Catecheses of St Cyril 101 | 09-02-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are now in Saint Cyril’s fifteenth catechesis. Here he tells us that Christ will come again and that, since He will indeed return, the faithful must be ready, because on the eve

of Christ’s Coming, the Antichrist will appear. These are the themes Saint Cyril addresses in his fifteenth catechesis, and he speaks of them in a truly wondrous way. He does not speak merely about the Antichrist as a subject that arouses our curiosity, while we fail to adopt the proper spiritual attitude toward his coming. Rather, Saint Cyril places the whole subject within the framework of spiritual life and spiritual knowledge.

Thank you very much.

Last time, as Saint Cyril explained to us, we saw that this world has already been polluted—not, of course, by the detergents and other pollutants that have multiplied and have spoiled and contaminated the seas, the land, and the atmosphere, but by sin. As he says: “For corruption, theft, adultery, and every kind of sin have been poured out upon the earth, and blood has been mingled with blood in the world.” Everything has become filled with moral filth, “so that this wondrous dwelling may not remain filled with lawlessness.”

“This world passes away, so that a better one may be revealed.” Because, he says, this wondrous dwelling—our earth—must not remain filled with lawlessness, this world passes away so that a better world may be revealed. The principal point, then, is that the world passes away. But I would like to say just a few words about this dwelling, our earth, and how wondrous it is. It is a matter of how we see it—or, if you will, a matter of the heart. If we say that the universe—or rather, let us speak only of our earth—is ugly, that is either because sin has made it ugly or because sin dwells within us, preventing us from seeing it as the truly wondrous dwelling of God that came forth from the Creator’s hands. My beloved, the universe can be seen only through the eyes of purity. Only purity of heart gives us a true and objective vision, a vision unclouded in its knowledge

of the whole creation. I shall give you just one example, a very characteristic and striking one: sexual union, both among animals and among human beings. When man possessed an absolutely pure heart, he could see this union as one of God’s wisest works. But once man became corrupted in his understanding, he began to view it through countless impure eyes and in countless impure ways.

He sees it impurely. His understanding becomes corrupted, and then he can no longer see creation rightly. This inability to see creation rightly is one of the consequences of the Fall of our first parents. If we still possessed the eyes God originally fashioned for us, together with an entirely pure heart, we would see everything very differently. To reinforce this point, let me remind you of a passage from Holy Scripture. What does the Word of God say? It says that Adam and Eve were naked and were not ashamed, because no corruption existed within them.

They looked upon the whole human body without the slightest trace of corrupt desire. But as soon as they sinned, they began to feel shame, because corruption had entered within them. Their sin, of course, was the breaking of God’s commandment; it was not sexual, for there was no sin of that kind. They did come together after leaving Paradise, but man now had to be protected from the rapid corruption taking place within him. So God established shame to restrain that swift corruption. Man could no longer see rightly, and shame came as a brake upon his downward course. Death, likewise, is a punishment, but at the same time it is a blessing, because it prevents evil from becoming eternal and immortal. The same is true of shame. What does this mean? When man fell and his heart became defiled, God placed a barrier against the corruption in order to protect man himself as far as possible.

Of course, we can no longer see creation as it came forth from the hands of God. However hard we may try, a complete vision of it is no longer possible for us. That has been lost. Yet this world, regardless of the fact that we see it

with a certain corruption in our gaze, remains a wondrous dwelling, as Saint Cyril says. Only the saints can truly appreciate this—only the saints. Do not tell me that when we go out into the countryside and see the sun rising over the sea, or a magnificent morning filled with all the colors created by the sunlight, or a sunset, we have thereby grasped the beauty of creation. We merely touch that beauty. We only feel our way toward the true beauty of creation; we can no longer see it fully.

The proof is that, in all the religious systems man has devised, we find what we discussed during the question period: the phenomenon of dualism—the god of good and the god of evil. Look at all the pagan philosophical and religious systems. Everywhere you will find dualism stamped upon everything: the god of good and the god of evil. And yet God is the Creator of both matter and spirit. We have lost sight of this because we can no longer see. We can no longer see rightly.

For example, in the time of the Manichaeans—and we shall speak about the Manichaeans today—Holy Matrimony was regarded as impure. The Apostle Paul, although the Manichaeans came later, was compelled to speak prophetically, because this idea was already present in Gnosticism. He said that a time would come when people would call Holy Matrimony impure, “forbidding”—that is, preventing—people from entering into married union. They would even call certain foods impure, or claim that you commit murder by plucking and eating a fruit from a tree. What absurd ideas! And do not imagine that dualism has disappeared; it still exists today, though outside Christianity. This helps us understand what Christianity is: it opens and cleanses the eyes and the heart

so that man may see creation as it truly is. I shall not dwell on this any longer. I will only say that this dwelling remains wondrous, despite the ruin we have brought upon it and despite the fact that our technological civilization is close to turning our earth into a desert. You see, there was once a belief that technological civilization would improve nature. It is ridiculous—at the very least, ridiculous—to claim that technological civilization improves nature. It has condemned nature instead. Who can deny this? No one, no one, no one. We all now speak of the death of our earth.

We speak of the death of our earth and wonder whether there is still time to find some way—I am speaking as people speak today—to invent spacecraft quickly enough to escape from the earth, so that at least its last inhabitants might flee to other stars and live there, because our earth will have become uninhabitable. This is where technological civilization has brought it. Can you deny it? I believe no one can. What, then, was our earth like when it came forth from the Creator’s hands? Let us say this much: whatever God creates never returns to nothingness. Always remember that.

God returns nothing to nothingness, because everything He made was made well; everything was very good. Therefore, when human wickedness corrupts the earth and everything upon it, God does not abandon His creation as something ruined. He intervenes, restores order, and brings history to an end—He brings history to an end. He sends the righteous, and will send them, into His Kingdom, and the sinners into Hell. Then He changes this universe and restores it

to its first form, yet in a better form. This better form is what Saint Cyril calls “the fairer one”—that is, the better world that will be revealed. Within this new creation will dwell the person of righteousness, meaning the person of virtue, for here righteousness means virtue. Evil inclination will no longer exist, because the good inclination will have become firmly established. Neither the devil, nor the Antichrist, nor sinners will be there, for the sinners will be in eternal Hell. Thus, this wondrous dwelling is destined to become better. Let me put it this way:

it will be a second edition. This second edition of creation fills us with wonder and captivates us. Many years ago—I am sure I have told you this before, but I cannot help remembering it—I read and learned that creation’s future is to be transformed and made new, and I was shaken to the depths of my being. Certain things in the Word of God have profoundly shaken me and continue to do so. I shall mention only two: the resurrection of the dead, with their bodies, of course, and the re-creation of the whole creation. These truths have literally overwhelmed me and still hold me in awe. And I pray that, until I depart from this present life,

they will continue to hold me in awe. For only when the Word of God profoundly moves us through what it reveals can we stand upright, glorify God, and strive to keep His commandments. So I pray that these truths will not leave you indifferent, but will shake you, take hold of you, and become part of your daily life, so that they may form the foundation of your salvation. For how else shall we avoid sin? How else shall we love the Lord, unless we know what the love, power, and wisdom of God are bringing about?

“Do you wish to receive proof from the written words?” he asks. Do you wish to receive proof from what the Word of God reveals? “Hear Isaiah saying: ‘The heavens shall be rolled up like a scroll, and all the stars shall fall like leaves from a vine and like leaves falling from a fig tree.’” This is written in Isaiah, chapter 34, verse 4. But since Saint Cyril does not quote the whole prophecy, allow me to read it to you as I copied it from the Old Testament, including the words that come just before this passage, because we shall need them a little later. The text of the Septuagint says: “And all the powers of the heavens shall melt away.” They shall melt. The verb means “I melt”; in the passive, “I am melted.” So all the powers of the heavens will melt away. Some people think that the word “powers” refers to the holy angels, as when Christ says that “the powers of the heavens shall be shaken.” But it does not refer to the holy angels. Would we say that the holy angels will melt away? That would be very strange.

The Apostle Peter gives such a clear description—which I shall read to you later—that you will see this does not refer to the holy angels, but to the forces of the heavens. There are, of course, forces within the universe. Take the stars as an example. How does our earth remain in place? Where does it stand? The sun exerts forces upon it; that is how it remains in place. When I say that it stands, I mean that it revolves around the sun and follows its orbit around it. And consider all the stars suspended there in space. My beloved, tremendous forces are at work within the universe—tremendous forces. You know this very well. We learned it at school, even in primary school. These forces, he says, will melt away. But what does “melt away” mean?

They will undergo a weakening, an alteration; something will happen. “All the powers of the heavens”—not merely in our galaxy, but throughout the entire universe. “And the heaven shall be rolled up like a scroll.” The word “shall be rolled up” is the passive future of the verb elisso, or elissomai in the middle voice. The Ionic form is eilisso, spelled with epsilon-iota and a rough breathing, and with two sigmas. This matters, because the word eiletarion, “scroll,” which we shall discuss shortly, is derived from it, as is helix—something that turns or coils. This is very important, and that is why I am also giving you the words derived from it. You will see why.

The heaven, he says, “shall be rolled up”; it will turn. That is how the word elisso or elissomai is translated: “to turn” or “to revolve”—“like a scroll.” “And all the stars shall fall.” All the stars will fall as the leaves fall from the vine and the fig tree. You have seen this in autumn, in October or November: once the leaves have turned yellow, a light breeze blows, and the leaves fall from the vine and the fig tree. It is astonishing. But let us examine and analyze this.

When he says that all the powers of the heavens will melt, the Apostle Peter tells us the same thing. But, as I said, we shall look at that a little later. “The heaven shall be rolled up like a scroll.” We need to understand what a book was like in those days. It did not have the form in which we know it today.

Today we have separate pages, each attached along one side to a common spine, giving us the familiar form of a book, which I need not describe. In antiquity, however, a book took the form of an eiletarion, a scroll. As I told you, the word eiletarion comes from the verb elisso, “to roll.”

Because those were the materials available, they used papyrus, for example. Papyrus is a reed that grows along the banks of the Nile. They took its strips and processed them, and papyrus still exists today. In fact, someone once gave me a piece of papyrus as a gift. It moved me deeply, because where else would I ever have seen papyrus? They join the narrow strips together in the proper way and process them very thoroughly, producing a surface on which one can write.

There are, of course, many surviving manuscripts written on papyrus—not only manuscripts of Holy Scripture, but also other texts preserved from antiquity. Later there was parchment, made from animal skins, chiefly goatskins, especially the skins of young goats, even unborn kids. This method of making books was invented by the Greeks in Pergamum in Asia Minor, and so the material—this form of writing sheet—was called parchment. The Greek word chartes did not mean what we now call paper; it meant, more generally, any material on which one writes. In time, the general term chartes came to mean what we now call paper. This material, which is made from...

wood shavings, as you know, and from fibers such as cotton. Today we make paper from many different materials. But parchment took its name from the city of Pergamum. It was a long, flat sheet—a single sheet—which had to be gathered up after use. They rolled it up, tied a thread around it, and stored it. Ancient libraries, such as those of Alexandria and Pergamum, had shelves or compartments in which these rolls were placed. Notice these rolls: they were kept in cases, and this was the form of the libraries of antiquity. Now, the writing was on the inner side. But because writing material was very expensive, they began to use the outer side as well. You should note that Pergamum invented parchment because Egypt, out of rivalry, either refused to sell papyrus or sold it at a very high price, so that no other great library might arise and the library of Alexandria might remain unrivaled. The people of Pergamum therefore invented parchment from animal skin, and animal skin is far superior to papyrus. So how were they to continue writing? They had written on the inside;

then they would write on the outside as well. I unroll it. It is not enough to have writing only on the inside; we must also write on the outside. So, when I took it from the library and unrolled it to read, I would turn it inside out—remember that phrase, “inside out”—and then, after finishing the inside, I would read the outside. This, then, was the form of books in antiquity. And the Prophet Isaiah tells us that the heaven “shall be rolled up like a scroll.” In other words, it will turn like the scroll; it will be turned inside out.

The word eiletarion, “scroll,” receives its meaning from the verb eileo, spelled with epsilon-iota and written either with one lambda or two. The middle form is eiloumai—always with epsilon-iota—and eilethesetai is the passive future of eileo. Pay attention, then: it means to contract, to revolve, to turn inside out, to draw together, to roll up, and to rotate. Concerning the heavenly bodies, Aristotle writes the following in the Timaeus. Forgive me—no, no, I am giving you the wrong reference. The Timaeus is by Plato. Well, then!

Aristotle writes, “the earth revolving about the axis stretched through all things,” meaning, in the language we would use today, that the earth rotates on its own axis. I have analyzed these words to show you something truly astonishing: the universe will not be removed from its place, but will be turned inside out like a scroll. Or, as a verse from the Psalms says, “You will roll it up like a cloak.” What is a cloak? An overcoat. In the old days, we would go to the tailor because we had one overcoat.

We might go to our grave having owned only that one overcoat. So we would turn it inside out to make it new again and wear it for another thirty or forty years. Just as the overcoat is turned inside out and made new, so the universe will be turned inside out and made new. If you ask me how we can understand this turning inside out, I will tell you: it is beyond comprehension. That is my answer—it is beyond comprehension. We are simply being given an image of how the universe will be changed. We do not know what this change actually means. We know only its results: the universe will pass from corruption into incorruption,

into immortality. And every living being, including human beings, will pass from mortality into immortality. This is as far as we can enter into—or rather, begin to touch—the Mystery.

Saint Cyril says, “And the Gospel declares.” The Gospel also says: “The sun shall be darkened, and the moon shall not give her light, and the stars shall fall from heaven.” The Lord Himself says this in the Gospel according to Matthew, chapter 24, verse 29. I should tell you that Saint Cyril first gives two or three passages from Holy Scripture, and then I bring in something from the Fathers and add another two or three passages. There are a great many passages in Holy Scripture that speak of the transformation of the universe. Pay attention:

this is not a single isolated passage that someone might think should be interpreted differently. There are many passages that speak of the transformation of creation. What does the Gospel say? What does the Lord say? That the sun will be darkened, the moon will not give its light, and the stars will fall from heaven. Of course, this does not refer to shooting stars. Those are nothing but stones entering the earth’s atmosphere, where friction with the particles of the air makes them glow, so that we think we are seeing stars fall. Shooting stars are not actual stars, not great celestial bodies. Here, however, He is speaking of the stars of heaven falling.

Where will they go? As I told you, this is an image. We shall see what will happen. Here Saint Cyril offers a word of consolation: “Let us not grieve,” he says, “as though we alone come to an end; the stars also come to an end.” Let us not grieve because we human beings are not the only ones who die. The stars die as well.

The stars die. I remember a very fine book by an English astronomer, Sir James Jeans, which had been translated into Greek some thirty years earlier. It was a wonderful book, entitled The Mysterious Universe, and it contained a chapter

called “The Dying Sun.” It made a profound impression on me. I was still an adolescent, still young, and that chapter, “The Dying Sun,” impressed me deeply. My dear ones, science itself tells us that the universe is dying. Of course, we do not need science to tell us this, but in this case the words of Saint Cyril are striking:

“And the stars come to an end.” Science may tell us that although stars die, new ones are also born. But stars cannot forever keep dying while others are born, just as human beings cannot forever keep dying while new ones are born. At some point, the stars will only die. Yet I should note something here, because according to scientists the process of the universe’s decline—or rather, its death—is extremely long.

For example, the lifespan of the sun is such that, if we represent its entire life as one hundred years, our sun has so far reached only the age of five. It still has another ninety-five years to live. Comparatively speaking, as you understand, it has not yet spent nineteen-twentieths of its life, but only one-twentieth.

The death of the universe will not be a scientific phenomenon—or, better, merely the result of the universe’s natural decay. It will be a sign of Christ’s Second Coming (Parousia). If, for example, Christ were to come tomorrow, the universe would be transformed—not because it had grown old, but because its Creator had come and was transforming it. In other words, the transformation of the universe will not simply coincide with the collapse of creation, as though it occurred because the law of entropy had taken effect, energy throughout the universe had reached the same level, and therefore the universe was dying. No. It will happen because the Creator will enter His creation and transform the universe. The stars, then, die, but perhaps they will rise again. Saint Cyril adds the word “perhaps.” I shall explain why. “Perhaps,” he says, “they too shall rise again.”

Of course, they may rise again and return to their places. But Saint Cyril says “perhaps.” Do you know why? He is entirely right to do so—most wisely and under divine inspiration—because we do not know what form the new universe will take. Professor Bratsiotis, in his commentary on the Apocalypse, finds grounds in the text for suggesting that the bodies in the universe will no longer be spherical. For John the Evangelist says there—although this is a very profound matter, and I mention it only in passing—that the sun, the earth, the moon, and even the sea are no longer anywhere to be found. All these things have passed away.

Christ makes all things new. It says, “The old things have passed away.” The old things have passed, and now all things are made new. But what will these new things be like?

What will these new things be like? Scripture says that the city, the New Jerusalem, has no need of the sun or the moon. This new city, Jerusalem—the Church—is the new creation, the renewed universe. There they will no longer need the sun, because there will be light: the light of the person of Christ. What light is this? It is the uncreated light. The light that now exists within the universe is the light we know as physical energy, and that energy has a material reality; energy is another form of matter. But the light of the Transfiguration of Christ is not created light. It is the uncreated light that proceeds from the essence of God. Therefore, if there will be no sun or moon, but rather the uncreated light of Christ, then what form will the universe have? Paradise gives us an indication of the Kingdom of God—for Paradise is one thing, and the Kingdom of God another. The Apostle Paul was taken up into Paradise, and he says that the things God has prepared for those who love Him have neither been seen by the eye nor heard by the ear. So there will not only be sight; there will also be hearing.

“Nor has it entered into the heart of man.” The phrase uses this particular construction. That is to say...

They have never even become objects of human desire, because they lie beyond human understanding. It is therefore a new world that no one can describe. Human language cannot describe it. “It is not lawful for a man to utter.” These things cannot be expressed in human language. That is why Saint Cyril does not claim to know. He says that perhaps the new creation will have stars again, but perhaps it will not. Yet this material world, precisely as a material world, will not lose even a single atom of matter. When we say that something is lost, the verb means that it returns to nothingness. When we say that a candle...

has burned away, nothing has actually been lost. You learned this in school. It has become something else. The candle has lost its former shape, but it has become something else. Nothing is lost. Let me remind you of Lavoisier, and take you back to your earliest school days. Nothing is lost. So when we say that the stars will disappear, we mean that they will become something else. Nothing is lost—not a single atom of matter. Therefore, “Let us not grieve as though we alone were dying.” Let us not grieve as though we alone perish. “The stars also die, but perhaps they will rise again. The Lord will come to the heavens...”

“not to destroy them, but to raise them up again in a better state.” The Lord does not come to destroy, abolish, or cause the heavens to disappear, but to bring them forth as something better. The words are, “to raise them up better.” This is very beautiful. We are therefore passing from a world grown old into a new world. And this will take place at Christ’s Second Coming, as I now tell you for the second time.

Take note! Take note that the Fathers of our Church have indeed spoken about this subject. Something so important could not have escaped their attention. I will now give you just a few passages from Holy Scripture beyond what Isaiah says here. Saint Cyril will also give us one passage from the Psalms, and then we shall hear something from the Fathers. The Apostle Peter says in his Second Epistle, chapter 3, verses 10 through 13: “The day of the Lord will come as a thief in the night.” The day of the Lord, he says, will come suddenly, like a thief in the night. “In which”—that is, on that day—“the heavens will pass away with a great noise.” This transformation will happen in an instant. That means, my dear friends...

we have come into existence, and we will never return to nothingness. Our eyes still have many things to behold. So let us not grieve because we die. We shall rise again; we shall spring forth again. Let us not grieve because we die. The heavens, then, will pass away; they will pass away with a great rushing noise. The Greek word rhoizos—spelled rho, omicron, iota, zeta—means noise. They will pass away with a mighty crash. “And the elements will melt with fervent heat.” The elements of creation will be dissolved by burning. What does Isaiah say? I read it to you earlier—Saint Cyril does not quote it here, but I remind you again: “And all the powers of the heavens shall melt.”

What does the Apostle Peter say? “The elements will melt with fervent heat.” Once the elements of creation have burned, they will be dissolved. They will be broken down, just as fire or some other means can break a compound body into its individual elements. The elements are released. If I burn wood, its elements are released. How can I obtain potash, which we discussed last time? By burning wood. There is no other way to obtain it. I burn the wood, collect the ash, and obtain potash. The burning of the elements, therefore, will produce something else. “And the earth and the works that are in it will be burned up.”

The earth and everything upon it will all be dissolved—everything—through fire. But what is this fire?

I have written down the reference somewhere, but the Apostle Peter says something astonishing: within matter itself—within the matter of these worlds and the heavens, within everything material—God has stored up fire. And all these things will be dissolved.

“What manner of persons ought you to be in holy conduct and godliness, looking for and hastening the Second Coming (Parousia) of the day of God, because of which the heavens will be dissolved by fire and the elements will melt with fervent heat?” Where can we stand? Nothing remains for us but godliness, my dear friends, when amid this fearful event the heavens themselves are dissolved—not only the earth, but the heavens also, everything. “Nevertheless we look for new heavens...”

Thank you very much. Father Konstantinos has found it. Thank you, Father. It is in the Second Epistle of Peter, chapter 3. It says: “The heavens and the earth which are now”—the present heavens and earth, meaning what we call the sun, the moon, the stars, our galaxy, the other galaxies, the billions of galaxies that exist, and our earth. Listen to why it speaks here of “the heavens and the earth”: “By His word they are stored up for fire.” By His own word they have been stored up; they conceal the fire within themselves like a treasure. Do you hear? The fire.

As I told you, we know this because we draw this fire, this energy, out of matter. They are “reserved for the day of judgment.” This is being preserved to take place on the day of judgment. Then it will happen: “for the day of judgment and the destruction of ungodly men,” and so forth. Thank you. And so, “According to His promise, we look for new heavens and a new earth in which righteousness dwells.” We await new heavens and a new earth according to His promise, heavens and an earth in which virtue and righteousness—that is, holiness—will dwell. Here righteousness does not have the narrow meaning of justice; it means virtue.

They have not gone anywhere.

What already exists is turned inside out and transformed. It would be inconceivable for the old heaven and the old earth to go somewhere else and for something entirely new to be made. The old world itself becomes new.

What has grown old becomes new. That is why I insisted so much on those words meaning “it will be rolled up,” and the other related forms. It is turned inside out, like a scroll, as Isaiah says. And now, my dear friends, let us look at something from the Fathers. Ah! The Apostle Paul says in his First Epistle to the Corinthians, chapter 7, verse 31:

This is from Saint Irenaeus, who uses a passage from the Apostle Paul’s First Epistle to the Corinthians, 7:31. It is found in Saint Irenaeus, fragment 96 in the Patrologia. He says: “For neither the hypostasis—the concrete existence—nor the essence of creation vanishes, for true and sure is He who established it.” Neither the hypostasis nor the essence of creation disappears. We do not return to nothingness, because He who brought creation into being—

—is the Creator, true and sure. “I am the Amen, the sure and faithful One,” Christ says. The Father also says this. In the Old Testament, God the Word is the Lord, Yahweh, the Amen, the Lord who confirms and is Himself sure. Whatever He creates, He does not return to nothingness. But now, as the Apostle Paul says, “The form of this world is passing away.” What passes away? Not the essence of creation, but its form. In other words, the form of the universe will change. It will change. “That is, the form in which the transgression occurred, because within it man grew old.” This is the realm in which man grew old through his sins. “And for this reason this form became temporary.” Which form? The spherical form.

It became temporary, because God, who knows all things beforehand, foreknew what would happen. Let me make a brief aside. Why, in this vast universe, did God make our earth as the place for us to live, while we feel cramped upon it and speak of the earth’s resources running out—the exhaustion of oil, coal, and other fuels—and say that the earth cannot produce enough food for us? Why do we make observations like those of Malthus and develop Malthusianism and neo-Malthusianism—

—arguing that births must be limited because the population grows geometrically while the earth’s produce grows only arithmetically, and therefore, therefore, therefore, we quarrel because the earth is too small? Pay attention to where I am going. The answer is very simple. Since our home here is not permanent and will unquestionably soon pass away, the earth does not need to be larger. God keeps us here for as long as we need its provisions. Then history will come to an end. And the argument, “Why do wars happen? Because the earth is too small,” is mistaken. Was there not enough room for four people—for Adam, Eve, Cain, and Abel? Why did Cain kill Abel? Do wars not arise because of the passions? The passions, the passions, the passions! My dear friends, it is the passions that give birth to wars—

—not simply a population of five or ten billion people upon the earth. Look, for example, at how the earth’s food is distributed, and you will understand. We do not send food to those who are hungry because we want to keep the prices of our products high. And there are many other dreadful things done by the so-called civilized world. Woe to the civilized world! So this is why God made the earth small. Yes, and there is another reason: so that we may place our hope in God. We should say, “The earth is small, but God is our helper; He is the Creator of the universe.” Two million Hebrews were in the wilderness. Who fed them? God. What was He teaching them? He was teaching them to place their hope in God and depend upon Him. Some of them, although manna did not fall on the Sabbath, went out to gather it—

—and some gathered more than the portion intended for the Sabbath, which they were permitted to gather on the previous day. They were afraid that God might not send manna again, so they gathered extra. That extra manna bred worms, whereas the manna gathered on Friday for the Sabbath did not. And God became angry and said, “After all this, do you still not trust Me?” The purpose was to develop man’s trust in God. Jesus Christ is in the wilderness, and His disciples say to Him: “Lord, send the crowds away, for they are tired and hungry. Let them walk to the surrounding villages and find bread.” Then the Lord says, “You give them something to eat.” John Chrysostom comments: “The place is desolate.”

This is beautiful: “The place is desolate, but He who feeds the whole inhabited world is present.” God therefore desired man to depend upon Him at every moment. That is the whole point. Saint Irenaeus expresses it beautifully here: “When this form has passed away, and man has been renewed”—man becomes a new man—“and has flourished into incorruption, so that he can no longer grow old, there shall be a new heaven and a new earth.” A new heaven and a new earth. “In the new creation, man shall remain.” This is why I told you—

—that the new universe will become the Kingdom of God. Man will remain forever new, communing with God. He will have communion with God, and we shall behold God in the person of Jesus Christ. “For Isaiah says.” Isaiah says: “As the new heaven and the new earth which I make remain before Me,” says the Lord. The new heaven and the new earth—those things which I make—remain before Me and no longer disappear. They remain unto the ages of ages, throughout eternity, says the Lord. Isaiah 66:22. But the book of the Didache, an ancient work from the beginning of the second century, also says this: “And then—”

—“the signs of the truth shall appear.” The signs of the truth. “First, the sign of an unfolding in heaven”—a spreading out, an opening. “Then the sign of the sound of the trumpet,” when, as the Lord says, an angel will sound the trumpet—or rather, forgive me, as the Apostle Paul says—“and third, the resurrection of the dead.” Three signs of the truth. Of the truth! What are they? The world will be made new, an angel will sound the trumpet, and the dead will rise. These are the three things. And Saint Gregory the Theologian puts it beautifully in his Thirty-First Theological Oration: “There have been two manifest changes in the course of life throughout all the ages, and these are also called the two Testaments—”

—“and earthquakes, because of the great renown of the event: the first, from idols to the Law; the second, from the Law to the Gospel.” Two transitions took place in all of history, and they are called two Testaments and two earthquakes. The first was the passage from idolatry to Christianity—forgive me, from idolatry to the Law—and the second from the Law to Christianity. Through a new, third earthquake, Saint Gregory says, “the passage from this realm to that realm” will be accomplished. A third earthquake: the passage from things here to things there, from the old to the new. My dear friends, all these things, as you understand, are exceedingly great, exceedingly important, and exceedingly beautiful.

When a person continually keeps these things in his nous, his spiritual intellect, they take hold of him and shake his whole life to its foundations. He looks at the universe and says, “It will be made new.” He sees that the earth will be made new. Then he does not grieve over the present world, except when people sin. As for himself, he strives and struggles to live according to the will of God, so that he may live within those new heavens and that new earth. But we have not exhausted the subject. God willing, we shall continue next Sunday.

Ευρισκόμεθα εις την δεκάτην πέμπτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλου. Σ' αυτήν αναφέρεται ότι ο Χριστός θα ξανάρθει και, αφού θα ξανάρθει, τότε οι πιστοί πρέπει να είναι έτοιμοι, ότι στις παραμονές

της Ελεύσεως του Χριστού θα έχουμε την παρουσία του Αντιχρίστου. Με αυτά ασχολείται η δεκάτη πέμπτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου και μας τα λέγει κατά έναν πολύ θαυμαστό τρόπο, αλλά δεν μας λέγει απλώς μόνο το θέμα του Αντιχρίστου το οποίο έχουμε δείξει μία περιέργεια, χωρίς να παίρνουμε μία ανάλογη στάση απέναντι στον ερχομό του προσώπου του, αλλά ο Άγιος Κύριλος τοποθετεί το θέμα μέσα σε ένα πλαίσιο πνευματικής ζωής και γνώσεως.

Ευχαριστώ πολύ.

Την περασμένη φορά, όπως μας εκθέτει ο Άγιος Κύριλος, ότι ο κόσμος αυτός ήδη ερυπάνθη, όχι βεβαίως από τα απορρυπαντικά που έχουν αυξηθεί και έχουν χαλάσει και λερώσει τις θάλασσες και τις στεριές και την ατμόσφαιρα, αλλά έχει ρυπανθεί ο κόσμος αυτός από την αμαρτία. Όπως λέγει: «Επειδή γαρ και φθορά και κλοπή και μοιχεία και παν είδος αμαρτιών κέχυται επί της γης και αίματα εφ' αίμασι μεμίχθαι εν τω κόσμω», γέμισαν τα πάντα από βρωμιά ηθική, «ίνα ουν μη μείνει το θαυμαστόν τούτο οικητήριον ανομίας πεπληρωμένον».

«Παρέρχεται ο κόσμος ούτος, ίνα ο καλλίων αναδειχθεί». Γι' αυτό, επειδή λέει να μην μείνει αυτό το θαυμαστό οικητήριο, η γη μας, γεμάτο από την ανομία, περνάει αυτός ο κόσμος για να αναδειχθεί ένας καλύτερος κόσμος. Το κύριο θέμα, λοιπόν, είναι ότι ο κόσμος παρέρχεται. Βέβαια, θα ήθελα μόνο με δύο λόγια να σας έλεγα ότι το οικητήριον αυτό, δηλαδή η γη μας, είναι θαυμαστόν. Είναι θέμα οπτικής γωνιάς. Αν θέλετε, είναι θέμα καρδίας. Διότι, αν θα λέγαμε το σύμπαν, καλύτερα τη γη μας, να μην πάω στο σύμπαν, η γη μας είναι άσχημη, είναι γιατί ή η αμαρτία την έκανε άσχημη ή μέσα μας υπάρχει αμαρτία και δεν μπορούμε να ιδούμε αυτό το θαυμαστό, πράγματι, οικητήριον του Θεού, όπως θα είχε βγει από τα χέρια του Δημιουργού. Αγαπητοί μου, δεν μπορείς να δεις το σύμπαν παρά μόνο με τα μάτια της αγνότητας. Αγαπητοί μου, μόνο η καθαρότητα της καρδίας εξασφαλίζει όραση εξ αντικειμένου αληθή, όχι δηλαδή ένα μπέρδεμα αυτής της γνώσεως

της δημιουργίας ολοκλήρου. Θα σας πω μόνο ένα παράδειγμα, το οποίο είναι και πολύ χαρακτηριστικό και πολύ χτυπητό. Η γενετήσια πράξις, μίξις και στα ζώα και εις τον άνθρωπο. Όταν ο άνθρωπος είχε μία απολύτως καθαρή καρδιά, θα μπορούσε να ιδεί αυτή τη γενετήσια πράξη ως το σοφότερο έργο του Θεού. Επειδή όμως επονηρεύθη ο άνθρωπος, αυτή τη γενετήσια πράξη τη βλέπει με μύρια βρώμικα μάτια, με μύριους τρόπους.

Ακαθάρτως. Πονηρεύεται και τότε δεν μπορεί πια να δει τη δημιουργία ορθά. Το ότι δεν μπορεί να δει τη δημιουργία ορθά, αυτό είναι μια επίπτωση της πτώσεως των πρωτοπλάστων. Έτσι, αν μπορούσαμε να είχαμε τα μάτια εκείνα, όπως ο Θεός τα έπλασε, με μια καρδιά απολύτως καθαρή, θα βλέπαμε εντελώς αλλιώτικα. Σας θυμίζω μόνο σαν, θα λέγαμε, ενίσχυση του πράγματος, τούτη τη θέση της Αγίας Γραφής. Τι λέει ο Λόγος του Θεού; Λέει ότι ο Αδάμ και η Εύα ήσαν γυμνοί και ουκ ησχύνοντο, διότι δεν υπήρχε πονηρία.

Έβλεπαν όλο το ανθρώπινο σώμα, μη ίχνος πονηρίας να υπάρχει. Μόλις όμως αμάρτησαν, άρχισαν να ντρέπονται, μπήκε η πονηρία. Άλλο τώρα ότι αμάρτησαν, εννοείται, ως προς την εντολή του Θεού, όχι γενετήσια, δεν υπάρχει αμαρτία. Βεβαίως, το ότι συνήλθαν, συνήλθαν μετά από τον Παράδεισο, αλλά ο άνθρωπος έπρεπε να προφυλαχθεί από μια φθορά που θα γίνεται μέσα του ραγδαία και ο Θεός βάζει την ντροπή για να μην υπάρξει η ραγδαία φθορά του ανθρώπου. Γιατί δεν θα έβλεπε πια σωστά και σαν ανασταλτικόν του κατηφόρου που παίρνει έρχεται η ντροπή. Όπως και ο θάνατος είναι τιμωρία, αλλά ταυτόχρονα είναι ευεργεσία, διότι δεν γίνεται το κακό αιώνιο και αθάνατο. Έτσι και η ντροπή. Τι σημαίνει; Ήλθε ο Θεός, στην πτώση του ανθρώπου που εμολύνθη η καρδιά του, να βάλει ένα ανάχωμα και να προστατεύσει όσο μπορεί τον ίδιο τον άνθρωπο.

Βέβαια, δεν μπορούμε πια να δούμε τη δημιουργία όπως βγήκε από τα χέρια του Θεού. Όσο να προσπαθήσουμε, το 100% δεν υπάρχει πια. Έχει τελειώσει για μας. Αλλά ο κόσμος αυτός, ανεξάρτητα από το ότι τον βλέπουμε

με κάποια πονηριά, είναι θαυμαστόν οικητήριον, όπως λέγει ο Άγιος Κύριλος. Και μπορούν αυτό να το εκτιμήσουν μόνο οι Άγιοι. Μόνο οι Άγιοι. Μην μου πείτε ότι, αν πάμε σε μια εξοχή, δούμε μια ανατολή ηλίου στη θάλασσα και ένα πρωινό καταπληκτικό με τα χρώματά του, όπως ο ήλιος τα δημιουργεί, ή μια δύση, μην μου πείτε ότι εκεί μπορούμε να βγάλουμε την ομορφιά της δημιουργίας. Απλώς την ψηλαφούμε, την ομορφιά της δημιουργίας. Μόνο ότι ψηλαφούμε την αληθινή ομορφιά της δημιουργίας· δεν μπορούμε πια να τη δούμε.

Απόδειξη ότι ο άνθρωπος επενόησε σε όλα τα θρησκευτικά του συστήματα που έφτιαξε, εκείνα που λέγαμε την ώρα των αποριών, τι λέτε, το φαινόμενο της δυαρχίας: ο Θεός του καλού και ο Θεός του κακού. Πηγαίνετε να ιδείτε σε όλα τα ειδωλολατρικά συστήματα, φιλοσοφικά, θρησκευτικά. Θα βρείτε παντού μια σφραγίδα που δεν αφήνει πουθενά να μη σφραγίσει τα πάντα: η δυαρχία, ο Θεός του καλού και ο Θεός του κακού. Και όμως, ο Θεός είναι ο Δημιουργός και της ύλης και του πνεύματος. Αυτό το χάσαμε. Γιατί δεν μπορούμε πια να ιδούμε. Δεν μπορούμε να δούμε ορθά.

αλλά με πει παραδείγματι στην εποχή των Μανιχαίων, θα κάνουμε λόγο σήμερα και για τους Μανιχαίους, ότι ο γάμος ήτο ακάθαρτος. Και αναγκάζεται ο Απόστολος Παύλος, παρότι οι Μανιχαίοι είναι μεταγενέστεροι, αλλά προφητικώς, διότι ήδη το στοιχείο αυτό υπήρχε στον γνωστικισμό, να πει: θα έρθει καιρός που θα λέγουν οι άνθρωποι τον γάμο ακάθαρτον, «κωλυόντων», εμποδιζόντων λέει, το να συνέρχονται εις τον γάμο. Ακόμη, οι τροφές θα είναι ακάθαρτες ή θα επιτελείς φόνο εάν φας έναν καρπό που θα τον κόψεις από το δέντρο. Μυθώδη πράγματα! Και μην νομίσετε, η δυαρχία υπάρχει μέχρι σήμερα, έξω από τον χριστιανισμό όμως. Για να καταλάβετε τι είναι ο χριστιανισμός: ανοίγει τα μάτια, καθαρίζει τα μάτια και την καρδιά

να ιδεί ο άνθρωπος την πραγματική δημιουργία όπως είναι. Δεν θα μείνω όμως πιο πολύ, παρά μόνο ότι αυτό το οικητήριο παραμένει ωστόσο θαυμαστό, παρά τα χάλια που του έχουμε δημιουργήσει, και κοντεύουμε να μεταβάλουμε τη γη μας σε έρημο με τον τεχνικό μας πολιτισμό. Βλέπετε, κάποτε υπήρχε η άποψη ότι ο τεχνικός πολιτισμός θα δημιουργήσει βελτίωση της φύσεως. Είναι γελοίο, είναι γελοίο, το λιγότερο είναι γελοίο, ότι ο τεχνικός πολιτισμός δημιουργεί βελτίωση της φύσεως, αλλά καταδίκη της φύσεως. Ποιος το αρνείται αυτό; Κανείς, κανείς, κανείς. Όλοι μιλάμε για ένα θάνατο πια της γης μας.

Για ένα θάνατο πια της γης μας και αν προλάβουμε να βρούμε έναν τρόπο, μιλάω όπως μιλάνε οι άνθρωποι αυτή την ώρα, να βρούμε έναν τρόπο να επινοήσουμε γρήγορα σκάφη διαστημικά, να δραπετεύσουμε από τη γη, έστω οι τελευταίοι κάτοικοι της γης, για να πάμε σε άλλα αστέρια να ζήσουμε εκεί, γιατί πια η γη μας θα είναι ακατοίκητη, δηλαδή δεν θα μπορεί να κατοικηθεί. Εκεί την έφτασε ο τεχνικός πολιτισμός. Το αρνείστε; Πιστεύω, κανείς. Λοιπόν, πώς ήταν η γη μας όταν βγήκε από τα χέρια του Δημιουργού; Ε, λοιπόν, ας λέγαμε κάτι. Ο Θεός, ό,τι δημιουργεί, στο μηδέν δεν ξαναγυρίζει. Αυτό να το ενθυμείσθε πάντοτε.

Ο Θεός δεν επιστρέφει στο μηδέν τίποτα, γιατί ό,τι έκανε είναι καλώς καμωμένο, όλα είναι καλά λίαν. Γι' αυτόν τον λόγο, αν έρχεται η ανθρωπίνη κακία να φθείρει την γην και τα επί της γης, ο Θεός δεν εγκαταλείπει τη δημιουργία Του ως εφθαρμένη, αλλά μπαίνει στη μέση, βάζει μια τάξη, σταματάει την ιστορία, σταματάει την ιστορία, στέλνει τους δικαίους, θα τους στείλει στη Βασιλεία Του, τους αμαρτωλούς στην κόλαση, και αυτό το σύμπαν το αλλάζει και το ξαναφέρνει

στην πρώτη του μορφή, αλλά σε μια καλυτέρα μορφή. Και αυτή η καλυτέρα μορφή, όπως το λέει εδώ, είναι «ο καλλίων», με δύο λάμδα, ο καλύτερος δηλαδή κόσμος, «αναδειχθεί». Και μέσα σε αυτή την καινούργια δημιουργία θα κατοικήσει ο άνθρωπος της δικαιοσύνης, δηλαδή της αρετής. Δικαιοσύνη θα πει αρετή. Και δεν θα υπάρχει πλέον ούτε η κακή προαίρεσις, θα έχει παγιωθεί η αγαθή προαίρεσις, ούτε ο διάβολος, ούτε ο Αντίχριστος, ούτε οι αμαρτωλοί, οι οποίοι θα βρίσκονται εις την αιωνία κόλαση. Ώστε, λοιπόν, αυτό το θαυμαστό οικητήριο αναμένεται να γίνει καλύτερον. Να σας το πω έτσι.

Δευτέρα έκδοσις. Αυτή η δευτέρα έκδοση της δημιουργίας μάς καταπλήσσει και μας γοητεύει. Όταν, προ πολλών ετών, θα το έχω ξαναπεί το ίδιο, αλλά δεν μπορώ να μην το θυμάμαι, είχα διαβάσει και έμαθα ότι το μέλλον της δημιουργίας είναι αυτό, δηλαδή να αλλάξει η κτίσις και να γίνει καινούργια, συγκλονίστηκα. Με έχουν μερικά πράγματα συγκλονίσει από τον Λόγο του Θεού και με συγκλονίζουν ακόμα. Θα σας πω μόνο δύο: η Ανάσταση των νεκρών, με τα σώματά τους εννοείται, και η αναδημιουργία της δημιουργίας. Με έχουν κυριολεκτικώς συγκλονίσει και με κρατούν συγκλονισμένο. Και θα ευχόμουν, μέχρι που να φύγω από την παρούσα ζωή,

να με κρατούν συγκλονισμένο. Διότι μόνο εάν μας συγκλονίζει ο Λόγος του Θεού σε εκείνα που μας αποκαλύπτει, μόνο τότε μπορούμε να σταθούμε όρθιοι και να δοξολογούμε τον Θεό και να φροντίζουμε για την τήρηση των εντολών Του. Γι' αυτό και θα ευχηθώ κι εγώ σε εσάς αυτά να μην σας αφήσουν αδιάφορους, αλλά να σας συγκλονίσουν, να σας συνέχουν και να τα ζείτε καθημερινά, ώστε αυτά να γίνουν και το υπόβαθρο της σωτηρίας σας. Γιατί πώς αλλιώς θα αποφύγουμε την αμαρτία, πώς αλλιώς θα αγαπήσουμε τον Κύριο, παρά μόνο εάν γνωρίζουμε εκείνα τα οποία η αγάπη, η δύναμη και η σοφία του Θεού εργάζεται;

«Θέλεις λαβείν την απόδειξιν από των ρητών;» λέγει. Θέλεις να πάρεις την απόδειξη από εκείνα τα οποία ο Λόγος του Θεού αποκαλύπτει; «Άκουε Ησαΐου λέγοντος· και ελιγήσεται ως βιβλίον ο ουρανός και πάντα τα άστρα πεσείται ως φύλλα εξ αμπέλου και ως πίπτει φύλλα από συκής». Αυτό είναι γραμμένο στον Ησαΐα, στο 34ο κεφάλαιο, στίχος 4. Όμως, επειδή ο Άγιος Κύριλος δεν καταχωρεί ολόκληρη την προφητεία, επιτρέψατέ μου να σας τη διαβάσω, όπως την αντέγραψα εγώ από την Παλαιά Διαθήκη, εκείνα που λέγει πιο μπροστά, διότι θα μας χρειαστούν αυτά τα πιο μπροστά λίγο πιο κάτω. Λέγει, λοιπόν, το κείμενο των Εβδομήκοντα: «Και τακήσονται πάσαι αι δυνάμεις των ουρανών». Τακήσονται. Τήκω, λιώνω· τήκομαι, λιώνω. Και θα τακούν, θα λιώσουν πάσαι αι δυνάμεις των ουρανών. Μερικοί νομίζουν αυτή η λέξη, «δυνάμεις», ότι αναφέρεται στους Αγίους Αγγέλους, όπως λέει ο Χριστός ότι «σαλευθήσονται δυνάμεις των ουρανών». Δεν πρόκειται περί των Αγίων Αγγέλων, διότι εδώ θα λέγαμε, είναι φανερό, οι Άγιοι Άγγελοι θα λιώσουν; Είναι περίεργο.

Κάνει τόσο καλή περιγραφή ο Απόστολος Πέτρος, που θα σας διαβάσω μετά, και θα δείτε ότι δεν πρόκειται περί των Αγίων Αγγέλων, αλλά περί των δυνάμεων του ουρανού. Εννοείται ότι υπάρχουν μέσα στο σύμπαν, που αποτελούν δυνάμεις. Τα αστέρια, πάρτε παράδειγμα. Πώς στέκεται η γη μας; Πού στέκεται; Ασκεί δυνάμεις ο ήλιος. Έτσι στέκεται. Ο ήλιος, δηλαδή, τον λέω στέκεται, ενώ περιστρέφεται περί τον ήλιον, περιφέρεται περί τον ήλιον. Όλα τα αστέρια που υπάρχουν έτσι ξεκρέμαστα. Υπάρχουν φοβερές δυνάμεις, αγαπητοί μου, μέσα στο σύμπαν. Φοβερές δυνάμεις. Τις ξέρετε. Ξέρετε όλα αυτά πολύ καλά. Από το σχολείο μας τα ξέρουμε και από το Δημοτικό Σχολείο τα ξέρουμε. Λοιπόν, αυτά, λέει, θα λιώσουν. Τι θα πει «θα λιώσουν»;

Θα υποστούν μία κάμψη, μία αλλοίωση, θα γίνει κάτι. «Πάσαι αι δυνάμεις των ουρανών», όχι στον γαλαξία μας, σ' ολόκληρο το σύμπαν. «Και ελιγήσεται ο ουρανός ως βιβλίον». Αυτό το «ελιγήσεται» είναι παθητικός μέλλων του ρήματος «ελίσσω» ή «ελίσσομαι» στο μέσο. Ο ιωνικός είναι «ειλίσσω», έψιλον γιώτα και δασεία. «Ειλίσσω» με δύο σίγμα. Έχει σημασία, γιατί από εκεί παράγεται και το ειλητάριον, για το οποίο θα κάνουμε αμέσως παρακάτω λόγο, όπως έλιξ, κάτι που γυρίζει, ελικοειδές. Έχει πολύ σημασία, γι' αυτό σας παίρνω και τα παράγωγα της λέξεως, και θα ιδείτε γιατί.

Ο ουρανός, λέγει, «ελιγήσεται», θα περιστραφεί. Έτσι μεταφράζεται η λέξη, «ελίσσω» ή «ελίσσομαι», που θα πει περιστρέφομαι, «ως βιβλίον». «Και πάντα τα άστρα πεσείται», όλα τα αστέρια θα πέσουν, όπως πέφτουν τα φύλλα του αμπελιού και τα φύλλα της συκιάς. Είδατε κάπου εκεί το φθινόπωρο, τον Οκτώβριο, τον Νοέμβριο, όταν κιτρινίσουν τα φύλλα, ένα αεράκι να φυσήξει, πώς πέφτουν τα φύλλα από το αμπέλι και από τη συκιά. Είναι καταπληκτικό. Για να ιδούμε όμως, να το αναλύσουμε αυτό.

Όταν λέγει ότι θα τακούν όλες οι δυνάμεις των ουρανών, μας το λέει αυτό ο Απόστολος Πέτρος, αλλά σας είπα, θα το δούμε λίγο πιο κάτω. «Ο ουρανός ελιγήσεται ως βιβλίον». Πρέπει να δούμε πώς ήταν το βιβλίο την εποχή εκείνη. Δεν είναι στη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα.

Έχουμε τη μορφή των φύλλων, που κάθε φύλλο από τη μία του πλευρά είναι κολλημένο σε μια κοινή ράχη, και έχουμε τη γνωστή μορφή του βιβλίου, να μην την περιγράφω. Το βιβλίο στην αρχαιότητα είχε τη μορφή του ειληταρίου, δηλαδή από όπου παράγεται η λέξη ειλητάριο, σας είπα, από τη λέξη ελίσσω.

ένα Επειδή οι ύλες τέτοιες ήταν, ας πούμε είχαμε τους παπύρους, τον πάπυρο. Πάπυρος είναι ένα καλάμι που βγαίνει εκεί στις όχθες του Νείλου ποταμού. Έπαιρναν από εκεί τα φύλλα του κτλ., τα επεξεργάζοντο, και σήμερα ακόμη υπάρχει πάπυρος. Μάλιστα, μου έκαναν κάποτε δώρο ένα τεμάχιο παπύρου. Με συνεκίνησε, γιατί πού να έβλεπα πάπυρον. Τα κολλούν καταλλήλως, είναι μικρές λωρίδες και είναι κολλημένες η μια με την άλλη, και αυτό επεξεργασμένο καλά-καλά, που μπορείς απάνω να γράψεις.

Βεβαίως και χειρόγραφα επί παπύρου αρκετά, όχι μόνο στην Αγία Γραφή αλλά και άλλα κείμενα που διασώθηκαν από την αρχαιότητα. Μετά είχαμε την περγαμηνή, εκ δέρματος ζώων, κυρίως κατσικιών, μάλιστα μικρών κατσικιών, μάλιστα κατσικιών πριν γεννηθούν, από έμβρυα. Και επειδή ο τρόπος αυτός κατασκευής βιβλίου επενοήθη στην Πέργαμον της Μικράς Ασίας από τους Έλληνες, το προϊόν, αυτή η κατασκευή του χάρτου —χάρτης δεν θα πει αυτό που λέμε χαρτί, είναι γενικά η μορφή ύλης που γράφουμε, λέγεται χάρτης— τώρα έμεινε τελικά αυτό που λέμε χαρτί, έμεινε με τη γενική ονομασία χάρτης. Αυτό το κατασκεύασμα που είναι από τα...

ροκανίδια, ξέρετε, και από μαλλιά, από μπαμπάκι. Κάνουμε από πολλές ύλες σήμερα το χαρτί. Αλλά εκείνο ονομάστηκε από την πόλη Πέργαμον, περγαμηνή. Η μορφή δε ήταν αυτό το ευθύγραμμο πράγμα και ένα μόνο φύλλο ήταν. Ήταν ένα μονόφυλλο, το οποίον έπρεπε να το μαζέψουν όταν το χρησιμοποιούσαν. Το τύλιγαν έτσι, ένα τυλιχτάρι αυτό, έβαζαν μια κλωστή εδώ και το έδεναν. Και οι βιβλιοθήκες της αρχαιότητας, όπως η βιβλιοθήκη της Αλεξανδρίας, επί παραδείγματι, της Περγάμου, ήταν ράφια και έβαζαν αυτά τα τυλιχτάρια. Προσέξτε αυτά τα τυλιχτάρια, έβαζαν στις θήκες, και ήταν αυτή η μορφή βιβλιοθηκών της αρχαιότητας. Αλλά, όπως εδώ τώρα ήταν γραμμένα από μέσα, από το μέσα μέρος γραμμένο, τώρα το απέξω, αφού η γραφική ύλη ήταν πολύ ακριβή —σημειώσατε δε ότι η Πέργαμος επενόησε την περγαμηνή επειδή, από αντίπραξη, η Αίγυπτος δεν επωλούσε πάπυρον ή πουλούσε πολύ ακριβά, για να μη δημιουργηθεί άλλη βιβλιοθήκη, παρά μόνο να παραμείνει της Αλεξανδρίας η βιβλιοθήκη, από αντιζηλία— και τότε οι Περγαμηνοί επενόησαν την περγαμηνή από δέρμα ζώου, και είναι πολύ καλύτερο το δέρμα του ζώου από ό,τι είναι ο πάπυρος. Πώς να γράψουμε τώρα; Μέσα γράψαμε,

να γράψουμε και από το απ' έξω μέρος. Το ξετυλίγω αυτό. Όχι μόνο από μέσα γραμμένο, πρέπει να γράψουμε και από απ' έξω. Έτσι, όταν εγώ το ξετύλιγα, το πήρα από τη βιβλιοθήκη, το ξετυλίγω για να διαβάσω και το γυρίζω μέσα έξω —κρατήστε το μέσα έξω— και το γυρίζω μέσα έξω και διαβάζω τώρα, αφού τελείωσα το μέσα, διαβάζω το απ' έξω. Λοιπόν, αυτή είναι η μορφή των βιβλίων της αρχαιότητας. Και μας λέει ο προφήτης Ησαΐας ότι ο ουρανός ελιγήσεται ως βιβλίον. Δηλαδή θα περιστραφεί σαν το βιβλίο. Δηλαδή θα γυρίσει το μέσα έξω.

Το ειλητάριον από εκεί έχει τη σημασία του, από το ρήμα τώρα ειλέω, έψιλον γιώτα, γράφεται και με ένα λάμδα, γράφεται και με δύο λάμδα. Το μέσον είναι το ρήμα ειλούμαι, έψιλον γιώτα πάντα, ειλούμαι, και το ειληθήσεται είναι παθητικός μέλλων του ρήματος ειλέω. Προσέξτε λοιπόν, θα πει συστέλλομαι, θα πει περιστρέφομαι, θα πει γυρίζω μέσα έξω, γυρίζω μέσα έξω, συστέλλομαι, μαζεύομαι και περιστρέφομαι. Επί ουρανίων σωμάτων ο Αριστοτέλης γράφει το εξής στον Τίμαιο. Συγγνώμη, όχι, όχι, δεν σας λέω παραπομπή. Όχι, ο Τίμαιος είναι του Πλάτωνα. Λοιπόν!

Ειλουμένην, γην ειλουμένην δε περί τον διά παντός πόλον τεταμένον, γράφει ο Αριστοτέλης, και σημαίνει περιστρεφομένη τη γη περί τον εαυτής άξονα, θα λέγαμε στη γλώσσα μας σήμερα. Ώστε μίλησα αναλύοντας και τις λέξεις για να σας δείξω εδώ κάτι που είναι πολύ καταπληκτικό: ότι το σύμπαν δεν θα φύγει από τη θέση του, αλλά θα γυρίσει το μέσα έξω, όπως ένα ειλητάριο, ή όπως λέγει ένας στίχος ψαλμικός, «ελίξεις αυτόν ως περιβόλαιον». Πώς είναι περιβόλαιον; Το παλτό. Όπως παλιά πηγαίναμε στο ράφτη, είχαμε ένα παλτό.

Να πεθάνουμε, είχαμε ένα παλτό μόνο. Και αυτό το γυρίζαμε μέσα έξω για να το κάνουμε καινούργιο, να περάσουμε τα άλλα 30-40 χρόνια της ζωής μας. Όπως λοιπόν γυρίζει το παλτό μέσα έξω και γίνεται καινούργιο, έτσι θα γυρίσει το σύμπαν μέσα έξω και θα γίνει καινούργιο. Αν με ρωτήσετε πώς μπορούμε να καταλάβουμε αυτό το μέσα έξω, θα σας πω: είναι ακατανόητο. Αυτό θα σας πω, είναι ακατανόητο. Απλώς μας δίδεται μία εικόνα πώς το σύμπαν θα αλλάξει. Αλλά δεν ξέρουμε όμως πώς εννοείται αυτή η αλλαγή. Ξέρουμε μόνο τα αποτελέσματα αυτής της αλλαγής. Και τα αποτελέσματα είναι ότι θα περάσει το σύμπαν από τη φθορά στην αφθαρσία.

Στην αθανασία. Και ό,τι είναι ζωντανό πράγμα, όπως οι άνθρωποι, και από τη θνητότητα εις την αθανασία. Αυτό, για να μπούμε να ψηλαφήσουμε μάλλον το μυστήριο.

Λέγει ο Άγιος Κύριλος: «Και το Ευαγγέλιο φησίν». Αλλά και το Ευαγγέλιο λέγει: «Ο ήλιος σκοτισθήσεται, και η σελήνη ου δώσει το φέγγος αυτής, και οι αστέρες πεσούνται εκ του ουρανού». Λέγει ο ίδιος ο Κύριος και στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, κεφάλαιο 24, στίχος 29. Πρέπει να σας πω ότι εγώ, καταρχάς ο Άγιος Κύριλος βάζει δύο-τρία χωρία από την Αγία Γραφή, και εγώ κάτι επιστρατεύω από τους Πατέρες, κάνω δύο-τρία σημεία, χωρία. Υπάρχουν πάρα πολλά χωρία στην Αγία Γραφή που μιλούν για την αλλαγή του σύμπαντος. Προσέξτε,

δεν είναι ένα μοναδικό χωρίο, να πει κανείς μήπως κάπως αλλιώτικα πρέπει να το ερμηνεύσουμε, αλλά υπάρχουν πολλά χωρία που ομιλούν για την αλλαγή της δημιουργίας. Τι λέγει το Ευαγγέλιον; Τι λέγει ο Κύριος; Ότι ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα δώσει τη λάμψη της και τα αστέρια θα πέσουν από τον ουρανό. Βεβαίως δεν πρόκειται περί των διαττόντων αστέρων. Τα αστέρια αυτά δεν είναι παρά πέτρες, που μπαίνουν μέσα στη γήινη ατμόσφαιρα και εκεί, ερχόμενες σε τριβή με τα μόρια του αέρος, πυρακτώνονται και νομίζουμε ότι είναι αστέρια που πέφτουν. Δεν είναι οι διάττοντες αστέρες αστέρια πραγματικά, μεγάλα σώματα, αλλά εδώ μιλεί για τους αστέρες του ουρανού που θα πέσουν.

Πού θα πάνε; Σας είπα, εικόνα. Θα ιδούμε τι θα γίνει. Εδώ μόνο ο Άγιος Κύριλος βάζει μια παρηγορία: «Μη λυπηθώμεν», λέει, «ως μόνοι τελευτώντες· και αστέρες τελευτώσι». Μη λυπηθούμε ότι μόνο εμείς οι άνθρωποι πεθαίνουμε. Και τα αστέρια πεθαίνουν.

Τα αστέρια πεθαίνουν. Θυμάμαι κάποτε ένα πολύ ωραίο βιβλίο ενός αστρονόμου, που είχε μεταφραστεί ελληνικά εδώ και τριάντα χρόνια, του Άγγλου, του Sir James Jeans. Και ήταν ένα πολύ ωραίο βιβλίο αυτό. «Το Μυστηριώδες Σύμπαν» ήταν ο τίτλος του βιβλίου και είχε ένα κεφάλαιο.

Έλεγε: «Ο ήλιος πεθαίνει». Με είχε εντυπωσιάσει πολύ, ήμουνα έφηβος ακόμα, ήμουνα νέος, και με είχε εντυπωσιάσει πολύ αυτό το κεφάλαιο, «Ο ήλιος πεθαίνει». Αγαπητοί μου, η ίδια η επιστήμη μάς λέγει ότι το σύμπαν πεθαίνει. Βέβαια δεν έχουμε ανάγκη να μας το πει η επιστήμη, αλλά για αυτή την περίπτωση κάνει εντύπωση εδώ που λέγει ο Άγιος Κύριλος:

«Και αστέρες τελευτώσιν». Ίσως θα μας πει η επιστήμη ότι πεθαίνουν μεν τα αστέρια, γεννιώνται όμως κάποια καινούργια. Δεν μπορούν όμως πάντα να πεθαίνουν και να γεννιώνται, όπως ακριβώς και οι άνθρωποι πεθαίνουν και γεννιώνται καινούργιοι, αλλά κάποτε θα πεθαίνουν μόνο τα αστέρια. Αλλά εδώ να σημειώσω κάτι, επειδή το φαινόμενο της πτώσεως, ή μάλλον του θανάτου του σύμπαντος,

κατά τους επιστήμονες είναι πολύ μακρύ. Επί παραδείγματι, η ζωή του ηλίου είναι τόση, ώστε αν πάρουμε ότι θα ζήσει 100 χρόνια, ήδη ο ήλιος μας έχει διανύσει την ηλικία των 5 ετών. Λοιπόν, έχει να ζήσει ακόμα 95 χρόνια. Δηλαδή, συγκριτικά καταλαβαίνετε ότι τα 19/20 ακόμη δεν τα έχει δαπανήσει από τη ζωή του, παρά μόνο το 1/20.

Ο θάνατος του σύμπαντος δεν θα είναι ένα σύμπτωμα επιστημονικής... καλύτερα, ένα σύμπτωμα φθοράς του σύμπαντος, αλλά θα είναι ένα σύμπτωμα Δευτέρας του Χριστού Παρουσίας. Αλλά, επί παραδείγματι, αύριο έρθει ο Χριστός, το σύμπαν θα αλλάξει. Όχι γιατί γέρασε, αλλά γιατί ήρθε ο Δημιουργός του και το αλλάζει. Ότι δεν έχουμε δηλαδή την αλλαγή του σύμπαντος σαν που να συμπίπτει με την κατάρρευση της δημιουργίας, γιατί η ενέργεια, γιατί μπήκε ο νόμος της εντροπίας, συνεπώς η ενέργεια μέσα στο σύμπαν είναι επί του αυτού επιπέδου και θα πεθάνει το σύμπαν. Όχι με αυτή την έννοια, αλλά γιατί θα μπει ο Δημιουργός μέσα στην κτίση Του και θα αλλάξει το σύμπαν. Πεθαίνουν λοιπόν και τα αστέρια, αλλά ίσως πάλιν εγείρονται. Βάζει ένα «ίσως». Θα σας το εξηγήσω γιατί. Ίσως, λέει, πάλιν αναστήσονται.

λίγοι αναστήνονται Εγείρονται βέβαια και να μπαίνουν στη θέση τους. Βάζει το «ίσως». Ξέρετε γιατί; Διότι πολύ σωστά το βάζει, ευφυέστατα και θεόπνευστα. Διότι δεν γνωρίζομε ποια θα είναι η μορφή του νέου σύμπαντος. Ο καθηγητής Μπρατσιώτης, μέσα στην Αποκάλυψη που υπομνηματίζει, βρίσκει ευχή από το κείμενο ότι δεν θα είναι η μορφή σφαιροειδής των σωμάτων μέσα στο σύμπαν, διότι λέει εκεί ο Ευαγγελιστής Ιωάννης —αν και είναι μια πολύ πραγματική, αλλά απλώς σας το λέγω τώρα αυτό— ότι δεν υπάρχει πια πουθενά ο ήλιος και η γη, η σελήνη, ούτε η θάλασσα. Όλα έχουν περάσει.

Ο Χριστός τα κάνει καινούργια. Λέγει: «Τα αρχαία παρήλθε». Τα παλιά πέρασαν και, αφού πέρασαν τα παλιά, όλα έρχονται καινούργια. Πώς θα είναι αυτά τα καινούργια;

Πώς θα είναι αυτά τα καινούργια; Επειδή λέγει, δεν έχουν ανάγκη στην πόλη, τη Νέα Ιερουσαλήμ, ανάγκη ηλίου και σελήνης. Αυτή η νέα πόλη, η Ιερουσαλήμ, η Εκκλησία, είναι η νέα κτίσις, είναι το καινούργιο σύμπαν, το ανακαινισμένο. Και ότι εκεί δεν έχουν ανάγκη πλέον του ηλίου, διότι θα υπάρχει το φως, φως του προσώπου του Χριστού. Ποιο φως; Είναι το φως το άκτιστον, διότι το φως το τώρα που υπάρχει μέσα στο σύμπαν είναι το γνωστό μας φως ως ενέργεια, η οποία ενέργεια έχει υλική υπόσταση. Είναι μια άλλη μορφή της ύλης η ενέργεια. Αλλά το φως της Μεταμορφώσεως του Χριστού δεν είναι το κτιστόν φως, είναι το άκτιστον φως που απορρέει από την ουσία του Θεού. Συνεπώς, αφού δεν θα υπάρχει ο ήλιος και η σελήνη, αλλά το άκτιστον φως του Χριστού, τότε τι μορφή θα έχει το σύμπαν; Εάν διά του παραδείσου, με υπαινιγμό τη Βασιλεία του Θεού —γιατί άλλο παράδεισος, άλλο η Βασιλεία του Θεού— εάν διά του παραδείσου, που ανήλθε ο Απόστολος Παύλος, λέγει ότι εκείνα που ετοίμασε ο Θεός σε εκείνους που Τον αγαπούν ούτε μάτια είδαν ούτε αυτιά άκουσαν, άρα λοιπόν δεν θα υπάρχει μόνο όρασις, αλλά θα υπάρχει και ακοή,

«επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη». Ανέβη. Έχει αυτή η σύνταξη. Δηλαδή ότι...

δεν στάθηκαν αντικείμενον επιθυμίας, επειδή βγαίνουν από την αντίληψη του ανθρώπου. Και συνεπώς είναι ένας καινούργιος κόσμος, ο οποίος δεν είναι δυνατό να τον περιγράψει κανείς. Ανθρωπίνη γλώσσα δεν περιγράφει. «Ουκ εξόν ανθρώπω λαλήσαι». Δεν είναι δυνατόν αυτά να περιγραφούν με ανθρώπινη γλώσσα. Γι' αυτό ο Άγιος Κύριλος δεν ξέρει, λέει ίσως η νέα μορφή να έχει πάλι τους αστέρες, μπορεί όμως και να μην έχει τους αστέρες. Αλλά ο υλικός αυτός κόσμος, ως υλικός κόσμος, ως ύλη, δεν θα χαθεί ούτε ένα άτομο ύλης. Και άμα λέμε χαθεί, το ρήμα χάνω εννοεί επιστρέφω στο μηδέν. Όταν λέμε ένα κερί...

γιατί κάηκε, δεν χάθηκε τίποτα. Το ξέρετε από το σχολείο αυτό. Διότι έγινε κάτι άλλο. Το κερί σαν μορφή χάθηκε. Έγινε κάτι άλλο. Δεν χάνεται τίποτα. Να σας θυμίσω τον Λαβουαζιέ. Έτσι θα θυμηθούμε τα πρώτα, τα σχολικά μας χρόνια. Δεν χάνεται. Εδώ, όταν λέμε θα χαθούν οι αστέρες, θα γίνει κάτι άλλο. Δεν χάνεται τίποτα. Ούτε ένα άτομο της ύλης. Και συνεπώς, «μη λυπηθώμεν ως μόνοι τελευτώντες». Μη λυπηθούμε ότι μόνο εμείς χανόμαστε. «Και αστέρες τελευτώσιν. Αλλ' ίσως πάλιν εγείρονται. Ήξει δε τους ουρανούς ο Κύριος».

να απολέσει τούτους, αλλ’ ίνα αυτούς πάλιν καλλίονας εγείρει. Αλλά έρχεται ο Κύριος όχι διά να απολέσει, να χάσει, να εξαφανίσει τους ουρανούς, αλλά να τους αναδείξει καλύτερους. Είναι «καλλίονας εγείρει». Είναι πολύ ωραίο αυτό. Ώστε, λοιπόν, περνάμε από έναν παλαιωμένο κόσμο σε έναν καινούργιο. Θα συμπέσει αυτό με τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, σας το λέγω για δεύτερη φορά.

Σημειώσατε! Σημειώσατε ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας έχουν βεβαίως μιλήσει για το θέμα αυτό. Αυτό δεν μπορούσε να εκφύγει της προσοχής των, είναι πολύ σπουδαίο. Έρχομαι τώρα να σας πω μόνο κάτι, ένα-δυο-τρία αγιογραφικά χωρία, παραπέρα από αυτά που λέει εδώ ο Ησαΐας. Θα μας πάρει και ένα από τους Ψαλμούς ο Άγιος Κύριλλος και κάτι από τους Πατέρες. Λέγει ο Απόστολος Πέτρος στη Δευτέρα του Επιστολή, 3 κεφάλαιο, 10 έως 13 στίχοι: «Ήξει δε η ημέρα Κυρίου ως κλέπτης εν νυκτί». Θα έλθει, λέγει, η ημέρα του Κυρίου σαν όπως ο κλέφτης στη νύχτα, αιφνιδίως. «Εν η», εν τη οποία δηλαδή ημέρα, «ουρανοί ροιζηδόν παρελεύσονται». Θα είναι ακαριαία αυτή η μεταβολή. Δηλαδή, αγαπητοί μου,

ήρθαμε στην ύπαρξη, στο μηδέν δεν ξαναγυρίζουμε. Έχουν πολλά πράγματα να ιδούν τα μάτια μας. Γι’ αυτό μην λυπηθούμε ότι πεθαίνουμε. Πάλι εγειρόμεθα, πάλι θα αναφυθούμε. Μην λυπηθούμε ότι πεθαίνουμε. Οι ουρανοί, λοιπόν, θα περάσουν, παρελεύσονται, θα περάσουν ροιζηδόν. Ο ροίζος, το ρ, όμικρον, γιώτα, ζήτα, θα πει θόρυβος. Θα περάσουν μετά πατάγου. «Στοιχεία δε καυσούμενα λυθήσονται». Τα στοιχεία της δημιουργίας θα λυθούν με την καύση. Τι λέει ο Ησαΐας; Σας διάβασα, δεν το λέει ο Άγιος Κύριλλος, σας το ξαναθυμίζω: «και τακήσονται αι δυνάμεις των ουρανών».

Τι λέγει ο Απόστολος Πέτρος; «Στοιχεία καυσούμενα λυθήσονται». Τα στοιχεία της δημιουργίας, αφού θα καούν, θα λυθούν. Θα πει θα λυθούν, όπως ακριβώς έχω ένα σύνθετο σώμα, αγαπητοί μου, και η φωτιά ή κάποιος άλλος τρόπος το διαλύει αυτό στα επιμέρους στοιχεία του. Κάνω μια απελευθέρωση στοιχείων. Αν κάψω τα ξύλα, έχω μια απελευθέρωση στοιχείων. Πώς μπορώ να πάρω ποτάσα, για την οποία έγινε λόγος την περασμένη φορά; Αν κάψω το ξύλο. Αλλιώτικα δεν μπορώ να πάρω ποτάσα. Καίω το ξύλο, παίρνω τη στάχτη, παίρνω ποτάσα. Η καύση, λοιπόν, των στοιχείων θα δώσει κάτι άλλο. «Και γη και τα εν αυτή έργα κατακαήσεται».

Η γη και ό,τι υπάρχει πάνω στη γη, όλα θα διαλυθούν. Όλα. Διά της πυράς. Ποια είναι αυτή η πυρά;

Το έχω σημειώσει, αλλά λέγει κάπου ο Απόστολος Πέτρος ότι μέσα στην ύλη —είναι καταπληκτικό— ότι μέσα σε αυτήν την ύλη των κόσμων αυτών και στους ουρανούς, δηλαδή σε ό,τι υλικόν, έχει ο Θεός αποταμιεύσει το πυρ. Και θα διαλυθούν.

«Ποταπούς δει υπάρχειν υμάς εν αγίαις αναστροφαίς και ευσεβείαις, προσδοκώντας και σπεύδοντας την παρουσίαν της του Θεού ημέρας, δι’ ην ουρανοί πυρούμενοι λυθήσονται και στοιχεία καυσούμενα τήκεται». Πού μπορούμε να σταθούμε; Δεν μένει παρά μόνο η ευσέβεια, αγαπητοί μου, όταν μέσα σε αυτό το φοβερό πράγμα οι ουρανοί διαλύονται. Όχι μόνο η γη, και οι ουρανοί, τα πάντα. «Καινούς δε ουρανούς...»

Ευχαριστώ πολύ, το βρήκε ο πατήρ, ο πατήρ Κωνσταντίνος, σας ευχαριστώ. Είναι στη Β΄ Πέτρου, κεφάλαιο τρίτο. Λέει: «Οι δε νυν ουρανοί και η γη», οι νυν, οι τώρα ουρανοί και η γη, δηλαδή αυτό που λέμε ο ήλιος, η σελήνη, τα αστέρια, ο γαλαξίας μας, οι άλλοι γαλαξίες, τα δισεκατομμύρια των γαλαξιών που υπάρχουν και η γη μας. Ακούστε γιατί λέει εδώ «ουρανοί και η γη»: «τω αυτού λόγω τεθησαυρισμένοι εισί πυρί». Με το λόγο το δικό Του είναι τεθησαυρισμένοι, κρύπτουν ως θησαυρόν, δίκην θησαυρού, το πυρ. Το ακούτε; Το πυρ.

Σας είπα, το ξέρουμε, γιατί βγάζουμε από την ύλη αυτό το πυρ, αυτήν την ενέργεια. «Τηρούμενοι εις ημέραν κρίσεως». Αυτό το πράγμα θα γίνει, θα διαφυλαχθεί να γίνει την ημέρα της κρίσεως. Τότε θα γίνει, «εις ημέραν κρίσεως και απωλείας των ασεβών ανθρώπων» κτλ. Ευχαριστώ. Λοιπόν, «καινούς δε ουρανούς και γην καινήν κατά το επάγγελμα αυτού προσδοκώμεν, εν οις δικαιοσύνη κατοικεί». Καινούργιους ουρανούς, καινούργια γη, κατά την υπόσχεσή Του περιμένουμε, εις τους οποίους ουρανούς και γη κατοικεί πια η αρετή, η δικαιοσύνη, δηλαδή η αγιότητα. Όχι η δικαιοσύνη με τη στενή σημασία, η αρετή.

Δεν πήγαν κάπου.

Αυτό που υπάρχει αλλάζει μέσα έξω. Θα ήταν δε αδιανόητο να πάει ο παλιός ουρανός και η παλιά γη κάπου και να γίνει κάτι καινούργιο. Ο παλιός κόσμος γίνεται καινούργιος.

Παλαιωμένος γίνεται καινούργιος. Γι’ αυτό επέμεινα πολύ σε εκείνο το «ελιγήσεται», το «ειληθήσεται» και τα λοιπά. Μέσα έξω γυρίζει, ως βιβλίο, που λέγει ο Ησαΐας. Για να δούμε τώρα, αγαπητοί μου, και κάτι από τους Πατέρες. Α! Λέει ο Απόστολος Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους Επιστολή του, 7,31:

Είναι του Αγίου Ειρηναίου, που χρησιμοποιεί ένα χωρίο του Αποστόλου Παύλου από την Πρώτη προς Κορινθίους, 7,31. Είναι ο Άγιος Ειρηναίος, στο απόσπασμα 96 στην Πατρολογία. Τα εξής: «Ου γαρ η υπόστασις, ουδέ η ουσία της κτίσεως εξαφανίζεται· αληθής γαρ και βέβαιος ο συστησάμενος αυτήν», διότι ούτε η υπόστασις ούτε η ουσία της κτίσεως εξαφανίζεται. Δεν έχουμε το μηδέν. Δεν γυρίζουμε στο μηδέν. Γιατί εκείνος που την συνέστησε

λέει τα εξής: ο Δημιουργός είναι αληθής και βέβαιος. «Εγώ είμαι ο Αμήν και ο βέβαιος», λέει ο Χριστός. Το λέει και ο Πατήρ. Ο Θεός Λόγος είναι, στην Παλαιά Διαθήκη, ο Κύριος, ο Γιαχβέ, ο Αμήν, ο Κύριος, ο βεβαιών και ο βέβαιος. Αυτός ό,τι κάνει στο μηδέν δεν το ξαναγυρνά. Αλλά, όπως λέει τώρα ο Απόστολος Παύλος, «το σχήμα παράγει του κόσμου τούτου». Τι περνάει; Όχι η ουσία της κτίσεως, αλλά το σχήμα. Δηλαδή η μορφή του σύμπαντος θα αλλάξει. Θα αλλάξει. «Τουτέστιν εν η παράβασις γέγονεν, ότι επαλαιώθη ο άνθρωπος εν αυτή». Σ’ αυτόν τον χώρο που πάλιωσε ο άνθρωπος με τις αμαρτίες του. «Και διά τούτο το σχήμα τούτο πρόσκαιρον εγένετο». Ποιο σχήμα; Το σφαιροειδές.

Πρόσκαιρον, προειδότος τα πάντα του Θεού, επειδή προεγνώριζε ο Θεός τι θα γίνετο. Μια μικρή παρένθεση. Γιατί μέσα στο αχανές αυτό σύμπαν ο Θεός έκανε τη γη μας να κατοικούμε και να αισθανόμεθα στενόχωρα και να μιλάμε περί εξαντλήσεως των αγαθών της γης, εξαντλήσεως του πετρελαίου, εξαντλήσεως του κάρβουνου, άνθρακος, ότι η γη δεν μας φτάνει να τραφούμε, να βγάζουμε παρατηρήσεις όπως του Μάλθου και να έχουμε τον Μαλθουσιανισμό και τον νέο Μαλθουσιανισμό,

ότι πρέπει να έχουμε περιορισμό των γεννήσεων και ότι ο πληθυσμός αυξάνει κατά γεωμετρική πρόοδο, ενώ τα προϊόντα της γης αυξάνουν κατά αριθμητική πρόοδον, και συνεπώς, και συνεπώς, και συνεπώς, και να μαλώνουμε γιατί η γη είναι πολύ μικρή. Καταλήγω, προσέξτε, η απάντηση είναι πολύ απλή. Αφού το σπίτι μας δεν είναι μόνιμο εδώ και γρήγορα θα περάσει, αναμφισβήτητα, δεν χρειάζεται να είναι η γη πιο μεγάλη. Μας κρατάει τόσο ο Θεός όσο χρειαζόμαστε τα εφόδιά της. Μετά θα τελειώσει η ιστορία. Ύστερα, το επιχείρημα «γιατί γίνονται οι πόλεμοι; Γιατί η γη είναι μικρή», λάθος. Μήπως δεν χωρούσε τέσσερις ανθρώπους; Τον Αδάμ, την Εύα, τον Κάιν και τον Άβελ; Γιατί σκότωσε ο Κάιν τον Άβελ; Αν γίνονται πόλεμοι, δεν είναι γιατί υπάρχουν πάθη; Πάθη, πάθη, πάθη. Αυτό, αγαπητοί, τα πάθη γεννούν τους πολέμους,

όχι απλώς ο πληθυσμός των 5 ή των 10 δισεκατομμυρίων πάνω στη γη. Πάρτε παράδειγμα ποια είναι η κατανομή διατροφής της γης, για να το καταλάβουμε με αυτό. Δεν στέλνουμε σε εκείνους που πεινούν, γιατί θέλουμε να έχουμε υψηλά τις τιμές των προϊόντων μας, και άλλα πολλά φοβερά του λεγόμενου πολιτισμένου κόσμου. Ουαί του πολιτισμένου κόσμου. Ώστε, λοιπόν, γι’ αυτό έκανε ο Θεός τη γη μικρή, ναι, και για ακόμα ένα λόγο: για να έχουμε την ελπίδα μας στον Θεό. Να λέμε: είναι μικρή η γη, αλλά ο Θεός είναι ο βοηθός, είναι ο δημιουργός του σύμπαντος. Οι Εβραίοι, δύο εκατομμύρια άνθρωποι, ήσαν στην έρημο. Ποιος τους έτρεφε; Ο Θεός. Τι τους επαιδαγωγεί; Τους επαιδαγωγεί να έχουν την ελπίδα τους και την εξάρτησή τους από τον Θεό. Μερικοί βρέθηκαν, όταν το Σάββατο, ξέρετε, δεν έπεφτε μάννα,

βρέθηκαν να μαζέψουν όχι μόνο για το Σάββατο —επιτρέπεται για το Σάββατο, την άλλη μέρα— φοβήθηκαν μήπως δεν ρίχνει ο Θεός μάννα και μάζευαν περισσότερο. Αυτό σκουλήκιαζε, ενώ το μάννα που μάζευαν την Παρασκευή για το Σάββατο δεν σκουλήκιαζε. Και θύμωσε ο Θεός, οργίστηκε ο Θεός, λέγοντας: «Επιτέλους, δεν έχετε εμπιστοσύνη σε μένα;» Είναι να αναπτυχθεί η εμπιστοσύνη του ανθρώπου στον Θεό. Ο Ιησούς Χριστός είναι στην έρημο και του λέγουν οι μαθητές Του: «Κύριε, απόλυσον τους όχλους, διότι είναι κουρασμένοι, είναι πεινασμένοι, να πάνε στα γύρω χωριά» —έπρεπε να περπατήσουν— «και να βρουν ψωμί». Και τότε λέει ο Κύριος: «Δώσατε τους εσείς να φάνε». Σχολιάζει ο Ιερός Χρυσόστομος και λέγει: «Έρημος ο τόπος».

Ωραίο αυτό. «Έρημος ο τόπος, αλλ’ ο τρέφων την οικουμένην πάρεστι». Εκείνος που τρέφει την οικουμένη είναι παρών. Ήθελε, λοιπόν, ο Θεός να έχει αυτό, την ανά πάσαν στιγμήν εξάρτηση του ανθρώπου από τον Θεό. Αυτό είναι όλο. Και το λέει πολύ ωραία εδώ ο Άγιος Ειρηναίος: «Παρελθόντος δε του σχήματος τούτου και ανανεωθέντος του ανθρώπου» —γίνεται καινούργιος άνθρωπος— «και ακμάσαντος προς την αφθαρσίαν, ώστε μηκέτι δύνασθαι παλαιωθήναι», να μην μπορεί πια να παλιώσει, «έσται ουρανός καινός και γη καινή». Καινούργιος ουρανός, καινούργια γη. «Εν τοις καινοίς αναμενεί ο άνθρωπος». Γι’ αυτό σας είπα...

καινούργιο σύμπαν θα γίνει η Βασιλεία του Θεού. Αναμενεί ο άνθρωπος αεί καινός και προσομιλών τω Θεώ. Θα έχει την κοινωνία με τον Θεό και θα βλέπουμε τον Θεό εν προσώπω Ιησού Χριστού. «Φησί γαρ Ησαΐας». Γιατί λέει ο Ησαΐας: «Όν τρόπον γαρ ο ουρανός καινός και η γη καινή, α εγώ ποιώ, μένει ενώπιόν μου», λέγει Κύριος. Με τον τρόπο που ο ουρανός είναι καινούργιος και η γη καινή, εκείνα που εγώ κάνω μένουν ενώπιόν μου, μπροστά μου, και δεν εξαφανίζονται πια. Εις τους αιώνας των αιώνων, στην αιωνιότητα, λέγει ο Κύριος. Ησαΐας 66,22. Αλλά λέει ακόμα και το εξής το βιβλίο της Διδαχής, παλιό βιβλίο, αρχών του δευτέρου αιώνος: «Και τότε»

«φανήσεται τα σημεία της αληθείας». Τα σημεία της αληθείας. «Πρώτον σημείον εκπετάσεως εν ουρανώ», άπλωμα, έκπτυσις. «Είτα σημείον φωνής σάλπιγγος», που λέει ο Κύριος, θα σαλπίσει άγγελος —το λέει ο Απόστολος Παύλος, συγγνώμη— «και το τρίτον, ανάστασις νεκρών». Τρία σημεία αληθείας. Αληθείας. Αληθείας! Ποια είναι αυτά; Καινούργιος ο κόσμος, θα σαλπίσει άγγελος και θα αναστηθούν οι νεκροί. Αυτά τα τρία πράγματα. Και, όπως πολύ ωραία λέει ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος —είναι από τον 31ο των Θεολογικών Λόγων— λέει: «Δύο γεγονάσι μεταθέσεις βίου επιφανείς εκ παντός αιώνος, αι και δύο Διαθήκαι καλούνται»

«και σεισμοί γης διά το του πράγματος περιβόητον. Η μεν από των ειδώλων επί τον Νόμον, η δε από του Νόμου προς το Ευαγγέλιον». Έγιναν δύο μεταθέσεις, δύο σε όλη την ιστορία, και δύο Διαθήκες καλούνται και δύο σεισμοί. Η μία είναι από το πέρασμα της ειδωλολατρίας στον Χριστιανισμό —συγγνώμη— η ειδωλολατρία στον Νόμο, η δευτέρα από τον Νόμο στον Χριστιανισμό. Διά νέου τρίτου σεισμού θα πραγματοποιηθεί, λέει ο Άγιος Γρηγόριος, «η εντεύθεν επί τα εκεί μετάστασις». Τρίτος σεισμός, μετάθεση από τα εδώ και στα εκεί, από τα παλιά στα καινούργια. Αγαπητοί μου, όλα αυτά, όπως αντιλαμβάνεστε, είναι πάρα πολύ μεγάλα, πάρα πολύ σπουδαία, πάρα πολύ ωραία.

Κανείς αυτά σκέφτεται διαρκώς μες στο μυαλό του, τον συνέχουν, τον συγκλονίζουν σε ολόκληρη τη ζωή του. Βλέπει το σύμπαν και λέει: «Θα γίνει καινούργιο». Βλέπει ότι η γη θα γίνει καινούργια. Τότε δεν λυπάται για τον παρόντα κόσμο, παρά μόνο για την περίπτωση που οι άνθρωποι αμαρτάνουν. Ο ίδιος όμως προσπαθεί και αγωνίζεται να ζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, για να ζήσει μέσα εις αυτούς τους καινούριους ουρανούς και την καινούρια γη. Αλλά το θέμα δεν εξηντλήθη. Θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Κυριακή.