Catecheses of St Cyril 105 | 16-03-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are still in the fifteenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, in paragraph nine. “And what happens after this?” He continues as follows: “When therefore you see the abomination of desolation spoken of by Daniel the prophet standing in the holy place—let the reader understand.” But if anyone then says to you, “Behold, Christ is here,” or, “He is there,” do not believe it. Hatred among brethren gives room to the Antichrist. For the devil prepares divisions among the peoples, so that the one who is coming may be readily received. May it never happen that any servant of Christ here should run to meet the enemy.

What happens after this? After what? After what we discussed last time concerning the spread of the Gospel: that the Gospel will be preached throughout the whole world, and then this will happen. In other words, as it is written in the Gospel according to Matthew—the passage Saint Cyril takes from Matthew 24:15—“When therefore you see the abomination of desolation, spoken of by Daniel the prophet, standing...” What is standing? The abomination. The abomination is standing—that is, standing in the holy place.

An abomination standing in a holy place. Let the one who reads understand: “Let the reader understand.” What does this mean? Daniel does indeed mention this abomination. He mentions it in chapter 9, verse 27, and in chapter 12, verse 11, and also somewhere in chapter 11—I do not remember exactly where. Thus, in three passages the Prophet Daniel refers to this abomination, which the Lord Himself also mentions. The Lord is using a prophecy from the Old Testament and referring to it. It is also significant that the Lord

used the Prophet Daniel on at least two occasions. The first was to reveal His coming, His ascent into heaven, and His appearing before Caiaphas. The second is here, where the holy Evangelist Matthew even refers to the Prophet Daniel by name in connection with the Last Things, the eschata. This is, of course, a point that may confuse many people, and we shall try to understand it as far as possible. I would also like to tell you that the words “let the reader understand” are not found in Daniel. They are in Matthew—that is, in the Gospel.

And this is nothing other than coded language. Holy Scripture contains many passages written in code—many of them. A little later, we shall see such a passage used by the Apostle Paul. He says, “the one who restrains.” Who is the one who restrains, and why does he use that expression? What does he mean? There was always a danger that, if the Word of God spoke plainly about matters that could identify a particular situation or particular persons, those who believed in the Gospel—and those who wrote the Gospel—might be placed in danger.

You understand how serious this is. I shall give you a more recent example. Saint Cosmas of Aetolia was once speaking to Ali Pasha, who held him in very high esteem—very high esteem indeed. Ali Pasha was a bloodthirsty and ambitious man who wanted to rebel against the Porte—that is, against Constantinople and the Sultan—so that he himself might become Sultan. He had established a state of his own there in Epirus. He was ambitious, harsh, and fearsome. I do not know exactly how it happened, but Saint Cosmas of Aetolia told him that he would go to Constantinople with a red beard.

How, of course, did Ali Pasha understand this? He thought it meant that he would indeed go to Constantinople. But what could the Saint have told him—that only his head would go to Constantinople? Saint Cosmas himself would have been in danger, because he was prophesying what Ali Pasha’s future would be. If he had told him that his head would be cut off, Ali Pasha certainly would not have accepted it; he would first have cut off Saint Cosmas’s head. So the Saint spoke in coded language. He told him, “Yes, my pasha, you will go to Constantinople, since you desire it so greatly, and you will go with a red beard.” Why? Because when the head is cut off, the blood naturally stains the beard and makes it red. This is a hidden form of speech, a concealed prophecy. Take note: a concealed prophecy. There are prophecies that are hidden.

Could the Apostle Paul—or the Evangelist John in the Apocalypse—have spoken openly about Rome? How could he speak openly about Rome? The Romans had already exiled John to Patmos. How could he do so without provoking Rome against the Christians and bringing disaster upon them? So what does he call Rome? He calls it Babylon. But Babylon no longer existed, and so forth. This is what we might call the coded or symbolic language of Holy Scripture, in both the Old and New Testaments. It is used when contemporary circumstances require the Word of God to avoid bringing harm upon people. This is extremely important. I shall give you another example, though it is not actually a case of coded language.

Does any Evangelist mention the raising of Lazarus? Neither Matthew, nor Mark, nor Luke mentions it. Only John records the raising of Lazarus—such a great event! Why did the other three Evangelists not record it? For the very simple reason that Lazarus was still alive when the first three Evangelists wrote their Gospels. If Lazarus had come to be regarded as the great figure who had been raised from the dead, his life would have been endangered. Take note that his life was already in danger. The Evangelist John tells us that they wanted to kill the Lord, but also the evidence

of this mighty deed, this miracle—and that evidence was Lazarus. They wanted to kill Lazarus. Can you imagine it? But by the time John wrote his Gospel, Lazarus had already died. Lazarus was no longer alive, nor were his sisters. There was therefore no longer any danger from the Jews, and so John, whose Gospel was written last, records the event. You see, there are certain things to which we must pay close attention. Why is something written in this particular way? Here, then, it says, “Let the reader understand.” Why? Because this abomination refers to something which, if it had been written plainly in the Gospels, would have caused the Jews to launch a violent campaign. What, then, is it? That is precisely the question—precisely the question.

It is not difficult to discover, because Daniel presents it in a way we can understand very clearly. For example, in chapter 11, verses 20–27, Daniel says, “And upon the Temple, an abomination of desolations.” I shall take the words one by one. What does “abomination” mean? It means something loathsome, something abhorrent—something that fills me with disgust. What does “an abomination of desolation,” or “of desolations,” mean? In this passage Daniel uses the plural, “desolations.” Elsewhere in Daniel, in 12:11, it is singular, “desolation.” In the Gospel it is also singular, “desolation.”

What, then, does “desolation” mean? It means that something has lost the grace of God, that God is absent from that place, and so it has become an abomination. Wherever God is absent, wherever the grace of God is absent, the place is no longer filled with grace but has become ugly. And when a place is deprived of the grace of God and becomes ugly, it also becomes abominable. How, then, will this abomination of desolation be “upon the Temple,” as Daniel says? What was “the Temple”? We find this word in both the New Testament and the Old Testament.

It means the Temple. Scripture says that Jesus was “in the Temple.” This does not refer to the sanctuary, the innermost part of the Temple, as we use the word today. In Scripture, “the Temple” means the whole Temple. And there was only one Temple. Daniel therefore means that the abomination of desolation will be imposed upon the Temple. I say “imposed” because I am interpreting Daniel’s preposition “upon”: “and upon the Temple.” In other words, the abomination of desolation will be established over the Temple. What, then, is this abomination of desolation?

In chapter 12 he tells us: “And from the time when the abomination of desolation is set up, there shall be one thousand two hundred and ninety days.” When he says it will be set up, he means that God will permit this abomination of desolation to remain for approximately three and a half years—1,290 days, about three and a half years. The Lord says in Matthew 24:15: “When therefore you see the abomination of desolation, spoken of by Daniel the prophet, standing in the holy place.” It is to be standing there. Matthew’s word “standing” corresponds to Daniel’s “upon”: it is to stand in the holy place, in the Temple. Notice how He says “the holy place.” He does not say “the Temple,” because this is coded language. The events would be extremely terrible—truly terrible. This had to be hidden from the eyes of the ungodly, because otherwise the faithful would be placed in danger. That is why He continues, “Let the reader understand.” Let the one who reads understand. “Then let those who are in Judea flee.”

Those who are within the province of Judea, and especially those within the city of Jerusalem, must take to the road and flee, because the city will be destroyed. But tell me this, so that you may understand it by analogy. Suppose someone printed in a newspaper, in enormous headlines one morning, that at six o’clock that evening there would be an earthquake measuring eight on the Richter scale.

What do you think would happen? Everyone would be terrified. They would head for the mountains and flee from the city. But what would the city authorities do when they saw the entire population leaving? The person who published this report would be accused of disturbing the peace of the city. You can therefore understand how dangerous it would have been to write openly that the Temple would be destroyed. Such a prophecy would have struck the Jews like a bomb, because the Temple was the center of all their worship and of their entire existence. It therefore had to be expressed

in coded language: “When you see the abomination of desolation standing in that holy place”—but let the reader understand. What, then, is this abomination? Here we must apply the corresponding principle. As I have told you before, when we interpret Holy Scripture or a prophecy, we always consider the principle of repeated fulfillment. Christological prophecies, of course, are repeated in relation to the Second Coming of Christ, though the manner of their fulfillment is different. Nevertheless, as you may remember from our earlier discussions, the Second Coming of Christ was mentioned together with His first coming. But with other subjects...

A prophecy is not exhausted by one fulfillment. A prophecy from the Old Testament is not exhausted. Most of them have not yet been exhausted. This is why we must read the Old Testament and study the prophets, because a prophecy may be fulfilled again—a second, third, or fourth time. Sometimes it may have many fulfillments, or be fulfilled continually. Here you will see how many successive fulfillments of the prophecy there are, with each fulfillment serving as the antitype—that is, the anticipatory pattern—of the one that follows. Pay attention: the antitype of the next fulfillment. What I am telling you provides us with little keys.

With them, we unlock the Word of God and come to understand it. Thus, when Daniel’s prophecy was fulfilled approximately 430 years later, that was its first fulfillment, and at the same time it served as the antitype, the anticipatory pattern, of a second fulfillment. The second fulfillment is then the antitype of a third. In this particular case, Daniel’s prophecy has received two fulfillments, and a third is still awaited. So then, what was the first fulfillment? That is the fulfillment to which Daniel directly refers.

I should tell you that Daniel is also referring to two things at once. In its full meaning, his prophecy encompasses all three fulfillments. The first fulfillment occurred around 168 BC, under Antiochus IV Epiphanes, one of the successors of Alexander the Great. Daniel portrays him as a type of the Antichrist. Take note that Daniel does indeed describe Antiochus, but the prophecy also goes beyond him. We thus see Daniel’s prophecy reaching forward to the Last Things, the eschata, when it will be fulfilled once more, for the final time.

The first fulfillment of the prophecy in the Last Things, then, took place in 168 BC through Antiochus Epiphanes, who went so far as to introduce the worship of Olympian Zeus inside the Temple. Later, in the second fulfillment, in AD 70, the Temple had already been profaned by the Romans before it was destroyed.

Inside were Roman standards bearing idolatrous symbols, and once again a statue of Caesar had been erected. So the first abomination came under Antiochus Epiphanes, and the second abomination came through the Romans. How do we know this? The First Book of Maccabees, chapter 1, verse 57, tells us how the first abomination was fulfilled.

The Book of Maccabees tells us that the Maccabees were active precisely in the time of Antiochus Epiphanes. It was then that the wonderful family of seven children, themselves also called Maccabees, were martyred together with their mother, Solomone, and their teacher, Eleazar.

There Antiochus is a type of the Antichrist, while the seven children, together with their mother and their teacher, are a type of the martyrs of the Last Things. They prefigure the martyrs of the Last Things, who will face the prototype, the Antichrist himself, in the true and ultimate last days, at the very end of the Last Things. Thus, in the passages I cited, the Books of Maccabees relate the fulfillment of the prophecy. This is its first fulfillment. Yet this first fulfillment would become a type of the second fulfillment, of which the Lord Himself speaks, since the Lord came before that second fulfillment: the destruction of Jerusalem and of the Temple, after it had first been profaned by the Romans.

It was the abomination of desolation. What does “the abomination of desolation” mean? It means that the grace of God was no longer present within the Temple, because that place was already being used to offer sacrifices to demons or to deified men, such as Caesar. The Lord also tells us that the Christians had to flee from Judea. This was a cryptic message, a coded warning that the Christians had to leave. Only the Christians would flee, because they alone believed in Christ and therefore were not to be punished. The city that had rebelled so terribly against God—that city...

...was to be punished, but not the Christians. Yet how many Christians would actually flee? Only those who believed the words of Christ. The others, who did not believe, would not flee but would remain inside. That is why, when the Romans surrounded the city, a striking phenomenon was observed: the Jews were going into the city to seek protection...

...seeking safety behind its walls, while the Christians were fleeing from the city. Their flight was to be so swift that the Lord gave that remarkable command: if someone was on the housetop—and, as you know, houses in the East have flat roofs rather than tiles—perhaps tending to some task, spreading out figs or sesame to dry, as people still do on our islands here in the Aegean, and he saw the armies approaching, he was not to go down and collect anything from his house. He was not to say, “My wallet! A change of clothes!” He was not to enter the house at all, but to descend by the outside stairway from the roof and flee beyond the city, because the gates would soon close and he would not have time to escape. Likewise, if someone had gone out early to work in his field, to dig or plow, and then saw the armies, he was not to enter the city to retrieve anything from his house, but was to flee still farther away. The Lord spoke those famous words which I mentioned to you on a previous occasion: “Remember Lot’s wife.” Remember the wife of Lot. What a memorable phrase and image—a short phrase, yet a striking image. What happened to Lot’s wife? She turned back to look and became a pillar of stone.

Do not turn back, or you will not be saved. This was a sign pointing to salvation—I emphasize, a sign pointing to salvation—this image expressed in the words, “Remember Lot’s wife.” This, then, concerned the second fulfillment of Daniel’s prophecy: the destruction of Jerusalem. Who gives us the measure by which to understand this second fulfillment of Daniel’s prophecy? Christ Himself, who said, “that which was spoken by Daniel the prophet,” and that the abomination would be “standing in the holy place.” These are the words of Christ. And this was indeed fulfilled in AD 70. Let me make a brief digression.

At that time, the Christians had a sign of the approaching destruction. What had entered the Temple—the Roman emblems and the rest, the statue of the emperor, and the emperor himself—was, we might say, a type of the Antichrist. It was an antitype, a preliminary fulfillment pointing ahead to the final Antichrist, who has not yet come. So the Christians fled. Will there also be some sign in the Last Things? Which Last Things? Those of the true Antichrist whom we await, so that Christians may be warned and flee? Yes. What might that sign be? It is not easy to say.

Indeed, it is very difficult. First of all, we remain within the Church, where this understanding may be given. We do not know what people at that time will come to understand from Holy Scripture, so that they will say, “This is the sign that we must take refuge in order to escape.” The Word of God tells us in the Apocalypse that we will flee into the wilderness. What does the Lord say here? “Let those who are in Judea flee to the mountains.” He is speaking about Jerusalem, which is a type of the Last Things. In our case, the Book of Revelation says that we will flee into the wilderness. What must we do? We must remember His words: “Remember Lot’s wife.” In other words, do not say, “I have fields, money, property, investments, this and that, all my possessions—how can I leave?” Leave them behind, because otherwise you will lose...

...not only your life, but above all your soul. For if you become entangled in the machinery of the Antichrist’s system of government in an attempt to preserve your possessions, you will worship him. That is, you will be lost. I think, I believe, perhaps—I cannot say this with greater certainty—that this is the sign. That is why I told you that it is both difficult and not difficult to recognize the same signal in the first case and in the second: do not turn back; flee, flee. But how will I live in the wilderness? The Word of God tells us that for three and a half years God will nourish the woman—the Church, the woman...

...in the wilderness, just as He nourished His people with manna. What an unexpected thing! Who could have believed it? How could the Hebrews ever have imagined that God would send down manna—something beyond comprehension—from heaven for them to eat? Yet we have this historical precedent. Since, then, we must go into the wilderness and reach the wilderness, we must no longer look back at anything in the world or ask, “What will become of us there?” For He has promised it: first, through the historical precedent of the manna in the wilderness, which reveals the wisdom and power of God; and second, through His promise that God will nourish the woman, the Church, in the wilderness. You need only flee. Do not become caught in the machinery of the Antichrist.

So, you understand, some people ask how we will safeguard our money. You know, over the past two, three, four, or five years, ever since we covered these matters in our interpretation of the Apocalypse, some people have approached me and asked, “Should we withdraw our money from the bank?” No, my dear ones. We must think of nothing except fleeing. “Remember Lot’s wife.” I tell you truthfully, this warning of the Lord has made a profound impression on me, especially because it is so concise. How often I repeat it: “Remember Lot’s wife.” Let us remember the wife of Lot, with all the positive and negative consequences that this entails.

For... Lot and his two daughters fled and were saved. His wife was burned. As I told you, there were both positive and negative consequences. Yet the Lord Himself interprets Daniel, while the New Testament now also prophesies the third phase through both the Lord and the Apostle Paul. For it is well known that the destruction of Jerusalem is a type of the Last Things, a type of the end of history, and so forth. What is this third and final phase? It will come when the abomination once again occurs in the Temple.

In the Temple, in that same place—“standing in the holy place,” as the Lord said. What will this be? When Solomon’s Temple is rebuilt, it will not be a statue of Olympian Zeus or a statue of Caesar that enters it, but the Antichrist himself. Would you like to see this? Listen. It is from the Second Epistle to the Thessalonians, chapter 2, verses 3–4: “And the man of sin shall be revealed.” Notice these descriptions: “the son of perdition.” He is a man—a human being. He is not a phantom.

Is he an incarnation of Satan? There is no such incarnation; Satan cannot become incarnate. The Antichrist is one hundred percent human: “the man of sin, the son of perdition, the one who opposes”—the one who sets himself against God. So that is the first, second, and third description. The fourth is this: “and exalts himself.” He will exalt himself. This will not be an ordinary case of pride, the deadly sin, but pride beyond all measure—a degree of pride that no human being has ever conceived. You will see what this means.

This will happen without any preceding public history to identify him. Scripture says, “And the man of sin shall be revealed.” To reveal something means that it was hidden and is then uncovered. When we unveil a statue, for example, we first cover it, perhaps with a flag if the benefactor being honored is a national figure, or in any case with some kind of cloth. We appoint a day for the celebration, pull away the covering, and the statue appears before the people’s eyes. So when Scripture says that he “shall be revealed,” it means that he will not have been known beforehand. It means that people will suddenly see him.

This does not mean, of course, that he will have come into existence on earth at that very moment, but that he will not previously have made a public appearance. What, then, of those who say that the Antichrist has already been born and is active in this way or that? But he is yet to be revealed. The verb “to reveal” means that the unveiling will concern the beginning of his activity. How, then, could we know whether he has been born, much less how old he is? So here we have the point once again. Pay close attention to it, and reject such claims completely. No one knows anything about this matter. The revelation of the Antichrist will mean exactly what the word “reveal” means: he will appear suddenly. Now pay attention to what follows. He will possess a dreadful pride...

...a Luciferian pride, “exalting himself above everything that is called God or an object of worship.” He will consider himself to be above—this is what “exalting himself” means—absolutely everything that throughout history has been called God or has been held sacred by human beings. An object of worship is something venerated or bowed down before. We may say, for example, “This is a temple,” or, “This is an icon,” and we treat it with reverence. Or consider how many gods there have been in this world: from Zeus and the twelve gods of Olympus in Greek mythology, to other persons who were deified.

Take Buddha or Confucius. They did not deify themselves; their followers deified them. They did not make themselves gods. I emphasize this: neither Confucius nor Buddha deified himself. But in any case, whatever exists in this world that humanity regards with reverence, the Antichrist will claim to surpass. From the true God to false gods, he will say: “I am greater than Buddha, greater than Confucius, greater than Muhammad, greater than Jesus Christ, and greater than the God who made heaven and earth. I am above them all.” Tell me, what deified...

deified person has ever spoken like this? What deified person? Indeed, the Prophet Isaiah speaks of this: “I will set up my throne before the Lord.” This refers to the devil and, by extension, to the Antichrist. For the devil has seven heads; he is the Beast with seven heads and ten horns. The Antichrist likewise has seven heads and ten horns, signifying that what the devil is, the Antichrist will also be—with regard, of course, to wickedness, pride, and powers. In other words, tale quale, as the Italians say: the very same quality, the very same quality. This is precisely why these two beasts—the one rising from the sea and the other appearing in heaven—

The Beast appearing in heaven is the devil. The Beast appearing and rising from the sea is the Antichrist. They have the same characteristics, exactly the same. Yet they are, of course, two distinct beings: the devil and the Antichrist. One is a spirit; the other is a man. So the Antichrist, as everyone says, will build Solomon’s Temple. Then he will enter Solomon’s Temple and proclaim himself to be God. The emperors proclaimed themselves gods, if you like, for political reasons, so that the peoples under their rule might be united. But what emperor ever said, “I am the creator of heaven and earth”? No one ever said that. Here, then, it says that the Antichrist will “exalt himself above everything that is called God”

or an object of worship, so that he takes his seat in the Temple of God as God. Saint Cyril asks which Temple of God this is. Is it the Church of the Resurrection? You know that he delivered his catechetical lectures in the Church of the Resurrection, the church that still exists today.

“Showing himself that he is God”—he will present himself as being God. How will he prove it? Through false miracles, through false miracles. Therefore, once he has taken his seat in the Temple of God, this will be the culmination of the abomination of desolation. For will the grace of God dwell in a temple built by the Antichrist? Certainly not. And since the Antichrist will dwell in this Temple of God and proclaim himself to be God, this will be the worst abomination that could ever occur.

Thus, Daniel’s prophecy has three phases. Two have already taken place; the third is still awaited. The first was in 168 BC, under Antiochus Epiphanes. The second phase was the destruction of Jerusalem and the Temple, after the statue of Caesar had first been erected there. Before that came the statue of Olympian Zeus, set up by Antiochus Epiphanes. And now we await the third phase, when it will no longer be a statue, but the Antichrist himself. Of course, you may ask about a sign. What does Saint Cyril say here? After Christianity has spread throughout the whole world, what other sign might we have? This one as well: if you should live to see Solomon’s Temple being built, ask yourselves who is building it.

For take note: Solomon’s Temple cannot properly function, because everything required for it to function according to the Law is missing. There is no priesthood among the Jews. It was lost; it disappeared with the destruction of Jerusalem. The tribe of Levi no longer exists today, and therefore neither does the priesthood. So who will offer sacrifice? No one. Thus anyone could point out to the Jews that, if they offer sacrifices, those sacrifices are invalid according to the Law. They are invalid because the priesthood is absent. I will say it again, though there is really no need, because the New Testament has come and the priesthood has been transferred. But how can the Jews understand this? We have the New Testament, and since there has been a change of covenant,

there must also be a change of priesthood. This is why it says, “You are a priest according to the order”—not of Aaron, but of Melchizedek. And Jesus Christ is a priest according to the order of Melchizedek. A change of covenant, therefore, and a change of priesthood. They have no priesthood. It would therefore be futile to build the Temple. If it is built, that means something is seriously wrong. What do you think? Was it because the Jews were under occupation for so many years that they could not build their Temple? What do you think? And now that they have been an independent state since 1948, why have they made no attempt to build the Temple? Is it really so difficult? Do not tell me that the Mosque of Omar stands there. “Oh, we will blow it up,” they themselves once said when they were asked about it. We read that in the news.

They have nothing to fear. Whom should they fear? Should they fear for it as a work of art, or should they fear the Arabs? They have already fought wars with the Arabs. The time for this has not yet come. That is the point. Pay attention: it is being restrained by the one who restrains. We shall examine this a little later. But I can already see that tonight will not be enough for us to cover it. It is being restrained by the one who restrains. When the one who restrains is moved out of the way, Scripture says, then this will happen. It is not that they are unable to do it. The time has simply not yet come. And that is what is astonishing.

Nevertheless, my dear ones, we have understood what this abomination of desolation is. When, for example, we see upon the seat of authority a man who is President of the Republic—you know, once...

Some of you may remember this. Forgive me for the example, but it is striking. Many, many years ago—thirty or perhaps twenty-five years ago, I do not remember—elections were to be held, and various people put themselves forward as candidates. In Athens, a homosexual man also stood as a candidate. His name was Manolis, and people called him Manolia. So he went out and campaigned. Well, you can imagine the jeering, the laughter, the newspapers, and all the commotion. Could you imagine such a man becoming prime minister? If he had become prime minister, what would we have said then? Alas!

A man regarded that way has taken the Prime Minister’s seat. People would have reacted with shock and revulsion. That is the abomination of desolation. I have given you this image; it occurred to me to mention it so that we might understand even more clearly. What does “abomination” mean? It means a man sitting in the Temple of God and proclaiming himself to be God. An abomination.

But let us continue. “And again, if anyone then says to you, ‘Behold, here is Christ,’ or, ‘There He is,’ do not believe it.” If they tell you, “Christ is here,” or, “Christ is there,” do not believe them, says the Lord. Of course, there will not be many Antichrists. The Antichrist in the fullest sense will be the one whose coming is awaited. Hatred among brethren, then, makes room for the Antichrist. Hatred among brethren gives the Antichrist a place.

Hatred among brethren—among bishops, priests, the clergy in general, and, more broadly still, among the people—gives him a place. What does this mean? It means that among a people where brethren hate one another, it is never possible... In a Church where brethren hate one another, we are making room for the Antichrist to establish himself. “For the devil prepares divisions among the peoples, so that the one who is coming may be readily received.” The devil prepares divisions among the peoples, and divisions mean hatred among brethren. When do divisions arise among peoples? When brethren hate one another.

This is so that the one who is coming may be readily received. Who is coming? The Antichrist. You will have heard the following; here it is written: the Antichrist will find the nations in a state of conflict, divided and torn apart, with divisions among the peoples, as Saint Cyril says here, and he will propose that the nations be united. This is the first great bait. Of course, people have already begun, little by little, to speak of this. But this is not yet the thing itself; it is merely its prelude. For when you see the peoples tearing one another apart, he will say, “I will unite you.” The peoples themselves will be unable to find a way forward

or to become reconciled with one another. And what kind of authority will he possess? How will he be able to make such a proposal? Political authority, of course. He will propose the union of the nations. Let me give you a phenomenon that foreshadows this. It is the formation of smaller unions of peoples, which is already taking place. We have the United States; today we have a united Europe, what we call the EEC. In other words, we have smaller alliances. We speak of United Arab States and of united republics, the Soviets. All these are partial unions. And so, one day, we may find...

that there are three or four such unions. Perhaps these three or four unions—perhaps three, perhaps three—will wage that terrible war against one another. Why did I say perhaps three? Because of what we once interpreted in the Apocalypse, concerning that dreadful region of Mesopotamia.

That terrifying war will take place there, involving an army of two hundred million. But is an army of two hundred million possible? Oh, very much so. As I told you, Persia in a certain sense borders China. China alone can field an army of two hundred million. Is not one person in five eligible for military service? Its population is one billion.

But enough about that. So then.

China, as I told you, has two hundred million available. Here, however, it says that those who fight one another will be of three colors: red, yellow, and blue. Namely: red, yellow, and blue. A terrifying conflict will take place. Then the Antichrist will come, because the Antichrist is the final act of history. The war will come first, and afterward he will say, “Why are you fighting? What did you gain from this war? What did you gain?” As we always ask, what do we gain from a war? As we say today when speaking of peace, “What will we gain if we go to war?”

So why should there be separate alliances? Come, let us unite. These alliances, these federations of states, have already begun to form, as we have said. Then the Antichrist will propose this union of the nations, and that explains how he will come to rule the whole world. That is the explanation, my dear ones. Saint Cyril then says, “God forbid that any of those here, or any of Christ’s servants elsewhere, should run to the enemy.” God forbid—may it never happen—that any of those here, those listening to me, these catechumens, you who hear me, should do so, says Saint Cyril: “None of those here.”

“Nor any of Christ’s servants elsewhere”—that is, no servants of Christ from any other place, wherever they may belong to the Church—“should run over to the enemy.” I would like to comment briefly on this phrase, “run over.” How might someone run over to him? In every situation, in every event, whenever an enemy invades, there are always people who run over to his side. That is a fact. When the Germans entered, there were those who were pro-German. I am using an old example. I do not know whether there are still the pro-Germans and pro-British of those days, or, even more so, the pro-British and pro-Russian factions of the previous century. But this is something we ourselves experienced.

At least I experienced it myself. I was working in a shop whose owner was a pharmacist; he has since passed away. How startled I was when I saw the first Germans enter the pharmacy and heard him speaking German to them! Just one phrase: “Good morning.” I knew “good morning” in English, but he was swelling with pride over saying it in German. “Mr. Michael, do you mean you speak English?” Poor fool that I was, I did not know it was German for “good morning.” And there he was, exchanging pleasantries with them and so on. He even gave a dinner at his home for a German commandant who lived across the street. The wretched man was pro-German. What do you think? Are there not always people...

...who run over to the enemy? Everywhere and always, in every situation and under every circumstance—you understand what I mean. So it seems that there will also be people who run over to the Antichrist. Saint Cyril warns us of this. Now listen. The Word of God reveals it. As I have told you before, one thing has made an overwhelming impression on me in the whole Book of Revelation. Neither the Antichrist nor anything else astonishes me. Two things astonish me: the return of idolatry, and the fact that Christians will worship the Antichrist. Listen to how terrifying this is. Once again, in chapter eleven of the Apocalypse...

In verses one and two, John the Evangelist writes: “And I was given a reed like a rod”—given to him by the angel. “I was given,” he says, “a reed like a rod,” to be used as a measuring rod. “And the angel said, ‘Rise and measure the temple of God, the altar, and those who worship in it.’” Measure the temple of God and the altar. Take note: when John the Evangelist wrote the Apocalypse, neither the Temple nor, of course, the altar still existed. The Temple had been destroyed in AD 70. This, then, is an image, a figure. The fact that the Temple no longer existed is extremely significant, because it is a type—a foreshadowing—of the Church.

Measure, then, the temple of God, the altar, and those who worship there. “But cast out the court outside the temple, and do not measure it, for it has been given to the nations; and they will trample the holy city for forty-two months.” Do not measure the courts of the Temple. The altar, of course, stood outside the Temple proper. You are to measure as far as the altar, but no farther. For the temple of God was given—excuse me, the courts, together with the holy city, that is, Jerusalem, were given over. In other words, God permitted them to be trampled by the nations, by the Antichrist, for forty-two months—three and a half years. All the Fathers of our Church interpret both the Temple and the city here as the Church. In this passage, “to measure” means “to be known by God.”

Whatever is not measured is “not known by God.” Does this mean that God is unaware of what is not measured? What will not be measured? Everything beyond the altar will not be measured; it will be trampled by the nations. This means that a very large portion of Christians will worship the Antichrist. This, my beloved, is what astonishes me and makes me mourn inwardly. Yes, only those who were measured will refuse to worship the Antichrist. They are the ones who will have fled into the wilderness. They will not worship him. They are the remnant of which the Apostle Paul speaks in the Epistle to the Romans. The Apostle Paul refers there to the Prophet Elijah and to the Last Things (eschata). What do the Prophet Elijah and Ahab represent? Ahab is a type—a foreshadowing—of the Antichrist.

The astonishing thing is that the Prophet Elijah himself, the very same person who appeared then, will also appear in the Last Things (eschata). And so we can see clearly, my beloved, that, most tragically, even Christians will run to worship the Antichrist. For this reason, we must prepare ourselves through ascesis, through simplicity of life, through great faith, and through abundant love, so that we do not come to that point. Those who seek material investments, influential connections, and worldly ambitions will come to harm. Let us take heed, then; let us take great heed, because this is no small matter. The consequences are eternal. That is all for this evening, my beloved.

Ευρισκόμεθα πάντοτε στην 15η κατίθεση του Αγίου Κυρίλου, στην παράγραφον ΦΙΤΑ, ΕΝΕΡ, και τι μετά τούτο γίνεται, φυσήν εξής, όταν ουνείδηται το βδένιγμα της θερημόσαιας, το ενθένει υπό δανείλη του προφήτου, εστός εν τόπου Αγίω, ο Αναγινός Κονοϊτων. Άλλη, τότε αν θυσίμον υπήδου ο δεοχριστός ήδου εκεί μην πιστεύσεθαι. Η Μισσαδελφία δίδωση λοιπόν χώρανα του Αντιχρίστου. Προετοιμάζω, προετοιμάζει γαρ ο διάβολος τα σχίσματα των λαών μου. Είναι αευπαράδεκτος γέννητο ερχόμενα. Μη γέννητο δε μη δέ να τον εντάφθα μη δε τον αλαφουντούλον του Χριστού προς δραμήν το εχθρό.

Τι μετά τούτο γίνεται; Ως προς τι; Ως προς εκείνο που ήδη είχαμε αναλύσει την περασμένη φορά, σε σχέση με την εξάπλωση του Ευαγγελίου, ότι σε όλο τον κόσμο θα κηρυχθεί το Ευαγγέλιο, και μετά τούτο, δηλαδή σε σχέση πως είναι γραμμένο στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, από όπου και παίρνει αυτό ο Άγιος Κύριλλος, από το Ματθαίον 24,15, ότι «όταν λοιπόν δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως, αυτό που υπόθηκε, το ρηθέν, αυτό που υπόθηκε από τον Δανιήλ τον προφήτη, εστός». Ποιο εστός; Το βδέλυγμα. Το βδέλυγμα εστός, να στέκεται δηλαδή εν τόπω Αγίω.

Βδέλυγμα να στέκεται σε Άγιο τόπο. Αυτός που διαβάζει ας καταλάβει. «Ὁ ἀναγινώσκων νοείτω». Τι είναι αυτό; Πράγματι το αναφέρει ο Δανιήλ αυτό το βδέλυγμα, το αναφέρει στο 9ο κεφάλαιο, στίχος 27, το αναφέρει στο 12ο κεφάλαιο, στίχος 11, αλλά και στο 11ο κεφάλαιο, δεν θυμάμαι τι. Δηλαδή σε τρία σημεία αναφέρεται ο προφήτης Δανιήλ σε αυτό το βδέλυγμα, το οποίο ο ίδιος ο Κύριος αναφέρει. Δηλαδή χρησιμοποιεί μια προφητεία της Παλαιάς Διαθήκης ο Κύριος και αναφέρεται σε αυτό. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι ο Κύριος

χρησιμοποίησε δυο φορές τουλάχιστον τον προφήτη Δανιήλ. Τη μία φορά για να δείξει τον ερχομό του, την άνοδό του στον ουρανό και τον ερχομό του ενώπιον του Καϊάφα, και τη δεύτερη φορά όταν εδώ αναφέρεται ονομαστικώς μάλιστα, που γράφει εδώ ο Ιερός Ευαγγελιστής Ματθαίος, εις τον Προφήτη Δανιήλ για το θέμα των Εσχάτων. Βέβαια είναι ένα σημείο το οποίον ίσως μπερδεύει πολλούς και θα προσπαθήσουμε να το καταλάβουμε, όσο τούτο βεβαίως είναι δυνατόν. Και ακόμη θα ήθελα να σας πω ότι εκείνο το «ὁ ἀναγινώσκων νοείτω» φυσικά δεν είναι αυτό στον Δανιήλ, αυτό είναι στον Ματθαίο, δηλαδή στο Ευαγγέλιο.

Και... Αυτό δεν είναι παρά κρυπτογραφικόν. Η Αγία Γραφή έχει πολλά κρυπτογραφικά σημεία. Πολλά! Θα δούμε λίγο πιο κάτω ένα κρυπτογραφικό σημείο που χρησιμοποιεί ο Απόστολος Παύλος. Λέγει «ὁ κατέχων». Ποιος είναι ο κατέχων; Και γιατί βάζει «ὁ κατέχων»; Τι εννοεί εδώ; Υπήρχε πάντοτε κίνδυνος, εάν εγράφοντο με σαφήνεια μέσα στον Λόγο του Θεού πράγματα τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηρίζουν μια κατάσταση ή πρόσωπα, να κινδυνεύουν εκείνοι που θα πίστευαν στο Ευαγγέλιο,

εκείνοι που έγραψαν το Ευαγγέλιο. Καταλαβαίνετε πόσο σοβαρό είναι. Θα σας πω ένα σύγχρονο παράδειγμα. Όταν κάποτε είχε πει ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, που ετιμάτο πάρα πολύ από τον Αλή Πασά, πάρα πολύ. Αυτός ο αιμοβόρος άνθρωπος και φιλόδοξος ήθελε να επαναστατήσει κατά της Πύλης, δηλαδή κατά της Κωνσταντινουπόλεως, του Σουλτάνου, για να γίνει αυτός ο Σουλτάνος. Είχε αποτελέσει το ίδιο κράτος εκεί στην Ήπειρο, ήταν φιλόδοξος άνθρωπος και σκληρός, φοβερός. Τότε δεν ξέρω πώς έγινε και του λέει ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός το εξής: ότι θα πάει στην Κωνσταντινούπολη με κόκκινα γένια.

Βεβαίως, πώς το εξέλαβε ο Αλή Πασάς; Ότι θα πάει στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά τι να του έλεγε; Ότι θα πάει το κεφάλι στην Κωνσταντινούπολη; Θα κινδύνευε και ο Άγιος Κοσμάς, διότι του προφητεύει ποιο ήταν το μέλλον του. Λοιπόν, αν του έλεγε ότι θα του κόψει το κεφάλι, αυτό βεβαίως δεν το εδέχετο ο Αλή Πασάς και προηγουμένως θα έκοβε το κεφάλι του Αγίου Κοσμά. Έτσι μιλάει με έναν κρυπτογραφικό τρόπο. Του λέει: «Ναι, πασά μου, θα πας στην Κωνσταντινούπολη, αφού τόσο το επιθυμείς, και θα πας μάλιστα με κόκκινα γένια». Γιατί; Διότι, όπως κόβεται το κεφάλι, φυσικά το αίμα βάφει τα γένια και τα κάνει κόκκινα. Αυτό είναι ένας τρόπος, μια προφητεία κρυμμένη. Προσέξτε: κρυμμένη προφητεία. Έχουμε κρυμμένες προφητείες.

Να έλεγε τώρα ο Απόστολος Παύλος ή ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψη, να μιλήσει για τη Ρώμη; Πώς να μιλήσει για τη Ρώμη; Οι Ρωμαίοι τον εξορίζουν ήδη στην Πάτμο. Πώς να γίνει αυτό; Να στραφεί η Ρώμη εναντίον των Χριστιανών, να γίνει κακό. Και πώς την ονομάζει τη Ρώμη; Την ονομάζει Βαβυλώνα. Δεν υπήρχε όμως πια Βαβυλώνα και ούτω καθεξής. Είναι, θα λέγαμε, η κρυπτογραφική γλώσσα, η συνθηματική γλώσσα της Αγίας Γραφής, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης, όταν υπάρχουν κάποια δεδομένα σύγχρονα, από τα οποία πρέπει να αποφύγει ο Λόγος του Θεού να μην γίνει ζημιά στους ανθρώπους. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Ένα άλλο θα σας πω που δεν είναι βέβαια κρυπτογραφικό, ότι...

Αναφέρει κανένας ευαγγελιστής το γεγονός της Αναστάσεως του Λαζάρου; Ούτε ο Ματθαίος, ούτε ο Μάρκος, ούτε ο Λουκάς. Αναφέρει όμως μόνο ο Ιωάννης το γεγονός της Αναστάσεως του Λαζάρου. Τόσο σπουδαίο γεγονός! Γιατί δεν το έγραψαν οι τρεις άλλοι ευαγγελιστές; Για τον απλούστατον λόγον ότι ζούσε ακόμα ο Λάζαρος, όταν έγραψαν οι τρεις πρώτοι ευαγγελιστές τα Ευαγγέλιά τους. Έτσι, αν υποτεθεί ότι θεωρείτο ήρως αναστάσεως από τους νεκρούς ο Λάζαρος, τότε θα κινδύνευε η ζωή του. Σημειώσατε ότι ήδη κινδύνευε η ζωή του. Μας το αναφέρει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αυτό, ότι ήθελαν να φονεύσουν τον Κύριο αλλά και το τεκμήριον

του κατορθώματος αυτού, του θαύματος, που ήταν ο Λάζαρος. Ήθελαν να τον σκοτώσουν τον Λάζαρο, το φαντάζεστε; Αλλά όταν ο Ιωάννης γράφει το Ευαγγέλιό του, είχε πεθάνει ο Λάζαρος πια. Δεν υπήρχε ο Λάζαρος, ούτε οι αδελφές του. Οπότε δεν υπήρχε πια κανένας κίνδυνος εκ μέρους των Ιουδαίων. Οπότε, που γράφηκε τελευταίο το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, το καταγράφει αυτό. Βλέπετε, είναι μερικά πράγματα που πρέπει να τα προσέξουμε. Γιατί γράφεται έτσι; Έτσι εδώ λέει «ὁ ἀναγινώσκων νοείτω». Γιατί; Διότι αναφέρεται αυτό το βδέλυγμα σε κάτι που, αν εγράφετο στα Ευαγγέλια, θα είχαν ξεσηκώσει πόλεμο οι Ιουδαίοι. Και ποιο είναι τώρα αυτό; Αυτό είναι τώρα το ζητούμενο. Βεβαίως το ζητούμενο.

Δεν είναι δύσκολο να το βρούμε, διότι όπως μας το παρουσιάζει ο Δανιήλ, το καταλαβαίνουμε πολύ καλά. Λέει επί παραδείγματι στο 11ο κεφάλαιο ο Δανιήλ, στις 20-27, «καὶ ἐπὶ τὸ ἱερὸν βδέλυγμα τῶν ἐρημώσεων». Θα τα πάρω μία-μία λέξη. Τι θα πει βδέλυγμα; Θα πει σίχαμα, κάτι που είναι βδελυκτόν, λέμε, κάτι που το σιχαίνομαι. Τι θα πει βδέλυγμα ερημώσεως ή ερημώσεων; Στον Δανιήλ είναι ερημώσεων, αλλού είναι ερημώσεως, πάλι στον Δανιήλ, στο 12,11 είναι ενικός, ερημώσεως. Στο Ευαγγέλιο είναι ερημώσεως.

Τι σημαίνει τώρα ερήμωσις; Θα πει εκείνο που χάνει τη χάρη του Θεού, εκεί που απουσιάζει ο Θεός, είναι κάτι που είναι βδέλυγμα. Όπου λείπει ο Θεός, όπου λείπει η χάρις του Θεού, εκεί είναι ένας τόπος, όχι βεβαίως χαρίεις, αλλά τόπος άσχημος. Και ένας τόπος άσχημος, όταν λείπει η χάρις του Θεού, είναι και βδελυκτός. Ένας τόπος άσχημος είναι και βδελυκτός. Πώς θα είναι τώρα αυτό το βδέλυγμα της ερημώσεως «καὶ ἐπὶ τὸ ἱερόν», λέει ο Δανιήλ; Ποιο ήταν το ιερόν; Τη λέξη ιερόν τη βρίσκουμε και στην Καινή Διαθήκη και στην Παλαιά.

Θα πει ο Ναός. Ο Ιησούς, λέει, εις το ιερόν. Δεν είναι το ιερό, το εσώτερο θα λέγαμε του Ναού, όπως λέμε σήμερα. Το ιερόν, ιερόν λέγεται ο Ναός. Ο δε Ναός ήταν ένας και μοναδικός. Δηλαδή θέλει να πει ο Δανιήλ το εξής: ότι στο ιερό, δηλαδή στο Ναό, θα επιβληθεί — είπα το «επιβληθεί», διερμηνεύω την πρόθεση «ἐπί» του Δανιήλ, «καὶ ἐπὶ τὸ ἱερόν» — δηλαδή επάνω στο Ιερό θα υπάρξει το βδέλυγμα της ερημώσεως. Τι είναι τώρα αυτό το βδέλυγμα της ερημώσεως;

Στο 12ο κεφάλαιο μας λέει: «Καὶ τοῦ δοθῆναι βδέλυγμα ἐρημώσεως, ἡμέραι χίλιαι διακόσιαι ἐνενήκοντα». «Καὶ τοῦ δοθῆναι», λέει, θα επιτρέψει ο Θεός, θα επιτρέψει, αυτό το βδέλυγμα της ερημώσεως να κρατήσει περίπου τριάμισι χρόνια, 1.290 ημέρες, περίπου τριάμισι χρόνια. Ο Κύριος λέγει, Ματθαίος 24,15: «Ὅταν οὖν ἴδητε τὸ βδέλυγμα τῆς ἐρημώσεως». Όταν λοιπόν δείτε αυτό το βδέλυγμα της ερημώσεως, «τὸ ῥηθὲν διὰ Δανιὴλ τοῦ προφήτου», που υπόθηκε από τον προφήτη Δανιήλ, «ἑστὸς ἐν τόπῳ ἁγίῳ», να στέκεται. Το «ἑστός» είναι το «ἐπί» του Δανιήλ, να στέκεται εις τον Άγιον τόπον, λέει, στον ιερό. Πώς το λέγει αυτό, τον Άγιο τόπο, ε; Δεν λέγει ιερόν, γιατί είναι κρυπτογραφικόν. Διότι αυτό σημαίνει ότι τα πράγματα θα ήσαν πάρα πολύ φοβερά. Αλλά πολύ φοβερά. Έπρεπε αυτό να είναι κρυμμένο από τα μάτια των ασεβών και διότι θα κινδύνευαν οι ευσεβείς. Γι’ αυτό λέει στη συνέχεια «ὁ ἀναγινώσκων νοείτω». Εκείνος που διαβάζει ας καταλάβει. «Τότε οἱ ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ φευγέτωσαν».

Εκείνοι που είναι μέσα στον χώρο της επαρχίας της Ιουδαίας και ειδικότερα μέσα στην πόλη Ιερουσαλήμ, να πάρουν δρόμο και να φύγουν. Διότι η πόλη θα καταστραφεί. Αλλά δεν μου λέτε, αν κάποιος έγραφε, για να καταλάβετε, να το κάνουμε μεταφορικά, κάποιος έγραφε σε μια εφημερίδα με πηχυαία γράμματα, το πρωί στις εφημερίδες, ότι το απόγευμα στις 6 η ώρα θα γίνει σεισμός 8 Ρίχτερ,

μου λέτε τι θα γινόταν; Όλος ο κόσμος θα τρομοκρατείτο, θα έπαιρνε τα βουνά, θα έφευγε από την πόλη. Αλλά τι θα έκαναν οι αρχές, οι αρχές μιας πόλεως; Τι θα έκαναν οι αρχές μιας πόλεως, όταν έβλεπαν ότι όλος ο πληθυσμός φεύγει; Θα θεωρείτο ότι εκείνος που δημοσίευσε την είδηση αυτή ετάραξε την ησυχία της πόλεως. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι το πράγμα ήταν επικίνδυνο να γραφεί, ότι θα καταστραφεί ο Ναός. Μία προφητεία που θα ήταν βόμβα εναντίον των Ιουδαίων, που ήταν, θα λέγαμε, το κέντρο όλης της λατρείας των και όλης της υπάρξεώς των. Έπρεπε λοιπόν να μιληθεί αυτό, να ειπωθεί

κατά κρυπτογραφικόν τρόπον. Δηλαδή, όταν θα δείτε το βδέλυγμα της ερημώσεως να στέκεται εις τον Άγιο εκείνον τόπον, αλλά εκείνος που διαβάζει ας καταλάβει. Ποιο είναι τώρα αυτό το βδέλυγμα; Και ανάλογο μέτρο. Όπως σας έχω κι άλλοτε πει, ο τρόπος που ερμηνεύουμε την Αγία Γραφή ή μια προφητεία είναι πάντοτε ο τρόπος της επαναλήψεως. Βέβαια, οι Χριστολογικές Προφητείες έχουν την επανάληψη ως προς τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Βεβαίως, ο τρόπος με τον οποίο επαναλαμβάνεται είναι διαφορετικός. Πλην όμως, όπως θα θυμάστε σε προηγούμενα θέματά μας, μαζί με την πρώτη ανεφέρθη και η Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Αλλά σε άλλα θέματα...

Η προφητεία δεν εξαντλείται. Μία προφητεία από την Παλαιά Διαθήκη δεν εξαντλείται. Οι πιο πολλές δεν έχουν εξαντληθεί. Γι’ αυτό είναι ανάγκη να διαβάζουμε την Παλαιά Διαθήκη και να μελετούμε τους προφήτες, διότι μια προφητεία δύναται να επαναληφθεί και μία και δεύτερη και τρίτη και τέταρτη φορά, κάποτε πολλαπλώς, ή διαρκώς επαναλαμβανόμενη προφητεία. Εδώ τώρα θα δείτε πόσες έχουμε επαναλήψεις πραγματώσεως της προφητείας, που κάθε πραγμάτωσις είναι αντίτυπον της επομένης. Προσέξτε, αντίτυπον της επομένης. Αυτά που σας λέγω αποτελούν κλειδάκια.

Ξεκλειδώνουμε τον Λόγο του Θεού και να τον κατανοούμε. Έτσι, μόλις πραγματώνεται η προφητεία του Δανιήλ, ύστερα από 430 περίπου χρόνια, αυτό αποτελεί την πρώτη πραγμάτωση και ταυτόχρονα αντίτυπον μιας δευτέρας πραγματώσεως. Η Δευτέρα Πραγμάτωσις είναι αντίτυπον μιας Τρίτης Πραγματώσεως. Εν προκειμένω το θέμα αυτό του Δανιήλ έτυχε δύο πραγματώσεων και αναμένεται τρίτη πραγμάτωση. Εδώ λοιπόν. Ποια είναι η Πρώτη Πραγμάτωσις; Εκεί μάλιστα αναφέρεται ο Δανιήλ.

Πρέπει να σας πω ότι ο Δανιήλ αναφέρεται και σε δύο πράγματα. Ουσιαστικά η προφητεία του είναι και στις τρεις πραγματώσεις. Ουσιαστικά. Λοιπόν, η πρώτη πραγμάτωσις είναι κάπου το 168, με τον Αντίοχο τον Επιφανή, τον Αντίοχο τον Τέταρτον, τον Επιφανή, από τους επιγόνους του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος περιγράφεται από τον Δανιήλ ως τύπος του Αντιχρίστου. Σημειώσατε δε ότι ο Δανιήλ περιγράφει μεν τον Αντίοχον, αλλά τον ξεπερνάει όμως. Και έτσι βλέπουμε την προφητεία του να φτάνει στα Έσχατα, για να πραγματωθεί για μία ακόμη και τελευταία φορά στα Έσχατα.

Τα πρώτα έσχατα λοιπόν της προφητείας είναι η πραγμάτωση στο 168 π.Χ. από τον Αντίοχο τον Επιφανή, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ εισήγαγε τον Ολύμπιο Δία να λατρεύεται μέσα στο Ιερό. Ή ακόμη έχουμε αργότερα, δηλαδή στη Δεύτερη Πραγμάτωση του 70 μ.Χ., πριν καταστραφεί ο Ναός, ήδη είχε βεβηλωθεί από τους Ρωμαίους.

Μέσα... Ρωμαϊκές σημαίες με σύμβολα ειδωλολατρικά και ήδη πάλι είχε στηθεί το άγαλμα του Καίσαρος. Έτσι. Πρώτο βδέλυγμα είναι με τον Αντίοχο τον Επιφανή. Το δεύτερο βδέλυγμα είναι από τους Ρωμαίους. Πού το ξέρουμε αυτό; Μας το λέει, για το πρώτο βδέλυγμα, πώς πραγματώθηκε. Μας το λέει το βιβλίο των Μακκαβαίων, Α΄ 1,57,

το βήταμα καβέων Είναι γνωστό ότι οι Μακκαβαίοι έδρασαν ακριβώς στην εποχή του Αντιόχου του Επιφανούς, τότε που εμαρτύρησε και η οικογένεια των θαυμασίων επτά παιδιών, Μακκαβαίοι ονομαζόμενοι και αυτοί, με τη μητέρα τους τη Σολομονή και τον διδάσκαλό τους τον Ελεάζαρο.

Εκεί τύπος του Αντιχρίστου είναι ο Αντίοχος και τύπος των μαρτύρων των Εσχάτων είναι τα επτά παιδιά με τη μητέρα τους και τον δάσκαλό τους. Τύπος των μαρτύρων των Εσχάτων, επί του πρωτοτύπου Αντιχρίστου, των αληθινών τελευταίων τελευταίων, των Εσχάτων Εσχάτων. Ώστε τα βιβλία των Μακκαβαίων μας αναφέρουν, στις παραπομπές που σας είπα, την πραγμάτωση της προφητείας. Είναι η πρώτη πραγμάτωση. Αυτή όμως θα σταθεί τύπος της Δευτέρας Πραγματώσεως, για την οποία ομιλεί ο Κύριος πια, διότι ο Κύριος προηγείται της Δευτέρας Πραγματώσεως, που είναι η καταστροφή της Ιερουσαλήμ και η καταστροφή του Ναού, αφού προηγουμένως είχε βεβηλωθεί από τους Ρωμαίους.

Ήτο βδέλυγμα ερημώσεως. Τι θα πει αυτό «βδέλυγμα ερημώσεως»; Ότι δεν υπήρχε πια η χάρις του Θεού στον χώρο του Ναού, διότι ήδη εχρησιμοποιείτο για θυσία δαιμόνων ή θεοποιημένων ανθρώπων, όπως ήτο ο Καίσαρ. Ο Κύριος μας λέγει ακόμη ότι έπρεπε να φύγουν από την Ιουδαία οι Χριστιανοί. Ήταν ένα κρυπτογραφικό, και αυτό σημαίνει μια κρυπτογραφημένη είδηση, ότι έπρεπε να φύγουν οι Χριστιανοί. Θα έφευγαν όμως μόνο οι Χριστιανοί, γιατί μόνοι αυτοί πίστευαν στον Χριστό και, συνεπώς, δεν θα έπρεπε να τιμωρηθούν αυτοί. Η πόλις που επαναστάτησε φοβερά εναντίον του Θεού, αυτή η πόλις...

να τιμωρηθεί, αλλά όχι οι Χριστιανοί. Αλλά και πόσοι Χριστιανοί θα έφευγαν; Γιατί αυτοί μόνο θα πίστευαν στα λόγια του Χριστού. Οι άλλοι, που δεν θα πίστευαν, δεν θα έφευγαν, θα μέναν μέσα. Γι’ αυτό παρετηρήθη, όταν εκυκλώθη από τους Ρωμαίους η πόλη, παρετηρήθη το φαινόμενο: οι Ιουδαίοι πηγαίνουν στην πόλη να φυλαχτούν,

να φυλαχτούν από τα τείχη της, οι δε Χριστιανοί να φεύγουν από την πόλη. Ήταν δε τόσο γρήγορη αυτή η φυγή, ώστε είπε ο Κύριος εκείνο το θαυμαστόν, ότι ένας που είναι στο δώμα —τα σπίτια στην Ανατολή είναι γνωστό ότι έχουν δώματα από πάνω, όχι κεραμίδια δηλαδή— εκείνος που είναι στο δώμα έχει μια δουλειά να κάνει, απλώνει τα σύκα του, το σουσάμι του, όπως γίνεται και στα νησιά μας εδώ, στο Αιγαίο και τα λοιπά, και δει να έρχονται στρατεύματα, μην κατέβει να πάρει τα πράγματά του από το σπίτι του, να πει «το πορτοφόλι μου, μια φορεσιά ρούχα», να μην κατέβει να μπει στο σπίτι, αλλά από την εξωτερική σκάλα του δώματος να φύγει έξω από την πόλη, διότι θα κλείσουν οι πύλες και δεν θα προλάβει να φύγει. Εκείνος που είναι στο χωράφι του και πήγε το πρωί για μεροκάματο στο χωράφι του, να σκάψει, να οργώσει, και δει τα στρατεύματα, μη μπει στην πόλη να πάρει κάτι από το σπίτι του, αλλά να φύγει ακόμη πιο μακριά. Είπε εκείνον τον περίφημο λόγο: «Μνημονεύετε της γυναικός Λωτ», που σας έλεγα και μια περασμένη φορά. Να ενθυμηθείτε τη γυναίκα του Λωτ. Ευμνημόνευτη φράση και εικόνα. Μικρή φράση, αλλά και εντυπωσιακή εικόνα. Τι έπαθε η γυναίκα του Λωτ; Γύρισε να κοιτάξει και απολιθώθηκε.

Μη γυρίσετε πίσω, γιατί δεν θα σωθείτε. Αυτό ήταν ένα σημάδι σωτηρίας. Το υπογραμμίζω: ένα σημάδι σωτηρίας. Αυτή η εικόνα, «Μνημονεύετε της γυναικός Λωτ». Επρόκειτο, λοιπόν, για τη δευτέρα πλήρωση τώρα της προφητείας του Δανιήλ, για την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Ποιος μας δίνει το μέτρο της δευτέρας πραγματώσεως της προφητείας του Δανιήλ; Αυτός ο Χριστός, που είπε «το ρηθέν υπό Δανιήλ του προφήτου» και να είναι το βδέλυγμα «εστώς εν τόπω αγίω». Είναι τα λόγια του Χριστού. Πραγματώθηκε αυτό, βεβαίως, το εβδομήντα μετά Χριστόν. Μια μικρή παρένθεση.

Οι Χριστιανοί τότε είχαν ένα σημάδι αυτής της καταστροφής, που τύπος του Αντιχρίστου, θα λέγαμε, ήταν ό,τι είχε μπει μέσα στον Ναό, τα ρωμαϊκά σύμβολα κτλ., το άγαλμα του αυτοκράτορος, αυτός ούτος ο αυτοκράτορας. Τι είναι; Ήτο αντίτυπον του Αντιχρίστου, του τελικού Αντιχρίστου, που ακόμη δεν ήρθε. Έφυγαν. Άραγε θα υπάρξει κανένα σημείο των εσχάτων; Ποιων εσχάτων; Του πραγματικού Αντιχρίστου, αυτού που περιμένουμε, ώστε οι Χριστιανοί να ειδοποιηθούν και να φύγουν; Ναι. Ποιο μπορεί να είναι αυτό; Εύκολα δεν μπορεί να το πει κανένας.

Και δύσκολα όμως. Καταρχάς μένουμε στην Εκκλησία, που μπορεί να δοθεί —δεν ξέρουμε τότε τι θα κατανοήσουν από την Αγία Γραφή— που θα πούμε «αυτό είναι το σημείο ότι πρέπει να φυλαχτούμε, ώστε να γλιτώσουμε». Μας λέγει ο Λόγος του Θεού στο βιβλίο της Αποκαλύψεως ότι θα φύγουμε στην έρημο. Εδώ τι λέει; «Οι εν τη Ιουδαία φευγέτωσαν εις τα όρη», λέει ο Κύριος, και αναφέρεται στην Ιερουσαλήμ, που είναι τύπος των εσχάτων. Τώρα εμείς θα φύγουμε στην έρημο, λέει το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Τι πρέπει να κάνουμε; Να θυμηθούμε αυτό που είπε: «Θυμηθείτε τη γυναίκα του Λωτ». Δηλαδή, μην πεις «έχω χωράφια, έχω χρήματα, κτήματα, επενδύσεις, τούτα, εκείνα, περιουσία· πού θα φύγω; Άσ’ τα», διότι θα χάσεις

όχι μόνο τη ζωή σου, θα χάσεις προπαντός την ψυχή σου, διότι όταν βρεθείς μπερδεμένος μέσα σε αυτό το δίκτυο τρόπου διακυβερνήσεως του Αντιχρίστου, για να περισώσεις την περιουσία σου, θα τον προσκυνήσεις. Δηλαδή, θα απολεσθείς. Νομίζω, πιστεύω, ίσως —δεν μπορώ να σας το πω πιο σίγουρα— ότι είναι αυτό το σημείο. Και αυτό σας είπα, ότι είναι δύσκολο και δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε το ίδιο σύνθημα στην πρώτη περίπτωση και στη δεύτερη περίπτωση: μην γυρίσεις πίσω· φύγε, φύγε. Πώς θα ζήσω στην έρημο; Μας λέγει ο Λόγος του Θεού ότι ο Θεός θα τρέφει, λέγει, τη γυναίκα, την Εκκλησία, τη γυναίκα,

στην έρημο τρεισήμισι χρόνια. Δηλαδή, όπως έθρεψε τον λαό Του με το μάννα. Αναπάντεχο πράγμα. Ποιος το πίστευε; Πού μπορούσαν να φανταστούν οι Εβραίοι ότι ο Θεός θα ρίχνει μάννα, ακατανόητο, από τον ουρανό να τρώνε; Έχουμε όμως ένα ιστορικό προηγούμενο. Εφόσον, λοιπόν, θα πάμε στην έρημο και πρέπει να φτάσουμε στην έρημο, δεν θα κοιτάξουμε τίποτα πια από τον κόσμο, μη πούμε «τι θα είμαστε εκεί;», διότι Εκείνος το υπεσχέθη: πρώτον, με ένα ιστορικό προηγούμενο, το μάννα στην έρημο, ως σοφία και δυνατότητα του Θεού, και δεύτερον, ως υπόσχεση ότι ο Θεός θα τρέφει τη γυναίκα, την Εκκλησία, στην έρημο. Εσύ μόνο φύγε, μην μπερδευτείς στα γρανάζια του Αντιχρίστου.

Έτσι, καταλαβαίνετε, μερικοί ερωτούν πώς θα εξασφαλίσουμε τα χρήματά μας. Ξέρετε, εδώ και δύο, τρία, τέσσερα, πέντε χρόνια, από τότε που κάναμε αυτά στην ερμηνεία στην Αποκάλυψη, με προσήγγισαν κάποιοι: «Μήπως πρέπει να σηκώσουμε τα χρήματά μας από την τράπεζα;» Όχι, αγαπητοί μου. Δεν πρέπει να σκεφτούμε τίποτε άλλο παρά να φύγουμε. «Μνημονεύετε της γυναικός Λωτ». Σας λέγω αλήθεια, επειδή είναι και επιγραμματικό αυτό, εμένα με έχει εντυπωσιάσει πάρα πολύ αυτή η ειδοποίηση του Κυρίου. Πόσες φορές τη λέω κάθε τόσο: «Μνημονεύετε της γυναικός Λωτ». Να ενθυμηθούμε τη γυναίκα του Λωτ, με όλες τις συνέπειες, θετικές και αρνητικές.

Διότι... Εεεε... Ο Λωτ και τα δυο του κορίτσια έφυγαν, σώθηκαν. Η γυναίκα του κάηκε. Με όλες, σας είπα, τις θετικές και αρνητικές επιπτώσεις. Ωστόσο, ο Κύριος ο ίδιος ερμηνεύει τον Δανιήλ, αλλά και προφητεύει πλέον η Καινή Διαθήκη, και ο Κύριος και ο Απόστολος Παύλος προφητεύουν τώρα την τρίτη φάση, διότι είναι γνωστό ότι η καταστροφή της Ιερουσαλήμ είναι τύπος των εσχάτων, είναι τύπος του τέλους της ιστορίας κλπ. Ποια είναι αυτή η τρίτη και τελευταία φάση; Όταν πάλι στον Ναό θα συμβεί το βδέλυγμα.

Στον Ναό, στον ίδιο τόπο, «εστώς εν τόπω αγίω», που είπε ο Κύριος. Ποιο είναι αυτό; Όταν θα κτιστεί ο Ναός του Σολομώντος και θα μπει τώρα όχι το άγαλμα του Ολυμπίου Διός, ούτε το άγαλμα του Καίσαρος, αλλά αυτός ο ίδιος ο Αντίχριστος. Θέλετε να το δείτε; Ακούστε. Είναι από τη Δευτέρα προς Θεσσαλονικείς Επιστολή, δεύτερο κεφάλαιο, στίχοι τρία έως τέσσερα: «Και αποκαλυφθή ο άνθρωπος της αμαρτίας». Δέστε εδώ χαρακτηρισμούς. «Ο υιός της απωλείας». Αυτός είναι άνθρωπος, άνθρωπος. Δεν είναι φάντασμα.

Είναι ενσάρκωση του σατανά; Δεν υπάρχει ενσάρκωση, δεν μπορεί να γίνει ενσάρκωση του σατανά. Είναι εκατό τοις εκατό άνθρωπος. «Ο άνθρωπος της αμαρτίας, ο υιός της απωλείας, ο αντικείμενος», αυτός που αντίκειται στον Θεό. Πρώτος, λοιπόν, δεύτερος, τρίτος χαρακτηρισμός. Τέταρτος χαρακτηρισμός: «και υπεραιρόμενος». Αυτός ο οποίος θα υπεραίρεται. Όχι απλώς μια συνήθης περίπτωση υπερηφανίας, αλλά θα είναι η σούπερ υπερηφάνεια, εκείνη που δεν διενοήθη ποτέ από άνθρωπο, σε βαθμόν υπερβολικόν. Θα τον δείτε τι είναι αυτό.

Ότι αυτό θα συμβεί κατά τρόπον που δεν θα προηγείται κάποια προϊστορία. Λέει «και αποκαλυφθή ο άνθρωπος της αμαρτίας». Θα πει αποκαλύπτεται κάτι κρυμμένο και το αποκαλύπτουμε. Όταν κάνουμε αποκαλυπτήρια ενός αγάλματος, πάμε και το σκεπάζουμε το άγαλμα αυτό, ας πούμε με μια σημαία, αν είναι εθνικός αυτός ο ευεργέτης, δεν ξέρω τι. Τέλος πάντων, με ένα ύφασμα καλύπτουμε το άγαλμα, ορίζουμε γιορτή, τραβάμε αυτό το κάλυμμα και εμφανίζεται στα μάτια των ανθρώπων το άγαλμα αυτό. Όταν λέει «θα αποκαλυφθεί», σημαίνει ότι δεν θα είναι γνωστός πιο μπροστά. Σημαίνει ότι ξαφνικά οι άνθρωποι θα τον δουν.

Δεν σημαίνει βεβαίως ότι βρέθηκε στη γη εκείνη τη στιγμή, αλλά δεν θα έχει δώσει παρουσία. Πού είναι εκείνοι που λένε ότι γεννήθηκε ο Αντίχριστος και έτσι κινείται και έτσι κινείται; Μα αυτός θα αποκαλυφθεί. Το ρήμα «αποκαλύπτω» σημαίνει θα γίνει η αποκάλυψη πια στο θέμα της δράσεώς του. Τι θα μπορούμε, λοιπόν, να ξέρουμε αν γεννήθηκε και, πολύ παραπάνω, πόσο χρονών είναι; Να, λοιπόν, άλλη μια φορά. Προσέξτε αυτό το σημείο. Αυτό να το απορρίψετε τελείως. Δεν ξέρει κανείς τίποτα για το θέμα αυτό. Η αποκάλυψη του Αντιχρίστου θα είναι ό,τι λέει η λέξη «αποκαλύπτω»: εμφανίζομαι ξαφνικά. Προσέξτε στη συνέχεια. Αυτός, λοιπόν, θα έχει μια φοβερή υπερηφάνεια,

εωσφορική, «και υπεραιρόμενος επί πάντα λεγόμενον θεόν ή σέβασμα». Θα θεωρεί τον εαυτό του ότι είναι πιο πάνω —αυτό θα πει υπεραιρόμενος— από κάθε τι, επί πάντα, που ονομάζεται μέσα στην ιστορία ή Θεός ή κάτι που είναι σεβαστόν από τους ανθρώπους. Σέβασμα, προσκυνητόν κτλ. Λέμε, ας πούμε, αυτός είναι ένας ναός ή είναι μια εικόνα, το σεβόμαστε αυτό. Ή λέμε ακόμα πόσοι θεοί υπήρξαν στον κόσμο αυτό. Από τη μυθολογία του Δία και το δωδεκάθεο του Ολύμπου, να μιλήσω με την ελληνική πραγματικότητα, μέχρι άλλα θεοποιημένα πρόσωπα.

Τον Βούδα θέλετε, τον Κομφούκιο θέλετε. Αυτοί δεν θεοποίησαν τον εαυτόν τους. Τους θεοποίησαν οι επίγονοί τους. Δεν θεοποίησαν αυτοί τον εαυτόν τους. Το υπογραμμίζω. Ούτε ο Κομφούκιος ούτε ο Βούδας θεοποίησε τον εαυτόν του. Αλλά, τέλος πάντων, τι υπάρχει στον κόσμο αυτόν που το σέβεται η ανθρωπότητα; Το σέβεται. Ό,τι υπάρχει, από τον αληθινό Θεό μέχρι τους ψεύτικους θεούς, αυτός θα πει: «Είμαι πιο πάνω και από τον Βούδα και από τον Κομφούκιο και από τον Μωάμεθ και από τον Ιησού Χριστό και από τον Θεό που έκανε τον ουρανό και τη γη. Εγώ είμαι πιο πάνω από όλους». Πέστε μου, ποιο

θεοποιημένο πρόσωπο μίλησε έτσι; Ποιο θεοποιημένο πρόσωπο; Μάλιστα, ο προφήτης Ησαΐας το αναφέρει αυτό: «Θα στήσω τον θρόνο μου κατ’ ενώπιον του Κυρίου». Αναφέρεται στον διάβολο και, στη συνέχεια, και στον Αντίχριστο. Διότι ο διάβολος έχει επτά κεφάλια, είναι το θηρίο με τα επτά κεφάλια και τα δέκα κέρατα, όπως και ο Αντίχριστος είναι τα επτά κεφάλια με τα δέκα κέρατα, που σημαίνει ότι ό,τι είναι ο διάβολος θα είναι και ο Αντίχριστος, εννοείται από πλευράς κακότητας και υπερηφανίας και εξουσιών. Δηλαδή, τάλε κουάλε, που λένε οι Ιταλοί. Ίδια ποιότητα, ίδια ποιότητα. Γι’ αυτό ακριβώς τα δύο αυτά θηρία, το μεν αναβαίνον από τη θάλασσα, το δε εμφανιζόμενο εις τον ουρανόν,

εμφανιζόμενο θηρίο στον ουρανό είναι ο διάβολος. Εμφανιζόμενο από τη θάλασσα, αναδυόμενο θηρίο, είναι ο Αντίχριστος. Έχουν ίδια χαρακτηριστικά. Ίδια. Είναι όμως δύο διαφορετικά, βεβαίως. Είναι ο διάβολος και ο Αντίχριστος. Ο ένας είναι πνεύμα, ο άλλος άνθρωπος. Λοιπόν, ο Αντίχριστος, όπως λένε όλοι, θα κτίσει τον Ναό του Σολομώντος και τότε θα μπει μέσα στον Ναό του Σολομώντος και θα ανακηρύξει τον εαυτό του Θεό. Οι αυτοκράτορες εκήρυξαν τον εαυτό τους Θεό, αν θέλετε, από μια πολιτική σκοπιμότητα, να έχουν μια ενότητα των λαών που κυριαρχούσαν. Αλλά ποιος αυτοκράτορας είπε ποτέ ότι «εγώ είμαι ο δημιουργός του ουρανού και της γης»; Δεν το είπε κανένας. Λοιπόν, ο Αντίχριστος, λέει εδώ, θα είναι «υπεραιρόμενος επί πάντα λεγόμενον Θεόν»

Σέβασμα, ώστε Αυτόν εις το Ναό του Θεού ως Θεόν κατήσε, ώστε Αυτός στο Ναό του Θεού, ο Άγιος Κύριλος λέει ποιο Ναό του Θεού, Αυτόν της Αναστάσεως, ξέρετε ότι τις κατηχήσεις έκανες στο Ναό της Αναστάσεως, Αυτός που υπάρχει σήμερα, σε Αυτόν το Ναό λέει της Αναστάσεως, Ανάληψη, Ευαγγελισμός, Ευχαριστώ που παρακολουθήσατε.

«Αποδεικνύντα εαυτόν ότι εστί Θεός», και θα αποδεικνύει τον εαυτόν του ότι είναι Θεός. Πώς θα το αποδεικνύει; Με τα ψευδοθαύματα, με ψευδοθαύματα. Ώστε, λοιπόν, αυτός, αφού θα καθίσει στον Ναό του Θεού, τότε είναι το αποκορύφωμα του βδελύγματος της ερημώσεως. Διότι σε έναν Ναό που τον κτίζει ο Αντίχριστος, εκεί θα κατοικεί η χάρις του Θεού; Όχι, βεβαίως. Και εφόσον σε αυτόν τον Ναό του Θεού κατοικεί ο Αντίχριστος και κηρύσσει εαυτόν Θεόν, αυτό είναι το χειρότερο βδέλυγμα που θα μπορούσε ποτέ να συμβεί.

Λοιπόν, η προφητεία του Δανιήλ έχει τρεις φάσεις. Οι δύο έγιναν, αναμένεται η τρίτη. Η πρώτη είναι το 168, με τον Αντίοχον τον Επιφανή. Η δευτέρα φάση είναι με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ και του Ναού, αφού προηγουμένως εστήθηκε το άγαλμα του Καίσαρος. Πρώτα το άγαλμα του Ολυμπίου Διός από τον Αντίοχον τον Επιφανή, και έχουμε τώρα την τρίτη φάση, που δεν είναι άγαλμα πια, αλλά είναι αυτός ο ίδιος ο Αντίχριστος. Βέβαια, θα μου πείτε, ένα σημάδι. Τι λέει ο Άγιος Κύριλος εδώ; Ότι μετά από τη διάδοση του Χριστιανισμού σε όλο τον κόσμο, τι άλλο σημείο μπορούμε να έχουμε; Και αυτό. Αυτό: αν καμιά φορά ζείτε να κτίζεται ο Ναός του Σολομώντος, αναρωτηθείτε ποιος τον κτίζει.

Γιατί, σημειώσατε ότι ο Ναός του Σολομώντος ουσιαστικά δεν μπορεί να λειτουργήσει, διότι λείπουν όλα εκείνα τα στοιχεία που κατά τον νόμο θα έπρεπε να λειτουργήσει. Δεν υπάρχει ιεροσύνη στους Εβραίους. Χάθηκε. Με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ χάθηκε. Δεν υπάρχει σήμερα η φυλή του Λευί, δεν υπάρχει, λοιπόν, ιεροσύνη. Άρα, λοιπόν, ποιος θα προσφέρει θυσία; Ουδείς. Έτσι, οποιοσδήποτε μπορούσε να ελέγξει τους Εβραίους ότι, αν κάνουν θυσίες, κατά τον νόμο είναι άκυρα πράγματα. Είναι άκυρα γιατί λείπει η ιεροσύνη. Θα σας το ξαναλέω, αλλά δεν χρειάζεται όμως, γιατί έγινε η Καινή Διαθήκη, μετετέθη η ιεροσύνη. Πού να το καταλάβουν αυτό οι Εβραίοι; Έχουμε την Καινή Διαθήκη και, αφού έχουμε μετάθεση Διαθήκης,

ανάγκη έχουμε και μετάθεση ιεροσύνης. Γι’ αυτό λέγει: «Συ ιερεύς κατά την τάξιν», όχι Ααρών, αλλά Μελχισεδέκ. Και κατά την τάξιν Μελχισεδέκ είναι ο Ιησούς Χριστός. Μετάθεση, λοιπόν, Διαθήκης, μετάθεση ιεροσύνης. Δεν έχουν ιεροσύνη. Τότε είναι μάταιο να χτιστεί ο Ναός. Αν χτιστεί, σημαίνει κάτι καλά δεν πηγαίνει. Τι πιστεύετε; Επειδή ήταν τόσα χρόνια κάτω από κατοχή οι Εβραίοι, γι’ αυτό δεν μπόρεσαν να κτίσουν τον Ναό τους; Τι πιστεύετε; Και τώρα που από το 1948 είναι ελεύθερο κράτος, γιατί δεν έκαναν απόπειρα να κτίσουν τον Ναό; Είναι τόσο δύσκολο πράγμα; Μη μου πείτε ότι εκεί είναι το τέμενος του Ομάρ. «Α, θα το τινάξουμε στον αέρα», το είπαν οι ίδιοι σε μια ερώτηση κάποτε που έγινε. Αλλά αυτό το διαβάσαμε στα νέα.

Δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν. Ποιους να φοβηθούν; Ως μνημείο τέχνης ή τους Άραβες να φοβηθούν; Με τους Άραβες έκαναν πόλεμο. Δεν ήρθε ακόμα η ώρα να γίνει αυτό. Αυτό είναι. Προσέξτε: εμποδίζεται από τον κατέχοντα. Θα το δούμε λίγο πιο κάτω αυτό. Αλλά βλέπω ότι μόνο που δεν θα μου αρκέσει απόψε να το δούμε αυτό. Εμποδίζεται από τον κατέχοντα. Όταν, του λέει, ο κατέχων πάει στην άκρη, τότε θα γίνει αυτό. Όχι ότι αδυνατούν. Δεν ήρθε η ώρα ακόμα. Και αυτό είναι το καταπληκτικό.

Ωστόσο... Ωστόσο, καταλάβαμε, αγαπητοί μου, τι είναι αυτό το βδέλυγμα της ερημώσεως. Όταν, επί παραδείγματι, δούμε στον θρόνο έναν άνθρωπο που είναι πρόεδρος της Δημοκρατίας, ξέρετε, κάποτε...

Θα το θυμόσαστε κάποιοι άνθρωποι, συγχωρείτε για το παράδειγμα, αλλά είναι χαρακτηριστικό, από πολλών, πολλών ετών, και εγώ, 30 χρόνια ή 25 χρόνια, δεν θυμάμαι, πρέπει να γίνουν εκλογές και έβαλαν διάφορες υποψηφιότητες. Είχε βάλει και ένας ομοφυλόφιλος στην Αθήνα, που τον έλεγαν Μανώλη και τον λέγανε Μανολία. Και αυτός, λοιπόν, έβγαινε και έκανε προεκλογικό. Ε, καταλαβαίνετε τώρα τι γιουχάρισμα, τι γέλια, τι εφημερίδες, τι ολόκληρο. Θα μπορούσε να φανταστείτε ότι θα μπορούσε αυτός να βγει πρωθυπουργός; Εάν έβγαινε αυτός πρωθυπουργός, τι θα λέγαμε τότε; Αλίμονο.

Στην καρέκλα του Πρωθυπουργού βγήκε ένας τέτοιος τύπος. Βδέλυγμα. Βδελυχθήκαμε. Σίχαμα. Αυτό είναι το βδέλυγμα της ερημώσεως. Σας είπα αυτή την εικόνα τώρα. Το σκέφτηκα να σας το πω, για να πάρουμε ακόμη μια καλύτερη εικόνα. Τι θα πει βδέλυγμα; Στον ναό του Θεού να κάθεται ένας άνθρωπος που κηρύσσει τον εαυτό του Θεόν. Βδέλυγμα.

Αλλά ας προχωρήσουμε. «Καὶ πάλιν τότε ἐάν τις ὑμῖν εἴπῃ, ἰδοὺ ὧδε ὁ Χριστός ἢ ἐκεῖ, μὴ πιστεύσητε». Σας πούνε «εδώ είναι ο Χριστός, εκεί είναι ο Χριστός», μην πιστέψετε, λέει ο Κύριος. Δεν θα υπάρξουν πολλοί αντίχριστοι, βεβαίως. Ο κατεξοχήν Αντίχριστος θα είναι ο αναμενόμενος. Η μισαδελφία δίδωσι, λοιπόν, χώραν τῷ Αντιχρίστῳ. Η μισαδελφία δίδει τόπον στον Αντίχριστο.

Μισαδελφία των αδελφών, των επισκόπων, των πρεσβυτέρων, των κληρικών γενικά, του λαού ακόμα γενικότερα. Η μισαδελφία δίνει τόπο. Τι θα πει; Ότι σε έναν λαό που υπάρχει το μίσος των αδελφών δεν είναι δυνατόν ποτέ... Εις μια Εκκλησία που υπάρχει το μίσος των αδελφών, τότε σημαίνει ότι δίνουμε τόπο να εγκαθιδρυθεί ο Αντίχριστος. «Προετοιμάζει γὰρ ὁ διάβολος τὰ σχίσματα τῶν λαῶν, ἵνα εὐπαράδεκτος γένηται ὁ ἐρχόμενος». Διότι προετοιμάζει ο διάβολος τα σχίσματα των λαών, και σχίσματα σημαίνει μισαδελφία. Πότε έχουμε σχίσματα των λαών; Όταν έχουμε μισαδελφία.

Να γίνει ευπαράδεκτος αυτός που έρχεται. Ποιος έρχεται; Ο Αντίχριστος. Θα έχετε ακούσει το εξής· να, εδώ είναι γραμμένο: ότι ο Αντίχριστος θα βρεθεί μπροστά σε μια κατάσταση σπαραγμού των εθνών, διαιρέσεως των εθνών, σχισμάτων των λαών, όπως το λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, και θα προτείνει την ένωση των εθνών. Αυτό είναι το πρώτο και μεγάλο δόλωμα. Βέβαια, αυτό ξεκίνησε δειλά-δειλά να λέγεται, αλλά δεν είναι όμως αυτό, είναι προοίμιό του. Διότι άμα δείτε τους λαούς να σπαράζονται, «εγώ θα σας ενώσω». Διότι δεν θα είναι σε θέση οι ίδιοι οι λαοί να βρουν άκρη.

Συμφιλιώσεις μεταξύ των. Και αυτός τι είδους εξουσία θα έχει; Πώς θα μπορεί να το πει; Βεβαίως, πολιτική εξουσία. Και θα προτείνει ένωση των λαών. Να σας πω ένα προδρομικό φαινόμενο. Αυτό το προδρομικό φαινόμενο είναι το εξής: οι μικρές, μικρές ενώσεις λαών που ήδη γίνονται. Έχουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες, σήμερα έχουμε την Ηνωμένη Ευρώπη, λέμε δηλαδή ΕΟΚ. Έχουμε μικρούς, δηλαδή, συνασπισμούς. Λέμε Ηνωμένα Αραβικά Κράτη, λέμε Ηνωμένες Δημοκρατίες, τα Σοβιέτ. Αυτά όλα είναι επιμέρους ενώσεις. Έτσι, κάποια μέρα θα βρεθούμε...

Να υπάρχουν τρεις-τέσσερις τέτοιες ενώσεις, που ίσως αυτές οι τρεις-τέσσερις ενώσεις, τρεις ίσως, τρεις ίσως, να δημιουργήσουν μεταξύ τους αυτόν τον φοβερό πόλεμο. Γιατί είπα τρεις ίσως; Είναι εκείνο που είχαμε κάποτε ερμηνεύσει στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, σε εκείνο τον φοβερό χώρο της Μεσοποταμίας.

Θα γίνει εκείνος ο τρομακτικός πόλεμος που θα έχει στρατό 200 εκατομμύρια. Μα είναι δυνατόν 200 εκατομμύρια στρατός; Ω, σημαίνει πολύ καλά. Σας είπα, η Περσία συνορεύει κατά κάποιο τρόπο με την Κίνα. Η Κίνα μόνη διαθέτει 200 εκατομμύρια στρατό. Ο ένας στους πέντε δεν είναι στρατεύσιμος; Είναι 1.000 εκατομμύρια.

Για εκείνα. Λοιπόν.

Η Κίνα διαθέτει, σας είπα, 200 εκατομμύρια. Εδώ λέγει όμως ότι θα είναι τρία χρώματα εκείνοι που θα πολεμήσουν μεταξύ τους: κόκκινη, κίτρινη και μπλε. Μπλε, ονόματι, κόκκινη, κίτρινη, μπλε. Θα γίνει τρομακτική σύρραξη. Έτσι, λοιπόν, θα έρθει ο Αντίχριστος, γιατί ο Αντίχριστος είναι η τελευταία πράξη στην ιστορία. Θα προηγηθεί ο πόλεμος και θα έρθει να πει: «Μα τι μαλώνετε; Τι βγάλατε από αυτόν τον πόλεμο; Τι βγάλατε;» Όπως το λέμε πάντοτε, τι βγάζουμε από έναν πόλεμο; Όπως το λέμε σήμερα όταν μιλάμε για ειρήνη: «Τι θα βγάλουμε αν κάνουμε πόλεμο;»

Λοιπόν, γιατί να υπάρχουν συνασπισμοί; Ελάτε να ενωθούμε. Έχουν αρχίσει αυτοί οι συνασπισμοί, τα λέγαμε, αυτές οι ομοσπονδίες των κρατών. Οπότε τότε ο Αντίχριστος θα προτείνει αυτή την ένωση των εθνών και έτσι εξηγείται γιατί θα κυβερνήσει σ' ολόκληρη την υφήλιο. Έτσι εξηγείται, αγαπητοί. Και λέει στη συνέχεια ο Άγιος Κύριλος: «Μὴ γένοιτο δὲ μηδένα τῶν ἐνταῦθα, μηδὲ τῶν ἀλλαχοῦ δούλων τοῦ Χριστοῦ προσδραμεῖν τῷ ἐχθρῷ». Θεός να φυλάξει, μη γένοιτο, ώστε κανείς από τους ενταύθα —αυτοί που με ακούνε, αυτοί οι κατηχούμενοι, εσείς που με ακούτε— λέει ο Άγιος Κύριλος, «μηδένα τῶν ἐνταῦθα».

«Μηδὲ τῶν ἀλλαχοῦ δούλων τοῦ Χριστοῦ», ούτε από πουθενά αλλού δούλοι του Χριστού, από οποιονδήποτε τόπο που ανήκουν στην Εκκλησία, «προσδραμεῖν τῷ ἐχθρῷ». Να προσδράμει κανείς στον εχθρό. Αυτό το «προσδράμει» θα ήθελα να το σχολιάσω λιγάκι. Πώς θα προσδράμω; Βέβαια, σε κάθε περίπτωση, σε κάθε γεγονός, σε κάθε εισβολή εχθρού, έχουμε πάντοτε τους προσδράμοντας. Αυτό είναι γεγονός. Μπήκαν οι Γερμανοί, έχουμε τους Γερμανόφιλους. Παίρνω μια παλιά εικόνα, έτσι. Τώρα δεν ξέρω πια αν υπάρχει ο Γερμανόφιλος και ο Αγγλόφιλος της εποχής εκείνης ή, πολύ περισσότερο, οι Αγγλόφιλοι και οι Ρωσόφιλοι της εποχής του περασμένου αιώνα. Κάτι που το ζήσαμε όμως.

Τουλάχιστον το έζησα. Δούλευα σε ένα μαγαζί, το αφεντικό μου φαρμακοποιός ήταν, μακαρίτης τώρα. Πώς τρόμαξα όταν είδα, όταν μπήκαν οι πρώτοι Γερμανοί μέσα στο φαρμακείο, και τους μιλάει γερμανικά. Μάλιστα, μια λέξη, το «good morning», καλημέρα. Το ξέρω εγώ αγγλικά, «good morning». Γερμανικά, γεμίζει την υπερηφάνειά του. «Κύριε Μιχάλη, δηλαδή μιλάτε εγγλέζικα;» Ελεεινός σας, δεν ήξερα ότι γερμανικά είναι, καλημέρα έτσι, και να χαριεντίζεται, να, και τα λοιπά. Έκανε τραπέζι στο σπίτι του· απέναντι έμενε ένας διοικητής εκεί, Γερμανός, του έκανε τραπέζι και τα λοιπά. Η χαμένη, Γερμανόφιλος. Τι πιστεύετε; Δεν υπάρχουν πάντοτε...

Προσδράμοντες εις τον εχθρόν; Παντού, πάντοτε, σε κάθε κατάσταση, σε κάθε περίπτωση, πιστεύω το καταλαβαίνετε. Λοιπόν, θα υπάρξουν και προσδράμοντες εις τον Αντίχριστον, έτσι φαίνεται. Μας ειδοποιεί ο Άγιος Κύριλος γι' αυτό. Λοιπόν, ακούστε. Το αποκαλύπτει ο Λόγος του Θεού. Είναι εκείνο που κι άλλοτε σας έχω πει, μου έχει κάνει τρομακτική εντύπωση από όλο το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Δεν με εντυπωσιάζει ούτε ο Αντίχριστος ούτε τίποτα. Δύο πράγματα με εντυπωσιάζουν: η επαναφορά της ειδωλολατρίας και ότι θα προσκυνήσουν τον Αντίχριστο οι Χριστιανοί. Ακούστε τι είναι ο τρόμος. Στο βιβλίο πάλι της Αποκαλύψεως, 11 κεφάλαιο...

Στίχοι 1 έως 2, γράφει το εξής ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Καὶ ἐδόθη μοι κάλαμος ὅμοιος ῥάβδῳ», από τον άγγελο. Μου δόθηκε, λέγει, ένα καλάμι σαν ένα ραβδί, που χρησιμοποιήθηκε ως μέτρον, «λέγων», λέγων ο άγγελος: «Ἔγειρε καὶ μέτρησον τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ θυσιαστήριον καὶ τοὺς προσκυνοῦντας ἐν αὐτῷ». Μέτρησε τον Ναό του Θεού, το θυσιαστήριον. Σημειώστε ότι άμα γράφει την Αποκάλυψη ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, δεν υπήρχε πια ο Ναός ούτε, βεβαίως, το θυσιαστήριον. Το 70 είχε καταστραφεί ο Ναός. Είναι όμως εικόνα, είναι εικόνα. Έχει σημασία το ότι δεν υπήρχε, έχει πολύ μεγάλη αξία, διότι είναι τύπος της Εκκλησίας.

Μέτρησε, λοιπόν... Τον ναό του Θεού, το θυσιαστήριο και εκείνους που προσκυνούν εκεί. «Καὶ τὴν αὐλὴν τὴν ἔξωθεν τοῦ ναοῦ ἔκβαλε ἔξω καὶ μὴ αὐτὴν μετρήσῃς, ὅτι ἐδόθη τοῖς ἔθνεσι, καὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν πατήσουσι μῆνας τεσσαράκοντα δύο». Μη μετρήσεις όμως τις αυλές του ναού. Το θυσιαστήριο, βέβαια, ήταν έξω από τον ναό. Έως εκεί θα μετρήσεις, όχι παραπέρα. Διότι ο ναός του Θεού δόθηκε... Συγγνώμη, οι αυλές, αλλά και η πόλις η Αγία, η Ιερουσαλήμ δηλαδή, δόθηκε, δηλαδή παραχωρήθηκε από τον Θεό να πατηθεί από τα έθνη, από τον Αντίχριστον, 42 μήνες, 3,5 χρόνια. Όλοι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας ερμηνεύουν και λέγουν ότι τόσο ο Ναός όσο και η πόλις είναι η Εκκλησία. Εδώ «μετρώ» θα πει «είμαι στη γνώση του Θεού».

Ό,τι δεν μετρώ σημαίνει «δεν είναι στη γνώση του Θεού». Που σημαίνει, ο Θεός αγνοεί εκείνο που δεν μετράται; Τι δεν θα μετρηθεί; Από το θυσιαστήριο και πέρα δεν θα μετρηθεί. Δηλαδή θα πατηθεί από τα έθνη. Δηλαδή ένα πολύ μεγάλο μέρος των Χριστιανών θα προσκυνήσει τον Αντίχριστο. Αυτό, αγαπητοί μου, με εντυπωσιάζει και με κάνει και οδύρομαι από μέσα μου. Ναι, δεν θα προσκυνήσουν τον Αντίχριστο μόνο εκείνοι που μετρήθηκαν. Είναι εκείνοι που θα έχουν καταφύγει στην έρημο. Αυτοί δεν θα προσκυνήσουν. Είναι το λείμμα που λέγει ο Απόστολος Παύλος εις την προς Ρωμαίους. Ο Απόστολος Παύλος αναφέρεται στον Προφήτη Ηλία και στα Έσχατα. Τι είναι ο Προφήτης Ηλίας και ο Αχάβ; Τύπος του Αντιχρίστου είναι.

Το καταπληκτικό είναι ότι ο Προφήτης Ηλίας, ο ίδιος θα είναι όπως τότε, να είναι και στα Έσχατα, το ίδιο πρόσωπο. Οπότε βλέπει κανείς με σαφήνεια, αγαπητοί, ότι θα προσδράμουν να προσκυνήσουν και τον Αντίχριστο, δυστυχέστατα, Χριστιανοί. Γι' αυτόν τον λόγο θα πρέπει να προετοιμαζόμεθα στην άσκηση, τη λιτότητα, την πολλή πίστη και στην πολλή αγάπη, για να μην φτάσουμε σε εκείνο το σημείο. Οι άνθρωποι που θέλουν επενδύσεις υλικές, διασυνδέσεις και φιλοδοξίες θα πάθουν κακό. Ας το προσέξουμε, λοιπόν, ας το προσέξουμε πολύ, διότι δεν συμφέρει· οι επιπτώσεις είναι αιώνιες. Αυτά, αγαπητοί μου, για απόψε.