αγαπητοί μου, μου έκανε κατάπληξη το σημείο αυτό. 1900 χρόνια και είναι ακόμη κολλημένοι...

Το συνέδριον που είχε μπροστά του τον Στέφανο, που απολογείτο. Ο Θεός, λέγει — το έλεγε λίγο πιο κάτω, ακόμη δεν φτάσαμε εκεί — ο Θεός δεν κατοικεί εν χειροποιήτοις ναοίς. Αν είχατε τον Θεό, δεν θα σας πείραζε αν δεν έχετε τον ναό. Γιατί ο Θεός δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς. Λοιπόν, μένετε κολλημένοι σε αυτό και μου λέτε εμένα ότι, επειδή λέγω ότι δεν κατοικεί ο Θεός σε χειροποιήτους ναούς, βλασφημώ κατά του ναού, γιατί αυτό ήταν μία από τις τρεις κατηγορίες εναντίον του Αγίου Στεφάνου. Το βλέπετε το ίδιο σημείο. Το ίδιο σημείο. Είναι περίεργο πράγμα αυτό. Αυτό. Και συνεχίζουμε, αλλά...

Λουμπαβίτσερ Ρεμπ. Αυτό το Λουμπαβίτσερ φαίνεται ότι είναι κάποιο ίδρυμα, επωνόματοι κάποιοι Λουμπαβίτς, και Λουμπαβίτσερ είναι, όπως λέμε τώρα, κάποιο ίδρυμα πρέπει να είναι. Ραβίνος Μεναχέμ Σνέερσον, έτσι λέγεται τώρα αυτός ο Ραβίνος, ο εν λόγω, τονίζει ότι το να θρηνούμε μόνο δεν είναι αρκετό. Οι τρεις εβδομάδες θα πρέπει να είναι χρόνος δράσεως. Προσέξτε τη φράση. Πρέπει να εύρωμε θετικούς τρόπους να εκφράσουμε την πίστη μας στην έλευση του Μεσσία και την επανοικοδόμηση του Ναού.

Χαρακτηριστική αυτή η φράση. Πρέπει να βρούμε θετικούς τρόπους. Όταν θα έρθει ο Μεσσίας, πρέπει να βρει το Ναό έτοιμο. Περιμένουν τον Μεσσία, ε! Περιμένουν τον Θεό. Αφού απέρριψαν τον Χριστόν, πρέπει να εύρωμε τρόπους να διορθώσουμε την κατάσταση.

Γι' αυτό ο Ραβίνος πρότεινε να εντείνουμε τις προσπάθειές μας σε τρεις τομείς. Πρώτον, μελετήσατε την Τορά. Τορά, εβραϊκά θα πει νόμος. Οι σοφοί μας μάς λέγουν ότι ο Θεός θεωρεί τη μελέτη της κατασκευής του Ναού ως εάν πράγματι τον κατασκευάζουμε. Έτσι ο Ραβίνος έχει κάνει έκκληση εις όλους τους Ιουδαίους να μελετήσουν περί του Αγίου Ναού κατά τη διάρκεια αυτών των τριών εβδομάδων. Τα κείμενα περιλαμβάνουν, που πρέπει να μελετήσουμε, Γραφή, Ιεζεκιήλ, κεφάλαια 40-43, Ταλμούδ, που περιέχει τη Μίσνα — είναι και αυτό ένα βιβλίο εβραϊκό — την πραγματεία Μιντότ.

Χαλάκα, τον κώδικα του Μαϊμονίδου, Χιλκότ Μπέιτ Χαμπεχιρά. Είναι βιβλία παραδοσιακά που είναι βέβαια. Όλα διατίθενται εις αγγλική μετάφραση, μετά σχολίων, εικόνων και διαγραμμάτων. Διαλέξεις και ομάδες μελέτης αυτών των αντικειμένων θα γίνουν εις όλον τον κόσμο κατά τη διάρκεια αυτών των εβδομάδων. Είναι χαρακτηριστικό — να κάνω μια παρέκβαση — στο κείμενο εδώ στην εφημερίδα βάζουν, και αυτό είναι ένα δείγμα ευλαβείας. Αλλά έπεσε κάποτε ο γάιδαρος μέσα στο πηγάδι και, άμα τον έβγαλαν τον γάιδαρο από το πηγάδι, φώναξαν οι Χιώτες: «Στάζει η ουρά του και θα μολύνει το νερό του πηγαδιού». Λοιπόν, ακούστε. Η παράδοση λέγει ότι το όνομα του Θεού δεν εγράφετο και δεν επροφέρετο για λόγους ευλαβείας. Το όνομα του Θεού ήτο τετραγράμματον. Επειδή δε η εβραϊκή γλώσσα έχει μεν φωνήεντα, δεν χρησιμοποιεί όμως τα φωνήεντα, γι' αυτό και το τετραγράμματο αυτό όνομα του Θεού διεσώθη μεν εις τα σύμφωνα του, αλλά επειδή δεν ξέρουμε πώς προφέρεται ολόκληρο, δεν επροφέρετο. Αντί του Γιαχβέ — αυτό ήταν το όνομα, Γιαχβέ — έλεγαν το Αδωνάι και άλλα ονόματα, γιατί δεν ήθελαν να πουν αυτό το ιερό όνομα του Θεού.

Που λένε οι Εβραίοι, γιατί, λέει, κρύβεται το όνομα του Θεού, κοτζάμ. Λοιπόν, οπότε κατά προσέγγιση λέμε ότι πρέπει να προφέρεται το όνομα Γιαχβέ ή Ιεχωβά. Φαίνεται ότι καλύτερο και πιο προσεγμένο είναι και πιο κοντινό είναι το Γιαχβέ και όχι το Ιεχωβά. Ήταν λοιπόν τέσσερα γράμματα. Τώρα τι κάνουν οι Εβραίοι; Μου κάνει εντύπωση. Δύο φορές αναφέρεται το όνομα του Θεού, βεβαίως στην αγγλική γλώσσα, και για να μιμηθούν το τετραγράμματον όνομα του Θεού, το εβραϊκό, που δεν είχε τα φωνήεντα, η λέξη Θεός λέγεται God.

Στη γενική βάζουμε και έναν απόστροφο, το s και... Βάζουμε ένα s, God's, δηλαδή του Θεού. Δύο φορές αφαιρούν το o, το όμικρον να το πω επί το ελληνικότερον, και βάζουν μια παύλα. Οπότε βάζουν το G, βάζουν μια παύλα και μετά βάζουν το d. Αφαίρεσαν το φωνήεν κατ' απομίμησιν της αφαιρέσεως των φωνηέντων του τετραγράμματου ονόματος του Γιαχβέ, του Κυρίου. Γιαχβέ θα πει Κύριος. Οι Εβδομήκοντα έτσι μεταφράζουν: Κύριος. Λέει στον Μωυσή ο Θεός: «Και το όνομά μου Κύριος». Αυτό είναι όλο. Οπότε βλέπετε μία λεπτομέρεια για να δείξουν προσήλωση εις τον Μωσαϊκόν νόμον. Και έχουν ρημάξει την ανθρωπότητα εγκληματικότατα...

Άνθρωποι αυτοί. Βλέπετε υποκρισία αυτή. Συνεχίζουμε. Δεύτερον, ο Ραβίνος αυτός συνιστά και λέγει σε αυτές τις δύο εβδομάδες τι πρέπει να γίνει. «Δώσατε περισσότερη ελεημοσύνη». Όπως ο προφήτης Ησαΐας λέγει, «εκείνοι οι οποίοι επιστρέφουν εις την Σιών θα λυτρωθούν διά της ελεημοσύνης». Τρίτον, και αυτό είναι λιγάκι πονηρό, αλλά ας μην το σχολιάσω. Τρίτον, θέστε συναντήσεις, δηλαδή κάνετε συναντήσεις. Συγκεντρωθείτε. Το Ταλμούδ δείχνει προς την κατεύθυνση των κακών αισθημάτων του ενός προς τον άλλον ως αιτίαν της καταστροφής του ναού πριν 1900 χρόνια.

Επειδή μαλώναμε, επειδή τσακωνόμαστε, επειδή είμαστε φατρίες εμείς οι Εβραίοι, γι' αυτό έγινε αυτή η αφορμή να χάσουμε το ναό μας. Πρέπει λοιπόν να αδελφωθούμε για να μπορέσουμε — αυτό λέει το Ταλμούδ — για να μπορέσουμε να ξαναφτιάξουμε το ναό μας. Ο Ραβίνος προτείνει να διορθώσουμε αυτό με το να κάνουμε ειδικές συναντήσεις. Ποιο να διορθώσουμε; Το να έχουμε αγάπη μεταξύ μας και την αδελφότητα, κατά τη διάρκεια αυτών των εβδομάδων, για να βοηθήσουμε την ανάπτυξη φιλίας, ενότητος και αδελφικής αγάπης χωρίς όρους. Μια παραπομπή που βάζει το κείμενο, σας την λέγω. Ο Ραβίνος έβαλε έμφαση...

Στη σπουδαιότητα της μεταδόσεως αυτού του μηνύματος εις τα παιδιά επίσης και ότι πρέπει να τους δοθεί η ευκαιρία να λάβουν μέρος στην μελέτη της Τορά, του νόμου, στην ελεημοσύνη και στις συγκεντρώσεις, ειδικά εκείνα τα οποία είναι προσιτά εν σώματι, δηλαδή σε ομάδες, εις θερινάς κατασκηνώσεις. Και τελειώνει. Έτσι, με κεφαλαία τώρα στο κείμενο, έτσι όλα εξαρτώνται από εσάς. Δηλαδή από τους Εβραίους, αφού αποτείνεται το κείμενο στους Εβραίους. Ο ζυγός του κόσμου ευρίσκεται εις οριζοντίαν ισορροπίαν. Λίγη μελέτη της Τορά ή της Τορά — με τα συμφραζόμενα είναι η Τορά, ο νόμος...

Το λέμε. Ελεημοσύνη ή αδελφική αγάπη είναι πιθανόν να γύρει την ισορροπία της ιστορίας. Αυτή η πράξη μπορεί να είναι ειδική σας και διαπροσωπική. Και από εσάς εξαρτάται τι θα κάνουμε τώρα. Τώρα, από όλα αυτά έρχομαι, αγαπητοί μου, να κάνω κάποια σχόλια, δύο-τρία πάνω στο κείμενο. Πρώτον, έχουμε μία νοσταλγία της παλαιάς δόξης. Δεύτερον, οι τρεις εβδομάδες πένθους έχουν σκοπό την ιστορική μνήμη — το λέει καθαρά — του παρελθόντος, με αποκορύφωμα την καταστροφή του Ναού. Το λέει μέσα. Τρίτον.

Θρηνούν την αναχώρηση της αποκεκαλυμμένης παρουσίας του Θεού, πράγμα που δείχνει ότι εμμένουν, όπως οι σύνεδροι που κατεδίκασαν τον Στέφανον, σε αυτό το προηγούμενο, ότι ο Θεός κατοικεί μόνο εις τον εν Ιεροσολύμοις Ναόν. Τέταρτον, έκκληση δράσεως προς αποκατάσταση των ζημιών του παρελθόντος. Πρέπει, λέγουν, να εύρωμε θετικούς τρόπους να εκφράσουμε την πίστη μας εις την έλευση του Μεσσία και την ανοικοδόμηση, επανοικοδόμηση — προσέξτε, επανοικοδόμηση — του Ναού. Rebuilding, όχι building, rebuilding, επανοικοδόμηση του Ναού.

Πέμπτον, αναμένουν τον Μεσσία, αφού απέρριψαν τον Χριστόν. Και έκτον, επανοικοδόμησις του Ναού. Όλα αυτά δεν σας λένε τίποτα; Ε, κάτι λένε, κάτι λένε. Θέλετε να μην πούμε ότι είναι αποδείξεις; Συμφωνώ. Όλα αυτά πρέπει να μας κάνουν προσεκτικούς, ασφαλώς. Εξάλλου και ο Κύριος μας είπε να μελετάμε τους καιρούς και επέπληξε τους συγχρόνους του, διότι δεν μελετούσαν τους καιρούς για την πρώτη παρουσία του Χριστού.

Αυτό και την έπαθαν. Τους το είπε καθαρά, καθαρά. «Υποκριταί, το πρόσωπο του ουρανού», το ξέρετε. Το φεγγάρι, λέμε τώρα, έχουμε κληρούδια σελήνη, ξέρετε. Και είναι όρθια. Και λέμε: ο καπετάνιος κοιμάται ή ο τζέλιγκας; Θα έχουμε καλοκαιρία. Αυτό θα πει «βλέπω το πρόσωπο του ουρανού». Στα σύννεφα, το θερμόμετρο, το βαρόμετρο. Το πρόσωπο της ιστορίας γιατί δεν το μελετάτε; Τους καιρούς, λέγει, την ιστορία, γιατί δεν τη μελετάτε; Αυτό είπε ο Κύριος και απεκάλεσε αυτούς υποκριτάς. Αυτό λέγουν και οι Πατέρες. Σαφώς λέγει ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας.

Γράφει ένα γράμμα, όταν πηγαίνει για τη Ρώμη να μαρτυρήσει, στον Άγιο Πολύκαρπο, ότι «τους καιρούς καταμάνθανε». Κοιτάξτε, «καταμάνθανε», να τους μελετάς κατά κράτος και βάθος, τους καιρούς, «και τον αναμενόμενον προσδόκα», και να περιμένεις εκείνον που αναμέναμε, τον Μεσσίαν, ως Δευτέρα Του Παρουσία. Αν το θέλετε, αυτή η εγρήγορση που τονίζεται κατ’ επανάληψη μέσα στην Καινή Διαθήκη από τον Κύριο, αυτή την έννοια έχει. «Εγρηγορείτε, εγρηγορείτε». Πόσες φορές ο Κύριος το είπε! Και αν υπήρχε αυτή η εγρήγορση, η εσχατολογική εγρήγορση των Χριστιανών ανά τους αιώνας, ουδέποτε η Εκκλησία του Χριστού θα είχε γνωρίσει

πνευματική καθίζηση. Αλλά επειδή λείπει αυτή η εσχατολογική ενατένιση, γι’ αυτό και κοιμόμαστε.

Η οριστική δε, ή θα λέγαμε η χαριστική βολή, εκείνου που έπρεπε να καταστρέψει πραγματικά την Εκκλησία, είναι όταν θέλουμε να την κάνουμε πολιτισμό ή κοινωνικό καθεστώς. Οπότε λέμε να κάνουμε μια κοινωνία, διότι η Βασιλεία του Θεού είναι επί της γης. Να φάμε καλά και να πιούμε καλά. Πόσες φορές θα τα έχω πει! Απ’ τη στιγμή που κάνουμε τον Χριστιανισμό, την Εκκλησία, πολιτισμό και κοινωνικό καθεστώς, εχάσαμε αυτόν τον εσχατολογικό μας ορίζοντα. Τον εχάσαμε. Κι όταν έρθει κάποιος και μας φωνάξει, κάποιες φωνές, φωνές εν ερήμω, «φωνή βοώντος εν τη ερήμω», και φωνάξουν αυτές οι φωνές ότι οι καιροί είναι κοντά, το τέλος της ιστορίας είναι κοντά, ο Χριστιανισμός δεν μπορεί να γίνεται καθεστώς, η Εκκλησία δεν μπορεί να τελματώνεται μέσα σε πολιτιστικές διαστάσεις, τότε αυτοί λέγονται φανατικοί, τότε αυτοί είναι άχρηστοι, δύστροποι και συνεπώς άχρηστοι. Και ποιος τους ακούει;

Έρχονται να τρομάζουν δήθεν τον κόσμο, τον λαό. Προ πολλού η Αγγλικανική Εκκλησία εκήρυξε τον θάνατον του σατανά. Από τα κηρύγματα, από τα συγγράμματα λέγεται ότι δεν πρέπει να τρομάζουμε τον κόσμο, το χριστεπώνυμο πλήρωμα, με το να λέμε ότι υπάρχει ο σατανάς. Έτσι τώρα ήδη κάνουμε και την κηδεία αυτών των εσχατολογικών ενατενίσεων. Τι μένει; Όταν κάποτε φωνάξουμε, ένας λαός απληροφόρητος φοβάται ή μάλλον έχει φοβίες, όχι φόβο Θεού, έχει φοβίες, γιατί το πράγμα δεν είναι στον δρόμο του σωστά, και ο λαός ο οποίος είναι απληροφόρητος, δυστυχώς, μένει

το να έχει μόνο φοβίες. Και τι κάνουμε; Σκεφτόμαστε ότι πώς θα ζήσουμε όταν έρθει ο Αντίχριστος και δεν έχουμε νομίσματα, διότι θα καταργηθούν. Και αφού θα πρέπει να πάμε να ψωνίσουμε έχοντας το 666 στο χέρι μας, δεν φορτώνουμε το σπίτι μας με τρόφιμα; Αγαπητοί μου, αυτά είναι κουτά πράγματα. Είναι κουτά πράγματα και είναι σπασμωδικές λύσεις που δείχνουν το βάθος της αγνοίας μας, το βάθος των φοβιών μας και τίποτε άλλο. Τι μένει από όλα αυτά; Να είμαστε πνευματικοί άνθρωποι εν εγρηγόρσει. Τίποτε άλλο. Πνευματικοί άνθρωποι εν εγρηγόρσει. Και για το παράδειγμα που είπα θα απαντήσω.

Βιβλίο της Αποκαλύψεως, λέτε! Τρέφει, λέει, την Εκκλησία. Ποια είναι η γυναίκα, όπως φαίνεται σε εκείνο το όραμα; Ο Θεός την τρέφει τρεισήμισι χρόνια. Όσο κρατάει η βασιλεία του Αντίχριστου. Δηλαδή οι πιστοί θα έχουν κάτι να φάνε. Γιατί δεν βλέπουμε το προηγούμενο ιστορικό παράδειγμα, ότι ο Θεός τρέφει όχι τρεισήμισι χρόνια, σαράντα χρόνια στην έρημο με το μάννα τον λαό Του; Αδυνατεί ο Θεός να ρίξει άλλη μια φορά μάννα; Αδυνατεί ο Θεός, αφού το υπόσχεται ότι η γυναίκα αυτή, η Εκκλησία, τρέφεται εις την έρημο από τον Θεό; Ναι, γιατί σας είπα ότι έχουμε άγνοια.

Εκείνοι που έχουν άγνοια δεν έχουν τον σωστόν, τον γόνιμον φόβον του Θεού, αλλά έχουν τις φοβίες που επικρατούν και πηγαίνουν να βρουν λύσεις σπασμωδικές και ανόητες. Αλλά, αγαπητοί μου, η ώρα τελείωσε και βλέπουμε ότι όλα αυτά είναι μια πραγματικότητα. Τόση πραγματικότητα, ώστε όπως ήρθε ο Χριστός στον κόσμο και υπήρχαν προφητείες για τον ερχομό Του τον πρώτο και ήρθε, έτσι έχουμε προφητείες για τον ερχομό Του τον δεύτερο και θα ξανάρθει. Έτσι έχουμε προφητείες και για εκείνον που θα ’ρθει, συνισταμένη και καρπός ενός αποστατημένου κόσμου, που θα έρθει να εμποδίσει το έργο του Χριστού. Γι’ αυτό όλα αυτά είναι πραγματικότητες και πρέπει να τα βλέπουμε με άκρα, άκρα σοβαρότητα.