Catecheses of St Cyril 110 | 12-10-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are still in Saint Cyril’s Fifteenth Catechetical Lecture, paragraph twelve. I remind you that in this catechesis Saint Cyril speaks about the Last Things, the eschata. These include the coming of the Antichrist, Christ’s Second Coming, and the transformation of the universe. Everything is made new; everything is renewed. This is the Resurrection of the Dead and the Renewal of Creation. These are called eschatological matters.

They concern the eschata—that is, the last things, since eschaton means “last”—or the final events of history. You can therefore see that they are extremely important. Until recently, there was something that might have been regarded as a weakness

in our Church—that is, in the Orthodox Church—and, we might add, among the heterodox as well: believers remained within a field of vision that did not extend beyond their own age. Perhaps even to this day, spirituality has remained confined within those limits.

And it was only natural that spirituality should suffer, because spirituality is not nourished by the present alone. Above all, it is nourished by contemplating the whole course of history, from the creation of the world and of mankind to the end of history and the coming of the Kingdom. In every age, therefore, the believer must look back into the past. That is why the history of creation, the history of mankind, and the Fall are so important. You will have noticed how often I refer to our first parents, because there is so much that we can understand from them. For we cannot understand salvation

or the form that salvation takes unless we know where we began, the nature and full extent of our Fall, and also where we are going in the Last Things. No one can ever bear the present unless he also looks toward the future. If a student wishes to earn the highest marks, he must look forward to an excellent degree; through that degree, to a good profession; and through that profession, to a distinguished career, and so forth.

He looks forward to an honored position, and so on. What nourishes the student’s effort to excel? A future—a bright future. And what nourishes my Christian, so that he may stand firm, neither lose his way nor betray it? What else but a glorious future? He will reach it by passing between the clashing rocks—that is, through the temptations that confront him and reach their culmination in the days of the Antichrist—until at last he beholds the divine-human countenance of Christ, the God-Man. That is why the Lord said, “When you see all these things beginning to happen, then…”

“Lift up your heads toward heaven, for your redemption draws near.” Thus, the Christian bears the burden of the present because he looks toward the glory of the future. Is that not perfectly natural? I gave you the example of the student. If this horizon of the future—this eschatological vision—is absent, is it not perfectly natural that withering, stagnation, paralysis, and decay should follow? This is why, in our time, when the question of the Antichrist began to arise on a worldwide scale,

it disturbed those stagnant waters, and people who had never shown any interest began asking, “What is happening? What is happening?” But there is a danger here. First, we must recognize the value of this contemplation of the Last Things. We cannot live as we should without such an eschatological vision. Yet there is also a danger: if we have not been spiritually nourished, and certain eschatological events merely begin pressing upon us without our lives being changed, then we will either fall into fear

or adopt a distorted spirituality, following a false spiritual path because we feel pressured and hurried by the thought that everything is about to end. It is like the panic that seizes a student who realizes in the final days that the school year is over and he must study for his examinations. He is filled with anxiety, fear, and nervousness. He tries to study, but cannot manage it; he cannot cover the material. This is not the proper condition of a student. The child should have studied throughout the year and learned everything he was taught. Or else, when we see that we cannot cope, we may even fall into contempt, kick everything aside, say, “Oh, who cares?” and become utterly dismissive.

These are not good responses. The appearance of eschatological events is therefore like a semantron or a trumpet sounding to awaken us. But our people must be helped to acquire true spirituality. A young man said to me—he is here, and I can see him—“I am troubled about EKAM and 666.” I told him, “Do not be troubled. What you must do—and I say this to all of you—is become more spiritual. Nothing else.” Let me explain this with an example. Imagine a student saying

—again we return to the student—“How will I obtain my degree?” A university student asks, “How will I obtain my degree?” Let us suppose he asks this at the beginning of his final year. I would answer him, “Do not be anxious at all. I will tell you what you must do. Each day, study that day’s material, and when the time comes, you will find yourself ready to sit your examinations.” That is all, my beloved. We must acquire spirituality. When we do, we will avoid all the dangers I mentioned earlier, which arise from being jolted awake before we are spiritually mature—from an immature awakening—and furthermore,

when the final hour comes, whenever that may be—whether in our lifetime, in the lifetime of our children or grandchildren, or five hundred years from now; no one knows—it may come in five years or in five hundred; no one knows—we shall be ready. The Lord told us only to be ready at all times. Let us state the problem clearly: the problem is not what is coming. The problem is I myself—whether or not I am ready. That is where the problem lies. If, then, I am preparing myself, why should I have fears and phobias? What reason is there? Do you understand? This is the right way. And now, my beloved,

Saint Cyril teaches us these things, and, as we shall see, he does not speak narrowly about the coming of the Antichrist. In our time, we have isolated this subject from spirituality as a whole, and that is why it terrifies people. Saint Cyril, however, broadens the subject and connects it with other things, such as the Resurrection of the Dead and the coming of Christ. You will see that he will soon complete this topic, perhaps after one or two more subjects; I do not know how much remains. In any event, in our book we are only three lines beyond paragraph nineteen. He speaks about Christ’s Second Coming and then about the Resurrection of the Dead, the Renewal of Creation, and the other matters he mentioned at the beginning of the catechesis.

This is the right way to present the subject. That is why we are proceeding slowly. I could have told you about the Antichrist in one or two talks and been done with it. But no. We must discuss the details that will establish us firmly in the spiritual life.

We stopped a few lines into the text—specifically at line thirty-nine on page 190, in paragraph twelve—for those of you following along with the book. There Saint Cyril gives us the Antichrist’s characteristics and says, “At first…”

“At first, the Antichrist will pretend to be gentle, learned, prudent, self-controlled, and philanthropic. Then, deceiving the Jews by signs and wonders wrought through magical delusion, he will lead them astray as though he were the Christ they were awaiting,” and so forth. We analyzed this last time: he will appear to be a man of gentleness and magnanimity, because he will be a ruler over the whole world. Take note: he will be a worldwide ruler. As I told you last time, people are now preparing great alliances. One day these alliances will disappear, because a painful conflict will take place. This is the great and final war. The Apocalypse says this, and you may remember when we were interpreting the passage.

This war is placed in Mesopotamia. Three peoples—three nationalities—will take part, represented by those three colors: red, yellow, and blue. In our time, the clues are as obvious as a cat meowing on the roof. This prophecy was not meant to be understood in some other age; in our own time, the clues are unmistakable. And what does it say? That an army of two hundred million will take part.

Well, China alone could certainly provide two hundred million—China by itself. I cannot say more, because there is always a danger that I may be mistaken about something. We were speaking with a senior military officer, and he said, “From a strategic standpoint, I cannot understand how two hundred million people could be deployed.” To begin with, the number two hundred does not appear to be conventional or symbolic, because two hundred is not used in that way in Holy Scripture. The numbers three, seven, ten, one hundred, one thousand, ten thousand, and twelve times twelve are indeed symbolic numbers, indicating a multitude or something similar. A man had one hundred sheep and lost one. The number shows the multitude in contrast with the one, and that he cares even for that one. Or again, the Lord speaks of ten virgins: five foolish and five wise.

Five and five, so that no one should try to infer what proportion of humanity will be saved or lost; the numbers rule out such speculation. Or Scripture says of a thousand, “A thousand years are as one day with the Lord.” But the number two hundred is not used symbolically. It must therefore be literal. In today’s circumstances, such a number can indeed become possible, because the whole of humanity did not number two hundred million people two thousand years ago, whereas today it does many times over. Hence the officer’s question: How can these two hundred million be deployed?

Certainly, two hundred million soldiers could never be assembled in a single camp. Perhaps the number refers to forces deployed successively throughout a war, with two hundred million being the total number mobilized: one million people are sent into battle, and afterward another million perhaps takes their place. But we cannot offer any definite picture, because every hypothesis or interpretation we propose may be mistaken. That is all. The only point I wanted to make—and this is where I stopped—is that a war comes first, and the Antichrist follows.

Why does the war come first, and the Antichrist afterward? Because after the Antichrist, as you will see—Saint Cyril says it, and so does the Apostle Paul—we have the Second Coming of Christ. Therefore, after the Second Coming of Christ... Forgive me: after the Antichrist, there is nothing else. I do not know how many times I have said this, but the view that a thousand years will intervene after the destruction of the Antichrist is millennialist and is not accepted by our Church. I underline this again and again. With the end of the Antichrist, our history comes to an end, because there the devil also comes to his end.

When, then, will the devil be released to tempt mankind, as they say concerning the thousand years? This means that the thousand years are the period through which we are passing now. This is how the Fathers of our Church interpret it. The thousand years—a conventional, round number—signify the time between the two comings of Christ. That is the thousand years: from the First Coming to the Second Coming. And when does the devil become enraged? At the very end of the Last Things—now. That is why, my beloved, we see people becoming frenzied. They have become frenzied, and I do not know what will happen next, as the devil drives people to sin to the greatest possible degree, reaching its culmination then, at the...

At this moment no one has yet entered Hell. Hell is the final act of history, just as the Kingdom of God is. Once someone enters the Kingdom of God, he will never leave it; once someone enters Hell, he will never leave it. It is finished. Since, then, both the Antichrist and the devil enter Hell, there is no further continuation of history.

When Christ says to the sinners—read the twenty-fifth chapter of Matthew; it is toward the end—He says to them: “Go into eternal Hell, which was prepared for the devil and his angels.” Do you see? This is the final phase. There is nothing beyond it. Many, many passages of Holy Scripture show that there is nothing further. So do not listen to such claims. It is delusion to believe that after the Antichrist we shall eat with golden spoons in an age of peace and happiness. These are the utterly foolish things the millennialists say, displaying in their booklets and printed materials paradisal scenes with...

little guitars and animals—lambs, and whatever else—gathered around people; fruit, for these people are very fond of fruit, plenty of fruit; little rivers, streams, parks, and trees. In other words, it is a pleasure-seeking millennialism which, I scarcely need tell you, our Church condemned in the most ancient times.

Let us continue—or rather, let us begin. The Antichrist will appear generous-hearted, prudent, learned, self-controlled, and philanthropic; and, Saint Cyril says, he will perform miracles, signs, and wonders, but by magical means. Here is our new text: “Afterward, that utterly evil one, filled with every kind of wickedness, will display inhumanity and lawlessness.” “Utterly evil” means filled with many evils. Afterward, later on, he will appear and reveal lawlessness and inhumanity.

Consider these words, “inhumanity and lawlessness.” Lawlessness refers to the transgression of law. Which law? The law of God. Which law? The law of nature. Do not forget that man’s life is fundamentally governed by the law of nature. Natural man—in the good sense—is man as God made Adam and placed him within nature, subject to the laws of nature. Night comes, and I go to sleep. Morning comes, and I go to my work. But if night comes and I do not go to sleep...

and instead go to work a second job during the night, what do you think I am violating? Am I not violating a law of nature? I will undoubtedly suffer the consequences. From what? If I work eight hours during the day and eight hours at night, I am exceeding the limits of the law of nature, and I will suffer for it. Or perhaps I do not go to work at night but go out seeking entertainment. Yet I work during the day. I ask you, what am I doing here? I am exceeding the limits of nature. God has told me that I may drink water. God has told me that I may drink wine. If I drink too much wine, I ask you, will I not become ill? Will I not bring harm upon my life? What am I doing here? It is a transgression of...

What does the body do when I become drunk and vomit? What am I violating here? The laws of nature, certainly. Because man violated the laws of nature, God came to give him written laws, those which we call laws given by revelation. And He tells us: not this, but that; do this, and do that. What could be more natural than for parents to love their children? We see this even among animals. Just try approaching a mother dog to take away her puppies. Even if she is your own dog, and she knows you and you know her, see how she bares her teeth at you and tries to bite you. Why? Because she has this natural affection. Yet a human being goes and casts away his own child through abortion, committing murder in this way. Thus, what exists by nature among animals, and once existed to an even greater degree in man, God must now establish as a law given by revelation, and say—and say...

So we have the law of nature and what is called the moral law. In reality, my beloved, the moral law is nothing other than the correction of the natural law. What do you think this moral law is? It is the correction of my life, leading it from what is contrary to nature back to what is according to nature. As the troparia say so beautifully, Christ came into the world to lead us from what is contrary to nature to what is according to nature. But if you ask what is contrary to nature and what is according to nature, the matter falls into the whirlpool of subjectivism.

Each person sets different boundaries for what is contrary to nature and what is according to nature. But what is according to nature is clearly defined: it is how I came forth from the hands of God the Creator. Therefore, when Christ comes and brings me the Gospel, He restores me to what is truly according to nature. What, then, will the Antichrist do? He will arise as the man of lawlessness, or of transgression, as Saint Cyril says here. Daniel expresses this lawlessness as follows: “He will transgress times and laws.” When Daniel speaks there of “time,” he means nature.

He will be so ungodly and lawless, to the highest possible degree—a degree Saint Cyril will describe further on—that he will violate both moral laws and natural laws. But he will also be inhuman. Now, what is inhumanity? My beloved, we experience inhumanity and can form at least a general picture of it. Inhumanity is acting against everything that allows another person to live as a human being, with rights and dignity. Therefore, when I deprive him of his rights and dignity, I am inhuman.

For example, if I imprison him without cause, I am inhuman. Or consider the era of slavery in America, when people took the children of slaves. They enslaved married people—Black Africans. Remember Uncle Tom’s Cabin, those of you who have read that very, very fine book, Uncle Tom’s Cabin, by Stowe—what was that author’s name? It was written by a woman. In the book, the child of an enslaved couple is bargained over with the owner, who intends to sell the child to someone. To take a person’s child and sell that child simply because these people are your slaves—that is inhumanity. You are tearing a child away from a family and taking the child from them. Is that what they want?

That is inhumanity—terrible inhumanity, my beloved. And so many other things constitute what we call inhumanity. Saint Cyril then says of this inhumanity and lawlessness: “He will surpass all the unjust and ungodly men who came before him, possessing a murderous, utterly cruel, implacable, and exceedingly cunning purpose against everyone, but especially against us Christians.” In other words, he will surpass every one of his predecessors—every one of them.

He will act without mercy; the Antichrist will surpass everyone. We need only glance at history and see, at least, what the Roman emperors did. One of those we know better than the others is Nero.

That wretched man would take Christians, bind them to stakes, and coat them with flammable material, making torches of them. He placed them throughout the parks, and at night they set them on fire. Human beings burned so that the parks might be illuminated, while he took his walk through a park where people were burning. It is dreadful, horrifying, incomprehensible. It is incomprehensible, my beloved. Yet Saint Cyril says here that the Antichrist will surpass every one of his predecessors. Think of that. And, he says, he will show this disposition toward everyone...

“against everyone”—against all.

He had seemed gentle, generous-hearted, and... then suddenly he changes completely. Why? Because his virtue had no depth; everything he displayed was hypocrisy. For even the devil, my beloved, appears clothed in virtue. This is what the Apostle Paul means when he says, “as an angel of light.” So what is strange or surprising about it? Thus, when the Antichrist now undergoes this sudden change, “but especially against us Christians,” he will direct himself with particular fury against the Christians. Can we not see here that the devil will spew out such...

or rather, will express all his fury against the Christians? I do not wish to dwell on this any longer, because further on—if not today, then we shall see when—Saint Cyril tells us how those martyrs will stand firm and how they, in their turn, will surpass in martyrdom every previous martyr in history. Today we speak of Saint Demetrios the Great Martyr and Saint Barbara the Great Martyr. Through their martyrdom, the martyrs of that time will surpass every martyr of every preceding age. We might say that the Antichrist will be a colossus of wickedness, while the Christians will be colossi of virtue and martyrdom. All of them? No, not all—not all. Sadly, that is the point: not all. But we shall see this as Saint Cyril’s exposition progresses. “After daring to do such things for only three years and six months, he is rendered powerless by the glorious Second Coming from Heaven of the Only-Begotten Son of God, our true Lord and Savior Jesus Christ, who will destroy the Antichrist by the breath of His mouth...”

Christ will come from Heaven after three and a half years—only three and a half years. I will not explain this now, because a little further on Saint Cyril himself will explain to us what these three and a half years mean, where that period comes from, and what he says next.

“He will be rendered powerless.” The verb “to render powerless” does not mean “to make disappear.” “By the glorious Second Coming from heaven of the Only-Begotten Son of God.” In modern language, this verb might suggest something close to annihilation. But here it does not mean annihilation; it means putting someone out of action, making him unable to operate. There is also a prayer that we read at memorial services and funerals which says, “You who rendered the devil powerless.”

“You who trampled down death and rendered the devil powerless.” Do not imagine that this means the Lord annihilated the devil. It means that He puts him out of action. Of course, this victory is already complete in principle, though it is only partly manifested in actual history. The devil still operates within history, but he is defeated. His defeat is already certain. Therefore, when it says that the Lord renders him powerless, it means that He puts the devil out of action; it does not mean that He annihilates him. At Christ’s Second Coming, the devil does not cease to exist, nor will the Antichrist cease to exist.

The Lord will simply put him out of action. Out of what action? Out of that dreadful work which he will have carried out on earth for three and a half years. When those three and a half years are over, Saint Cyril continues: “The Lord will slay the Antichrist with the breath of His mouth and deliver him to the fire.” The Lord will render him powerless, so that his work can continue no longer, and with a single breath—that is, with a single word—He will destroy him. What does this show? The utter ease with which He will do it.

Utter ease—very great ease indeed. After all, the Lord spoke, and all things came into being. God said, “Let there be light,” and there was light. So when the text says, “with the breath,” it means the air—the breath of His mouth. As I have said, this signifies how easily it will be done. He will render the Antichrist powerless. The Lord will command that he be put out of action, and it will happen at once. Then we shall see the power of Jesus Christ. But once the Lord has rendered him powerless, put him out of action, and removed him from the scene, where will the Antichrist go? Where will he go? Will he live in some house? Will he flee to the mountains? Will he go and drown himself?

What will the Antichrist do? The Lord, it says, will deliver him to the fire of Gehenna. Pay close attention here to what I told you at the beginning of this talk: Christ will render him powerless by His coming. But Christ’s coming means that nothing follows after it, because Christ will come to us in a real and visible coming. The Apocalypse often speaks of Christ’s coming in the sense of how He acts within history. Here, however, we have the manifest coming of Christ. Pay attention to this: His manifest coming.

When Christ comes, can history continue? Quite obviously not. I insist on this because the contrary idea is widespread, and I have my reasons for repeating it. I insist strongly. I do not wish to tell you why I keep saying it, but I insist so that you will not be led astray. Now pay attention. What will happen when Christ comes? You have heard what will happen: the resurrection of the dead. Those who have died, sinners and righteous alike, will rise. What does it mean that they will rise? They will receive their former bodies, now made new, incorruptible and immortal, free from all needs, with no more corruption, death, or anything of that kind.

When we say “incorruptible and immortal,” immortality refers to freedom from death, while incorruptibility refers to freedom from bodily needs. There will be no needs. At present I undergo corruption: I grow old, I become ill, and I must replenish my body with food. None of these things will exist then. And what will happen to creation? It too will be made new. Then the judgment will take place. And after the judgment, the Lord will say to the righteous, as He says in the Gospel according to Matthew: “Come into My Kingdom; come, you blessed of My Father, inherit the Kingdom prepared for you from the foundation of the world.” What does this mean? It means that until then the devout and the righteous were not yet in the Kingdom of God.

They were in Paradise, a realm where souls alone—not bodies—have a foretaste of the Kingdom of God. With the resurrection of the dead, this Paradise comes to an end; and then, reunited with their bodies, after the judgment and at Christ’s Second Coming, they enter the Kingdom of God. The ungodly were not in Hell, but in Hades, where they had a foretaste of Hell. The demons will also enter Hell, but at this moment neither the demons nor the devil are in Hell.

What is the devil? He is one person: Lucifer, the devil. Remember how many arguments I give you to establish securely what I am telling you. When the demons were terrified before Christ in the person of the demon-possessed man of the country of the Gergesenes, what did they say to Him? “Have You come to torment us before our time?” What does “torment” mean here? It means being sent to Hell. In other words: “Have You come to send us to Hell before our appointed time?” They knew that their time had not yet come. That is why they begged Him, “Do not send us into the abyss.” The abyss is Hell. “Abyss” means bottomless: the prefix means “without,” and the rest of the word means “depth.”

At the Second Coming, the devil—the one person represented by the Antichrist—and his angels, who are the demons, will be told: “Now you will go to Hell.” For whom was Hell prepared? For the devil. But you also will go with him, because you lived according to the devil’s gospel and according to the devil’s law. Go into the fire, because that is what you freely chose.

You chose it by your own free will. Go, then, and see the one whom you chose during your life. What does this mean? It means that the resurrection of the dead will take place, and all the rest. Is there any history after that? Clearly, there is not. Now listen to what Saint Cyril says here: the Lord will render the Antichrist powerless and cast him—deliver him—to the fire of Gehenna, that is, to Hell. Therefore the Antichrist—and it is the Antichrist we are discussing—will be the last. Once again, that is the end. And he will go to Hell. Finally, the Apocalypse says: “He was cast into the lake burning with fire and brimstone.”

This is the image of Hell. You know that Sodom and Gomorrah are a historical type of Hell: a type enacted within history, an actual historical event that prefigures Hell. Scripture says that brimstone and fire rained down. No one remained; no one remained. This means that there is no escape from anywhere. And now, in the Apocalypse, whom does Christ cast into the lake burning with fire and brimstone? The devil, the Antichrist, and the false prophet. And it says that He cast them in alive. Let me explain one detail. What does “alive” mean? The Apostle Paul says...

In Thessalonians, “we who remain,” meaning that when Christ comes, some people will still be alive. Obviously, the Antichrist will be alive. This will be the end of history. We, says the Apostle, will not undergo death, but will pass from corruption into incorruption and from mortality into immortality. What does this mean? Those who are alive at that time will not undergo death. What death? The death we experience now—biological death. But when the Apocalypse says that He cast them in alive, it means that the sinners, without undergoing death, will enter alive, having received incorruption and immortality in their very existence.

When it says that the devil, the false prophet, and the Antichrist are cast in alive—though the devil is a spirit and therefore does not belong to the bodily sequence—it means that the Antichrist and the false prophet are made incorruptible. What, then, happens to those human beings? They are made immortal and go directly to Hell. So you see something very clear here: the devil goes to Hell, and the Antichrist goes to Hell without undergoing death—at least this is so of the Antichrist and the false prophet. The devil therefore has no opportunity to act after the Antichrist has been rendered powerless. I think what I have told you is perfectly clear, supported by arguments from Holy Scripture, and I believe it is understandable.

Moving on to paragraph thirteen, Saint Cyril says: “We teach these things not by inventing clever notions, but because we have learned them from the divine Scriptures read in the Church, and especially from the prophecy of Daniel which has just been read, as Gabriel the Archangel also interpreted it, saying as follows,” and so on. Do not think, he says, that we are simply inventing the things we tell you. Forgive the expression: these things did not merely pop into our heads.

They are not inventions or fairy tales. To invent clever notions means to make things up, imagine them, and then serve them to others. Saint Cyril says that we do not invent such things; we receive them all from the divine Scriptures. Our assurance comes from the divine Scriptures. Indeed, he calls them “the Scriptures read in the Church.” By this he means the readings proclaimed in our Church. And a little later he says, “from Daniel, which has just been read.” We read the prophecy of Daniel and learned—“having learned”—what I shall tell you shortly.

But I would like to pause here for a moment. There are many things one simply cannot cover. This is a question often raised here, but especially by children in catechism class: “How do we know that Christianity is true?” For if Christianity is true, then it is also unique; nothing else is true in the same way—not Islam, Buddhism, or anything else, nor those syncretistic systems—forgive the expression—such as Theosophy and Freemasonry. How do we know that these might not be true instead of Christianity?

My dear friends, it is very simple—very simple indeed. Look at them; read anything you wish from all these systems, and you will see that they are truly human inventions. They are fabricated, especially Theosophy and Freemasonry, for Freemasonry contains Theosophy and Theosophy contains Freemasonry. They are close siblings, if not nursed on the very same milk. So be it. The point is that all these things are inventions. People devise them with their own minds. They turn things into allegories and myths; they take myths, interpret them allegorically, and draw conclusions from them. And what is all this?

My dear friends, these are products of human reasoning and, if you will, something more: products of human fantasy. I say this plainly. Christianity is revelation. How do I know that I shall rise from the dead? Because Christ rose from the dead, and that is a fact. We have facts—facts. Facts bear witness and give certainty. Speaking about Christ’s Transfiguration, the Apostle Peter says, “We did not speak to you on the basis of cleverly devised myths.” What does “cleverly devised” mean? It comes from the verb “to devise.” Forgive the colloquial expression: it means something that simply popped into my head. We need to put it that way. It did not come from my own mind, he says.

I did not invent it or devise it; rather, we speak to you of things we heard, saw, and touched. That is why John the Theologian says concerning the Word (Logos) of life: “That which we have seen, that which we have heard, and that which our hands have touched.” You see? We have facts. Facts provide the measure of certainty. If Christ rose from the dead, then I too shall rise. The One who rose told me that I also—a human being—shall rise. And I believe the One who told me this because, let me say it once more, He rose from the dead. If the Freemasons, Theosophists, Buddhists, Hindus, or anyone else tell me such things, am I to believe them? Their claims are human inventions.

They are products of fantasy. So there is simply no question about it. That is why Saint Cyril says here: “We are not inventing things; these teachings come from Holy Scripture.” And Holy Scripture has provided the full measure of testimony. As he says, “And Gabriel the Archangel interpreted it, saying...” Where did Gabriel the Archangel give this interpretation? To Daniel. What did he say? These things are written, if you wish to look them up, in the seventh chapter of Daniel, from verse 23 onward. What does it say? “The fourth Beast shall be a fourth kingdom upon the earth, which shall surpass all the kingdoms.” Daniel saw four beasts, and he is told that the last Beast

will surpass the first three beasts. “And this is the kingdom of the Romans, according to the interpretation handed down by the Church.” What did the ancient interpreters of the Church—the Fathers—tell us in their explanations? They told us that this was the Roman Empire. “For the first renowned kingdom was that of the Assyrians; the second, that of the Medes and Persians together; and after these, the third was that of the Macedonians. The fourth kingdom is the present kingdom of the Romans.” Daniel saw four, my dear friends—he saw four beasts in the Mediterranean Sea. And what he saw was a majestic vision, a truly awe-inspiring and majestic vision. He sees a drama unfolding,

the historical drama of four empires in the region of the Mediterranean Sea. As you know, God so ordained it; He did not merely permit it: of all the seas in world history, the Mediterranean is the most important. It is this enclosed sea, the Mediterranean, within whose region our homeland lies. Yes, not the Atlantic, nor the Pacific, nor the Indian Ocean, but once again the Mediterranean. The most important events have taken place here, and the principal empires arose and flourished here. And the fifth kingdom is the Kingdom of Christ, according to that other vision of Nebuchadnezzar, which Daniel interprets.

Here in Daniel, however, Gabriel gives the interpretation, because Christ was born in Palestine—that is, within the region of the Mediterranean Sea. You see, then, that the Mediterranean Sea has played, and apparently will continue to play, the greatest role in history: a role even in the coming of the Antichrist, but also in our salvation. Since our time has come to an end, God willing, my dear friends, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, πάντοτε στην 15η κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, στην παράγραφον ΙΒ, δηλαδή 12. Σας υπενθυμίζω ότι στην κατήχηση αυτή αναφέρεται ο Άγιος Κύριλλος εις τα έσχατα. Και τα έσχατα είναι η παρουσία του Αντιχρίστου, η παρουσία η Δευτέρα του Χριστού και η αλλαγή του σύμπαντος. Όλα γίνονται καινούργια, όλα ανακαινίζονται. Είναι η Ανάσταση των Νεκρών και η Ανακαίνιση του Σύμπαντος. Αυτά λέγονται θέματα εσχατολογικά.

Αφορούν στα έσχατα, δηλαδή στα τελευταία, γιατί έσχατον θα πει τελευταίο, ή στα τελευταία της ιστορίας. Συνεπώς, βλέπετε ότι είναι πάρα πολύ σπουδαία. Εκείνο που μέχρι πρότινος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα μειονέκτημα

στην Εκκλησία μας, δηλαδή στην Ορθόδοξον Εκκλησία μας, αλλά θα λέγαμε και στους Ετεροδόξους, είναι ότι έμεναν οι πιστοί σε έναν οπτικό ορίζοντα που δεν ήταν παραπέρα από την εποχή τους. Είχε περιοριστεί η πνευματικότητα ίσως μέχρι σήμερα.

Και ήταν πολύ φυσικό να υπάρχει μια της πνευματικότητας, γιατί, απλούστατα, η πνευματικότητα δεν τρέφεται από το παρόν, αλλά τρέφεται προπαντός από την όλη ενατένιση της ιστορίας, από τη στιγμή που δημιουργείται ο κόσμος και ο άνθρωπος μέχρι το τέλος της ιστορίας, της Βασιλείας. Όταν, λοιπόν, ο πιστός στην κάθε εποχή έχει μια ενατένιση στο παρελθόν —γι' αυτό η ιστορία της δημιουργίας και η ιστορία του ανθρώπου, η πτώση του, είναι σπουδαία στοιχεία αυτά— βλέπετε, θα το έχετε προσέξει, πόσο συχνά αναφέρομαι εις τους πρωτοπλάστους, διότι από εκεί έχουμε πάρα πολλά πράγματα να καταλάβουμε. Διότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη σωτηρία,

τη μορφή της σωτηρίας, εάν δεν ξέρουμε από πού ξεκινήσαμε και ποια ήταν η πτώση μας από ποιοτικής πλευράς και τις διαστάσεις της, αλλά και προς τα έσχατα, διότι κανείς δεν μπορεί, ποτέ δεν μπορεί να κρατήσει το παρόν, εάν δεν βλέπει και στο μέλλον. Ο μαθητής, για να πάρει το άριστα, πρέπει να προσβλέπει σε ένα λαμπρό πτυχίο και, δια του λαμπρού πτυχίου, πρέπει να προσβλέπει σε ένα λαμπρό επάγγελμα και, δια του λαμπρού επαγγέλματος, πρέπει να προσβλέπει σε μία λαμπρή καριέρα και ούτω καθεξής.

Μία λαμπρή θέση και το καθεξής. Τι τρέφει τον μαθητήν για να είναι αριστούχος; Ένα μέλλον, ένα μέλλον λαμπρό. Τι τρέφει τον χριστιανό μου για να είναι όρθιος, να μην χάσει την πορεία του και να μην προδώσει την πορεία του; Τι άλλο παρά ένα λαμπρό μέλλον, το οποίο θα περάσει μέσα από Συμπληγάδες, που είναι η παρουσία των πειρασμών, το αποκορύφωμά τους στις ημέρες του Αντιχρίστου, για να ατενίσει το θεανθρώπινο πρόσωπο του Χριστού. Γι' αυτό ο Κύριος είπε: «Όταν δείτε», λέγει, «όλα αυτά να έρχονται, τότε», λέγει, «ανα...»

Σηκώσατε το λαιμό σας, τον τράχηλο, εις τον ουρανόν. Πλησιάζει η απολύτρωσή σας. Οπότε ο χριστιανός κρατάει το βάρος του παρόντος, γιατί ατενίζει στη δόξα του μέλλοντος. Δεν είναι πολύ φυσικό, να πω; Σας είπα το προηγούμενο παράδειγμα με τον μαθητή. Δεν είναι, λοιπόν, πολύ φυσικό, από τη στιγμή που δεν θα υπάρχει αυτός ο οπτικός ορίζοντας του μέλλοντος, αυτή η εσχατολογία, επέρχεται μαρασμός, στατικότητα, ακινητοποίηση, τέλμα; Να γιατί στην εποχή μας, που το θέμα του Αντιχρίστου ξεκίνησε σε παγκόσμια κλίμακα,

δημιούργησε μία αναταραχή αυτού του τέλματος και άνθρωποι που δεν είχαν ποτέ ενδιαφέρον άρχισαν να ρωτούν: «Τι συμβαίνει; Τι συμβαίνει;» Μόνο που υπάρχει εδώ ένας κίνδυνος. Είναι ο εξής κίνδυνος. Καταρχάς μεν είναι η αξία αυτών των εσχατολογικών ενατενίσεων. Δεν μπορούμε να τα πούμε αν δεν έχουμε αυτές τις εσχατολογικές ενατενίσεις. Αλλά υπάρχει ένας κίνδυνος. Όταν δεν τραφήκαμε πνευματικά και απλώς μόνο μας πιέζουν μερικά γεγονότα εσχατολογικά και δεν αλλάξει η ζωή μας, τότε ή θα πέσουμε σε μια φοβία,

θα πάρουμε... λανθασμένη πνευματικότητα, έναν δρόμο λανθασμένης πνευματικότητας, κάτω από την πίεση μιας βιασύνης ότι τα πράγματα τελειώνουν. Είναι εκείνο το σπασμωδικό πράγμα που παθαίνει ο μαθητής, που τις τελευταίες ημέρες συνέρχεται ότι τελείωσε η χρονιά και πρέπει να διαβάσει για να δώσει εξετάσεις. Και ζει μια αγωνία, ζει ένα φόβο, έχει μια νευρικότητα, πάει να διαβάσει, δεν τα καταφέρνει να διαβάσει, δεν βγάζει την ύλη, δεν μπορεί. Εδώ δεν έχουμε μια σωστή, θα λέγαμε, κατάσταση μαθητού, που θα έπρεπε αυτό το παιδί να διαβάζει όλο τον χρόνο και να μάθει ό,τι παίρνει από εμάς. Ή ακόμη να φτάσουμε και στην περιφρόνηση, να δούμε ότι δεν τα βγάζουμε πέρα, να κλωτσήσουμε, να πούμε «δεν βαριέστε» και πέφτουμε στην περιφρόνηση.

Αυτά δεν είναι καλά. Είναι, λοιπόν, η παρουσία γεγονότων εσχατολογικών ένα σήμαντρο, μια σάλπιγγα που έρχεται να αφυπνήσει. Αλλά πρέπει όμως ο λαός μας να βοηθηθεί να αποκτήσει πνευματικότητα. Μου είπε κάποιος νεαρός —είναι παρών, τον βλέπω— μου λέει: «Έχω μια ταραχή για το ΕΚΑΜ και το 666». Του λέγω: «Η ταραχή σου να μην υπάρχει. Εκείνο που έχεις να κάνεις είναι —το λέγω και σε όλους εσάς— πώς θα γινόμεθα πνευματικότεροι άνθρωποι. Τίποτα άλλο». Να σας το πω με ένα παράδειγμα αυτό. Σκέπτομαι να πει ένας μαθητής

—με τον μαθητή τάχα— «Πώς θα πάρω το πτυχίο μου;» Ένας φοιτητής: «Πώς θα πάρω το πτυχίο μου;» Αυτό, βέβαια, στην αρχή της τελευταίας χρονιάς που θα πάρει το πτυχίο. Θα του απαντούσα: «Μην έχεις καθόλου αγωνία. Τι πρέπει να κάνεις, θα σου πω. Κάθε μέρα θα διαβάζεις την ύλη της ημέρας και, όταν θα φτάσεις εκεί, θα δεις ότι θα δώσεις τα μαθήματα εξετάσεων». Αυτό είναι, αγαπητοί μου. Πρέπει να αποκτήσουμε πνευματικότητα και, όταν αποκτήσουμε πνευματικότητα, θα αποφύγουμε όλους αυτούς τους κινδύνους που σας είπα προηγουμένως από ένα άγουρο ξύπνημα, άγουρο ξύπνημα, και ακόμη.

Έρθει η τελευταία ώρα, όποια ώρα είναι, είτε θα είναι σε εμάς είτε θα είναι στα παιδιά μας ή στα εγγόνια μας ή ύστερα από 500 χρόνια —δεν το ξέρει κανείς αυτό— μπορεί να είναι ύστερα από 5 χρόνια ή από 500 χρόνια, δεν το ξέρει κανείς αυτό, θα είμαστε έτοιμοι. Ο Κύριος μας είπε μόνο να είμαστε πάντοτε έτοιμοι. Ας πούμε το πρόβλημα. Το πρόβλημα δεν είναι τι έρχεται. Το πρόβλημα είμαι εγώ ο ίδιος. Αν είμαι ή δεν είμαι έτοιμος. Εκεί είναι το πρόβλημα. Έτσι, λοιπόν, αν ετοιμάζομαι, γιατί να έχω φόβους και φοβίες; Ποιος ο λόγος; Το αντιλαμβάνεστε; Είναι σωστό. Και τώρα, αγαπητοί μου,

ο Άγιος Κύριλλος μας λέει αυτά που μας λέει και, όπως θα λέγει, δεν μιλάει με εκείνο τον στενό τρόπο του ερχομού του Αντιχρίστου, όπως στην εποχή μας εμφανίζεται και το έχουμε απομονώσει το θέμα από τη γενικότερη πνευματικότητα —γι' αυτό τρομάζει— αλλά το απλώνει και το συνδέει με άλλα πράγματα, όπως με την Ανάσταση των Νεκρών, με τον ερχομό του Χριστού. Θα δείτε, τελειώνει σε λίγο καιρό, κανένα δυο θέματα, δεν ξέρω πόσο θα είναι ακόμα. Πάντως, βρισκόμεθα τρία στιχάκια του βιβλίου μετά από τη 19η παράγραφο. Ομιλεί για τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία και, ούτω καθεξής, Ανάσταση των Νεκρών κ.λπ., Ανακαίνιση του Σύμπαντος, που μας τα είπε στην αρχή της κατηχήσεως.

Αυτή είναι η σωστή προσφορά. Γι' αυτό αργούμε. Θα μπορούσα σε μία-δύο ομιλίες να σας πω για τον Αντίχριστο και να ξοφλήσουμε. Όχι. Πρέπει να πούμε λεπτομέρειες, τέτοιες που να μας εδραιώσουν στην πνευματική ζωή.

Σταματήσαμε λίγες γραμμές, συγκεκριμένα στην 39η γραμμή, όσοι κρατάτε βοήθημα βιβλίων, της σελίδος 190, στην παράγραφο ΙΒ, 12. Εκεί μας δίνει τα χαρακτηριστικά ο Άγιος Κύριλλος και λέγει: «Τὰ πρῶτα μὲν...»

Αντίχριστον, Επιήκτιαν, Ποσανίτης πλώγειος και φυλευτός, Σοφροσύνηνται και φιλανθρωπίαν υποκρίνεται. «Σημείοις δὲ καὶ τέρασι τῆς μαγικῆς ἀπάτης ψευσάμενος Ἰουδαίους, ὡς ἂν Χριστὸς ὁ προσδοκώμενος, ἀπατήσει» κ.λπ. Αυτό το είχαμε αναλύσει την περασμένη φορά, ότι θα εμφανιστεί σαν ένας άνθρωπος με επιείκεια, με μεγαλοκαρδία, διότι θα είναι παγκόσμιος κυβερνήτης. Προσέξτε, θα είναι παγκόσμιος κυβερνήτης. Και το γεγονός ότι ετοιμάζουν, σας το έλεγα την περασμένη φορά, συνασπισμούς μεγάλους, αυτοί οι συνασπισμοί μια μέρα θα φύγουν, γιατί θα γίνει μία σύγκρουση, οδυνηρή σύγκρουση. Είναι ο μεγάλος τελευταίος πόλεμος. Και τώρα, έτσι λέει το βιβλίο της Αποκάλυψης, και θυμηθείτε τότε που ερμηνεύαμε το...

Τοποθετείται στη Μεσοποταμία ο πόλεμος αυτός. Ότι θα μετέχουν τρία, τρεις λαοί, τρεις εθνικότητες, με τα τρία εκείνα αντιπροσωπευόμενα χρώματα: το κόκκινο, το κίτρινο και το μπλε. Λένε νιάου νιάου στα κεραμίδια αυτά στην εποχή μας. Δηλαδή δεν θέλει σε μια άλλη εποχή να κατανοείται. Στην εποχή μας λένε νιάου νιάου στα κεραμίδια. Και τι είναι, δηλαδή; Ε! Και ότι θα λάβουν μέρος 200 εκατομμύρια στρατός.

Εεε... Βέβαια, 200 εκατομμύρια μόνοι στην Κίνα θα μπορούσαν να διαθέσουν. Μόνοι στην Κίνα. Δεν μπορώ να πω πιο πολλά, γιατί πάντα υπάρχει ένας κίνδυνος να πέσω έξω σε κάτι. Λέγαμε έναν αξιωματικό, ανώτερο αξιωματικό, λέγει: «Δεν μπορώ να καταλάβω από στρατηγικής πλευράς πώς μπορούν να παραταχθούν 200 εκατομμύρια άνθρωποι». Καταρχάς φαίνεται ότι ο αριθμός 200 δεν είναι συμβατικός ούτε συμβολικός, φαίνεται, διότι ο αριθμός 200 δεν υπάρχει στην Αγία Γραφή σαν κάτι τέτοιο. Ο αριθμός 3, 7, 10, 100, 1.000, 10.000, όπως και το 12 επί 12, αυτά είναι πράγματι συμβολικοί αριθμοί που δείχνουν πλήθος ή ό,τι άλλο. Ένας άνθρωπος είχε 100 πρόβατα και έχασε το ένα. Θέλει να δείξει το πλήθος με το ένα και ότι για το ένα ενδιαφέρεται. Ή ακόμα λέει ο Κύριος: δέκα παρθένες, πέντε μωρές, πέντε φρόνιμες.

Πέντε και πέντε, για να βγάλει την υποψία τι ποσοστά ανθρώπων υπάρχουν για να σωθούν ή να απολεσθούν. Το βγάζει αυτό. Ή λέει για το χίλια: «Χίλια χρόνια, χίλια έτη, ως ημέρα μία παρά Κυρίω». Ο αριθμός 200 δεν υπάρχει. Συνεπώς πρέπει να είναι πραγματικό. Και στη σημερινή κατάσταση, συνεπώς, δύναται να πάρει διαστάσεις, διότι ολόκληρη η ανθρωπότητα δεν ήταν 200 εκατομμύρια πριν από 2.000 χρόνια, αλλά βρίσκεται. Η απορία, λοιπόν, του αξιωματικού: πώς μπορούν να παραταχθούν αυτά τα 200 εκατομμύρια;

Αλήθεια ότι σε ένα στρατόπεδο δεν παρατάσσονται 200 εκατομμύρια ποτέ. Ή θα πρέπει να είναι αριθμοί που θα παρατίθενται και θα είναι παρατεταμένα σε έναν πόλεμο, και θα πρέπει τα 200 αυτά εκατομμύρια να είναι ο ολικός αριθμός παρατάξεως. Τώρα παρατάσσεται ένα εκατομμύριο άνθρωποι να πολεμήσουν, μετά ένα δεύτερο εκατομμύριο από θέση ενδεχομένως. Δεν μπορούμε όμως να πούμε παράσταση τίποτα, διότι πάντοτε, σε κάθε υπόθεσή μας ή εκδοχή μας, μπορεί να κάνουμε ένα λάθος. Αυτό. Εκείνο μόνο που θα ήθελα να πω γι' αυτό, και σταμάτησα στο σημείο αυτό, είναι ότι προηγείται ένας πόλεμος. Έπεται ο Αντίχριστος.

Γιατί προηγείται ο πόλεμος και έπεται ο Αντίχριστος; Διότι μετά τον Αντίχριστο δεν έχουμε —θα το δείτε, το λέει και ο Άγιος Κύριλλος, το λέει και ο Απόστολος Παύλος— έχουμε τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Συνεπώς, μετά τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία... Ε, συγγνώμη, μετά τον Αντίχριστο δεν έχουμε πλέον τίποτε άλλο. Θα πω, δεν ξέρω για πόσες φορές το έχω πει αυτό, ότι οι απόψεις ότι μετά την απώλεια του Αντιχρίστου μεσολαβούν τα χίλια χρόνια είναι χιλιαστικές και δεν είναι αποδεκτές από την Εκκλησία μας. Αυτό το υπογραμμίζω και το ξαναϋπογραμμίζω. Με το τέλος του Αντιχρίστου τελειώνει η ιστορία μας, διότι εκεί τελειώνει και ο διάβολος.

Πότε, λοιπόν, ο διάβολος, που λένε για τα χίλια χρόνια, θα λυθεί να πειράξει τους ανθρώπους; Σημαίνει, λοιπόν, τα χίλια χρόνια είναι αυτά που περνάμε τώρα. Δηλαδή, έτσι ερμηνεύουν οι Πατέρες της Εκκλησίας μας. Δηλαδή ο χρόνος, συμβατικός αριθμός χίλια, στρογγυλός αριθμός, είναι ο χρόνος ο μεταξύ των δύο παρουσιών του Χριστού. Αυτός είναι τα χίλια χρόνια. Από την πρώτη έως τη δεύτερη παρουσία. Και πότε ο διάβολος θυμώνει; Στα έσχατα των εσχάτων. Τώρα. Γι' αυτό βλέπουμε τους ανθρώπους, αγαπητοί μου, να έχουν λυσσάξει οι άνθρωποι. Να έχουν λυσσάξει, και δεν ξέρω τι θα γίνει παρακάτω, που να βάζει τους ανθρώπους να αμαρτάνουν εις υπερθετικόν βαθμόν, με αποκορύφωμα τότε στην

Παρουσία, Δευτέρα Παρουσία, Ανάσταση, Αγία Γραφή, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αγία Γραφή, Απόστολος, Αγία Γραφή, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Αγία Γραφή, Απόστολος, Αγία Γραφή, Αποκάλυψη, Δεν ξαναβιανώ πια Διότι αυτή τη στιγμή δεν μπήκε κανείς στην κόλαση Η κόλαση είναι η τελευταία πράξη της ιστορίας Όπως και η Βασιλεία του Θεού Μπήκα στη Βασιλεία του Θεού, δεν ξαναβιανώ Μπήκα στην κόλαση, δεν ξαναβιανώ Τελείωσε Αφού λοιπόν και ο Αντίχριστος και ο Διάβολος Μπαίνουν στην κόλαση Τότε δεν έχουμε πια άλλη συνέχεια της ιστορίας ο Ποσταπίκης

Όταν θα πει στους αμαρτωλούς ο Χριστός —διαβάστε 25ο κεφάλαιο του Ματθαίου, είναι στο τέλος— που λέει στους αμαρτωλούς: «Πηγαίνετε εις την αιωνία κόλαση, η οποία ετοιμάστηκε για τον διάβολο και τους αγγέλους αυτού». Βλέπετε; Είναι η τελευταία φάση. Δεν έχουμε τίποτα παρακάτω. Από πολλά πολλά σημεία της Αγίας Γραφής φαίνεται ότι δεν έχουμε τίποτε άλλο παρακάτω. Μην ακούτε, λοιπόν. Πρόκειται περί πλάνης όταν πιστεύουμε ότι μετά τον Αντίχριστο θα τρώμε με χρυσά κουτάλια ειρήνης και ευτυχίας. Αυτά που λέγουν οι χιλιασταί, ανοητότατα, και παρουσιάζουν τα κοιτάπια τους, τα έντυπά τους, παραδεισένιες σκηνές επάνω με

κιθαρούλες, με τα ζώα, ξέρω εγώ, τα αρνιά να πλαισιώνουν τους ανθρώπους, φρούτα —αγαπάνε πολύ τα φρούτα αυτοί οι άνθρωποι— να παρουσιάζονται, φρούτα πολλά, ποταμάκια, ρυάκια, πάρκα, δέντρα. Δηλαδή ένας χιλιασμός ηδονιστικός, τον οποίο, μόλις και ανάγκη να σας πω, έχει καταδικάσει από αρχαιοτάτων χρόνων η Εκκλησία μας.

Συνεχίζουμε, ή μάλλον αρχίζουμε. Αφού θα εμφανιστεί ο Αντίχριστος με γαλόκαρδο, συνετό, λόγιο, με σωφροσύνη, με φιλανθρωπία και θα κάνει, λέγει, θαύματα, σημεία και τέρατα, αλλά με μαγικό τρόπο. Το καινούργιο μας κείμενο: «Πανδύνης ύστερον απανθρωπία και παρανομία επιγράψεται κακή». Πανδύνης κακή, δηλαδή με πολλά κακά. Κατόπιν, ύστερον, κατοπινά. Να επιγράψεται, θα εμφανιστεί, θα παρουσιάσει παρανομία και απανθρωπία.

Αυτό το «απανθρωπία και παρανομία». Η μεν παρανομία θα αναφέρεται στην παράβαση του νόμου. Ποιου νόμου; Του νόμου του Θεού. Ποιου νόμου; Του νόμου της φύσεως. Μην ξεχνάτε ότι ο άνθρωπος βασικά κινείται εις τον νόμο της φύσεως. Ο φυσικός άνθρωπος, με την καλή σημασία, όπως ο Θεός έκανε τον Αδάμ και εκείνον μέσα στην φύση, ευρισκόμενος κάτω από τους νόμους της φύσης. Ήρθε η νύχτα, θα πάω να κοιμηθώ. Ήρθε το πρωί, θα πάω στη δουλειά μου. Αν τη νύχτα που ήρθε δεν πάω να κοιμηθώ,

πάω να δουλέψω και να κάνω δεύτερο μεροκάματο τη νύχτα. Τι λέτε, τι παραβαίνω εδώ; Δεν παραβαίνω έναν νόμο της φύσεως; Θα τιμωρηθώ, αναμφισβήτητα. Από τι θα τιμωρηθώ; Αν δουλεύω οκτώ ώρες την ημέρα και οκτώ ώρες το βράδυ, κάνω υπέρβαση του νόμου της φύσεως, θα τιμωρηθώ. Ή δεν πηγαίνω να δουλέψω, αλλά τη νύχτα πηγαίνω και διασκεδάζω. Δουλεύω. Σας ερωτώ, τι κάνω εδώ; Κάνω υπέρβαση της φύσεως. Ο Θεός μού είπε ότι μπορώ να πίνω νερό. Ο Θεός μού είπε ότι μπορώ να πιω κρασί. Αν πιω παραπάνω κρασί, ερωτώ, δεν θα αρρωστήσω, δεν θα πάθω κακό στη ζωή μου; Τι κάνω εδώ; Είναι υπέρβαση της

Δευτέρα Παρουσία, Δευτέρα Παρουσία, Ανάληψη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, ο οργανισμός όταν μεθάω και ξαναβετάω. Τι παραβαίνω εδώ. Τους νόμους της Φύσεως, βασίλιστα. Επειδή ο άνθρωπος καταστρατήγησε τους νόμους της Φύσεως, έρχεται ο Θεός να δώσει των γραπτών νόμων, αυτών που λέμε νόμων εξ αποκαλύψεων. Και θα μας πει, όχι αυτό, εκείνο· εκείνο θα κάνει, εκείνο θα κάνει. Τι φυσικότερο από το να αγαπάνε οι γονείς τα παιδιά τους; Το βλέπουμε στα ζώα τούτο. Για πλησιάστε μια σκύλα να της πάρετε τα σκυλάκια της. Να δείτε, και δικός σας να είναι ο σκύλος και να τον ξέρετε και να σας ξέρει, να δείτε τι δόντια θα σας δείξει και πώς θα σας δαγκώσει. Γιατί έχει το φίλτρο. Ο άνθρωπος όμως πάει και ρίχνει το παιδί του και το κάνει έκτρωση και κάνει φόνο με τον τρόπο αυτόν. Έρχεται λοιπόν εκείνο που στα ζώα, θα λέγαμε, ως φύση υπάρχει και στον άνθρωπο υπήρχε κατά μείζονα λόγον, έρχεται ο Θεός να το βάλει νόμο τώρα εξ αποκαλύψεως και να πει, και να πει...

Ε... Έχουμε λοιπόν τον νόμο της φύσης και τον νόμο τον ηθικό, τον λεγόμενο. Ο ηθικός νόμος, στην πραγματικότητα, αγαπητοί μου, δεν είναι παρά διόρθωση του φυσικού νόμου. Αυτός ο ηθικός νόμος τι νομίζετε ότι είναι; Διόρθωση της ζωής μου από αφύσικη σε φυσική. Ή, όπως λένε και τα τροπάρια, το λένε αυτό ωραιότατα μάλιστα, ότι ήρθε ο Χριστός εις τον κόσμο να μας μεταφέρει από το παρά φύσιν εις το κατά φύσιν. Αλλά εάν ερωτήσετε ποιο είναι το παρά φύσιν και το κατά φύσιν, αυτό πέφτει στον κυκεώνα του υποκειμενισμού.

Καθένας βάζει διαφορετικά όρια του παρά φύσιν και του κατά φύσιν. Το κατά φύσιν είναι καθορισμένο, όπως βγήκα από τα χέρια του Θεού Δημιουργού. Όταν λοιπόν έρχεται ο Χριστός και μου φέρνει το Ευαγγέλιο, με ξαναγυρίζει εις το όντως κατά φύσιν. Ο Αντίχριστος λοιπόν τι θα κάνει τώρα; Θα σταθεί ο άνθρωπος της ανομίας ή της παρανομίας, όπως λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος. Της παρανομίας, δηλαδή το λέγει αυτό ο Δανιήλ ως εξής: «Θα παραβεί, λέει, καιρούς και νόμους». Όταν λέγει εκεί καιρόν, εννοεί την φύση.

Θα σταθεί τόσο άθεσμος, τόσο άνομος, εις υπερθετικόν βαθμόν, που θα μας το πει, το υπερθετικό βαθμό, παρακάτω ο Άγιος Κύριλος, που θα παραβεί και τους ηθικούς και τους φυσικούς νόμους. Αλλά θα σταθεί και απάνθρωπος. Τώρα, τι είναι η απανθρωπία; Την απανθρωπία, αγαπητοί μου, τη ζούμε και μπορούμε να έχουμε μία πάνω κάτω εικόνα της απανθρωπίας. Η απανθρωπία είναι όταν κινούμαι αντίθετα σε εκείνο που θα έκανε τον άλλον άνθρωπο να είναι άνθρωπος, με δικαιώματα και με αξία. Όταν λοιπόν εγώ του αφαιρώ τα δικαιώματα και την αξία, τότε είμαι απάνθρωπος.

Επί παραδείγματι, τον φυλακίζω, τον φυλακίζω χωρίς να υπάρχει λόγος· είμαι απάνθρωπος. Όταν, επί παραδείγματι, τότε στη δουλεία που υπήρχε στην Αμερική έπαιρναν τα παιδιά των δούλων, γιατί έπαιρναν παντρεμένους ανθρώπους, δούλους, μαύρους, Αφρικανούς. Θυμηθείτε την «Καλύβα του Μπάρμπα-Θωμά», όσοι έχετε διαβάσει αυτό το πάρα πάρα πολύ ωραίο βιβλίο, «Η Καλύβα του Μπάρμπα-Θωμά», της Στόου — πώς λέγεται αυτή η συγγραφέας; Μια γυναίκα το έγραψε το βιβλίο αυτό — που διαπραγματεύεται στο αφεντικό το παιδί ενός ζεύγους που ήσαν δούλοι. Θα το πουλούσε σε έναν άνθρωπο. Να πάρεις το παιδί ενός ανθρώπου να το πουλήσεις, επειδή ακριβώς οι άνθρωποι αυτοί σού είναι δούλοι, αυτό είναι απανθρωπία, διότι αφαιρείς από μια οικογένεια ένα παιδί τους, το παίρνεις. Θέλουν;

Είναι αυτό απανθρωπία. Φοβερή απανθρωπία είναι, αγαπητοί μου. Και τόσα άλλα αποτελούν αυτό που λέμε απανθρωπία. Και αυτή την απανθρωπία και την παρανομία, λέγει στη συνέχεια: «Πάντας υπερβαλέσθαι τους προ αυτού γενομένους αδίκους και ασεβείς, φονικὴν καὶ ἀποτομωτάτην καὶ ἀνήκεστον καὶ πολυμήχανον, κατὰ πάντων μὲν, ἐξαιρέτως δὲ καθ’ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν, τὴν διάνοιαν ἔχων». Δηλαδή ότι θα υπερβάλλει κάθε προηγούμενό του, κάθε προηγούμενό του.

Γέννησης Αγία Θεοτόκου, της Γραφή, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Αποκάλυψη, Ευαγγέλιο, Ευαγγελισμός, Βασιλεία των Ουρανών, Γέννησης της Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Ανάσταση, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ανάσταση, Ευαγγελισμός, Βασιλεία Γέννησης Ουρανών, της των Θεοτόκου, Ευαγγελισμός, Βασιλεία των Γέννησης Ουρανών, της Χωρίς έλεος θα ανθρωπεί, αυτό ο Αντίχριστος θα υπερβάλλει πάντα. Δεν έχουμε πάρα να ρίξουμε μία ματιά στην ιστορία, να δούμε τουλάχιστον τους Ρωμαίους αυτοκράτουρα τι έκαναν. Ένας βέβαια από αυτούς που τον ξέρουμε πιο καλύτερα είναι ο Νέρον, Παππούια

Ταλαίπωρος αυτός άνθρωπος, έπαιρνε τους Χριστιανούς, τους έδενε πάνω σε πασσάλους, τους άλειβε, έφτιαχνε δάδες, μέσα στα πάρκα τούς έβαζε και το βράδυ βάζανε φωτιά. Καίονταν οι άνθρωποι, διαφωτίζονταν τα πάρκα. Να κάνει τον περίπατό του μέσα σε ένα πάρκο που καίγονται άνθρωποι. Φοβερό είναι, φρικώδες, είναι ακατανόητο. Είναι ακατανόητο, αγαπητοί. Κι όμως λέει εδώ ότι ο Αντίχριστος θα υπερβάλλει πάντα προηγούμενον. Σκεφτείτε. Και αυτό, λέγει, θα το δείξει προς όλους,

την γνώμη, «κατά πάντων μεν», εναντίον όλων.

Θα ήταν ο επιεικής, ο μεγαλόκαρδος, ο... αμέσως μεταστρέφεται. Γιατί; Διότι δεν είχε βάθος αρετής, διότι ήταν υποκρισία όλα εκείνα τα οποία είχε. Διότι και ο διάβολος εμφανίζεται, αγαπητοί μου, με αρετή. Είναι αυτό που λέγει ο Απόστολος Παύλος, «ως άγγελος φωτός». Συνεπώς, τι το περίεργον, τι το παράξενο; Λοιπόν, όταν τώρα εδώ ο Αντίχριστος εμφανίζεται σε μια απότομη μεταβολή, «ἐξαιρέτως δὲ καθ’ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν», θα στραφεί όλος εξαιρετικά εναντίον των Χριστιανών. Εδώ δεν βλέπει κανένας ότι ο διάβολος θα ξεράσει τέτοια...

θα εκφράσει, καλύτερα, όλη τη μανία του εναντίον των Χριστιανών. Δεν θα ήθελα να μείνω πιο πολύ σ' αυτό, γιατί πιο κάτω, αν όχι σήμερα, θα δούμε πότε, μας λέγει ο Άγιος Κύριλος πώς θα σταθούν αυτοί οι μάρτυρες και ότι κι αυτοί με τη σειρά τους, ως μάρτυρες, θα έχουν υπερβάλει κάθε προηγούμενο μάρτυρα μέσα στην ιστορία. Λέμε σήμερα ο Άγιος Μεγαλομάρτυς Δημήτριος, η Αγία Μεγαλομάρτυς Βαρβάρα. Οι μάρτυρες της εποχής εκείνης θα έχουν με το μαρτύριό τους υπερβάλει κάθε μάρτυρα μιας προηγουμένης εποχής. Δηλαδή θα λέγαμε κολοσσός κακίας ο Αντίχριστος, κολοσσοί αρετής και μαρτυρίου θα είναι οι Χριστιανοί. Όλοι; Όχι όλοι, όχι όλοι. Αυτό είναι το, κατά δυστυχίαν, όχι όλοι. Αλλά θα το δούμε στην πρόοδο της αναλύσεως που μας κάνει ο Άγιος Κύριλος. «Ἐπὶ τρία δὲ ἔτη μόνα καὶ μῆνας ἓξ τοιαῦτα τολμήσας, ὑπὸ τῆς Δευτέρας ἐξ οὐρανῶν ἐνδόξου Παρουσίας τοῦ Μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καταργεῖται, τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθοῦς, ὃς ἀνελὼν τὸν Ἀντίχριστον τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ...»

Γέννησις της Θεοτόκου, Δευτέρα Παρουσία, Διάδοξη, Ανάσταση, Αποκάλυψη, Ευαγγέλιο, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις Θεοτόκου, της Ευαγγέλιο Ουρανών, των Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγγέλιο των Ουρανών, Γέννησις της Θεοτόκου, Ευαγ Από τον Ουρανό ο Χριστός, 3 ,5 χρόνια, μόνο 3 ,5 χρόνια Και αυτό δεν το αναλύω, διότι θα το δούμε λίγο πιο κάτω να μας το αναλύει ο Άγιος Κύριλας Τι είναι τα 3 ,5 από όπου βγαίνουν Και τι λέει στη συνέχεια

Καταργηθεί. Το ρήμα «καταργώ» δεν σημαίνει εξαφανίζω. «Από την Δευτέρα εξ ουρανών ενδόξου Παρουσίας του Μονογενούς Υιού του Θεού». Το ρήμα «καταργώ» στη σύγχρονη γλώσσα θα πει κάτι περίπου εκμηδενίζω. Το καταργώ δεν σημαίνει εκμηδενίζω, αλλά θα πει θέτω εκτός έργου, θέτω εκτός ενεργείας. Λέμε και μία ευχή, αυτή που διαβάζουμε στα μνημόσυνα και στις κηδείες: «ὁ τὸν διάβολον», λέγει, «καταργήσας».

«Τὸν θάνατον», λέει, «καταπατήσας, τὸν δὲ διάβολον καταργήσας». Μην πάει το μυαλό σας ότι σημαίνει ότι τον διάβολον τώρα τον εξεμηδένισε ο Κύριος, αλλά σημαίνει ότι τον θέτει εκτός έργου. Βέβαια αυτό είναι δυνάμει εκατό τοις εκατό και ενεργεία εν μέρει. Ενεργεί ο διάβολος εδώ στην ιστορία. Είναι όμως ο νικημένος. Είναι ο προδιαγεγραμμένα νικημένος. Συνεπώς, όταν λέει ότι τον καταργεί, σημαίνει τον θέτει εκτός έργου τον διάβολο. Έτσι δεν εκμηδενίζει τον διάβολο. Ο διάβολος με την παρουσία του Χριστού τη Δευτέρα δεν γίνεται μηδέν. Ούτε και ο Αντίχριστος θα γίνει μηδέν.

Αλλά απλώς τον θέτει εκτός έργου. Ποιου έργου; Αυτού του φοβερού έργου που θα έχει επιτελέσει τρισήμισι χρόνια επάνω εις την γην. Όταν όμως θα έχουν τελειώσει τα τρισήμισι χρόνια, λέει στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλος: «ὃς, Κύριος ἀνελὼν τὸν Ἀντίχριστον τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, καὶ τοῦτον παραδώσει πυρί». Αυτόν, λέγει, τον οποίον καταργεί, δηλαδή δεν θα έχει συνέχεια στο έργο του, αυτόν, λέγει, ο Κύριος με μία του πνοή, δηλαδή με ένα του λόγο. Τι σημαίνει αυτό; Μεγάλη ευκολία.

Μεγάλη ευκολία, με πάρα πολύ μεγάλη ευκολία. Εξάλλου ο Κύριος είπε και γίνονται τα πάντα. Είπε ο Θεός «γενηθήτω φως» και έγινε το φως. Όταν λοιπόν λέει εδώ «τῷ πνεύματι», θα πει τον αέρα. Προσέξτε, τον αέρα, την πνοή του στόματός του. Δηλαδή αυτό που λέμε, ξαναλέγω, που θα πει ευκολία. Θα καταργήσει τον Αντίχριστον. Θα πει ο Κύριος να καταργηθεί και θα καταργηθεί αμέσως. Εκεί θα δούμε τη δύναμη του Ιησού Χριστού. Αλλά όταν τον καταργήσει, τον θέσει εκτός έργου, εκ ποδών, πού θα πάει ο Αντίχριστος; Πού θα πάει; Θα πάει να μείνει σε κάνα σπίτι; Θα πάει στα βουνά; Θα πάει να πνιγεί;

Τι θα κάνει ο Αντίχριστος; Θα τον θέσει, λέγει, ο Κύριος, θα τον παραδώσει εις το πυρ της Γεένης. Προσέξτε τώρα εδώ αυτά που σας έλεγα στην αρχή της ομιλίας, που σημαίνει ότι θα τον καταργήσει με την παρουσία του, του Χριστού. Αλλά με την παρουσία του Χριστού σημαίνει ότι δεν υπάρχει κάτι παρακάτω, διότι ο Χριστός θα μας έρθει και θα είναι πραγματική παρουσία. Διότι πολλές φορές μέσα από το βιβλίο της Αποκαλύψεως ομιλεί περί της παρουσίας του Χριστού, αλλά μέσα στην ιστορία, ως πώς ενεργεί μέσα στην ιστορία. Εδώ έχουμε την εμφανή παρουσία του Χριστού. Προσέξτε αυτό, την εμφανή παρουσία.

Όταν θα έρθει ο Χριστός, μπορεί να έχουμε συνέχεια ιστορίας; Προφανέστατα όχι. Επιμένω γιατί είναι ευρέως διαδεδομένο αυτό και έχω τους λόγους μου που θα το λέω αυτό. Επιμένω πολύ. Δεν θέλω να σας πω το γιατί θα το λέω, αλλά επιμένω για να μην πλανηθείτε. Προσέξτε τώρα. Όταν θα έρθει ο Χριστός, τι θα γίνει; Ακούσατε τι θα γίνει. Θα γίνει η Ανάσταση των νεκρών. Εκείνοι που θα έχουν πεθάνει, αμαρτωλοί και δίκαιοι, θα αναστηθούν. Τι θα πει «θα αναστηθούν»; Θα πάρουν το παλαιό τους σώμα, καινούριο, άφθαρτο και αθάνατο, άνευ αναγκών και χωρίς πια να υπάρχει η φθορά, ο θάνατος, τίποτα από αυτά.

Όταν λέει άφθαρτον και αθάνατον, το αθάνατον αναφέρεται στο θέμα του θανάτου και το άφθαρτον αναφέρεται στο θέμα του άνευ αναγκών. Δεν υπάρχουν ανάγκες. Γιατί φθείρομαι, με την έννοια μεγαλώνω, αρρωσταίνω, συμπληρώνω με το φαγητό· δεν θα υπάρχουν αυτά τα πράγματα. Η δημιουργία τι θα γίνει; Θα γίνει καινούρια. Τότε θα γίνει κρίση. Και αφού θα γίνει η κρίση, τότε θα πει ο Κύριος, όπως το λέει στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, τότε θα πει στους δικαίους: «Ελάτε στην Βασιλεία μου, δεῦτε οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου». Τι θα πει αυτό; Ότι μέχρι τότε δεν ήσαν στην Βασιλεία του Θεού οι ευσεβείς, οι δίκαιοι,

ήσαν εις τον Παράδεισον, έναν χώρον εις τον οποίον υπάρχουν οι ψυχές προγευόμενες — μόνο ψυχές, όχι σώματα — προγευόμενες την Βασιλεία του Θεού. Τώρα καταργείται ο Παράδεισος αυτός με την Ανάσταση των νεκρών και, με τα σώματά τους τώρα, με την κρίση και την Παρουσία του Χριστού, εισέρχονται στη Βασιλεία του Θεού. Οι ασεβείς, οι ασεβείς ήσαν όχι στην κόλαση αλλά στον Άδη και είχαν πρόγευση της κολάσεως. Στην κόλαση, ενώ όμως θα μπουν οι δαίμονες, αλλά αυτή τη στιγμή στην κόλαση δεν είναι ούτε οι δαίμονες ούτε ο διάβολος.

Ο διάβολος τι είναι; Ένα πρόσωπο, ένα, ο Εωσφόρος, ο διάβολος. Θυμηθείτε πόσα επιχειρήματα σας λέγω για να σας κατοχυρώνω αυτά που σας λέγω. Όταν οι δαίμονες τρόμαξαν μπροστά στον Χριστόν, εν προσώπω Γεργεσηνού δαιμονισμένου, τι του είπαν; «Ήλθες πριν την ώρα μας να μας βασανίσεις;» Τι θα πει βασανίζω; Στέλνω εις την κόλαση. Συνεπώς, ήρθες να μας στείλεις στην κόλαση πριν ακόμα έρθει η ώρα μας. Α, ήξεραν ότι δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα. Γι' αυτό τον παρακαλούν: «Μη μας στείλεις εις την άβυσσον». Άβυσσος είναι η κόλαση. Άβυσσος. Ά-βυθος. Άλφα είναι το στερητικό α και βυθός.

Δευτέρα Παρουσία, Διάδοχος Φωτικής, Ευαγγελισμός, Το διαβόλο, ο διάβολος, το ένα πρόσωπο που θα εκπροσωπείται από τον αντίχριστο και της αγγέλισε αυτού που είναι η δαίμωνο. Τι είπε, τώρα θα πάτε στην κόλαση. Τώρα, η κόλαση για ποιον είναι, για τους, για τον διάβολο. Αλλά πηγαίνετε κι εσείς μαζί του, διότι ζήσατε κατά το Ευαγγέλιο του Διαβόλου, Κατά το νόμο του διαβόλου, πήγαινε την φορμαζίτ, διότι αυτό προκρινίζεται.

Ελευθέρα προαιρέσει. Πηγαίνετε λοιπόν να ιδείτε ποιος είναι εκείνος τον οποίον είχατε διαλέξει στη ζωή σας. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι θα γίνει Ανάσταση των νεκρών και λοιπά και λοιπά. Έχουμε παρακάτω ιστορία; Είναι φανερό, δεν έχουμε ιστορία. Τώρα πάντως ακούστε τι λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος: ο Αντίχριστος, ότι θα τον καταργήσει και θα τον ρίψει, θα τον παραδώσει εις το πυρ της Γεένης, δηλαδή στην κόλαση. Άρα σημαίνει ο Αντίχριστος — περί του Αντιχρίστου ο λόγος — σημαίνει ότι θα είναι έσχατος. Τελείωσε πάλι. Και ότι θα πάει στην κόλαση. Τελευταία, στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, λέγει το εξής: «ἐρρίφθη εἰς τὴν λίμνην τὴν καιομένην πυρὶ καὶ θείῳ».

Της κολάσεως. Ξέρετε ότι Σόδομα και Γόμορρα είναι ιστορικός τύπος της κολάσεως. Ιστορικός τύπος, τύπος που συνέβη ως ιστορία, ένα γεγονός, ιστορικός τύπος της κολάσεως. Έβρεξε, λέει, θειάφι και πυρ. Δεν έμεινε κανείς, δεν έμεινε κανείς. Σημαίνει δεν υπάρχει διαφυγή από πουθενά. Και τώρα στην Αποκάλυψη ρίπτει, λέει, εκεί ο Χριστός εις τη λίμνη την καιομένη πυρί και θείω ποιον; Τον διάβολον, τον Αντίχριστον και τον Ψευδοπροφήτην. Και τους έριψε, λέγει — θα σας πω και μία λεπτομέρεια — ζώντας. Τι θα πει ζώντας; Λέγει ο Απόστολος Παύλος...

Θεσσαλονικείς, «εμείς οι περιλειπόμενοι», δηλαδή όταν θα έρθει ο Χριστός θα υπάρχουν άνθρωποι που θα ζουν. Προφανώς ο Αντίχριστος θα ζει. Αυτό θα είναι το τέλος της ιστορίας. Εμείς, λέγει, δεν θα δοκιμάσουμε θάνατον, αλλά θα περάσουμε από την φθορά εις την αφθαρσία και από τον θάνατον εις την αθανασία. Άρα, τι σημαίνει αυτό; Εκείνοι που θα ζουν τότε δεν θα δοκιμάσουν θάνατον. Ποιον θάνατον; Αυτόν που δοκιμάζουμε εμείς, τον βιολογικόν θάνατον. Αλλά όταν λέγει στο βιβλίο της Αποκαλύψεως ότι τους έριξε ζώντας, οι αμαρτωλοί, χωρίς να δοκιμάσουν θάνατον, ζώντες, δηλαδή παίρνοντας αφθαρσία και αθανασία στην ύπαρξή τους,

όταν λέει ότι για τον διάβολο, τον Ψευδοπροφήτη —επειδή ο διάβολος είναι πνεύμα και βγαίνει από το πρόγραμμα— και τον Αντίχριστον, ότι ζώντας τους ρίπτει, σημαίνει αφθαρτοποιούνται. Και οι άνθρωποι τι θα είναι; Αθανατίζονται και πηγαίνουν κατευθείαν στην κόλαση. Άρα βλέπετε εδώ κάτι πολύ σαφές, ότι και ο διάβολος πηγαίνει στην κόλαση και ο Αντίχριστος πηγαίνει στην κόλαση χωρίς να δοκιμάσουν θάνατο, τουλάχιστον ο Αντίχριστος και ο Ψευδοπροφήτης. Οπότε και ο διάβολος δεν έχει τα περιθώρια για να δράσει μετά από την κατάργηση του Αντιχρίστου. Νομίζω είναι σαφέστατο αυτό που σας είπα, με επιχειρήματα από την Αγία Γραφή, και νομίζω ότι είναι κατανοητό.

Λέγει το εξής, πηγαίνοντας στην 13η παράγραφο: «Ταύτα δε διδάσκομεν, ουχ ευρεσιλογούντες, αλλά εκ των θείων εκκλησιαζομένων Γραφών, και μάλιστα εκ της αρτίως αναγνωσθείσης του Δανιήλ προφητείας, μεμαθηκότες, καθώς και Γαβριήλ ο Αρχάγγελος ηρμήνευσε λέγων ούτως» κτλ. Μην νομίσετε, λέγει, ότι εκείνα τα οποία σας λέγω, ότι αυτά τα ευρεσιλογούμε. Επιτρέψτε μου την έκφραση. Δεν κατεβάζει η κούτρα μας, το κεφάλι μας, αυτά που σας λέμε.

Είναι κατ’ επινόησιν, δεν είναι παραμύθια. Ευρεσιλογώ: τα λέγω γιατί τα βρίσκω, τα επινοώ, τα φαντάζομαι και τα σερβίρω. Δεν ευρεσιλογούμε, λέει ο Άγιος Κύριλλος, αλλά τα παίρνουμε όλα από τις Θείες Γραφές. Από εκεί είναι η κατοχύρωση, οι Θείες Γραφές. Και μάλιστα λέγει «οι εκκλησιαζόμενες Γραφές». Όταν λέει «εκκλησιαζόμενες», θα πει το εξής: είναι τα αναγνώσματα που διαβάζονται στην Εκκλησία μας. Και λίγο παρακάτω λέγει, όπως λέει, «αρτίως αναγνωσθείσης του Δανιήλ». Διαβάσαμε την Προφητεία του Δανιήλ και μάθαμε, «μεμαθηκότες», αυτό που θα σας πω λίγο πιο κάτω.

Θα ήθελα όμως λίγο να μείνω. Πολλά πράγματα δεν μπορεί να πει κανένας. Είναι μια απορία που συχνά και εδώ πέφτει, αλλά κυρίως στα παιδιά, στο κατηχητικό σχολείο: «Πού ξέρουμε», λέγει, «ότι ο Χριστιανισμός είναι αληθής;» Ώστε να λέμε ότι είναι, διότι, αν είναι αληθής, είναι και ο μοναδικός· ότι δεν είναι κάτι άλλο αληθινό. Δεν είναι ο Μωαμεθανισμός, ο Βουδισμός ή ό,τι άλλο. Ή εκείνα τα συγκριτιστικά —το κρίμα είπα— τα συγκριτιστικά, που είναι η Θεοσοφία και ο Μασονισμός. Πού ξέρουμε ότι δεν μπορεί να είναι αυτά αλήθεια,

όχι ο Χριστιανισμός; Αγαπητοί μου, είναι πάρα πολύ απλό το πράγμα. Είναι πάρα πολύ απλό. Ρίξτε μια ματιά, διαβάστε ό,τι θέλετε από όλα αυτά, θα δείτε ότι είναι όντως ευρεσιλογούμενα. Είναι κατ’ επινόησιν, μάλιστα κατεξοχήν η Θεοσοφία και ο Μασονισμός, διότι ο Μασονισμός περιέχει την Θεοσοφία και η Θεοσοφία περιέχει τον Μασονισμό. Είναι πρώτα αδελφάκια, αν όχι ομογάλακτα αδελφάκια. Ομογάλακτα αδελφάκια. Ας είναι. Το θέμα είναι ότι όλα αυτά είναι ευρεσιλογούμενα. Τα βρίσκουν με το μυαλό τους. Ναι, τα αλληγορούν, τα μυθολογούν, τα βγάζουν, τα κάνουν, παίρνουν τους μύθους, τους αλληγορούν, βγάζουν από εκεί συμπεράσματα. Και τι είναι όλα αυτά;

Αγαπητοί μου, προϊόντα του ανθρωπίνου λόγου και, αν το θέλετε, κάτι περισσότερο: και της ανθρωπίνης φαντασιοπληξίας. Το λέω απερίφραστα. Ο Χριστιανισμός είναι αποκάλυψη. Πού ξέρω ότι εγώ θα αναστηθώ; Μα ανεστήθη ο Χριστός, και αυτό είναι γεγονός. Έχουμε γεγονότα, έχουμε γεγονότα. Τα γεγονότα δίνουν την μαρτυρία της βεβαιότητας. Εκείνο που λέει ο Απόστολος Πέτρος, μιλώντας για τη Μεταμόρφωση του Χριστού: «Δεν σας μιλάω», λέει, «με σεσοφισμένους μύθους». Τι είναι ο «σεσοφισμένος»; Παρακείμενος, έτσι, του «σοφίζομαι». Θα πει «κατεβάζει η γκλάβα μου», με συγχωρείτε, το λέω έτσι. Πρέπει να το πούμε έτσι. Κατεβάζει το μυαλό μου, η κούτρα μου. Δεν το κατέβασε, λέει, το μυαλό μου.

Το επινόησα, δεν το εσοφίστηκα, αλλά σας μιλάμε για πράγματα που ακούσαμε, είδαμε, ψηλαφήσαμε. Γι’ αυτό λέει ο Θεολόγος Ιωάννης περί του Λόγου της ζωής: «ὃ ἑωράκαμεν, ὃ ἀκηκόαμεν, ὃ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν». Βλέπετε; Έχουμε γεγονότα. Τα γεγονότα δίδουν το μέτρο της πληροφορίας. Εάν ο Χριστός ανέστη, και εγώ θα αναστηθώ. Γιατί εκείνος που ανέστη μου είπε ότι και εγώ θα αναστηθώ, ο άνθρωπος, και εγώ. Γιατί εκείνος που μου το είπε, θα το πω άλλη μία φορά, ανέστη. Γι’ αυτό τον πιστεύω. Αν μου το πούνε οι Μασόνοι και οι Θεόσοφοι και οι Βουδισταί και οι Ινδουισταί και όποιοι άλλοι, θα πιστέψω αυτούς; Αυτά είναι ευρεσιλογούμενα,

φαντασιοπληξία. Δεν τίθεται καν λοιπόν θέμα. Γι’ αυτό λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Δεν ευρεσιλογούμε· από τις Γραφές αυτά τα νοήματα». Και οι Γραφές έχουν δώσει όλο το μέτρο της μαρτυρίας. Όπως λέγει: «Και ο Γαβριήλ ο Αρχάγγελος ηρμήνευσε λέγων». Πού ηρμήνευσε ο Γαβριήλ ο Αρχάγγελος; Στον Δανιήλ. Τι είπε; Αυτά είναι γραμμένα, αν το θέλετε, στο έβδομο κεφάλαιο του Δανιήλ, στίχος 23 και πέρα. Τι λέγει; «Το θηρίον το τέταρτον, βασιλεία τετάρτη έσται εν τη γη, ήτις υπερέξει πάσας τας βασιλείας». Είδε τέσσερα θηρία ο Δανιήλ και του λέει ότι το τελευταίο θηρίο

υπερέξει, θα υπερέχει των τριών πρώτων θηρίων. «Αύτη δε είναι η Ρωμαίων, ως η εκκλησιαστική παρέδωκεν εξήγησις». Τι μας είπαν οι παλαιοί, οι εκκλησιαστικοί εξηγηταί, οι Πατέρες, όταν ερμηνεύουν; Τι μας έχουν πει; Ότι αυτή είναι η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. «Πρώτης γαρ επισήμου γενομένης της Ασσυρίων βασιλείας, και δευτέρας της Μήδων ομού και Περσών, και μετά ταύτας της Μακεδόνων τρίτης, η τετάρτη βασιλεία νυν η Ρωμαίων εστί». Είδε, αγαπητοί μου, τέσσερα, είδε τέσσερα θηρία στη Μεσόγειο Θάλασσα. Είδε δε, πολύ μεγαλοπρεπής η εικόνα του Δανιήλ, φοβερά μεγαλοπρεπής, φοβερά. Βλέπει να εκτυλίσσεται ένα δράμα,

ιστορικό δράμα τεσσάρων αυτοκρατοριών εις τον χώρο της Μεσογείου Θαλάσσης. Όπως θα γνωρίζετε, έτσι ο Θεός το είχε, δεν το επέτρεψε, ότι από την παγκόσμια ιστορία η σπουδαιότερη θάλασσα είναι η Μεσόγειος. Αυτή η κλειστή θάλασσα είναι η Μεσόγειος, μέσα στην οποία η πατρίδα μας βρίσκεται. Ναι, ούτε ο Ατλαντικός, ούτε ο Ειρηνικός, ούτε ο Ινδικός· η Μεσόγειος πάλι. Έχει τα σπουδαιότερα γεγονότα και εδώ βρέθηκαν, ανεπτύχθησαν οι κυριότερες αυτοκρατορίες. Και πέμπτη βασιλεία είναι του Χριστού, κατά το άλλο εκείνο όραμα του Ναβουχοδονόσορος, που το ερμηνεύει ο Δανιήλ.

Τώρα στον Δανιήλ ερμηνεύει ο Γαβριήλ, διότι ο Χριστός εγεννήθη εις την Παλαιστίνη, δηλαδή εις τον χώρο της Μεσογείου Θαλάσσης. Βλέπετε λοιπόν ότι η Μεσόγειος Θάλασσα έχει παίξει και θα παίξει, φαίνεται, το μεγαλύτερο ρόλο μέσα στην ιστορία, τον ρόλον ακόμα και του Αντιχρίστου, αλλά και της σωτηρίας μας. Επειδή όμως τελείωσε η ώρα μας, πρώτα ο Θεός, αγαπητοί μου, θα συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα.