Catecheses of St Cyril 098 | 19-01-1987

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Beloved, we are now in the fifteenth catechesis of Saint Cyril, Bishop of Jerusalem, who wrote this wonderful, thoroughly Orthodox, and exceptionally detailed course of catechesis, which, fortunately, has survived in its entirety. I say this for everyone who is joining us for the first time today, Monday. What is the title of this catechesis—that is, of the teaching he delivered, and to whom did he deliver it? To the catechumens. In those days people were not baptized immediately, because Christianity encountered them as adults. And for some years, before infant Baptism became established, this preliminary instruction was given.

In other words, it was catechesis for those who were preparing to become members of the Church, the prospective members of the Church. The catechumens received deliberate and systematic instruction, with all the necessary conditions in place. As we have said, it was like going to school to learn a particular subject. Here, likewise, the catechumens would come to hear the content of their faith, so that they might freely embrace it, then be baptized and have their names entered in the registers.

Here I am also using words from the Church’s sacred text: in the Church’s books, in the Church’s rolls.

Saint Cyril chose the method of interpreting and unfolding the Creed in its breadth, depth, and height. It is the familiar Creed, although these catecheses were delivered around the year 350.

This was twenty-five years after the Creed of Nicaea. I should tell you, of course, that the Creed had not been completed in 325 at the First Ecumenical Council. What came to bear that name and is now called the Creed of Nicaea is our familiar Creed: “I believe in one God,” and so forth. It was completed at the subsequent...

councils—the Ecumenical Councils. Note this as well.

Although it was then gradually becoming established, creeds of this kind already existed; that is, they predated it. In order to confront the heretics, the Orthodox Churches had already composed—constructed, we might say—creeds of faith. Thus, we have the Jerusalem Creed, which is almost identical to the Creed of Nicaea.

We also have the so-called Athanasian Creed and other creeds that once existed. Some of these survive today and are, we might say, relics—historical monuments by now—while others no longer exist, however you wish to put it. In any event, the Creed that has survived is the one the faithful now possess.

It was established as the official Creed, and it is our familiar Creed of Nicaea: “I believe in one God,” and so forth. Saint Cyril, therefore, bases and develops his catecheses upon the Creed.

Of course, we are now in our fourth year. I repeat this for those joining us for the first time. We are already in the fourth year; in other words, we have given about ninety-seven talks. Today’s is somewhere around the ninety-seventh or ninety-eighth. There are twenty-four catecheses in all, and we are now beginning the fifteenth. We have covered everything concerning the Father and everything concerning the Son.

This fifteenth catechesis completes the teaching concerning the Son. Then, beginning with the sixteenth catechesis, we shall turn to the third Person of the Holy Trinity, the Holy Spirit. There Saint Cyril offers a magnificent wealth of points and details; he is truly remarkable. This catechesis is the last one concerning the Person of the second Person of the Holy Trinity who became man—that is, the Son—and it addresses the final article concerning the Person of Jesus Christ. Its title, then, is as follows: “For Those Preparing for Illumination.”

It is a catechesis for those preparing for illumination, those who would receive Baptism within a few days or a short time. “Delivered in Jerusalem”—that is, prepared, composed, and spoken, we might say, in Jerusalem. More precisely, these catecheses were delivered inside the Church of the Resurrection, which had already been built: the familiar Church of Christ’s Resurrection in Jerusalem, which stands to this day. Saint Cyril’s catecheses were given there, as he himself mentions in several places. The subject is: “And He shall come again in glory to judge the living and the dead, whose Kingdom shall have no end.”

This catechesis will explain this particular passage: that Christ will come in glory to judge the living and the dead, and that His Kingdom is everlasting, without end. Saint Cyril also adds what we might call a subtitle: “And concerning the Antichrist.” Thus, in this catechesis we shall also speak about the Antichrist. This is entirely natural, since the subject of the Antichrist belongs to the final events of history. The judgment that will take place—the Resurrection of the Dead, the coming of Christ, and so forth—also belongs to the Last Things. Therefore, the Antichrist comes first, followed by the judgment: the Resurrection of the Dead, the judgment, and finally the universal Last Judgment.

These two events, however, are extremely close together. Do you know how close? Pay attention and remember this, because certain strange ideas are circulating, even in Orthodox writings, though I shall not say where. The end of the Antichrist coincides directly with the beginning of Christ’s manifestation—that is, with the Second Coming. They are joined together; that is what “directly connected” means. These two events are back-to-back. The Antichrist comes to an end, and the judgment begins. Both events, as I have told you, belong to the Last Things. That is why they are called eschatological events. Do not imagine that these are prolonged events spanning centuries. Thank you.

The reign of the Antichrist—his official reign—lasts three and a half years, and when those three and a half years end, the judgment begins. You understand, then, that these events are closely compressed together—joined, as I said, directly to one another. The heading continues: “And a reading from Daniel.” Saint Cyril takes his starting point from a reading of the Prophet Daniel in order to present his teaching to the catechumens. This does not mean that he will not also draw upon a great many other passages of Holy Scripture. You will see this. He will marshal everything he can from Holy Scripture to establish what he is about to say. Which passage will he take from Daniel?

“I watched until thrones were set in place, and the Ancient of Days was seated,” and what follows. And again: “I saw in the vision of the night, and behold, with the clouds of heaven there came One like the Son of Man,” and what follows. He takes this passage, reads it to his catechumens, and explains it. The verses I have just quoted are, of course, found in the seventh chapter of Daniel, from verse 9 through verses 13 and 14, and so forth. We now come to the main discourse. Before doing so, however, I would like to offer a very brief introduction, because when we discussed the subjects concerning the Antichrist...

while, by the grace of God, explaining the Apocalypse of the Evangelist John some years ago—you will remember this—we were still living in an unsuspecting age, although it was not very long ago, only three years. We have now entered the third year since we completed the Apocalypse and began studying Acts. So it was three years ago. And if you take into account that the subject of the Antichrist was not at the end but appeared in chapter 13 of the Apocalypse, I would say it was roughly five years ago. At the time when we spoke about the Antichrist, there was still silence all around us on this subject. It was somewhat pioneering; nothing had yet been heard about it.

Thank you. My beloved, I sensed these things. That is why God granted us illumination to study the Book of Revelation. I also had other things in mind, which I shall not tell you now—other things as well. I wanted you to know these matters and to be prepared. That was why the Book of Revelation was chosen. I would say it was not so that you might welcome the Antichrist, but so that you might confront him—or, more broadly, as a general preparation, not necessarily for the person of the Antichrist himself. We may not live to see him. He may come in fifty, one hundred, or two hundred years; I offer these merely as examples. We do not know when he will come, because his coming is connected with Christ’s Second Coming. I tell you this once again. The time of Christ’s Second Coming is unknown—clearly unknown.

Does the Apostle Paul know when the Antichrist will come? He does not know the hour of the Second Coming. He only sets out certain points both to reassure the Thessalonians and to keep them watchfully concerned. He reassures them so that they will not be troubled about things that should not trouble them, while also preserving in them an alert concern as they look toward and await the Antichrist, so that they may maintain spiritual readiness. Our own age especially demands spiritual readiness, though the person of the Antichrist is not yet before us. He will come—God knows when. Yet the instruments of the Antichrist are already here. These are the antichrists of whom the Evangelist John speaks in his epistle.

“Many antichrists have arisen.” Today we must confront all those conditions that prepare the way for the Antichrist and will lead us toward him. When we spoke about these things in the past, there was a certain calm, at least within our Greek churches. There was nothing like what exists today: widespread anxiety, commotion, and so forth. This agitation and uproar over the claim that the Antichrist is coming arose especially from America, where Protestants became active around this subject and Protestant publications appeared—do not forget their Protestant origin. I would like to tell you that among the errors that have arisen, including errors in identifying the signs, I pray that God will intervene lest matters someday become more heated, because...

Spiritual people took one position, while other equally spiritual people took another, and now factions seem to be forming and they are beginning to insult one another. Just on Saturday evening, a pamphlet that had been circulated by a certain hieromonk came into my hands. This hieromonk, who signs his name, launches an attack against the Bishop of Florina. He abuses him terribly, without shame or remorse. “Why,” he says, “did you write such-and-such in Spitha?” There is a danger that relations among us Orthodox Christians will be damaged. It is terrible, truly terrible. Many mistakes have been made. I will mention one thing, and I beg you to pay close attention to it. One of the many mistakes that has been made is this.

The subject of the Antichrist has been treated in isolation. Books were written hastily to address this subject, concentrating on the Antichrist—that is, on chapter 13 of the Apocalypse. But, my dear friends, we cannot understand the subject of the Antichrist unless we place it within the other chapters of the Apocalypse as well. In other words, we need to know the entire book of the Apocalypse, and that is not easy. Of course, who has written a book on it? Father Charalambos Vasilopoulos has. Earlier, Father Joel Giannakopoulos also wrote about it,

but only very briefly. Bratsiotis wrote a commentary, but its level is rather advanced and not everyone can understand it. Nothing comprehensive has been written on the whole book. Who will take the trouble to write an entire book? And who will take the trouble to sit down and read it? We human beings are peculiar. We behave as we do with detective novels: as soon as we buy one, we turn to the end to see what happened. How did the detective story end? Read it from the beginning, without being impatient to discover the ending. You will reach the end in due course. Why spoil the beauty of the story? I am speaking here of a detective novel, simply as an illustration.

You turn to the end to see what happened and cast everything else aside, because only the ending interests you. The same happens here: when we read, we are interested only in the subject of the Antichrist. We must not take it in isolation. We must speak about it as a subject that, by its very nature, belongs within the whole book of the Apocalypse. And to understand the Apocalypse, we must draw upon the whole of Holy Scripture. Then, to understand Holy Scripture correctly, we must also draw upon the Fathers of the Church, who will give us the right interpretation. That is the sound and proper way to work. Everything else, forgive me, is amateurish tinkering.

It simply will not do. When we try to offer hasty solutions, we create problems and, sadly, sometimes even damage relationships. We begin insulting one another and calling the other person a traitor, because such things are indeed being said: “You are a traitor, because you are trying to lull the people by saying these things.” And the other replies, “No, you are the one stirring up the people and bringing them out into the streets.” Demonstrations have even been held over this issue. Remember the controversy concerning identity cards. If you have noticed, I said nothing about any of this. I did not speak. We are living in a situation where we do not know what we, as the Church, should do. For this reason, my dear friends, as we begin the fifteenth catechesis today, we will say nothing yet about the Antichrist.

We will come to the Antichrist, however, so that those of you who came today will not say, “Ah, he said nothing about it; I will not come again.” No, God forbid. We will first establish the wider framework, and within it we will examine the subject of the Antichrist. Besides, does the Antichrist concern us more than the coming of Christ? It is the coming of Christ that concerns us. If I keep that before me, then the antichrists will be unable to harm me. I will also be properly informed and will know how to confront the Antichrist. But if I care only about the Antichrist and not about the coming of Christ, I will go astray and will not know how to proceed. And are we not also concerned with what will become of this world?

Saint Cyril says magnificent things in this catechesis—truly magnificent things—when he speaks about the two comings of Christ, the first and the second, and also about the renewal of the whole universe. All these matters are extremely important. The knowledge of them provides the framework within which we can learn what the Antichrist is. The subject of the Antichrist is a parenthesis, only a parenthesis, within the divine plan. The divine plan is that Christ should come, that the Resurrection of the dead should take place, and that the whole universe should be renewed. This is God’s plan. At a certain point the Antichrist comes and attempts to frustrate it; hence his name, Antichrist.

He attempts to frustrate the work of Christ. He does not succeed. The Antichrist is only a man—one hundred percent human, born of a mother and father—and he acts under the power of Satan. But Satan has already been defeated through the Cross of Christ.

“He made a public spectacle of him,” says the Apostle Paul. To make a spectacle of someone means to expose him publicly. Before the angelic world—though this is invisible to us—Christ publicly exposed the fall of Satan. The entire angelic world witnessed Satan’s fall. This was, we might say, Satan’s next-to-last crushing defeat.

The final one will come when Christ returns.

Then the devil, who will have raised up the Antichrist, will be cast down. Both of them—the devil and the Antichrist, who is a man—will be cast alive into the lake of fire, as the Apocalypse says. If you remember, though it was many years ago, I once discussed here the word “alive.” How are they cast in alive? The devil is a spirit, but the Antichrist is a man. How will he be cast alive into the lake of fire? The lake of fire means Hell. Will he therefore enter Hell while still alive? Yes. Where is the mystery in this? It is what the Evangelist—pardon me, the Apostle Paul—says. It is a mystery, I tell you, a mystery. It is found in his First Epistle to the Corinthians. What is this mystery? The mystery is this:

Those who remain alive—those of us who are still living when Christ comes—will not die. The Apostle speaks in the first person plural, quite naturally, because the Second Coming of Christ could have occurred in his own days. We too speak in the first person, because the Second Coming of Christ could occur in our days. We do not know. What, then, happens? “We,” he says, “will not taste death.” This does not refer only to the faithful, but to all human beings who are alive. We will not taste death; instead, we will pass from our present state of corruption and mortality into the state of incorruption and immortality.

Therefore, since the Word of God says here that the devil—and especially the Antichrist, who concerns us at present—will be cast alive into the lake of fire, into Hell, it means that he will not taste death. He will pass directly into Hell, into eternal Hell, without tasting death. This also answers the question: will some thousand-year kingdom intervene after the Antichrist? No. Why not? For precisely this reason. I am giving you this scriptural foundation, quite apart from telling you that this is the teaching of our Church. You may even find Orthodox publications maintaining that after the Antichrist there will be a thousand-year reign.

God forbid! That position is mistaken. This is not my personal opinion; I will tell you nothing of my own. It is the position of the Church. The Church teaches that after the Antichrist comes the Last Judgment, and after the Last Judgment comes the Kingdom of God—not a thousand-year kingdom, but the eternal Kingdom of God. What, then, is this millennium? We discussed it when studying the Apocalypse. It is nothing other than the period between the two comings of Christ, or the age of the Gospel. This is what the Church teaches; I am not saying it on my own authority. Saint Andrew of Caesarea interprets it this way. The number one thousand is a round, symbolic number, not an exact figure.

It signifies a long span of time: the period between Christ’s first coming to earth and His Second Coming. This enclosed period is the thousand years, or the age of the Gospel—the time in which the Gospel goes forth and wins people for Christ. This does not mean merely that it spreads throughout the earth, but that it wins human souls. Here in Greece, the Gospel was spread by the Apostles. Yet that does not mean that the Gospel has ceased to win people. In every age the Gospel continues its work of winning souls—not simply by geographical expansion, but by bringing people to Christ—and it sends the Saints to Paradise, where they await the Resurrection of the dead and the restoration of their bodies.

Then the Last Judgment will take place, and in their bodies they will hear the words: “Come, you blessed of My Father, inherit the Kingdom prepared for you.” I have therefore given you a general outline. The point—the conclusion of everything I have said by way of introduction—is that we cannot separate the subject of the Antichrist from all the other truths of our faith. We must see it within the whole teaching offered by the Church. We should therefore read—and continue reading—the entire Apocalypse, as well as the whole of Holy Scripture, because

all these books speak of these things, either directly or indirectly. You see what Saint Cyril draws upon here: Daniel. And where does Daniel belong? To the Old Testament. Yet he will speak about the coming of Christ and about the Antichrist. Do you know how clearly Daniel, writing in the Old Testament in the sixth century before Christ, speaks about the Antichrist? With astonishing clarity—such precision that it truly amazes us. You see, then? We must draw upon the whole of Holy Scripture. We must also draw upon the Fathers, as we are doing here with Saint Cyril and his fifteenth catechesis, as well as the other catecheses and the teaching of the Church more broadly. There is also one more element, just as fundamental and essential as everything I have already told you: to whom will it be revealed

that this person is the Antichrist? Saint Andrew of Caesarea and Saint Irenaeus of Lyons say, “To those who practice nepsis”—to those who are watchful, who live a spiritual life and possess a pure heart. They will discern that he is the Antichrist. Do you understand, my dear friends? We must live the spiritual life. It is not enough merely to study and listen; we must live spiritually if we are to discern the final, truly human and yet genuine person of the Antichrist, whose name remains hidden until now. It will be revealed at that time: 666. And we must also discern all those

antichrists throughout history. According to the Evangelist John, “many antichrists have arisen.” They existed in our own time, in the preceding age, and in the age before that; they exist now and will continue a little further, until the true Antichrist comes. These are all the godless conditions and powers that today wage war against the Church and against the spiritual life. We must know all this. We must be fully armed and completely prepared, possessing the vision given by the Holy Spirit through nepsis—watchfulness of the heart and the nous, the spiritual intellect—that is, through purity of spiritual life. That was a short introduction, even though I stretched it out for half an hour.

We now enter, my dear friends, into the first paragraph of Saint Cyril’s fifteenth catechesis. He says: “Let us proclaim the coming of Christ—not only one coming, but also a second, far more glorious than the first. The first displayed His patient endurance; the second brings the crown of the divine Kingdom. For, as a rule, everything concerning our Lord Jesus Christ is twofold: His birth is twofold—one from God before the ages...”

Saint Cyril tells his catechumens that we have come to proclaim, to announce, this subject: not only one Coming of Christ, but also a second—and the Second Coming is far more glorious than the first. For the first required a display of patient endurance. Christ endured the Cross. He endured it. It was therefore a coming marked by patient endurance and forbearance. He showed forbearance when Pilate said to Him, “Are You not afraid of me? I have authority either to release You or to condemn You.” And the Lord replied:

“You would have no authority over Me unless it had been given to you.” What, then, was this? Forbearance: He endured it. His first coming, therefore, was marked by patient endurance and forbearance. But the Second Coming, Saint Cyril says, bears the diadem, the crown that seals the divine Kingdom of Heaven. Saint Cyril then uses a beautiful little phrase of immense depth: “For the most part.” That is, most things concerning Jesus Christ are twofold. Ah, pay close attention here. But before I go on to examine what he says...

I will mention one or two things that he does not mention, so that you may gain a picture of this twofold character in the person of Jesus Christ—yet always one person. Here lies the Mystery. We do not have two persons; we have one person. Yesterday we celebrated the feast of Saint Athanasius and Saint Cyril. Saint Cyril fought the heresy of Nestorius at Ephesus, at the Third Ecumenical Council. Nestorius claimed that the Most Holy Theotokos was merely Christ-bearer and not Theotokos, the God-bearer. This would mean that the Most Holy Theotokos conceived an ordinary man.

Whether that man was born of a virgin or not would make no difference. He would still be a mere man, simply and solely human, just as you and I are. Then, because this man was advancing in virtue, the Word of God entered him, and he came under the influence of the Word of God. But this would mean that the Word of God did not truly become man. And if there was no true Incarnation, then, according to Athanasius the Great and later Saint Cyril, there is no salvation. In that case, He did not assume what was ours—He did not take our nature in order to bring it to theosis. It would remain something foreign to Him. This is what the devil will do.

In the Antichrist, you see, the devil will not become incarnate. Some people say that the devil will become a man. No! The devil will simply act through a man. Why? Because the devil cannot exist in this twofold way. This Mystery belongs to God alone. The devil cannot become incarnate. You may tell me that he appears as a man. Angels also appear as men, but this is not a true incarnation; it is only an appearance. Does an angel not appear in order to deliver a message? Did angels not tell the Myrrh-bearing Women what had happened? Did angels not bring tidings to the shepherds? Angels assume human form, but they are not human beings.

They simply take human form so that they can speak and communicate with people. The devil also assumes forms—human forms, animal forms, whatever you like. But the devil is not a man, nor do angels become men. Heavenly spirits do not become incarnate. It is impossible; by nature it cannot happen. Their nature is not constituted in such a way. God has willed it so. And therefore, under the teaching we have just described, salvation would also be impossible. Saint Cyril says that Mary is not merely Christ-bearer. She did not give birth to a man who later became the Messiah. That is what “Christ-bearer” would mean: one who gives birth to the Messiah. No! Mary, the Most Holy Theotokos, is Theotokos, the God-bearer!

Within her womb she conceived the Word of God Himself, who took human nature from her. This is scriptural and needs no lengthy proof. It is what the Evangelist John says: “The Word became flesh.” The Word—that is, the Word of God, the second person, the Son—became flesh. He Himself became flesh; He did not enter into someone else. Only the Antichrist, as I told you, will act through the power of the devil. Christ is not the power of God acting in someone who had been born as an ordinary man and was advancing and growing in virtue. The Word became flesh. But because Jesus Christ...

is both God and man—perfect God and perfect man—almost everything in Him is found in a twofold way. I shall mention only two examples that Saint Cyril does not give, and then we shall consider his own examples. Christ always has one person, not two. For if we say that Christ is two persons, this would mean that the Word entered into a man. The man would already have his own person, and then a second person, the Word of God, would enter him. No. When we say that God became man, we mean that it is the same person. He does not assume another person. This is a Mystery, because He does assume a human soul and a human body; yet although the soul ordinarily constitutes the human person, Jesus Christ—that is, the Word of God—does not...

take on a second person; He remains the same person. We therefore have one hypostasis, one person. In theology, the person is called the hypostasis. I will not complicate matters by going any further. It is enough to say that the person is called the hypostasis. Thus, when we say “hypostasis,” we mean one person, and we say that the human and divine natures have one person, one hypostasis. We also express it in this way: the hypostatic union of the divine and human natures in one person. That is all. Yet there are two energies, two modes of operation. There are also two wills. These are among the things that are twofold. The two energies are the divine uncreated energy of the Word of God and the energy of the human nature. And there are two wills: the divine will and the human will.

The human knowledge, will, and energy are unquestionably subject to the divine. You know that a heresy arose claiming that Jesus Christ has only one will. This is the heresy known as Monothelitism. Likewise, regarding His energies, there is Monoenergism. And as regards knowledge, Jesus Christ has two kinds of knowledge: human knowledge and divine knowledge. Thus, in Christ there are two wills, two energies, and two kinds of knowledge. But as the Word of God, together with the Father and the Holy Spirit, He has one energy, one power, and one knowledge. It is only in His human existence, as the God-Man, that almost everything is twofold, as Saint Cyril tells us here.

Saint Cyril begins to enumerate them: “There is a twofold birth: one from God before the ages, and one from a virgin at the consummation of the ages.” The first birth is from God. God is called the Father of the Word because He eternally and timelessly begets Him. There is also a birth according to His human nature, from a virgin. When does this take place? At the consummation of the ages. You see, in relation to the creation of the world and of man, the event of the Incarnation takes place at the last or next-to-last moment in the history of creation.

This is a revelatory point; pay attention to it. In relation to the age of creation and the history of humanity upon the earth, the Incarnation occurs in time, as Saint Cyril says, “at the consummation of the ages.” It is the next-to-last minute in the history of creation and mankind. He came in the Last Things, at the consummation of the ages, at the end. If you ask why He did not come earlier, only God knows, though we can offer many reflections. But were those who lived before Christ treated unjustly? No, not at all. Why? Because Christ descended into Hades and preached there. Those who received Him there...

would also have received Him during this present life. And those who did not receive Him even in Hades would not have received Him had they lived in Christ’s own time. Whom, then, did Christ treat unjustly? No one. No one. That is one answer. This is why He descended into Hades. It answers the question of why He did not come immediately, at the dawn of the human race. Adam and Eve sinned and were driven out of Paradise. Why, then, before history went any further, did the Son of God not become incarnate and set things right? It was judged fitting that events should unfold in this way, and I have explained why: God wrongs no one. But why is this God’s plan? Pay attention: why is this God’s plan?

No one should pry too curiously into God’s plan. We know only that God’s plan is always the fruit of wisdom, power, and love. But we know this about every plan of God. So be at peace. “The descents are also twofold: the first was hidden, like rain upon a fleece, and the second, which is to come, will be manifest.” The descents, the comings down, are twofold, he says. The first time, He came down from heaven. “He bowed the heavens and came down,” as a verse from the Psalms says.

He bowed them down. What a phrase! The verb means that He lowered the heavens. How shall we put it? If He was high above, how could He cross the distance? Pay attention: this is an expression, an image. Do not take it literally. How could He cross from there? So He lowers the heavens; He brings the heavens down. There is another possible solution: to raise the earth. But how could the earth be raised? It is filled with sinners, as Saint Cyril will tell us shortly. Listen to what he says further on: upon the earth there was corruption, theft, adultery, and every kind of sin. “Blood was poured out upon the earth, and blood mingled with blood in the world.” How could the earth rise to heaven? So there is another way: the love of God brings the heavens down. This is an exceedingly beautiful and poetic expression.

If you have even a little poetic sensitivity, you can feel it: “He bowed the heavens and came down.” It is a deeply poetic phrase. It reveals divine condescension. The verse does not use the word “condescension”; it expresses it poetically, descriptively, through an image. It is very beautiful. And He came down. This, then, was the first descent. What was it like? It was hidden. What does “hidden” mean? It means that it was not recognized, because He did not bring with Him the glory of heaven. We know how obscurely He was born. The event of the shepherds and the angels was one incident on that night.

It was quickly forgotten. The visit of the Magi was another incident, and it too was quickly forgotten. Thirty years passed in obscurity. When Christ returned—or rather, when the Theotokos and Joseph returned from Egypt, fleeing Herod’s fury—they did not go to Bethlehem, where these events had occurred: both the worship of the Magi and the shepherds’ proclamation of what they had seen. They went north, to Nazareth in Galilee. No one knew anything, and Christ’s presence remained unknown. Who was He? Did the people of Nazareth not say in astonishment, “Why, who is this? Where did He get such wisdom?”

“Where did this wisdom come from? Is this not the son of Mary and Joseph?” Pay attention: Joseph had no marital relation with the Most Holy Theotokos. This is why our iconography places him at the very edge of the icon of Christ’s Nativity—far to the side. Do you want another detail? His back is turned toward the event of the Nativity, showing through iconography that Joseph had no part in the conception. An image that depicts Joseph, the Most Holy Theotokos, and Christ together in a workshop, a carpenter’s shop, is not Orthodox. Still less Orthodox is the title “The Holy Family.” When we speak of a family, we mean a father, a mother, and the natural begetting of children.

That title is not Orthodox; it is contrary to dogma. We must pay attention to this point. This is not a “Holy Family.” That is why the angel repeatedly says to Joseph, “Take the Child and His mother.” Do you notice how the angel puts it? “Take the Child and His mother.” He does not say, “your child.” Legally, Joseph appeared to be the father. For what was the Theotokos supposed to say? Could she have testified openly to the Mystery? What would people have thought, my dear friends, and what would have happened? For this reason, Joseph was legally regarded as the father. Thus...

Christ’s presence in the world was inconspicuous and hidden. “He emptied Himself”—not that He emptied Himself of His divinity, but that He did not allow His divine glory to be seen. And do not forget: when He allowed even a little of His divine glory to appear, this happened on Mount Tabor, and only before three disciples. It was done solely to strengthen their faith, so that they would not misunderstand who He was and stumble—although in the end, as you know, the disciples did stumble. Christ had said, “Tonight you will all fall away because of Me, for it is written: ‘I will strike the shepherd, and the sheep will be scattered.’” What does it mean that they would be scattered? They would say, “Who is this man whom we have followed for three years?” Do you understand? This was their stumbling. But...

So, at His first coming, Christ was unheralded and hidden, “like rain upon a fleece.” This phrase, “like rain upon a fleece,” comes from Psalm 71, verse 6. A fleece is wool, especially sheep’s wool. If we leave wool outside in the night air, though we do not see the dew falling anywhere and notice nothing happening, in the morning we find that the dew has settled upon the wool. And it fell—notice this; there is no harm in my using words from our older language, provided that I explain them—

silently, without a sound. The old word means noiselessly. It fell without making any noise. Notice: silently. Does the dew make any noise when it falls? None at all. What did this verse from the Psalms mean by saying that “rain fell upon a fleece”? It means dew. The word can also mean a downpour, but here it means dew upon wool: Christ’s birth would take place without the world noticing it. It would be unheralded. “And the second descent, the one yet to come, will be manifest.” There is also a second descent, which lies in the future and will be manifest—that is, glorious. Pay attention to this word, “glorious.” I want to tell you something. I would not like to believe that anyone listening to us now could reach such a point, but you should know it so that you can tell others. We have many Christians—first of all, of course, those who neither hear the word of God nor attend Church. But there are also Christians who hear the word of God and attend Church. How they listen to the word of God, I do not know. I can only conclude that either they do not know, or, if they do know, they do not believe that Christ will come again. They celebrate Christmas, which commemorates Christ’s first descent into the world—the descent of the Son of God—and they are moved by it. Yet they do not believe that Christ will come again.

Many times they answer, “How can we know these things?” But Christ Himself said that He would come again. There is no clearer teaching in Holy Scripture than the teaching that Christ will come again. For God’s sake, let no one maintain that Christ will not return, for such a person is an unbeliever; there is no ground whatsoever for doubting this. What would you say, then? Is Christianity exhausted by Christ’s first coming? If so, we have made a grave mistake. Christ did not come into the world merely to tell us a few good things. Christ came into the world to take us out of this present world, to restore our human nature to us, to judge the world, and to make it new—to renew the whole of creation. All this will take place at His Second Coming.

Could we ever forget this? Christ is coming again. And we must not forget that the appearance of the Antichrist is connected with Christ’s Second Coming. Let us never forget it. The Apostle Paul tells us that immediately afterward Christ will consume him—He will destroy him by His coming, by His now manifest appearance in the world, and by His word. This is what I was telling you earlier: the Antichrist will be cast away alive, without undergoing death, because Christ will have appeared. And what does that mean? Christ’s Second Coming. The Antichrist will go directly into Hell, into the lake of fire, and so forth. Thus Christ is coming again, and simply because the faithful Christian can say this,

he is filled with hope, peace, and consolation. In the Gospel according to Luke—I do not remember the chapter and verse—the Lord says that when you see all these things taking place, during those days that herald the Antichrist, when evil has reached its height and your own trial has reached its height, then lift up your heads toward heaven, because your redemption is drawing near. Why toward heaven? Because that is where the Lord comes from. The Lord’s teaching is clear: He comes from heaven. He does not come from the earth. Demons and demon-possessed men who present themselves as messiahs come from the earth.

The Lord comes from heaven, and every eye will see Him. Just as lightning flashes from one end of heaven to the other—both in the way it appears and in its suddenness—so will the coming of the Son of Man be, both in its manifestation and in its speed. The Lord, then, is coming. That is why the faithful wait and always look toward heaven—spiritually, of course, though at times also with their bodily eyes. “Lord, when will You come?” It is no sin to ask, “When will You come?” The souls of those who were slain for their witness to Christ and the Gospel already say this. In the Apocalypse, the Book of Revelation, they are beneath the altar, which is none other than Paradise,

where the Saints await the Resurrection of the Dead. They are waiting, and so they cry, “Lord, when will You come?” And He promised them, “Do not be impatient. More of your brethren must be added, and then I will come.” For their consolation, each was given a white robe, as it says there. I will not repeat everything written in the Apocalypse. Saint Cyril continues: “At His first coming He was wrapped in swaddling clothes in a manger; at His second, He clothes Himself with light as with a garment.” At His first coming He was wrapped in swaddling clothes. To swaddle means to dress an infant in the little garments of a child, to wrap the child in cloth. That is what the word means.

He was swaddled, then, and in such obscurity that He was laid in swaddling clothes inside a manger, as the Gospels tell us. But at His Second Coming He will not be wrapped in swaddling clothes; He will clothe Himself with light as with a garment. “He clothes Himself”—that is, He puts on a garment. “You who clothe Yourself with light as with a garment.” The phrase means, “He who is clothed in light.” “He clothes Himself with light as with a garment.” He will put on light as a garment—that is, glory, indescribable glory. “At His first coming He endured the Cross, despising its shame.” At His first appearance, Saint Cyril says, He endured the Cross and scorned its shame: naked upon the Cross and rejected by His own people. “At His second coming He comes escorted and glorified by hosts of angels.” At His Second Coming, however, He comes filled with glory, accompanied by the angels of heaven. And take note: the entire angelic world will be with Him. We might call it a universal mobilization of heaven’s glory. The whole angelic world will accompany Him. My dear ones, we must pause and stop here, before we have even completed the first paragraph, so that we may grasp this truth. We shall continue, God willing, for our time has ended. We must grasp that Christ is coming again.

And since Christ is coming again, all those other things will also come: that dreadful trial of Christians in the days of the Antichrist. Therefore, with our knowledge and faith firmly established in the truth that Christ is coming again, may we be filled with the peace and hope that come from Christ. That is all for this evening.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί, στην δεκάτην πέμπτην κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, Επισκόπου Ιεροσολύμων, ο οποίος έχει γράψει αυτήν την θαυμασίαν, ορθοδοξοτάτην και λεπτομερεστάτην κατήχησιν, που ευτυχώς σώζεται ολόκληρη. Τα λέγω αυτά για όλους εκείνους που έρχονται για πρώτη φορά σήμερα, Δευτέρα. Ο τίτλος αυτής της κατηχήσεως, δηλαδή εκείνα που είπε σε ποιους; Εις τους κατηχουμένους. Τότε δεν εβαπτίζοντο αμέσως οι άνθρωποι, διότι ο χριστιανισμός τους βρήκε μεγάλους. Και κάποια χρόνια, πριν καθιερωθεί ο νηπιοβαπτισμός, υπήρχε αυτή η προκατάρτιση.

Δηλαδή η κατήχηση σε εκείνους που επρόκειτο να γίνουν μέλη της Εκκλησίας, δηλαδή στα υποψήφια μέλη της Εκκλησίας, και γίνεται μια συνειδητή και τακτική, με όλες τις προϋποθέσεις, κατήχηση στους κατηχουμένους. Όπως, τα λέγαμε, πάμε στο σχολείο να μάθουμε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Και εδώ οι κατηχούμενοι πήγαιναν να ακούσουν το περιεχόμενο της πίστεώς των, ώστε ελευθέρως να εγκολπούνται αυτό και να εβαπτίζονται στη συνέχεια και να καταγράφονται στα δέλτους.

Χρησιμοποιώ και λέξεις εδώ του Ιερού Κειμένου της Εκκλησίας, στα τεφτέρια της Εκκλησίας, καταλόγους της Εκκλησίας.

Ο Άγιος Κύριλλος εδιάλεξε τη μέθοδο της ερμηνείας και αναπτύξεως, σε πλάτος, βάθος, ύψος, του Συμβόλου της Πίστεως. Το γνωστό μας σύμβολο, παρότι ευρισκόμεθα στο 350, τότε εξεφωνήθησαν αυτές οι κατηχήσεις.

Ήμεθα 25 χρόνια μετά από το Σύμβολο της Νικαίας, το οποίο, βέβαια, πρέπει να σας πω ότι δεν είχε ολοκληρωθεί το 325, στην Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο, το Σύμβολο. Το ομώνυμον πια έγινε, έτσι λέγεται, το Σύμβολο της Νικαίας, αυτό που λέμε, το γνωστό μας «Πιστεύω εις έναν Θεόν» κλπ. Ολοκληρώθηκε και στις παρακάτω ακόμη...

συνόδους, Οικουμενικές Συνόδους. Σημειώσατε ακόμη.

Ναι μεν τότε σιγά σιγά καθιερούτο, αλλά τα σύμβολα αυτά όμως υπήρχαν. Έτσι, προϋπήρχαν δηλαδή. Οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, για να αντιμετωπίσουν τους αιρετικούς, είχαν ήδη φτιάξει, κατασκευάσει θα λέγαμε, σύμβολα. Έτσι έχουμε το Ιεροσολυμιτικό Σύμβολο, το οποίο είναι σχεδόν το ίδιο με το Σύμβολο της Νικαίας.

Έχουμε το λεγόμενο ακόμη Αθανασιανόν Σύμβολον ή άλλα σύμβολα, τα οποία υπήρξαν, και άλλα μεν από αυτά σήμερα σώζονται και είναι, θα λέγαμε, λείψανα, είναι ιστορικά πια μνημεία, άλλα δεν υπάρχουν, όπως θέλετε. Πάντως, εκείνο που υπάρχει, αυτό και οι πιστοί πλέον έχουν.

καθοριστεί ως επίσημο σύμβολο, και αυτό είναι το γνωστό μας της Νικαίας, το «Πιστεύω εις έναν Θεόν» και λοιπά και λοιπά. Βάσει, λοιπόν, του Συμβόλου της Πίστεως, ο Άγιος Κύριλλος κάνει, δημιουργεί τις κατηχήσεις του.

Βέβαια, βέβαια, ήμεθα στο τέταρτον έτος. Το λέγω αυτό για εκείνους που έρχονται για πρώτη φορά, επαναλαμβάνω. Είμεθα εις το τέταρτον έτος που ήδη, δηλαδή, είμεθα 97 ομιλίες, κάπου εκεί είμεθα, 98-97 ομιλία η σημερινή, και όλες οι κατηχήσεις είναι 24. Τώρα μπαίνουμε στη 15η κατήχηση. Έχουμε πει ό,τι αφορά στον Πατέρα, ό,τι αφορά στον Υιόν.

Αυτή η κατήχηση, η δεκάτη πέμπτη δηλαδή, πλέον κλείνει ό,τι αφορά εις τον Υιόν, για να πάμε μετά, από την δεκάτην έκτη κατήχηση, εις το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, που είναι το Άγιον Πνεύμα. Και εκεί έχει ένα μέγα πλούτον σημείων και στοιχείων ο Άγιος Κύριλλος, που είναι αξιοθαύμαστος. Σε αυτή την κατήχηση, που είναι η τελευταία που αφορά εις το πρόσωπο του δευτέρου προσώπου της Αγίας Τριάδος που ενηνθρώπησε, δηλαδή στον Υιόν, αναφέρεται και εις το τελευταίο άρθρο που αφορά στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Είναι, λοιπόν, ο τίτλος ως εξής: Φωτιζομένων.

Κατήχηση για τους φωτιζομένους, εκείνοι οι οποίοι θα δεχθούν σε λίγες μέρες το βάπτισμα, σε λίγο καιρό το βάπτισμα. Εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθείσα, που σχεδιάστηκε δηλαδή, συνετάχθηκε, ειπώθηκε, θα το λέγαμε έτσι, στα Ιεροσόλυμα. Και μάλιστα, για την ακρίβεια, αυτά έγιναν μέσα στο ναό της Αναστάσεως, ο οποίος ήδη είχε κτιστεί, ο γνωστός μας, ο μέχρι σήμερα ιστάμενος ναός της Αναστάσεως του Χριστού στα Ιεροσόλυμα. Εκεί εγένοντο οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλλου, γιατί σε κάποια σημεία το λέει αυτό, το αναφέρει. Εις το, δηλαδή στο θέμα, «και ερχόμενον εν δόξη κρίναι ζώντας και νεκρούς, οὗ της βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος».

Η κατήχηση αυτή θα αναλύσει το συγκεκριμένο αυτό σημείο, ότι ο Χριστός θα έρθει με δόξα να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς και του οποίου η βασιλεία είναι ατελείωτη, χωρίς τέλος. Και βάζει ακόμη ένα υπότιτλο, θα λέγαμε, εις τον τίτλο: «και περί του Αντιχρίστου». Ότι θα μιλήσουμε στην κατήχηση αυτή και για τον Αντίχριστο. Είναι πολύ φυσικό, τη στιγμή που το θέμα του Αντιχρίστου είναι έσχατο της Ιστορίας. Και η κρίσις που θα γίνει, δηλαδή Ανάστασις Νεκρών, ερχομός του Χριστού κτλ., και αυτό είναι έσχατο σημείο. Συνεπώς προηγείται ο Αντίχριστος, έπεται η κρίσις, Ανάστασις Νεκρών, κρίσις, Καθολική Κρίσις πλέον.

Τα δύο όμως, τα οποία είναι πάρα πολύ κοντά, ξέρετε πόσο κοντά; Προσέξτε με και να το θυμάστε αυτό, γιατί κυκλοφορούν και μερικά πράγματα περίεργα, και μάλιστα σε ορθόδοξα κείμενα, χωρίς να αναφερθώ πού. Συναπτά, συμπίπτει το τέλος του Αντιχρίστου με την αρχή της εμφανίσεως του Χριστού, δηλαδή με τη Δευτέρα Παρουσία. Είναι κολλητά· αυτό θα πει συναπτά. Είναι κολλητά αυτά τα δύο πράγματα. Τελειώνει ο Αντίχριστος, αρχίζει η κρίση. Και τα δύο όμως, σας είπα, είναι στα έσχατα. Γι’ αυτό λέγονται εσχατολογικά στοιχεία. Μην νομίζετε ότι είναι μακροχρόνια πράγματα αυτά, που αφορούν αιώνες. Ευχαριστώ.

Η βασιλεία του Αντιχρίστου, η επίσημος βασιλεία του, είναι τριάμισι χρόνια, και με το τέλος των τριάμισι ετών αρχίζει η κρίση. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι είναι πράγματα συνεπτυγμένα αυτά μεταξύ τους, εννοείται συνεπτυγμένα, κολλητά, όπως σας είπα, συναπτά. Στη συνέχεια, λέει η επιγραφή, «και ανάγνωσις εκ του Δανιήλ». Την αφορμή την παίρνει διαβάζοντας τον Δανιήλ τον Προφήτη, για να πει αυτά που θα πει εις τους κατηχουμένους. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν θα ανατρέξει σε πλείστα, πλείστα, πλείστα όσα σημεία της Αγίας Γραφής. Θα το δείτε αυτό. Θα επιστρατεύσει ό,τι μπορεί να επιστρατεύσει από την Αγία Γραφή, για να κατοχυρώσει εκείνο το οποίο θα πει. Ποιο σημείο θα πάρει από τον Δανιήλ;

«Ἐθεώρουν ἕως ὅτου θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ Παλαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο». Και εξής. Και τα υπόλοιπα. «Ἐθεώρουν ἐν ὁράματι τῆς νυκτός, καὶ ἰδοὺ μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος». Και τα εξής. Αυτά παίρνει, αυτή την περικοπή, τη διαβάζει στους κατηχουμένους του και την αναλύει. Αυτά, βέβαια, που σας είπα, δεν είναι παρά αναφέρονται στο 7ο κεφάλαιο του Δανιήλ, από το στίχον 9 έως 13-14 και τα λοιπά. Και τώρα ερχόμεθα στον κύριο λόγο. Πριν όμως έλθουμε στον κύριο λόγο, θα ήθελα να σας έκανα μια πολύ πολύ μικρή εισαγωγή, διότι όταν μιλήσαμε για τα θέματα του Αντιχρίστου,

αναλύοντες, χάριτι Θεού, την Αποκάλυψη του Ευαγγελιστού Ιωάννου, πριν από μερικά χρόνια είχε γίνει αυτό, θα το ενθυμείσθε, τότε ακόμα ζούσαμε μία ανύποπτη εποχή, παρότι δεν είναι πολύ μακριά, δεν είναι παρά τρία χρόνια. Τώρα μπήκαμε στο τρίτο έτος που τελειώσαμε την Αποκάλυψη και κάνουμε τις Πράξεις. Συνεπώς, πριν από τρία χρόνια. Και αν λάβετε υπόψη ότι το θέμα του Αντιχρίστου δεν ήταν το τελευταίο, ανεφέρετο εις το 13ο κεφάλαιο της Αποκαλύψεως, θα έλεγα πριν από πέντε χρόνια, χοντρικά. Τον καιρό που λέγαμε για τον Αντίχριστο, ακόμα υπήρχε μία σιωπή γύρω μας για το θέμα αυτό. Ήταν κάπως πρωτοποριακό, δεν είχε ακουστεί τίποτα.

Ευχαριστώ. Αισθανόμουν, αγαπητοί μου, αυτά τα πράγματα. Γι’ αυτό ο Θεός φώτισε να κάνουμε το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Εγώ και άλλα πράγματα έβαλα στο μυαλό μου και δεν σας τα λέω τώρα, και άλλα πράγματα. Και ήθελα να τα γνωρίζετε αυτά, να είστε ετοιμασμένοι. Ο λόγος ήταν αυτός που επελέγη το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Θα έλεγα, όχι για την υποδοχή του, για την αντιμετώπιση του Αντιχρίστου, αλλά μία γενικότερα προπαρασκευή, όχι τώρα του προσώπου του Αντιχρίστου· μπορεί να μην ζήσουμε. Μπορεί να έρθει από 50, 100, 200 χρόνια. Παράδειγμα το λέω. Δεν ξέρουμε πότε θα έρθει, γιατί συνδέεται με τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Σας το ξαναλέγω άλλη μια φορά αυτό. Και χρονικά είναι άγνωστη η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, σαφώς άγνωστη.

Ο Απόστολος Παύλος γνωρίζει πότε θα έρθει ο Αντίχριστος; Γιατί δεν γνωρίζει την ώρα της Δευτέρας Παρουσίας, παρά μόνο καθορίζει μερικά πράγματα για να καθησυχάσει τους Θεσσαλονικείς και να τους έχει και ανησύχους. Τους καθησυχάζει για να μην είναι σε πράγματα που δεν πρέπει ανήσυχοι, αλλά και να τους διατηρεί σε μια ακμαία ανησυχία, εν όψει και αναμονή του Αντιχρίστου, που θα πρέπει να διατηρούν μια ετοιμότητα πνευματική. Αλλά η εποχή μας ιδιαίτερα απαιτεί πνευματική ετοιμότητα, διότι δεν είναι μπροστά μας το πρόσωπο του Αντιχρίστου. Θα έρθει, ο Θεός ξέρει πότε. Είναι όμως τα όργανα του Αντιχρίστου. Είναι οι αντίχριστοι, που λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην επιστολή του.

«Έχουν γίνει πολλοί αντίχριστοι». Σήμερα πια έχουμε να αντιμετωπίσουμε όλες εκείνες τις προδρομικές καταστάσεις του Αντιχρίστου, που θα μας οδηγήσουν στον Αντίχριστο. Τότε, λοιπόν, που λέγαμε αυτά, υπήρχε μία ηρεμία, τουλάχιστον στις ελληνικές εκκλησίες μας. Δεν υπήρχε αυτό που υπάρχει σήμερα, σαν μία μεγάλη ανησυχία, ένας θόρυβος και τα λοιπά. Αυτή η ανησυχία και ο σάλος ότι έρχεται ο Αντίχριστος, και μάλιστα από την Αμερική, που κινήθηκαν Προτεστάντες γύρω από το θέμα αυτό και ότι εξεδόθησαν πρωτεσταντικής προελεύσεως, μην ξεχνάτε αυτό το πράγμα, θα ήθελα να σας έλεγα ότι, ανάμεσα σε κάποια λάθη που δημιουργήθηκαν, λάθη εντοπίσεως, και θέλω να βάλει το χέρι του μη κάποτε οξυνθούν τα πράγματα, διότι

πνευματικοί άνθρωποι πήραν μία άλφα στάση, πνευματικοί άνθρωποι εξίσου πήραν μία βήτα στάση, και σαν να δημιουργούνται οπαδοί και αρχίζουν να βρίζονται. Ήδη έπεσε στα χέρια μου, μόλις το Σάββατο το βράδυ, έπεσε ένα που κυκλοφόρησε από κάποιον ιερομόναχο. Τα έβαλε εναντίον του Αγίου Φλωρίνης, λέει ο ιερομόναχος επώνυμος. Τον υβρίζει φοβερά, χωρίς ντροπή και χωρίς τύψεις. Γιατί, λέει, έγραψες στη «Σπίθα» εκείνο και εκείνο. Υπάρχει κίνδυνος να έχουμε χαλασμένες σχέσεις εμείς οι Ορθόδοξοι. Είναι φοβερό, είναι φοβερό. Λοιπόν, έχουν γίνει πολλά λάθη. Εγώ θα σας πω κάτι που θα παρακαλέσω πολύ να το προσέξετε. Ένα λάθος από τα πολλά που έγινε είναι και τούτο.

Το θέμα του Αντιχρίστου αντιμετωπίστηκε μεμονωμένο. Δηλαδή, συγκεκριμένα, γράφτηκαν βιβλία γρήγορα γρήγορα για να αντιμετωπιστεί το θέμα αυτό γύρω από τον Αντίχριστο, δηλαδή γύρω από το κεφάλαιο 13 της Αποκαλύψεως. Δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε, αγαπητοί μου, το θέμα του Αντιχρίστου, εάν δεν εντάξουμε το θέμα αυτό και στα υπόλοιπα κεφάλαια του βιβλίου της Αποκαλύψεως. Δηλαδή πρέπει να έχουμε γνώση ολοκλήρου του βιβλίου της Αποκαλύψεως, το οποίο δεν γίνεται. Βεβαίως, ποιος έγραψε βιβλίο; Ο πατήρ Χαράλαμπος Βασιλόπουλος έχει γράψει. Παλιότερα ο πατήρ Ιωήλ Γιαννακόπουλος

έγραψε πολύ περιληπτικά όμως. Ο Μπρατσιώτης έχει κάνει ένα υπόμνημα, που είναι η στάθμη του λίγο υψηλή και δεν μπορεί να την καταλάβει ο καθένας. Δεν έχει γραφεί τίποτα σε ολόκληρο, εννοείται, το βιβλίο. Ποιος θα κάνει τον κόπο να γράψει ένα βιβλίο ολόκληρο; Και ποιος θα είχε τον κόπο να καθίσει; Είμαστε περίεργοι εμείς οι άνθρωποι. Να διαβάσει το βιβλίο αυτό. Αυτό παθαίνουμε, ό,τι γίνεται με τα μυθιστορήματα τα αστυνομικά. Μόλις αγοράσουμε ένα βιβλίο, πάμε στο τέλος να δούμε τι έγινε. Τι έγινε στο τέλος με αυτή την αστυνομική ιστορία; Διάβασέ το από την αρχή, και μάλιστα να μην έχεις την περιέργεια για να δεις τι έγινε στο τέλος. Θα φτάσεις στο τέλος. Γιατί να ζημιώσεις την ομορφιά μιας διηγήσεως; Μιλάω τώρα για το αστυνομικό, με την ιστορία μου.

Να πας να δεις τι έγινε στο τέλος, όλα τα άλλα τα πετάς, σε ενδιαφέρει μόνο το τέλος. Έτσι και εδώ, όταν διαβάζουμε, ενδιαφερόμεθα για το θέμα του Αντιχρίστου. Δεν θα το πάρουμε μεμονωμένο, αλλά θα μιλήσουμε για το θέμα αυτό που είναι, είναι από φύση του ενταγμένο μέσα σε ολόκληρο το βιβλίο της Αποκαλύψεως. Και για να κατανοήσουμε το βιβλίο της Αποκαλύψεως, θα επιστρατεύσουμε ολόκληρη την Αγία Γραφή. Και για να κατανοήσουμε ορθά την Αγία Γραφή, θα επιστρατεύσουμε και τους Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι θα μας δώσουν τη σωστή ερμηνεία. Αυτή είναι η σωστή, η καλή δουλειά. Όλα τα άλλα είναι, επιτρέψτε μου, τσιγκιριτζίδικα πράγματα.

Δεν είναι δυνατόν. Και όταν προσπαθούμε να δώσουμε πρόχειρες λύσεις, δημιουργούμε προβλήματα και, δυστυχώς, κάποτε σχέσεων. Και αρχίζουμε να βριζόμαστε, να λέμε τον άλλον προδότη, γιατί αυτά λέγονται. «Είσαι προδότης, που πας να καθησυχάσεις τον λαό με το να λες αυτά». Και ο άλλος: «Όχι, εσύ είσαι εκείνος που εξεγείρεις τον λαό και τον κατεβάζεις στο πεζοδρόμιο». Έγιναν και διαδηλώσεις για το θέμα αυτό. Θυμηθείτε το θέμα των ταυτοτήτων. Δεν μίλησα τίποτα σε όλα αυτά, αν έχετε προσέξει. Δεν μίλησα. Ζούμε μέσα σε μια κατάσταση που δεν ξέρουμε τι θα κάνουμε, εμείς σαν Εκκλησία. Γι’ αυτό το λόγο, αγαπητοί μου, και με την κατήχηση τη 15η, σήμερα δεν θα μιλήσουμε τίποτα για τον Αντίχριστο.

Θα φτάσουμε όμως και στον Αντίχριστο, για να μην πείτε εκείνοι που ήρθατε σήμερα: «Α, δεν είπε τίποτα, δεν ξαναπάω». Όχι, προς Θεού. Θα πάρουμε το θέμα ως πλαίσιο και εκεί θα δούμε και το θέμα του Αντιχρίστου. Ύστερα, μας ενδιαφέρει πιο πολύ το θέμα του Αντιχρίστου από το θέμα του ερχομού του Χριστού; Αυτό μας ενδιαφέρει, το θέμα του ερχομού του Χριστού. Αν αυτό έχω μπροστά μου, και οι αντίχριστοι δεν θα μου κάνουν τίποτε. Και θα είμαι και ενημερωμένος και θα ξέρω πώς θα αντιμετωπίσω τον Αντίχριστο. Κατά τα άλλα, αν μόνο για τον Αντίχριστο ενδιαφέρομαι και όχι για τον ερχομό του Χριστού, θα πέσω έξω, δεν θα ξέρω πώς να κινηθώ. Ύστερα, δεν μας ενδιαφέρει τι θα γίνει αυτός ο κόσμος;

Έχει κάτι μεγαλειώδη πράγματα ο Άγιος Κύριλλος σε αυτή την κατήχηση. Μεγαλειώδη, όταν μιλάει για τις δύο παρουσίες του Χριστού, πρώτη και δευτέρα, και όταν ακόμα μιλάει, αν θέλετε, και για την ανακαίνιση του σύμπαντος κόσμου. Όλα αυτά είναι πάρα πολύ σπουδαία και αποτελούν, θα λέγαμε, σαν γνώση, το πλαίσιο για να μάθουμε τι είναι ο Αντίχριστος. Το θέμα του Αντιχρίστου είναι μία παρένθεση, είναι μόνο μία παρένθεση στο Θείο Σχέδιο. Το Θείο Σχέδιο είναι να έρθει ο Χριστός, να γίνει η Ανάσταση των νεκρών και να γίνει η ανακαίνιση του σύμπαντος κόσμου. Αυτό είναι το σχέδιο του Θεού. Κάποιο σημείο, έρχεται ο Αντίχριστος να ματαιώσει, εξού και το όνομα του Αντίχριστος.

ματαιώσει το έργο του Χριστού. Δεν τα καταφέρνει, διότι, όχι γιατί είναι μόνο άνθρωπος, άνθρωπος εκατό τοις εκατό, γεννημένος από μάνα και πατέρα, εκατό τοις εκατό, και κατ’ ενέργειαν του σατανά. Αλλά ο σατανάς ενικήθηκε ήδη από τον Σταυρόν του Χριστού.

«Εδειγμάτισε», λέει ο Απόστολος Παύλος. Δειγματίζω θα πει παραδειγματίζω. Δηλαδή, μπροστά στον αγγελικό κόσμο, αόρατο πράγμα για μας, ο Χριστός εδειγμάτισε, δηλαδή παραδειγμάτισε, την πτώση του σατανά. Όλος ο αγγελικός κόσμος είδε την πτώση του σατανά. Είναι η προτελευταία, θα λέγαμε, κατακερμάτηση του σατανά.

Η τελευταία θα είναι πια όταν θα ξανάρθει ο Χριστός.

Ρίψη πλέον του διαβόλου, εκείνου ο οποίος θα έχει ξεσηκώσει τον Αντίχριστον, τον άνθρωπο δηλαδή, και τον έναν και τον άλλον, και τον διάβολο και τον Αντίχριστον, να τους ρίψει, όπως λέγει το βιβλίο της Αποκαλύψεως, ζώντας εις την λίμνη του πυρός. Και, όπως αν ενθυμείσθε, είναι χρόνια βέβαια, έλεγα εδώ το «ζώντας»: πώς τους ρίχνει ζωντανούς; Και ο μεν διάβολος είναι πνεύμα, ο Αντίχριστος είναι όμως άνθρωπος. Πώς αυτός θα ριφθεί στη λίμνη του πυρός ζωντανός; Λίμνη πυρός θα πει κόλαση. Δηλαδή θα πάει ζωντανός στην κόλαση; Ναι. Πού είναι το μυστήριον; Είναι αυτό που λέγει ο Ευαγγελιστής —συγγνώμη— ο Απόστολος Παύλος. Μυστήριον, σας λέω, μυστήριον. Είναι στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή. Λέει το εξής: ποιο είναι το μυστήριο; Το μυστήριο είναι:

οι περιλειπόμενοι, οι ζώντες, εμείς που θα έχουμε μείνει όταν θα έρθει ο Χριστός και θα ζούμε —μιλάει σε πρώτο πληθυντικό, γιατί φυσικό είναι, τα γράφει— μπορούσε να γίνει και στις ημέρες του Αποστόλου η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία, όπως και εμείς θα μιλήσουμε σε πρώτο πρόσωπο, γιατί μπορεί να γίνει στις ημέρες μας η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Δεν το ξέρουμε αυτό. Τι κάνει; Εμείς, λέγει, δεν θα δοκιμάσουμε θάνατο. Αλλά όχι οι πιστοί· οι ζώντες άνθρωποι δεν θα δοκιμάσουμε θάνατο, αλλά θα περάσουμε από την κατάσταση που βρισκόμεθα, της φθοράς και της θνητότητος, στην κατάσταση της αφθαρσίας και αθανασίας, μη θνητότητος.

Λοιπόν, για να λέει εδώ ο Λόγος του Θεού ότι ο διάβολος —κυρίως ο Αντίχριστος μας ενδιαφέρει— θα ριφθεί ζωντανός εις την λίμνη του πυρός, στην κόλαση, σημαίνει δεν θα δοκιμάσει θάνατο. Θα περάσει κατευθείαν στην κόλαση, στην αιωνία κόλαση, χωρίς να δοκιμάσει θάνατο. Εξού και η απάντησις: μετά από τον Αντίχριστο μήπως μεσολαβήσει καμία χιλιετής βασιλεία; Όχι. Γιατί; Γι’ αυτό το λόγο. Εγώ σας παίρνω αυτή την κατοχύρωση, την αγιογραφική, για να μην σας πω ότι η διδασκαλία της Εκκλησίας μας είναι αυτή. Μπορείτε να δείτε και ορθόδοξα έντυπα που έχουν την εξής θέση: ότι μετά από τον Αντίχριστο θα έρθουν χίλια χρόνια.

Προς Θεού, είναι λανθασμένη η περίπτωση αυτή. Και δεν είναι δική μου άποψη, δεν θα σας πω τίποτα δικό μου. Είναι η θέση της Εκκλησίας. Η Εκκλησία λέγει ότι μετά από τον Αντίχριστο έρχεται η κρίση και μετά από την κρίση η Βασιλεία του Θεού· όχι η χιλιετής, αλλά η αιωνία Βασιλεία πλέον του Θεού. Και ποια είναι αυτή η χιλιετής Βασιλεία; Τα λέγαμε τότε στην Αποκάλυψη. Τι άλλο είναι παρά ο χρόνος, όπως λέγει η Εκκλησία —δεν το λέγω εγώ, το ερμηνεύει ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας—, είναι ο χρόνος ο μεταξύ των δύο παρουσιών του Χριστού ή ο χρόνος του Ευαγγελίου. Δηλαδή, ο χρόνος που μεσολαβεί, γιατί ο αριθμός χίλια είναι στρογγυλός αριθμός και δεν είναι ακριβής.

Συμβολικός, δηλαδή μεγάλο χρονικό διάστημα, ο μεταξύ της πρώτης παρουσίας του Χριστού στη γη με τη Δευτέρα Παρουσία Του. Ο χρόνος ο περικλειόμενος είναι τα χίλια χρόνια ή ο χρόνος του Ευαγγελίου, δηλαδή είναι ο χρόνος που κινείται το Ευαγγέλιο για να κατακτά ανθρώπους. Όχι μόνο με την έννοια να απλωθεί σ’ όλη τη γη, αλλά με την έννοια να κατακτά ανθρώπους. Διότι εδώ στην Ελλάδα η διάδοση του Ευαγγελίου έγινε από τους Αποστόλους. Δεν σημαίνει ότι έπαψε το Ευαγγέλιο να κατακτά ανθρώπους, διότι σε κάθε εποχή διαρκώς εργάζεται το Ευαγγέλιο να κατακτάει ανθρώπους, όχι με την έννοια της διαδόσεως, αλλά με την έννοια της κατακτήσεως, και στέλνει στον Παράδεισο τους Αγίους που αναμένουν εκεί την Ανάσταση των νεκρών, να πάρουν τα σώματά τους.

Να γίνει η κρίση και με τα σώματά τους μετά θα ακούσουν εκείνο: «Δεῦτε οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν Βασιλείαν». Σας έδωσα λοιπόν ένα γενικό διάγραμμα για να σας πω ότι ο νους, δηλαδή το συμπέρασμα των όσων σας είπα εισαγωγικά, είναι ότι δεν μπορούμε να δούμε το θέμα του Αντιχρίστου ξεκομμένο από όλα τα άλλα θέματα της πίστεώς μας. Και πρέπει να το δούμε ενταγμένο μέσα σε όλα εκείνα που προσφέρει η διδασκαλία της Εκκλησίας. Γι’ αυτό λοιπόν και την Αποκάλυψη να διαβάσουμε ολόκληρη, να διαβάζομε, όχι να διαβάσομε, και την Αγία Γραφή ολόκληρη, γιατί

αυτά τα βιβλία, έμμεσα ή άμεσα, ομιλούν. Είδατε εδώ τι επιστρατεύει ο Άγιος Κύριλλος; Τον Δανιήλ. Ο Δανιήλ πού ανήκει; Στην Παλαιά Διαθήκη. Και θα μιλήσει για τον ερχομό του Χριστού και για τον Αντίχριστο. Ξέρετε με πόση σαφήνεια ομιλεί ο Δανιήλ, Παλαιά Διαθήκη, έκτος αιών προ Χριστού, με πόση σαφήνεια ομιλεί περί του Αντιχρίστου; Καταπλήσσουσα σαφήνεια. Τέτοια ακρίβεια που μας καταπλήσσει πραγματικά. Βλέπετε; Θα πάρουμε ολόκληρη την Αγία Γραφή. Θα πάρουμε και τους Πατέρες, όπως εδώ τον Άγιο Κύριλλο, τη 15η κατήχηση, αλλά και όλες τις άλλες κατηχήσεις και γενικότερα τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Και ακόμα ένα στοιχείο θεμελιώδες και βασικό, εξίσου με αυτά που σας είπα: σε ποιους θα αποκαλυφθεί

ο Αντίχριστος, ότι το πρόσωπο αυτό είναι ο Αντίχριστος; Λέει ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας και ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, Λουγδούνου: «Τοῖς νήφουσι», σε εκείνους που θα νήφουν, δηλαδή που θα ζουν πνευματική ζωή και θα έχουν καθαρή καρδιά. Αυτοί θα διακρίνουν ότι αυτός είναι ο Αντίχριστος. Λοιπόν, αγαπητοί μου, καταλάβατε; Πρέπει να ζούμε, όχι να μελετούμε και να ακούμε, αλλά πρέπει να ζούμε και την πνευματική ζωή, για να μπορέσουμε να διακρίνουμε και το τελικό ανθρώπινο, πάντως γνήσιο, πρόσωπο του Αντιχρίστου, του οποίου το όνομα είναι κρυμμένο μέχρι τώρα. Τότε θα αποκαλυφθεί. 666. Όσο και όλους εκείνους τους

αντίχριστους της Ιστορίας. Κατά τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, «πολλοὶ ἀντίχριστοι γεγόνασιν», οι οποίοι ήσαν στην εποχή μας, ήταν στην περασμένη εποχή, στην προπερασμένη εποχή, είναι στην εποχή μας, είναι λίγο πιο κάτω, έως ότου έρθει ο πραγματικός Αντίχριστος. Όλες εκείνες οι αντίθεες καταστάσεις και δυνάμεις που σήμερα πολεμούν την Εκκλησία, πολεμούν τον πνευματικό βίο και λοιπά. Όλα αυτά πρέπει να τα ξέρουμε, να είμεθα πάνοπλοι, πανέτοιμοι, με όραση Αγίου Πνεύματος που δίδει η νήψις της καρδιάς και του νου, δηλαδή η καθαρότητα του πνευματικού βίου. Αυτά, μια μικρή εισαγωγή, έστω και αν την άπλωσα μισή ώρα.

εισερχόμεθα αγαπητοί μου στην πρώτη παράγραφο της δεκάτης πέμπτης κατ' ηχήσεως του Αγίου Κυρίνου Λέει Χριστού Παρουσίαν καταγγέλωμεν, ού μίαν μόνον, αλλά και δευτέραν, της προτέρας πολύ καλείωνα Οι μεγάλοι υπομονής είχεν επίδειξεν, η δε Θείας Βασιλείας φέρει το διάδημα. Ως γάρ επί το πλείστον, πάντα διπλά παρά το Κυρίο ημών Ιησού Χριστού. Η Ιησού Χριστό, το Κυρίο ημών Ιησού Χριστό, διπλή γέννησης μη εκ Θεού πρωτων αιώνα και λοιπά.

Το θέμα αυτό, λέγει ο Άγιος Κύριλλος εις τους κατηχουμένους του, ερχόμεθα να καταγγείλωμεν, να αναγγείλωμεν. Χριστού Παρουσίαν, όχι μόνο μία, αλλά και δευτέρα, και η οποία Δευτέρα Παρουσία είναι πολύ καλύτερη της πρώτης. Διότι η μεν πρώτη είχε ανάγκη επιδείξεως υπομονής. Σταυρόν υπέμεινε ο Χριστός. Υπέμεινε. Συνεπώς είναι θέμα υπομονής, παρουσία υπομονής, ανέχθηκε, παρουσία ανοχής. Ανέχθηκε όταν του λέγει ο Πιλάτος: «Δεν φοβείσαι εμένα; Έχω εξουσία να σε απολύσω ή να σε καταδικάσω». Και ο Κύριος λέγει:

«Εξουσία δεν θα είχες σε μένα, εάν δεν σου είχε δοθεί». Τι είναι λοιπόν αυτό; Ανοχή, ανέχομαι. Ήτο λοιπόν παρουσία υπομονής και ανοχής. Η δε Δευτέρα όμως Παρουσία φέρει, λέγει, το διάδημα, το στέμμα, που είναι και η επισφράγιση της Θείας Ουρανίου Βασιλείας. Και λέει μια πολύ ωραία φρασούλα ο Άγιος Κύριλλος, η οποία έχει πάρα πολύ βάθος, διότι λέει: «Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον». Οι πιο πολλές δηλαδή περιπτώσεις, εκείνα που αναφέρονται στον Ιησού Χριστό, είναι διπλά. Α! Εδώ θέλω να προσέξετε. Πριν όμως προχωρήσω να δούμε αυτά που λέγει...

που δεν τα αναφέρει αυτά, τα ένα-δυο που θα σας πω, για να πάρετε μία εικόνα αυτής της διπλότητος, της διττείας του προσώπου του Ιησού Χριστού. Πάντα όμως ένα πρόσωπο. Εδώ είναι το μυστήριον. Δεν έχουμε δύο πρόσωπα, έχουμε ένα πρόσωπο. Ξέρετε, εχθές που γιορτάσαμε την εορτή του Αγίου Αθανασίου και του Αγίου Κυρίλλου, πέραν του Αγίου Κυρίλλου, ο οποίος επολέμησε την αίρεση του Νεστορίου, που έλεγε —ήταν στην Έφεσο, είναι η Τρίτη Οικουμενική Σύνοδος—, ο οποίος έλεγε ότι η Παναγία είναι Χριστοτόκος και όχι Θεοτόκος. Αυτό σημαίνει ότι η Παναγία συνέλαβε έναν κοινόν άνθρωπο.

Αδιάφορον τώρα αν αυτός ο άνθρωπος είναι εκ Παρθένου ή δεν είναι. Αλλά κοινός άνθρωπος, ψιλός, το ψι με γιώτα, δηλαδή σκέτος άνθρωπος, όπως είμαι εγώ και εσείς. Και κατόπιν μπήκε, γιατί πρόκοβε στην αρετή αυτός ο άνθρωπος, μπήκε ο Θεός Λόγος και ήτο κάτω από την ενέργεια του Θεού Λόγου. Αλλά αυτό σημαίνει ότι δεν έχουμε ενανθρώπηση του Θεού Λόγου. Και αν δεν έχουμε πραγματική ενανθρώπηση, κατά τον Μέγαν Αθανάσιον και εν συνεχεία —γιατί είναι μεταγενέστερος— κατά τον Άγιο Κύριλλο, δεν έχουμε σωτηρία. Τότε δεν πήρε το πρόσλημμα, δηλαδή δεν πήρε τη φύση μας να τη θεώσει. Είναι κάτι ξένο πράγμα. Αυτό θα το κάνει ο διάβολος.

Στον Αντίχριστο, ξέρετε, δεν θα ενανθρωπίσει ο διάβολος. Μερικοί λένε, δηλαδή, ο διάβολος θα γίνει άνθρωπος. Όχι! Απλώς θα ενεργήσει σε έναν άνθρωπο ο διάβολος. Γιατί; Γιατί ο διάβολος δεν μπορεί να ζήσει διπλά. Το μυστήριον αυτό ανήκει μόνο στον Θεό. Ο διάβολος δεν δύναται να ενανθρωπίσει. Αν μου πείτε, μα εμφανίζεται σαν άνθρωπος. Και οι άγγελοι σαν άνθρωποι εμφανίζονται. Αλλά δεν είναι πραγματική, είναι κατά δόκησιν. Διότι εμφανίζεται ο άγγελος, δεν πληροφορεί; Άγγελοι δεν πληροφορούν τις Μυροφόρες το και το; Άγγελοι δεν πληροφορούν τους βοσκούς το και το; Αλλά οι άγγελοι παίρνουν μορφή ανθρώπου, αλλά δεν είναι άνθρωποι.

Απλώς μορφή ανθρώπου για να μιλήσουν στους ανθρώπους, να επικοινωνήσουν. Και ο διάβολος παίρνει μορφή, και ανθρώπου και ζώων παίρνει, ό,τι θέλετε. Αλλά ούτε ο διάβολος είναι άνθρωπος, ούτε οι άγγελοι γίνονται άνθρωποι. Δεν έχουμε ενανθρώπηση των ουρανίων πνευμάτων. Δεν είναι δυνατόν, δεν γίνεται, είναι στη φύση αδύνατον. Αυτής της φύσεως η δομή είναι αδύνατον. Ο Θεός έτσι το θέλει. Συνεπώς δεν είναι δυνατόν να έχω και τη σωτηρία. Εδώ τώρα λέει ο Άγιος Κύριλλος ότι η Θεοτόκος, η Μαρία, δεν είναι Χριστοτόκος. Δεν γεννά έναν άνθρωπο ο οποίος γίνεται Μεσσίας. Αυτό θα πει Χριστοτόκος: γεννά Μεσσία. Όχι! Η Παναγία, η Μαρία, είναι Θεοτόκος!

Συνέλαβε στα σπλάχνα της αυτόν τον Θεόν Λόγον, που παίρνει εξ αυτής ανθρωπίνη φύση. Και είναι το αγιογραφικό, δεν θέλει πολλές αποδείξεις, εκείνο που λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο». Ο Λόγος, δηλαδή ο Θεός Λόγος, το δεύτερο πρόσωπο, ο Υιός, σάρξ εγένετο, έγινε σάρκα, έγινε ο ίδιος, δεν μπήκε, δεν εισήλθε. Μόνο ο διάβολος, σας είπα, θα είναι κατ’ ενέργειαν δική του ο Αντίχριστος. Ο Χριστός δεν είναι κατ’ ενέργειαν δική του σε κάποιον που γεννήθηκε, γιατί ηύξανε σε αρετή, πρόκοπτε σε αρετή. Ο Λόγος γίνεται σαρξ. Αλλά επειδή ο Ιησούς Χριστός

είναι και Θεός, τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, γι’ αυτό συναντώνται σχεδόν όλα διπλά. Θα αναφέρω δυο μόνο που δεν τα γράφει ο Άγιος Κύριλλος και θα πούμε και του Αγίου Κυρίλλου. Ο Χριστός έχει πάντα ένα πρόσωπο. Δεν είναι δύο. Διότι, αν πούμε ότι είναι δύο ο Χριστός, τότε σημαίνει αυτό ότι μπήκε σε έναν άνθρωπο. Ο άνθρωπος είχε το πρόσωπό του και μπαίνει τώρα και δεύτερο πρόσωπο, που είναι ο Θεός Λόγος. Όχι. Όταν λέμε ο Θεός έγινε άνθρωπος, σημαίνει το ίδιο πρόσωπο. Δεν προσλαμβάνει κάτι άλλο. Αυτό όμως αποτελεί μυστήριο, διότι προσλαμβάνει μεν ψυχή ανθρωπίνη, προσλαμβάνει σώμα ανθρώπινον, αλλά ενώ η ψυχή στον άνθρωπο καθορίζει πρόσωπον, ο Ιησούς Χριστός, δηλαδή ο Θεός Λόγος, δεν

παίρνει δεύτερο πρόσωπο, αλλά είναι το ίδιο. Έχουμε λοιπόν μία υπόσταση, ένα πρόσωπο. Στη θεολογία το πρόσωπο λέγεται υπόσταση. Θα πει και κάτι άλλο, να μην σας μπερδεύω. Έως εκεί: ότι το πρόσωπο λέγεται υπόσταση. Άμα λοιπόν λέμε υπόσταση, εννοούμε ένα πρόσωπο, μία, και λέμε ότι η ανθρωπίνη και η Θεία Φύση έχουν ένα πρόσωπο, μία υπόσταση, και το λέμε και έτσι: Υποστατική Ένωση Θείας και Ανθρωπίνης Φύσεως υπό ένα πρόσωπο. Τέλος. Έχουμε όμως δύο ενέργειες. Έχουμε δύο θελήσεις. Αυτά τα διπλά. Θα πει δύο ενέργειες: η ενέργεια του Θεού, του Θεού Λόγου, και η ενέργεια της ανθρωπίνης φύσεως. Έχουμε δύο θελήσεις: είναι η Θεία Θέληση και η ανθρωπίνη θέληση.

Η ανθρωπίνη γνώση, θέληση και ενέργεια υποτάσσεται εις την Θεία, αναμφισβητήτως. Ξέρετε ότι υπήρξε θέμα αιρέσεως ότι ο Ιησούς Χριστός έχει μία θέληση. Είναι ο λεγόμενος, θα το ξέρετε, μονοθελητισμός. Έτσι και στην ενέργεια, ο μονοενεργητισμός. Και στο θέμα της γνώσεως, ο Ιησούς Χριστός έχει δύο γνώσεις. Είναι η ανθρωπίνη και η θεία γνώση. Έχουμε λοιπόν στον Χριστό δύο θελήσεις, δύο ενέργειες, δύο γνώσεις. Αλλά ως Θεός Λόγος, με τον Πατέρα και το Πνεύμα το Άγιον, έχει μία ενέργεια, μία δύναμη, μία γνώση. Μόνο με την ανθρωπίνη του παρουσία, ως Θεάνθρωπος, έχει διπλά, όπως μας λέγει εδώ, σχεδόν όλα.

Λέγει ο Άγιος Κύριλλος και απαριθμεί. Λέγει: «Διπλὴ γέννησις, μία ἐκ Θεοῦ πρὸ τῶν αἰώνων και μία ἐκ Παρθένου ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων». Η μία γέννηση είναι από τον Θεό. Ο Θεός λέγεται Πατήρ του Λόγου γιατί τον γεννά αϊδίως, αιωνίως. Αλλά και μία γέννησις ως προς την ανθρωπίνη του φύση, εκ Παρθένου. Πότε γίνεται αυτή; Επί συντελεία των αιώνων. Ξέρετε, σε σχέση με τη δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου, το γεγονός της ενανθρωπίσεως είναι στην τελευταία ή προτελευταία στιγμή της Ιστορίας της Δημιουργίας.

Είναι αποκαλυπτικό, προσέξατέ το. Σε σχέση με την ηλικία της δημιουργίας και την ιστορία του ανθρώπου πάνω στη γη, η ενανθρώπηση χρονικά συμβαίνει, όπως το λέει εδώ, επί συντελεία των αιώνων. Είναι το προτελευταίο λεπτόν της ιστορίας δημιουργίας και ανθρώπων. Ήρθε στα έσχατα, επί συντελεία των αιώνων, στο τέλος. Αν πείτε, γιατί δεν ήρθε πιο μπροστά; Αυτό μόνο ο Θεός το ξέρει, παρότι μπορούμε πολλά πράγματα να πούμε. Μα δεν αδικήθηκαν οι προ Χριστού; Όχι, καθόλου. Γιατί; Γιατί κατέβηκε ο Χριστός στον Άδη και εκεί εκήρυξε. Όσοι τον εδέχτηκαν

τον εδέχοντο και όταν ήσαν στην παρούσα ζωή. Και όσοι δεν τον εδέχτηκαν ούτε εις τον Άδη, δεν θα τον εδέχοντο ούτε εάν ήσαν σύγχρονοι με τον Χριστό. Ποιον λοιπόν αδίκησε ο Χριστός; Κανέναν. Κανέναν. Είναι μια απάντηση. Γι’ αυτό κατέβηκε στον Άδη. Μια απάντηση στο γιατί δεν ήρθε ευθύς πρώιμα, στην ανατολή του ανθρωπίνου γένους. Ο Αδάμ και η Εύα αμάρτησαν, βγήκαν από τον Παράδεισο. Πριν λοιπόν προχωρήσουμε, να έρθει τότε να ενανθρωπίσει ο Υιός του Θεού, να διορθώσει τα πράγματα. Εκρίθη έτσι και σας εξήγησα το γιατί, ότι δεν αδικεί ο Θεός κανέναν. Τώρα γιατί είναι το σχέδιο του Θεού αυτό; Αυτό, προσέξτε, γιατί είναι το σχέδιο του Θεού.

Να μην πολυπραγμονεί κανείς το σχέδιο του Θεού. Ξέρουμε μόνο ότι το σχέδιο του Θεού πάντοτε είναι προϊόν σοφίας, δυνάμεως και αγάπης. Αλλά το ξέρουμε αυτό για κάθε σχέδιο του Θεού. Ησυχάσατε. «Διπλαὶ καὶ αἱ κάθοδοι· ἡ μία ἄσημος, ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, καὶ δευτέρα ἐπιφανής, ἡ μέλλουσα». Διπλές, λέει, είναι και οι κάθοδοι, τα κατεβάσματα. Πρώτη φορά κατέβηκε από τον ουρανό. «Ἔκλινε οὐρανοὺς καὶ κατέβη», λέει ένας ψαλμικός στίχος.

Έκλινε. Πω πω, με κύριο το κλίνω, με γιώτα, θα πει χαμήλωσε τους ουρανούς. Πώς να το πούμε; Να ήταν ψηλά από εκεί, πώς να πηδήσει; Έκφραση τώρα, προσέξτε, μια εικόνα είναι αυτό. Μην τα πάρετε... Προσέξτε πολύ. Πώς να πηδήσει από εκεί; Κατεβάζει λοιπόν τους ουρανούς. Τους ουρανούς κατεβάζει. Υπάρχει κι άλλη λύση: να ανεβάσει τη γη. Πώς να ανεβεί η γη; Οι αμαρτωλοί είναι μέσα σε γεμάτη, όπως θα μας πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλλος. Ακούστε τι θα πει πιο κάτω: ότι στη γη, λέει, επάνω υπήρχε φθορά, κλοπή, μοιχεία, παν είδος αμαρτιών. «Εχύθη επί της γης και αίμα εφ’ αίμασι μίγνυται εν τω κόσμω». Πώς να ανεβεί η γη προς τον ουρανό; Άλλη λοιπόν μέθοδος: η αγάπη του Θεού κατεβάζει τους ουρανούς. Αυτό είναι έκφραση ωραιοτάτη, ωραιοτάτη, ποιητικοτάτη.

Έχετε λίγο ποιητική φλέβα, το μυρίζεστε. «Έκλινε ουρανούς και κατέβη». Ποιητικοτάτη φράση. Δείχνει συγκατάβαση. Δεν μας το λέει με τη λέξη συγκατάβαση, μας το λέει ποιητικά, με μια εικόνα, έτσι περιγραφικά. Είναι πολύ ωραίο αυτό. Και κατέβη. Πρώτη λοιπόν κάθοδος. Αυτή τι ήτο; Άσημος. Τι θα πει άσημος; Ότι δεν εγνωρίσθη, διότι δεν έφερε τη δόξα του ουρανού. Είναι γνωστό ότι γεννήθηκε τόσο άσημα. Το γεγονός των ποιμένων με τους αγγέλους ήταν ένα περιστατικό εκείνης της νύχτας.

Ξεχάστηκε γρήγορα. Το περιστατικό των μάγων ήταν ένα περιστατικό, ξεχάστηκε γρήγορα. Πέρασαν 30 χρόνια μέσα σε μια αφάνεια. Όταν ο Χριστός επιστρέφει, δηλαδή η Θεοτόκος και ο Ιωσήφ επιστρέφουν από την Αίγυπτο, από μανίας Ηρώδου, δεν έρχονται στην Βηθλεέμ, όπου συνέβησαν τα περιστατικά, τόσο η προσκύνηση των μάγων όσο και η διακήρυξη των ποιμένων, τι είδαν. Έρχονται βορείως της Παλαιστίνης, στη Ναζαρέτ, τη Γαλιλαία. Δεν ήξερε κανείς τίποτα. Και έμεινε άγνωστη η παρουσία του Χριστού. Ποιος είναι; Δεν λέγουν εκπλησσόμενοι οι Ναζαρινοί; Μπα! Ποιος είναι αυτός; Πώς είναι αυτή η σοφία!

Πόθεν του ήρθε η σοφία; Αυτός δεν είναι, λέγει, ο Υιός της Μαρίας και του Ιωσήφ; Προσέξτε, ο Ιωσήφ δεν έχει καμία σχέση με την Παναγία. Γι' αυτό και η εικονογραφία μας τον εβάζει στην άκρη της εικόνας, όταν γεννιέται ο Χριστός. Στην εικόνα της Γεννήσεως τον εβάζει στην άκρη, άκρη, άκρη τον εβάζει. Θέλετε ακόμη κάτι άλλο; Και με γυρισμένη πλάτη στο γεγονός της Γεννήσεως, που δείχνει ότι με εικονογραφικό τρόπο δεν έχει καμία σχέση ο Ιωσήφ. Εκείνη η εικόνα που παρουσιάζει τον Ιωσήφ, την Παναγία και το Χριστό σε ένα εργαστήριο, ένα ξυλουργικό εργαστήριο, δεν είναι ορθόδοξη. Πολύ δε παραπάνω ο τίτλος «Η Αγία Οικογένεια». Όταν λέμε «Αγία Οικογένεια», σημαίνει οικογένεια, θα πει πατέρας, μητέρα και φυσική γέννηση παιδιών.

Δεν είναι ορθόδοξος, είναι αντιδογματικός. Να το προσέξουμε αυτό το σημείο. Δεν πρόκειται περί Αγίας Οικογενείας. Γι' αυτό και ο Άγγελος επαναλαμβάνει: «Θα πάρεις», λέγει, «το παιδίον και την μητέρα αυτού». Το προσέχετε αυτό; Πώς το περιγράφει εκεί; «Θα παραλάβεις το παιδίον και την μητέρα αυτού». Δεν λέει «το παιδί σου». Νομικώς φαίνεται ο Ιωσήφ ότι είναι πατέρας. Διότι τι έπρεπε να πει η Θεοτόκος; Να μαρτυρήσει; Να περάσουν μέσα άνθρωποι, να παίξουν; Να περάσουν μέσα άνθρωποι, άνοιξε την πόρτα να μπουν μέσα. Τι έπρεπε να πει η Θεοτόκος; Έπρεπε να πει ότι ξέρετε ποιος θα υπήρξε και τι θα γίνεται, αγαπητοί μου; Και τι θα γίνεται; Γι' αυτό το λόγο νομικώς φέρεται ο Ιωσήφ σαν πατέρας. Έτσι, η

παρουσία του Χριστού εις τον κόσμο ήτο ασυμφανής, ήτο άσημος. «Εκένωσεν εαυτόν», δηλαδή άδειασε· δεν άδειασε, αλλά δεν άφησε να φανεί η Θεία Δόξα. Και μην ξεχνάτε, όταν άφησε μόλις κάτι να φανεί από τη Θεία του Δόξα, αυτό έγινε στο Θαβώρ και μόνο ενώπιον τριών μαθητών. Και μόνο για να ενισχυθεί η πίστη, να μην νομίζουν ποιος είναι και σκανδαλιστούν, που τελικά σκανδαλίστηκαν, ξέρετε, οι μαθητές. Σκανδαλίστηκαν, το είπε ο Χριστός: «Απόψε», λέει, «θα σκανδαλισθείτε όλοι με μένα. Διότι πατάξω τον ποιμένα και διασκορπισθήσονται τα πρόβατα». Είναι γραμμένο. Τι θα πει να σκορπιστούν; Ότι θα πούνε: «Ποιος είναι αυτός που ακολουθήσαμε τρία χρόνια;» Καταλάβατε; Σκανδαλισμός. Αλλά...

λοιπόν, ο Χριστός στην πρώτη του παρουσία ήτο άσημος, ήτο αφανής, «ως υετός επί πόκον». Αυτό το «ως υετός επί πόκον» είναι από τον 71ο Ψαλμό, στίχος 6. Πόκος είναι το μαλλί, το μαλλί το πρόβειο κατά προτίμηση. Όταν βγάλουμε μαλλί έξω στην δροσιά της νύχτας, ενώ δεν φαίνεται πουθενά η δροσιά, δεν αντιλαμβανόμεθα κάτι πιο άλλο, βλέπουμε ότι το πρωί έχει πέσει η δροσιά επάνω στο μαλλί. Και έπεσε, προσέξτε — βλέπετε, δεν πειράζει να χρησιμοποιώ λέξεις από την παλιά μας γλώσσα, εξηγούμε όμως —

ΑΨΟΦΙΤΗ Αψοφητί, χωρίς ψόφον. Ψόφος, όμικρον, θα πει αθόρυβα. Έπεσε αθόρυβα. Προσέξτε, αθόρυβα. Κάνει κανένα θόρυβο όταν η δροσιά πέφτει; Κανένα θόρυβο. Τι ήθελε να δηλώσει ο ψαλμικός αυτός στίχος, ότι έπεσε «υετός επί πόκον»; Δροσιά. Ο υετός θα πει και καταιγίδα. Η δροσιά πάνω στο μαλλί θα πει ότι η γέννηση του Χριστού θα ήτο χωρίς να γίνει αντιληπτή από τον κόσμο. Άσημος! «Και η Δευτέρα, η επιφανής, η μέλλουσα». Έχουμε όμως και τη Δευτέρα κάθοδο, η οποία θα είναι μελλοντική και η οποία θα είναι επιφανής. Δηλαδή ένδοξη. Προσέξτε αυτό το «ένδοξη». Θα ήθελα να σας έλεγα — αυτό δεν θα ήθελα να πιστεύω ότι κάποιος που μας ακούει αυτή την ώρα θα έφθανε στο σημείο αυτό, αλλά να το ξέρετε, να το λέτε σε άλλους παραπέρα. Έχουμε πάρα πολλούς χριστιανούς, βέβαια εκείνοι καταρχάς που δεν ακούνε λόγο Θεού και δεν εκκλησιάζονται. Έχουμε όμως και χριστιανούς που ακούνε λόγο Θεού και εκκλησιάζονται. Τώρα πώς ακούνε λόγο Θεού, δεν ξέρω. Θεωρώ μόνο ότι δεν γνωρίζουν ή, αν γνωρίζουν, δεν πιστεύουν ότι ο Χριστός θα ξανάρθει. Γιορτάζουν τα Χριστούγεννα, δηλαδή την πρώτη κάθοδο του Χριστού, του Υιού του Θεού, στον κόσμο. Συγκινούνται γι' αυτό. Δεν πιστεύουν ότι ο Χριστός θα ξανάρθει.

Πολλές φορές απαντούν κάπως έτσι: «Πού τα ξέρουμε αυτά;» Μα το είπε ο Χριστός, ότι θα ξανάρθει. Δεν υπάρχει πιο σαφής διδασκαλία μέσα στην Αγία Γραφή, ότι ο Χριστός θα ξανάρθει. Προς Θεού, μην υπάρχει κανείς που να υποστηρίζει ότι ο Χριστός δεν θα ξανάρθει, διότι είναι άπιστος, διότι δεν έχει τίποτα να αμφιβληθεί από αυτό. Και τι θα λέγατε; Ο Χριστιανισμός που εξαντλείται στην πρώτη παρουσία του Χριστού; Κάναμε λάθος. Ο Χριστός δεν ήρθε εις τον κόσμο για να μας πει μερικά καλά πράγματα. Ο Χριστός ήρθε εις τον κόσμο για να μας πάρει από τον παρόντα κόσμο, να μας ξαναδώσει πίσω την ανθρωπίνη μας φύση, να κρίνει τον κόσμο και να τον κάνει καινούργιο, τη δημιουργία ολόκληρη καινούργια. Αυτά θα γίνουν με τη Δευτέρα του κάθοδο.

Το ξεχνούμε ποτέ αυτό; Ο Χριστός ξανάρχεται. Και ακόμα δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι συνδέεται η παρουσία του Αντιχρίστου με τη Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Μην το ξεχνούμε αυτό. Μας το λέει ο Απόστολος Παύλος, ότι ευθύς μετά, λέγει, αναλώσει, θα τον καταστρέψει ο Χριστός με την παρουσία Του, την εμφανή πλέον παρουσία του εις τον κόσμο, με τον λόγο του. Δηλαδή αυτό που σας έλεγα προηγουμένως, ότι θα σταλεί ζωντανός ο Αντίχριστος, δηλαδή χωρίς να δοκιμάσει θάνατο, γιατί θα έχει παρουσιαστεί ο Χριστός. Δηλαδή τι; Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Δηλαδή πηγαίνει κατευθείαν για την κόλαση, εις τη λίμνη του Πυρός κτλ. Έτσι ο Χριστός ξανάρχεται και μόνο γιατί ο πιστός μπορεί να το λέγει αυτό,

γεμίζει από αισιοδοξία και από ειρήνη και ανακούφιση. Λέει στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, δεν θυμούμαι σε ποιο στίχο και ποιο κεφάλαιο, ότι όταν θα δείτε όλα αυτά να γίνονται, εκείνες οι προοιμιακές ημέρες του Αντιχρίστου, τότε, όταν φτάσει το κακό εις το κορύφωμά του και η δοκιμασία η δική σας εις το κορύφωμά της, τότε, λέγει, σηκώσατε τα κεφάλια σας προς τον ουρανό, ότι πλησιάζει η απολύτρωσή σας. Γιατί προς τον ουρανό; Γιατί από εκεί ο Κύριος έρχεται. Είναι σαφής η διδασκαλία του Κυρίου ότι έρχεται από τον ουρανό. Δεν έρχεται από τη γη. Δαίμονες και δαιμονοκρατούμενοι άνθρωποι σαν Μεσσίες έρχονται από τη γη.

Ο Κύριος έρχεται από τον ουρανό και θα τον δει κάθε μάτι. Όπως λάμπει, λέγει, η αστραπή από τη μια άκρη του ουρανού στην άλλη, σαν παρουσία αλλά και σαν ταχύτητα, έτσι θα είναι η παρουσία του Υιού του Ανθρώπου, σαν παρουσία και σαν ταχύτητα. Ώστε ο Κύριος έρχεται. Γι' αυτό οι πιστοί περιμένουν και βλέπουν πάντα προς τον ουρανό. Εννοείται νοητά βλέπουν, αλλά και κάποτε αισθητά. «Κύριε, πότε θα έρθεις;» Δεν είναι αμαρτία να πει κανείς το «πότε θα έρθεις;». Το λέγουν ήδη οι ψυχές οι πεπελεκισμένες για τη μαρτυρία του Χριστού και του Ευαγγελίου, που είναι κάτω από το θυσιαστήριο, λέει στο βιβλίο της Αποκαλύψεως, και που δεν είναι παρά ο χώρος του Παραδείσου,

που αναμένουν την... Ανάσταση των Νεκρών οι Άγιοι. Διότι περιμένουν. Γι' αυτό: «Κύριε, πότε θα έρθεις;» Και τους υποσχέθηκε: «Μη βιάζεστε. Θα προστεθούν και άλλοι αδελφοί σας και τότε θα έλθω». Και για παρηγορία τους εδόθη, λέγει, λευκός χιτών και λοιπά, να μην τα επαναλαμβάνω, αυτά που λέγονται εκεί στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος: «Εν τη προτέρα παρουσία εσπαργανώθη εν τη φάτνη. Εν τη δευτέρα αναβάλλεται φως ως ιμάτιον». Στην πρώτη παρουσία του σπαργανώθηκε. Σπαργανώνω θα πει ντύνω με παιδικά ρουχαλάκια ένα νήπιο, με ρούχα. Αυτό θα πει σπαργανώνω.

Εσπαργανώθη, λοιπόν, και μάλιστα τόσο άσημα, ώστε η σπαργάνωσή του έγινε μέσα σε μια φάτνη, όπως μας πληροφορούν τα Ευαγγέλια. Αλλά στη Δευτέρα του Παρουσία δεν θα σπαργανωθεί, αλλά θα ντυθεί το φως ως ιμάτιον. Αναβάλλεται· αναβάλλω θα πει ντύνομαι. «Ο αναβαλλόμενος φως ως ιμάτιον». Αναβαλλόμενος, ο ντυνόμενος. «Αναβάλλεται φως ως ιμάτιον». Θα ντυθεί το φως ως ιμάτιον. Δηλαδή δόξα, απερίγραπτη δόξα. «Εν τη προτέρα υπέμεινε σταυρόν, αισχύνης καταφρονήσας». Στην πρώτη, λέγει, εμφάνισή του υπέμεινε τον Σταυρόν, αφού κατεφρόνησε την αισχύνη, γυμνός εις τον Σταυρό, κάτω από την αποδοκιμασία του λαού Του. «Εν τη Δευτέρα έρχεται υπό στρατιάς Αγγέλων δορυφορούμενος, δοξαζόμενος». Στη Δευτέρα του όμως Παρουσία έρχεται γεμάτος από δόξα, διότι συνοδεύεται από τους Αγγέλους του Ουρανού. Και προσέξτε, όλος ο Αγγελικός κόσμος, διότι είναι γενική επιστράτευση, θα λέγαμε, δόξης του Ουρανού, όλος ο Αγγελικός κόσμος θα είναι μαζί Του. Αγαπητοί μου, εδώ θα πρέπει να μείνουμε, να σταματήσουμε, πριν ακόμη ολοκληρώσουμε την πρώτη παράγραφο, για να αντιληφθούμε — γιατί θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, ετελείωσε η ώρα — να αντιληφθούμε ότι ο Χριστός ξανάρχεται.

Τότε, αφού ο Χριστός ξανάρχεται, τότε θα έρθουν και όλα εκείνα τα άλλα, εκείνη η φοβερή δοκιμασία των χριστιανών τις ημέρες του Αντιχρίστου, ώστε, έχοντες εδραιωμένη την γνώση και την πίστη ότι ο Χριστός ξανάρχεται, να είναι γεμάτοι από ειρήνη και αισιοδοξία Χριστού. Αυτά για απόψε.