Catecheses of St Cyril 095 | 01-12-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are now at paragraph 22 of Saint Cyril’s Fourteenth Catechetical Lecture, which concerns the Resurrection of Christ.

Last time, we said that if there is no Resurrection of Christ, there is no resurrection of the dead. And conversely, following the Apostle Paul’s reasoning, if we say there is no resurrection of the dead, then in reality we also deny the Resurrection of Christ, which is firmly established both prophetically and historically.

And here prophecy together with history provides the chief and strongest confirmation, one that withstands the passage of time and convinces.

For if the dead are not raised, then neither has Christ been raised; and then our faith is in vain and our preaching is also in vain, as the Apostle Paul says. This is of fundamental importance, because it is the joyful message. For what is redemption? What else can it be but the resurrection of the dead? Salvation means that I regain what the last enemy took from me. And the last enemy is death. The Apostle Paul says, “The last enemy is death.” If, then, I deny the resurrection of the dead—deny the undoing of death, which takes from me, or rather separates, my soul from my body—then I cannot say that death has been defeated, either for me or by Christ. If that were possible, what would salvation mean? It means being made whole; the Greek word comes from the words meaning “whole” and “to save.” So, to be saved means to be whole and complete. It means that I must receive back what the last enemy seized from me—namely, my body. I must receive it back, and my soul must be reunited with my body. That is what salvation means. Therefore, the heart of salvation is the resurrection of the dead, which is established by the Resurrection of Christ; for if Christ is not raised, then there is no resurrection of the dead. I beg you: never let this point escape us.

Let us guard it as the apple of our eye. Christ is risen, and we too shall rise. And since we shall rise, we must live as God desires. Indeed, at the end of that famous chapter—the fifteenth chapter of the Apostle Paul’s First Epistle to the Corinthians, which concerns the resurrection of the dead—he concludes by saying, “Be steadfast and immovable.” Steadfast and immovable. A steadfast person is one who has been firmly established, who stands securely, who has a foundation and is not shaken. “Be steadfast and immovable,” he says, knowing that your labor will not be in vain. What labor does he mean? The labor of the spiritual life.

The labor of a Christian life lived according to the Gospel. The Resurrection, then, is a foundational matter. That is why we insist upon it so strongly. Those who sought to attack Christianity did not strike at its fringes, but at its very heart. And the heart of Christianity is the Resurrection of Christ. If we attack the Resurrection of Christ, nothing in Christianity is left standing. It can then very easily be turned into a philosophical system. This is why Saint Cyril rightly offers so many proofs here, one after another,

in order to establish the Resurrection of Christ firmly. We are therefore at paragraph 22, in which he calls upon witnesses. If you deny it, he says, many witnesses will rise against you: human beings and angels, and even inanimate creation. Thus he calls upon the tomb, the garden, the night, the full moon, the stone of the tomb, and the silver the soldiers received to spread the lie and slander, and so forth. He calls upon all of them as witnesses. You may ask, “Is this perhaps a poetic device?” No, my beloved, it is not. It is a marvelous approach, and these truly are witnesses, because Saint Cyril has a precedent: Isaiah. When Isaiah—or rather, God—speaks to His people through Isaiah’s mouth and pen, whom will He call as witnesses to what God is about to say, so that He may be heard? Whom will He call? Whom can He call? Before Him stands a rebellious and disobedient people. How, then, will He summon witnesses?

God speaks to the people, and if the people disobey, God will call the witnesses to testify: “I spoke to you.” And do you know whom God calls? This is the opening of Isaiah. After the heading, which tells us who the author is, the period in which God spoke, and so forth, he begins the introduction to the main subject. And this introduction is an invocation of witnesses. It is exceedingly beautiful and poetic. Listen to how it begins: “Hear, O heaven, and give ear, O earth.”

The Greek verb translated “give ear” literally contains the word for “ears”; even the Greek word for an earring comes from it. It means “to listen.” It is another verb that enriches the expression: “Hear, O heaven, and listen closely, O earth, so that you may hear Me.” When he says “heaven,” what heaven does he mean? First of all, of course, the angelic world. But he also means the inanimate creation: the moon, the sun, and the stars. He means what we call the heavens, the starry sky—the universe.

He says, “O heaven, I call you as a witness. And you, O earth, open your ears wide and hear what I am about to say.” What earth? Everything upon the earth: the stones, plants, mountains, waters, trees—everything. I call them all as witnesses

to what I am about to say. “The ox knows the manger of its lord, and the donkey”—to put it more simply—“knows its lord, the one who created it.” In other words, the ox knows its manger.

We let the oxen and cows go out to graze, and when the time comes, they return to their manger, to their feeding trough. The cows and beasts of burden know their manger. The donkey knows the one who created it; it knows and recognizes its master. “But My people have not known Me”; My own people do not recognize Me. This opening is exceedingly beautiful, and it is not merely poetic at all, because the whole creation will stand as a witness on the day of judgment to everything that historically took place in the incarnate Son of God,

against those who did not believe. So, with this brief introduction—founded upon the Word of God, namely, upon Isaiah’s prologue—I now proceed to Saint Cyril, lest you say that he is indulging in poetic sentiment and that all these things have little significance. Perhaps calling the moon as a witness would carry no weight in a court of law. In court you cannot say, “The moon is my witness.” But when great matters are at stake—matters that will serve as evidence on the day of judgment—the moon is indeed a witness. It is a witness. Saint Cyril now says:

“Many are the witnesses to the Resurrection of the Savior.” There are many witnesses to the Savior’s Resurrection. He says this especially to rebuke the Jews who persisted in their unbelief. And to those who disbelieve he says, “The night and the light of the full moon; for it was the sixteenth night.” First of all, the night itself bears witness that Christ was raised—and specifically the sixteenth night. The Greek word means “the sixteenth.” Why does he call it the sixteenth night? Because Passover was celebrated on the fifteenth day of the month of Nisan. And it is known that Passover that year, the fifteenth of Nisan, fell on the Sabbath, so it was a double feast.

It was both the Sabbath and Passover. Christ was raised on the day after the fifteenth of Nisan—that is, after the Jewish Passover—which for us is Sunday. It is the Lord’s Day, and that is why it is called Sunday in Greek. This is also why it is called the first day. Sunday is the first day of the week, followed by the second day, Monday, and then the third day, Tuesday, because the counting begins with Sunday. Consequently, the Sabbath is the seventh day. Here we have “the first day of the week,” and it was the sixteenth day of the month of Nisan. That is why he says that the night—the sixteenth night—is a witness.

On the night when Christ was raised, the light—that is, the moon—was at its fullest: it was a full moon. “The rock of the tomb which received Him” also still stands as a witness: the rock that was hewn out, and within which the body of the risen Lord was received. “And the stone shall stand in opposition before the Jews, for it saw the Lord.” We might say that this is personification, and yet the stone is not merely personified. This is not personification used as a literary or poetic device.

I explained this to you earlier. This stone, which was brought to cover Christ’s tomb, saw Christ and “shall stand in opposition before the Jews.” On the day of judgment it will stand before them and say, “I saw Jesus risen from the dead.” To put it simply, creation will stand as a witness to the Resurrection of Christ. You may ask me, “Wait—how can creation stand as a witness?”

This is difficult to grasp. That is why I told you: the language here is not poetic, nor are these things said by poetic license. This is not literature. We know that in literature we can embellish things and say whatever we wish. That is mere verbalism—words, words, cheap words. But here these are not empty words. And here is why. John the Evangelist says in the book of the Apocalypse, “And I saw, and behold, a new heaven and a new earth.” A new heaven and a new earth. How did they become new? How did this happen? In the same book of the Apocalypse, Christ says, “Behold, I make all things new.” See!

I make them new. But how could heaven and earth become new if Jesus, who makes them new, were not God incarnate and therefore the Risen One? Thus, for creation to be made new, the One who made it is Himself made new in His humanity: He died and rose again. And so the transformation of creation from corruptible to incorruptible will be the great witness standing before the Jews. It will silence them and say, “I, creation, saw the Lord and recognize Him.

I was made new.” What will the Jews have left to say then? Creation will be a witness that leaves them speechless. So please understand: we are not indulging in literary flourishes. Saint Cyril continues: “And the stone that was rolled away at that time bears witness to the Resurrection, lying there to this very day.”

Earlier I said the stone—forgive me—I meant the rock of the tomb itself. Here, however, he means the stone that covered the tomb, that great stone about which the women had said, “Who will move it for us, who will roll away the stone, so that we may enter the tomb?” And this stone too, he says, comes forward as a witness, and it remains there to this day. To this day, you see. It is...

Three centuries had passed, and that stone was still there. “The angels of God who were present bore witness to the Resurrection of the Only-Begotten.” How did the angels bear witness? Did they not say to the Myrrh-bearing Women, “Whom do you seek? Jesus of Nazareth”? You see, they also give the name of the place—“of Nazareth”—so that you might not suppose you were seeking some other Jesus, or that they were giving you information about someone else named Jesus. No, it was Jesus of Nazareth. “He has risen, as He said; He is not here.” My dear friends, the angelic world is a witness to Christ’s Resurrection. You may ask, “But were there two angels where one is mentioned?”

Where an Evangelist mentions one angel, it is because one of them spoke, while the other stood beside him, showing that he agreed with the one speaking. And why were there two? So that there would be two witnesses, for “by the mouth of two or three witnesses every word shall be established.” This is testimony; it is confirmation. We have two witnesses, and therefore the word is certain and firmly established. You may ask, “Were there not four, ten, twenty, or thousands?” If I tell you there were thousands of angels, why, then, were only two visible? We shall see what happened at the Ascension a little further on. At the Ascension there were thousands of angels—myriads of angels!

They received Christ, the risen Jesus. Why were they not visible? Let me give you an example. When we go to an art exhibition, if you have noticed, the paintings are not placed in costly frames. You may ask, “Why not, with so many paintings?” Perhaps you would answer, “Where could the artist find so many frames?” But that is not the point. The artist will use simple, very plain frames. Great masterpieces are not given heavy frames, if this can be avoided. Why? Because the viewer’s eye will often fall on the frame—especially if the viewer knows little about fine art. His eye will be drawn to the frame. And when you ask him, “Do you like this painting?” he will answer, “The frame is beautiful.” That would, of course, be a great disappointment to the artist. Now consider this: if the sight had been overwhelming, with millions of angels present as Jesus ascended into heaven, where would the disciples’ eyes have fallen? On the setting, on the frame—on the angels. But they needed to look upon the Lord. The angels were indeed there, but they remained unseen. Do you understand?

For this reason, both at the Resurrection and at the Ascension, they were not to be so overwhelmed by one sight that they missed the other—the great matter, Christ’s Resurrection. But we shall return to the Ascension a little later. “Peter and John and Thomas and all the other Apostles: some ran to the tomb and, after the Resurrection, saw lying there the linen cloths in which He had previously been wrapped for burial; others touched His hands and feet and beheld the marks of the nails.” He is referring to Peter and John, who were the first to run to the tomb. Indeed, since John was an eyewitness and the author of the Gospel that bears his name, he includes details that an outside writer would never have recorded.

He says that one disciple—John, who was younger—ran faster than Peter. That is one such detail. He ran faster than Peter, but when he reached the tomb, he did not go in. Why not? Because, being younger, he was afraid. You know, when strange things happen at a tomb, fear takes hold of us. We may not even dare to enter a cemetery. So John remained outside the tomb and did not enter. Although he arrived first, he waited for Peter, who was older. And when Peter arrived... well, in such situations, you know, it helps to have someone with you.

These are things connected in some way with the other world. We cannot face them alone; we take someone with us. So John waited for Peter, so that they could enter the tomb together. What does this tell us? It is a small detail. Why is it there? Because John, who wrote it, was an eyewitness. Mark likewise records that other detail about the young man—a detail that otherwise seems to come from nowhere. He says that the young man was naked, wrapped only in a linen cloth, and was there in the garden of Gethsemane. Someone tried to seize him, but he left the linen cloth in the man’s hands and fled naked. It seems like a completely unrelated detail. So the interpreters say that this young man must have been Mark himself. It was probably in Mark’s house that...

the Mystical Supper had taken place. Certain details reveal that the writer was an eyewitness, and this is very important. “It was the fourth hour,” he says—forgive me, the tenth hour, four in the afternoon—when Andrew, whose feast we celebrated yesterday, and John, whose name is left unmentioned because John himself records the event in his Gospel, saw Jesus and asked Him, “Lord, where do You dwell?” It was four in the afternoon. Only eyewitnesses record such things. Why am I telling you this? To show you that the Gospels were written by eyewitnesses. Again and again, they saw Jesus, touched Him, and heard Him. This is also how Luke begins his prologue.

This is especially clear in the Gospel and the Acts. In the Gospel he speaks of those who were eyewitnesses of the Word—eyewitnesses. So Peter and John entered the tomb and saw. What did they see? They saw the linen cloths lying there. Let me explain again what these cloths were; I have told you before. They wrapped the dead person in strips of cloth, and as they wrapped him, they applied aloes and myrrh. These were fragrant but resinous and sticky substances. The cloth adhered like medical tape or a plaster and then dried. It was impossible to remove or peel away. Moreover, as this substance was applied, it also sealed the pores of the body. If we were to suppose that the Lord was still alive or had merely fainted—that He had not died and therefore had not risen—the wrapping alone would have caused Him to die of suffocation. There is a well-known story from the Olympic Games in ancient Greece. A man covered his son in gold—that is, he placed thin metal sheets over the child’s body—so that he could pose as a statue. The story is well known. At some point the child, that young man, fell down dead. Why?

Because the body’s imperceptible respiration, the breathing that takes place through its pores, had been prevented. Breathing through the mouth alone was not enough, and the child fell dead. So after such suffering and such tight wrapping—even if we were to suppose that some life remained and that He had not died—after three days He would certainly have died from this manner of burial alone. But when Christ rose, my dear friends, the wrappings remained in the shape of His body. Christ came out. How did He come out? In the same way that He entered the upper room while the doors were shut. The wrappings remained there untouched. Pay attention to this: untouched. No one had attempted to unwrap them...

Nothing had been disturbed. That is why he says they found everything just as it was. And, as I told you last time, they also found the face cloth—the cloth placed around the head—rolled up, he says, and lying by itself. I told you that the angels had folded it, revealing order within the tomb. Why does that order matter? Those who come to steal do not leave things in order. If, God forbid, you have ever had your home robbed, you may return and find the drawers pulled open. Thieves know that people sometimes hide money beneath the drawer lining, so they overturn everything in search of money or jewelry. It would be very naïve to imagine that thieves would then fold everything and place it neatly back in the cupboard. Why, then, was the face cloth folded? It was an answer to the claim that Jesus had been stolen. If people had come to steal His body and then claim that He had risen—as those malicious and devious rulers alleged, telling the guards to say, “They stole Him”—they would not have taken care to leave the tomb in order. And would they have stolen Him naked? Why would they not have carried Him away still wrapped in the burial cloths?

Why would they leave those cloths behind? You see how many arguments can be made against the slander that Jesus was stolen from the tomb. All these things are witnesses. As we know, on the first Sunday, the day of the Resurrection, the Twelve—or rather, the disciples with Thomas absent—were gathered when the two returned from Emmaus. As those two were describing their encounter with the Lord on the road to Emmaus, the Lord appeared. Yet even as He spoke to them, they did not believe that it was the Lord. So the Lord invited them to touch Him and told them that a phantom—for they supposed they were seeing a spirit—does not have flesh and bones...

as they could see that He had. In this way the Lord confirmed His Resurrection. It also says that “they still disbelieved for joy.” They were still unable to believe, but now it was because of their joy. They rubbed their eyes; they could scarcely comprehend it. He asked them for something to eat, and they gave Him food, including broiled fish, and He ate before them all. In this way He showed them that the risen Jesus, their Teacher, was fully human. It is truly astonishing how many proofs we have. “And all together they received the saving breath and were counted worthy to forgive sins by the power of the Holy Spirit.”

They all received that breath: “He breathed on them,” it says. Eight days later, again on a Sunday, He said, “Receive the Holy Spirit,” and the Lord spoke about the forgiveness or retention of sins, having given them authority through the Spirit of God: “Receive the Holy Spirit. If you forgive the sins of any, they are forgiven them; if you retain the sins of any, they are retained.” Even that breath, Saint Cyril says, is a witness.

Women! Women held the feet of Jesus, of course, and they too are witnesses. They held His feet. “And the greatness of the earthquake”—the earthquake too is a witness. You see, Saint Cyril brings together persons and impersonal things, objects and human beings. Even the earthquake, the magnitude of that earthquake, is a witness to Christ’s Resurrection. “And they beheld the radiance of the angel who was present.” The Myrrh-bearing Women saw that brilliance, the radiance of the angel, but above all the soldiers saw it. The soldiers were terrified by the earthquake and the angel’s radiance, and they fled. And the linen cloths—these too are witnesses.

The burial cloths, “which He left behind when He rose,” remained in the tomb after His Resurrection. The soldiers and the money given to them—these too bear witness to Christ’s Resurrection. “This place, which can still be seen, and this house of the holy Church.” This very church also bears witness. Which church? The Church of the Holy Sepulchre, which to this day, my dear friends, stands over Christ’s tomb. I have told you before, again while speaking about Saint Cyril, that the Church of the Holy Sepulchre was built over Christ’s tomb. That is why Christ’s tomb is inside the Church of the Holy Sepulchre.

“It was built through the Christ-loving devotion of the Emperor Constantine, of blessed memory, and, as you see, it has been adorned with such splendor.” Saint Cyril says that it was built by Saint Constantine, the king and emperor, and that, as they could see, it was so beautifully adorned. What wealth was lavished upon this church in honor of Christ the Savior! Even the building itself reveals the truth; it is a witness that Jesus rose. We now come to paragraph twenty-three, where Saint Cyril continues once again with the witnesses.

“Tabitha, who was raised from the dead in His name, also bears witness to the Resurrection of Jesus. For how can anyone disbelieve that Christ rose, when even His name raised the dead?” Lord, how could anyone disbelieve in the power of the risen Christ when the dead themselves are raised? And concerning this, my dear friends, I could tell you that this testimony continues to the present day. If demons are expelled and driven out of people who are possessed simply because the name of Jesus Christ is spoken, what does this reveal?

How almighty the name of Jesus Christ is! How could it be almighty if Jesus had not risen—if He were not Jesus the God-Man? No other name is almighty. What does the Apostle Paul say? There is no other name on earth, in heaven, or in Hades. The name of Jesus Christ stands beyond and above every name. It is the name above all names, beyond and above the name of every other person or thing. It is the name above all names, before which every knee shall bow, of those in heaven, on earth, and under the earth. But if Jesus bears the name above every name...

if He is God, then it is not difficult for Him to raise the dead or to rise Himself. How could it be difficult? The demons flee—and why do they flee? Because Jesus is the incarnate Son of God. And what do we do even to this day? We invoke the name of Christ, even in the smallest matters. We see that the name of Jesus Christ is almighty. My dear friends, you can even stop your enemy in his tracks when you invoke the name of Jesus Christ. You can even stop a beast charging toward you—a dog rushing upon you to bite and tear you apart—if you say, “Lord Jesus Christ, have mercy on me.” And then you will see the dog...

tuck its tail between its legs and run away. And you will say, “What happened here?” My beloved, the almighty name of Jesus Christ is truly almighty. And it is almighty because it is the name of the incarnate Son of God. I have said this five times, and I will always emphasize it, because today the faith is under attack and must be upheld. Saint Cyril continues: “The sea also bears witness to the Resurrection of Jesus, as you heard earlier.” Which sea? The Sea of Galilee, where Christ appeared after the Resurrection—not before the Resurrection, but after it—when the Lord was walking along the shore.

The seven disciples were in their little boat, about two hundred cubits from shore. And there John said, “It is the Lord.” So the sea is a witness to the risen Jesus. And not only the sea, but also the catch of fish. Here, indeed, the same miracle is repeated that had taken place before the Crucifixion, with the same disciples. Peter and John are there; on the earlier occasion there had been Peter and Andrew, James and John. Most likely Andrew and James were also present now, though among the seven only Peter and John are named.

The text simply says that there were five other disciples. They had seen the first miracle. When? On this same lake. And when? Before the Crucifixion. So when they now see the same miracle—a great multitude of fish at a time when they had caught nothing—what does it give the disciples? It identifies the One walking along the shore: “It is the Lord.” If you wish to ask, how did John recognize Him? Not by His face. Do you want proof? When they came ashore and were eating, none of the seven disciples dared to say to Him, “Who are You?”

They knew that it was Jesus. How strange! They were saying, in effect, “It is Jesus.” How, then, while eating with Him, do they not recognize who He is and dare not ask, “Who are You?”, yet recognize Him from so far away—from two hundred cubits? How do they recognize Him? Listen to something very important here. It is the Lord walking in another form—in another form. Why in another form? On the first day of His Resurrection He appeared with the face by which they knew Him, but now He appears in another form. Why? And why do they say, in effect, “We do not recognize Him, yet we know Him. Who could He be? And yet it is He”?

He is leading His disciples more deeply and training them in something great: faith. From then on, outward form would not matter as much as faith in the person of Jesus Christ. His outward form would not matter. Do you want proof? There is not even the briefest verse in the Gospels, the Acts, or the Epistles of the Apostles that gives us the physical features of Jesus Christ—whether He was tall or short, fair-haired or dark-haired, heavy or thin, handsome or unattractive. Not a single physical feature is given. And through this other form He trains His disciples.

In other words, He brings them into the realm of faith. So do not tell me that we often seek to see Jesus Christ in a vision or in our sleep. We shall see Him there, when we go there. For if the devil sees that we are seeking to behold the face of Jesus Christ, Christ may permit the devil to appear as Christ in place of Christ. Take care! This is what is called pride—indeed, that hidden pride which lies within a person and makes its nest there, desiring to see the face of Jesus Christ. I would tell you simply—and I am saying nothing new, for many Saints have said it—I do not want to see the face of Jesus Christ. I shall see Him when I enter the Kingdom of God, if He counts me worthy.

I do not want to see Him now, because there is danger here. The Lord Himself helps His disciples enter the realm of faith. That is why no one dared ask Him, “Who are You?” Please read the final chapter of the Gospel according to John: “Who are You?”—for they knew that it was Jesus. How did they know? Through faith. What made John cry out, “It is the Lord,” from two hundred cubits away? The Hebrew cubit is fifty-two centimeters, so that was about one hundred meters away. Did he simply have excellent eyesight? Pay attention. It was the miracle of the catch; it was the fishing. What did this reveal? The One who, three years earlier...

had worked this very same miracle could only be the same person; therefore, “It is the Lord.” Do you see what His identifying marks are? They are not whether He had a large or small nose, or blue or dark eyes. The identifying marks of Jesus are His works, just as the prophets describe them to us. What would Jesus Christ do? This is how Jesus Christ is recognized. It is astonishing. So, without dwelling on the matter too long, the sea is a witness, the catch of fish is a witness, and so are the charcoal fire that lay there and the fish placed upon it.

The fish was there upon the charcoal fire. All these things are witnesses to the risen Christ. “Peter also bears witness: he who had formerly denied Him, but then confessed Him three times and was commanded to shepherd the spiritual sheep.” Peter, too, provides further testimony: he had denied Christ, and now the Lord tells him, “Feed My sheep.” “The Mount of Olives remains to this day, showing to the eyes of the faithful Him who ascended upon the cloud and, as it were, pointing out even now the heavenly gate of His ascent.” The Mount of Olives itself is also a witness. You know that olive trees...

live for a very long time—an exceedingly long time. We have what is known as Plato’s olive tree. It stands on the Sacred Way in Athens. Plato lived in the fifth century before Christ, and the tree may indeed date from that period. The olive tree lives for many years. All the more, then, could there be an olive grove on the Mount of Olives, which is why it was called the Mount of Olives. It was a low hill east of Jerusalem, with Bethany lying beyond it. Olive trees grew there on that hill. And there took place the...

Ascension of Christ. Saint Cyril says most beautifully that this Mount of Olives, which still existed in his day, was a witness to Him whom the cloud received and carried up into heaven, “pointing out even now the heavenly gate of His ascent.” I emphasize the word “gate.” What is the gate of heaven? Or are we unable to speak of a gate of heaven? Did God open one door and descend to earth, and later open another door and ascend into heaven? You may ask, “Is this merely a figure of speech?” No, not at all.

Could it perhaps be a vision? In the fourth chapter of the Apocalypse, the Evangelist John says, “Behold, I saw a door opened in heaven.” Pay attention to what Saint Cyril says: “For we know Bethlehem, from which He descended from heaven, and the Mount of Olives, from which He ascended into heaven.” Through that gate of heaven He descended to Bethlehem, and through the gate above the Mount of Olives He ascended into heaven. This descent and ascent, my beloved, are truly a Mystery. How did He descend? Like...

dew upon the fleece. Go outside on a damp night and look upon the fields in the early morning, before dawn or just as day breaks; look at the dew upon the plants and upon other things. Did it rain? There are no clouds. How, then, did this dew fall? Dew upon the fleece. The fleece is sheep’s wool. It catches the moisture; it does not absorb it, but holds it. You know that this comes from Gideon’s vision—and let us not digress too far—and it is a prophecy here. Without a sound, the...

Word descended—without a sound, without noise—like dew upon the fleece. No one perceives how the dew falls. In this way He descended from heaven to earth, so simply. What does the angel say to the Theotokos? “The Son of God will come to you and be born from you.” “How will this happen to me?” “The Holy Spirit will overshadow you.” How did it happen? Within the Theotokos, the Mystery of the Incarnation was accomplished. Yet the angel, at the moment when the Theotokos said, “Behold, behold the handmaid of the Lord”...

beheld the Word being conceived. This is the first thing we say in the Akathist Hymn: that the angel was amazed when he saw You taking flesh within the womb of the Theotokos. The angel saw this. But what did he see? He did not see God the Word Himself; he saw the human nature of God the Word within the womb of the Virgin. And the angel believed. Listen to what I said: he believed. For both angels and demons will be judged according to faith in the person of Jesus Christ—both angels and demons. The person of Jesus Christ will be the standard of judgment. The angel believed, and when Christ was later born...

the angels glorified God. Thus He descended unnoticed through that gate of heaven above Bethlehem. Here, of course, I am speaking entirely in human terms, using a figure. But when He departed, He departed before many witnesses. He was taken up from the hill, from the Mount of Olives, and ascended into heaven. Were the disciples not watching? Many witnesses were there and saw the Ascension of Christ. There is, then, a gate of descent and a gate of ascent. How wondrous, my beloved! Heaven was opened. Who opened it?

Who prepared the way to heaven? To prepare the way means to open the road. He opened the way so that man might walk that same road. Which road? Whatever happened in the person of Christ is to happen in the person of every mortal human being. Christ died, and man also dies. Christ rose, and man too will rise. Christ ascends into heaven, and man too will ascend into heaven. He has no need of technology or rockets. This ascent does not require technological civilization for man to rise into heaven. And when the time comes, my beloved, for us to ascend into heaven, I assure you that...

everything upon the earth, all that appears as human civilization, will have been burned up. The Apostle Peter tells us this. Every work of man will have been burned up. Civilization will no longer exist; it will not be needed. It will not be needed. Thus He descended and ascended. “There He descended among men and began His struggles; here, after His struggles, He is crowned.” There He came down among men and began His struggle on their behalf. Here, Saint Cyril says, He ascends and is crowned for His struggles. You have many witnesses—indeed, you have many witnesses.

“You have this place of the Resurrection. You also have, to our east, the place of the Ascension.” You have here the place where Christ rose. Here, in the church where we now stand, in the Church of the Holy Sepulchre, where you are hearing this catechesis, Saint Cyril tells his catechumens. And to the east you have the place from which Christ ascended into heaven. “You also have as witnesses the angels who testified there.” Who are they? They are the two angels who, while the disciples and all the others—including the Theotokos—were looking toward heaven, drew their attention and said to them, “Men of Galilee, why do you stand gazing into heaven?”

“Why do you stand looking into heaven? This Jesus, who is ascending, will return in the same manner as you saw Him go.” Here they are speaking of the Second Coming of Christ. They are witnesses. Why are there two of them? For the reason I gave you at the beginning: to provide testimony. And now they bear witness, not to the Resurrection or to the Ascension—for the disciples had seen the risen Christ and were watching Him ascend into heaven—but to what is yet to come. Listen: to what is yet to come. And what is that? The Second Coming of Christ. And if the Resurrection and the Ascension proved true, then the Second Coming will also prove true...

the Second Coming of Christ. Where are those who say that the Second Coming of Christ will not take place? It is inconceivable. Without it, the work of Christ remains incomplete. Christ will come again. The question is not whether He will come. The question is how He will find us when He comes, and what state we will be in. And you have the cloud as a witness, Saint Cyril says—the cloud that received the Lord, upon which, we might say, He stood—and also the disciples who came down from there. You also have as witnesses the disciples who descended the hill and returned rejoicing to Jerusalem at the Ascension of their Teacher, as the Gospel according to Luke concludes.

These are the witnesses: human beings who were eyewitnesses, and creation itself. All of them will stand as fearsome witnesses against those who persist in denying the Resurrection of Jesus Christ. Therefore, my beloved, let us embrace all these things and ponder them within ourselves. This is called theoria, divine contemplation. The spiritual person must also be contemplative; that is, he must reflect upon all of this theology, so that he may firmly establish within himself faith in the risen Jesus Christ.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στην 22η παράγραφο της 14ης κατηχήσεως του Αγίου Κυρίλου, που αναφέρεται εις την Ανάσταση του Χριστού.

Την περασμένη φορά, ότι εάν δεν έχουμε την Ανάσταση του Χριστού, δεν έχουμε την Ανάσταση των νεκρών. Και αντιστρόφως, όπως κινείται ο Απόστολος Παύλος, εάν μιλάμε για μη Ανάσταση νεκρών, τότε αρνούμεθα στην πραγματικότητα και την Ανάσταση του Χριστού, η οποία είναι κατοχυρωμένη και προφητικά και ιστορικά.

Και εκεί η προφητεία μαζί με την ιστορία είναι η κυριότατη κατοχύρωση, η πιο ισχυρά, που αντέχει στον χρόνο και πείθει.

Ότι αν οι νεκροί δεν αναστηθούν, τότε ούτε ο Χριστός ανεστήθη, και τότε ματαία η πίστις ημών, μάταιον και το κήρυγμα ημών, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος. Και αυτό είναι θεμελιώδους σημασίας, διότι αποτελεί το χαρούμενο μήνυμα. Διότι τι είναι η λύτρωσις; Τι άλλο είναι παρά η Ανάστασις των νεκρών; Σωτηρία, που σημαίνει ότι επανακτώ εκείνο το οποίο μου αφήρεσε ο έσχατος εχθρός. Και ο έσχατος εχθρός είναι ο θάνατος. Λέει ο Απόστολος Παύλος: «Έσχατος εχθρός είναι ο θάνατος». Αν, λοιπόν, ο θάνατος, που μου αφαιρεί ή, καλύτερα, μου χωρίζει την ψυχή από το σώμα, αυτό το αρνηθώ, δηλαδή Ανάσταση των Νεκρών, τότε δεν έχω, δεν μπορώ να πω ότι ενικήθηκε ο θάνατος ούτε από μένα ούτε από τον Χριστό. Αν είναι δυνατόν, τότε τι θα πει σωτηρία; Θα πει ολοκλήρωσις, από το σώος και σώζω. Και θα πει, λοιπόν, σώος, ε, ολόκληρος. Θα πει ότι πρέπει να πάρω πίσω εκείνο το οποίο μ’ άρπαξε ο έσχατος εχθρός, δηλαδή το σώμα, να το πάρω πάλι πίσω και να ενωθεί η ψυχή μου με το σώμα μου. Αυτό θα πει σωτηρία. Άρα, το κέντρο της σωτηρίας είναι η Ανάσταση των Νεκρών, η οποία εδραιούται από την Ανάσταση του Χριστού, διότι αν ο Χριστός δεν αναστηθεί, τότε δεν έχουμε και Ανάσταση νεκρών. Θα παρακαλέσω αυτό το σημείο να μη μας διαφύγει ποτέ.

Να το κρατούμε σαν κόρην οφθαλμού. Ανεστήθη ο Χριστός, θα αναστηθούμε κι εμείς. Και αφού θα αναστηθούμε, πρέπει να πολιτευόμεθα όπως ο Θεός θέλει. Μάλιστα, τελειώνοντας το περίφημο εκείνο κεφάλαιο, το 15ο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του Αποστόλου Παύλου, που αναφέρεται στην Ανάσταση των Νεκρών, τελειώνει έτσι, ώστε λέγει: «Εδραίοι γίνεσθε και αμετακίνητοι». Εδραίοι και αμετακίνητοι. Εδραίος, αυτός που εδραιώθηκε, που σταθεροποιήθηκε, αυτός που έχει βάση και δεν κινείται. «Εδραίοι γίνεσθε και αμετακίνητοι», γνωρίζοντας, λέγει, ότι δεν θα πάει ο κόπος σας χαμένος. Δηλαδή ποιος κόπος; Ο κόπος της πνευματικής ζωής.

Κόπος της ευαγγελικής χριστιανικής ζωής. Αποτελεί, λοιπόν, το θέμα της Αναστάσεως θέμα θεμέλιον. Γι’ αυτό και επιμένουμε πάρα πολύ. Γι’ αυτό και εκείνοι οι οποίοι θέλησαν να προσβάλουν τον Χριστιανισμό δεν προσέβαλαν τα κράσπεδα του Χριστιανισμού, αλλά την καρδίαν του. Και η καρδία του Χριστιανισμού είναι η Ανάσταση του Χριστού. Αν προσβάλουμε την Ανάσταση του Χριστού, τότε δεν έχει τίποτα να σταθεί από τον Χριστιανισμό. Αυτομάτως μπορεί να μεταβληθεί και σε ένα φιλοσοφικό σύστημα με πολλή ευκολία. Γι’ αυτό και οι πολλές, θα λέγαμε, αποδείξεις εδώ, οι αλλεπάλληλες αποδείξεις του Αγίου Κυρίλου, ορθότατα

να κατοχυρώσει την Ανάσταση του Χριστού. Ευρισκόμεθα, λοιπόν, στην 22η παράγραφο, στην οποία χρησιμοποιεί μάρτυρες. Αν, λέει, εσύ αρνηθείς, τότε θα ξεσηκωθούν πολλοί μάρτυρες, τόσον άνθρωποι όσο και άγγελοι, αλλά και τα άψυχα ακόμα. Γι’ αυτό επικαλείται τον τάφο, τον κήπο, τη νύχτα, την πανσέληνο, την πέτρα του τάφου, τα αργύρια που πήρανε οι στρατιώτες να πουν το ψέμα, τη συκοφαντία και λοιπά. Τα επικαλείται όλα ως μάρτυρες. Θα μου πείτε: Μήπως είναι ένας ποιητικός τρόπος; Όχι, δεν είναι, αγαπητοί, αλλά είναι ένας θαυμάσιος τρόπος και αποτελούν μάρτυρες, διότι ο Άγιος Κύριλλος έχει ένα προηγούμενο, έχει τον Ησαΐα. Όταν ο Ησαΐας —καλύτερα, ο Θεός— ομιλεί στον λαό του διά στόματος και γραφίδος Ησαΐου, για να ακουστεί, ποιον θα πάρει ως μάρτυρες των όσων θα πει ο Θεός; Ποιος θα πάρει; Ποιον θα πάρει; Διότι μπροστά του έχει ένα λαό ο οποίος είναι ατίθασος, απείθαρχος. Πώς, λοιπόν, θα πάρει μάρτυρες;

Ο Θεός ομιλεί στον λαό και, αν ο λαός απειθήσει, ο Θεός θα επικαλέσει τους μάρτυρες ότι «εγώ σου μίλησα». Και ποιους επικαλείται ο Θεός, ξέρετε; Μάλιστα, είναι η εισαγωγή του Ησαΐου και αποτελεί, μετά από την επιγραφική εισαγωγή που αναφέρεται στο ποιος είναι ο συγγραφεύς κ.λπ. και σε ποια εποχή ο Θεός ομίλησε, μπαίνει στην εισαγωγή του κυρίως θέματος. Και αυτή η εισαγωγή είναι η επίκλησις μαρτύρων. Είναι ωραιοτάτη και ποιητικοτάτη. Ακούστε πώς αρχίζει: «Άκουε, ουρανέ, και ενωτίζου, γη».

Και ενωτίζομαι. Εν-ώτα. Και ενώτιον είναι το σκουλαρίκι. Ενωτίζομαι θα πει ακούω. Είναι ένα άλλο ρήμα και κάνει πλούσιο τον λόγο. «Άκουε, ουρανέ, και βάλε καλά το αυτί σου, γη, να με ακούσεις». Όταν λέγει «ουρανέ», ποιος είναι αυτός ο ουρανός; Βεβαίως είναι ο αγγελικός κόσμος, πρώτιστα. Αλλά είναι όμως και τα άψυχα της δημιουργίας. Είναι η σελήνη, είναι ο ήλιος, είναι τα αστέρια. Είναι αυτό που λέμε ο ουρανός, ο έναστρος ουρανός, αυτό που λέμε Σύμπαν.

Λέει: «Ουρανέ, σε βάζω μάρτυρα, ουρανέ. Κι άνοιξε καλά τα αυτιά σου να ακούσεις, ω γη, αυτά που θα πω». Ποια γη; Ό,τι υπάρχει πάνω στη γη: οι πέτρες, τα φυτά, τα βουνά, τα νερά, τα δέντρα, τα πάντα. Καλώ μάρτυρες!

Όσων θα πω. «Ἔγνω βοῦς τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ ὄνος», να σας το πω πιο απλά, «τὸν κύριον αὐτοῦ, τὸν κτισάμενον». Δηλαδή, το βόδι ξέρει τη φάτνη του.

Τα βόδια, τις αγελάδες, τις αφήνουμε και πάνε και βοσκάνε. Όταν θα έρθει η ώρα, θα γυρίσουνε στη φάτνη τους, δηλαδή στο παχνί τους. Ξέρουν το παχνί τους οι αγελάδες και τα υποζύγια. Ο όνος ξέρει τον κτισάμενο, ξέρει το αφεντικό του, το γνωρίζει. «Ὁ δὲ λαός μου οὐκ ἔγνω με», ενώ ο λαός μου δεν με αναγνωρίζει. Είναι ωραιοτάτη αυτή η εισαγωγή και δεν είναι καθόλου ποιητική, διότι αυτή η ολόκληρη δημιουργία θα σταθεί μάρτυς εν ημέρα κρίσεως για ό,τι ιστορικά επετελέστη στον ενανθρωπήσαντα Υιό του Θεού.

Εκείνους που δεν πίστεψαν. Έτσι, με αυτή τη μικρή εισαγωγή που σας έκανα, θεμελιωμένη πάνω στον Λόγο του Θεού, δηλαδή στο προοίμιο του Ησαΐου, προχωρώ τώρα στον Άγιο Κύριλλο, για να μην πείτε ότι έχει μια ποιητική διάθεση και ότι όλα αυτά δεν έχουν και πολλή σημασία. Μπορεί να μην έχουν σημασία για ένα δικαστήριο, ενδεχομένως, να επικαλεστείς το φεγγάρι. Στο δικαστήριο δεν μπορείς να πεις «το φεγγάρι είναι μάρτυς», αλλά όταν όμως είναι μεγάλα πράγματα, πράγματα που θα αποτελέσουν στοιχεία εν ημέρα κρίσεως, το φεγγάρι είναι μάρτυς. Είναι μάρτυς. Λοιπόν, λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος:

μάρτυρες εσύν της τοῦ Σωτῆρος Ἀναστάσεως». Είναι πολλοί οι μάρτυρες της Αναστάσεως του Σωτήρος, για να πλήξει τους Εβραίους πιο πολύ, οι οποίοι έμεναν στην απιστία τους. Και λέγει στους απιστούντες: «Νὺξ μὲν καὶ πανσέληνον φῶς· ἑκκαιδεκάτη γὰρ ἡ νὺξ ἦν». Είναι πρώτα πρώτα η νύχτα, ότι ο Χριστός ανεστήθη, και μάλιστα η ΕΚΚΑΙΔΕΚΑΤΗ, είναι η δεκάτη έκτη. ΕΚΚΑΙΔΕΚΑΤΟΣ είναι ο δέκατος έκτος. Γιατί λέει η δεκάτη έκτη νύχτα; Διότι εγιορτάζεται το Πάσχα τη δεκάτη πέμπτη του μηνός Νισάν. Είναι δε γνωστό ότι το Πάσχα τότε, 15 του μηνός Νισάν, ήτο ημέρα Σάββατο, ήτο διπλή γιορτή.

Γιατί ήταν Σάββατο, όσο και γιατί ήταν Πάσχα. Ο Χριστός ανεστήθη τη δεύτερη ημέρα της 15ης του μηνός Νισάν, δηλαδή του Εβραϊκού Πάσχα, που είναι η καθ’ ημάς Κυριακή. Κυριακή, εξού και ημέρα Κυρίου. Γι’ αυτό λέγεται τώρα πρώτη ημέρα. Η πρώτη ημέρα της εβδομάδος είναι η Κυριακή και η Δευτέρα, η Δευτέρα, και η Τρίτη. Διότι η αρίθμηση γίνεται από την ημέρα της Κυριακής. Συνεπώς και το Σάββατο είναι η εβδόμη ημέρα. Εδώ έχουμε τη μία των Σαββάτων, την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, και αυτή ήτο η δεκάτη έκτη του μηνός Νισάν. Γι’ αυτό λέγει ότι μάρτυς η νύχτα, η εκκαιδεκάτη.

Η νύχτα που ανεστήθη ο Χριστός, και το φως ήτο, δηλαδή η σελήνη, ήτο στο πλήρες της φως, ήτο πανσέληνος. «Πέτρα τοῦ μνήματος ἡ ὑποδεξαμένη», στέκεται ακόμη μάρτυς και αυτή η πέτρα του μνήματος, ο βράχος που ελαξεύθη και μέσα εκεί υπεδέχθη αυτός ο βράχος το σώμα του Αναστάντος Κυρίου. «Καὶ ὁ λίθος ἀντικαταστήσεται εἰς πρόσωπον Ἰουδαίων, αὐτὸς γὰρ εἶδε τὸν Κύριον». Εδώ θα λέγαμε έχουμε μία προσωποποίηση, και όμως ο λίθος δεν είναι προσωποποίησις. Δεν είναι προσωποποίηση κατά τη δομή του λόγου, σαν ποίημα.

Σας εξήγησα προηγουμένως. Και αυτή η πέτρα, αυτός ο λίθος που ήρθε να σκεπάσει τον τάφο του Χριστού, αυτός ο λίθος είδε τον Χριστό και «ἀντικαταστήσεται εἰς πρόσωπον Ἰουδαίων». Θα σταθεί μπροστά κατά την ημέρα της Κρίσεως και θα πει: «Εγώ είδα τον Ιησούν που ανεστήθη». Δηλαδή, να το πω έτσι απλά, η κτίσις θα σταθεί μάρτυς της Αναστάσεως του Χριστού. Αν μου πείτε: «Για σταθείτε, πώς θα σταθεί μάρτυς η κτίσις;»

Είναι δύσκολο. Γι’ αυτό σας είπα: δεν είναι ποιητικός ο λόγος εδώ, ούτε ποιητική αδεία λέγονται αυτά, δεν είναι λογοτεχνία. Γιατί είναι γνωστό ότι μπορούμε στη λογοτεχνία να πούμε, να φορτώσουμε ή να πούμε ό,τι θέλουμε. Εκεί είναι ένας βερμπαλισμός, λόγια, λόγια, φτηνά τα λόγια. Εδώ δεν είναι λόγια. Να γιατί. Λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στο βιβλίο της Αποκαλύψεως: «Καὶ εἶδον, καὶ ἰδοὺ καινὸς οὐρανὸς καὶ καινὴ γῆ». Καινούριος ουρανός και καινούρια γη. Πώς έγιναν αυτά τα καινούρια; Πώς έγινε; Στο ίδιο βιβλίο της Αποκαλύψεως λέει ο Χριστός: «Ἰδοὺ καινὰ ποιῶ πάντα». Να!

Τα κάνω καινούρια. Μα πώς θα μπορούσε ο ουρανός και η γη να γίνουν καινούρια, εάν ο Ιησούς που τα κάνει καινούρια δεν είναι ο ενανθρωπήσας Θεός και, συνεπώς, ο Αναστάς; Άρα, λοιπόν, για να γίνεται η κτίσις καινούρια, Εκείνος που την έφτιαξε γίνεται καινούριος. Αυτός πέθανε και ανέστη. Και έτσι η αλλαγή της κτίσεως από φθαρτή σε άφθαρτον είναι ο μεγάλος μάρτυς εις πρόσωπον Ιουδαίων, που θα κλείσει το στόμα τους και θα τους πει: «Εγώ, η κτίσις, είδα τον Κύριον και τον αναγνωρίζω».

Έγινα καινούρια. Τι θα έχουν τότε να πουν πια οι Εβραίοι; Αποστομωτικός μάρτυς η κτίσις. Λοιπόν, καταλάβατε, παρακαλώ, δεν φιλολογούμε. Συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος: «Καὶ ὁ λίθος ὁ τότε ἀποκυλισθεὶς οὕτως μαρτυρεῖ τῇ Ἀναστάσει μέχρι σήμερον κείμενος».

Προηγουμένως είπα ο λίθος —με συγχωρείτε— ο λίθος, ο βράχος ήταν, δηλαδή, του τάφου. Εδώ τώρα είναι ο λίθος που σκεπάζει τον τάφον. Ο μεγάλος εκείνος λίθος, που είχαν πει οι γυναίκες: «Ποιος θα μας τον αποσύρει, αποκυλήσει τον λίθον, για να μπουν μέσα εις τον τάφον;» Και αυτός, λέει, ακόμη έρχεται να μαρτυρήσει και είναι μέχρι σήμερα κείμενος. Μέχρι σήμερα, είδατε. Είναι...

Είναι τρεις αιώνες. Ο λίθος αυτός υπήρχε. «Ἄγγελοι Θεοῦ παρόντες ἐμαρτύρησαν τῇ Ἀναστάσει τοῦ Μονογενοῦς». Πώς εμαρτύρησαν οι άγγελοι; Δεν είπαν στις μυροφόρες γυναίκες: «Ποιον ζητάτε; Τον Ιησούν, τον Ναζαρηνόν». Ξέρετε, δίνουν και το επίθετο αυτό του τόπου, τον Ναζαρηνόν, για να μην νομίσετε ότι κάποιον άλλον Ιησούν μπορεί να ζητάτε ή να σας δίνουμε εμείς πληροφορία για κάποιον άλλον Ιησούν. Όχι, τον Ιησούν τον Ναζαρηνόν. «Ἠγέρθη», καθώς είπε, ανεστήθη, δεν είναι εδώ. Ο αγγελικός κόσμος, αγαπητοί μου, είναι μάρτυς της Αναστάσεως του Χριστού. Αν μου πείτε: «Μα ήσαν δύο άγγελοι, εκεί που λέγεται ένας;»

Όπου από τον Ευαγγελιστή λέγεται ένας, είναι διότι ο ένας ομίλησε και ο άλλος δίπλα, που σημαίνει συμφωνεί με εκείνον που ομιλεί. Και γιατί είναι δύο; Για να είναι δύο μάρτυρες, διότι «ἐπὶ στόματος δύο ἢ τριῶν μαρτύρων σταθήσεται πᾶν ῥῆμα». Είναι η μαρτυρία, η βεβαίωση. Έχουμε δύο μάρτυρες και, συνεπώς, ο λόγος είναι σίγουρος, σταθερός. Θα μου πείτε: «Δεν ήσαν τέσσερις, δέκα, είκοσι, χιλιάδες;» Αν σας πω ότι ήσαν χιλιάδες οι άγγελοι, τότε γιατί μόνο δύο φαίνονται; Ό,τι θα συμβεί στην Ανάληψη θα το δούμε λίγο πιο κάτω. Στην Ανάληψη ήσαν χιλιάδες άγγελοι. Μυριάδες άγγελοι!

Υποδέχονται τον Χριστόν, τον Αναστημένον Ιησούν. Γιατί δεν φαίνονται; Ας σας πω ένα παράδειγμα. Όταν πάμε σε μία έκθεση ζωγραφικής, οι πίνακες, αν έχετε προσέξει, δεν είναι τοποθετημένοι σε πολύτιμες κορνίζες. Έκθεση πινάκων ζωγραφικής. Γιατί, θα πείτε; «Μα τόσοι πίνακες...» Ίσως θα απαντήσετε: «Πού να βρει ο ζωγράφος τόσες κορνίζες να βάλει;» Δεν είναι εκεί το θέμα. Θα βάλει δύο απλές κορνίζες, πολύ απλές. Στα πολύ πολύ μεγάλα έργα δεν μπαίνουν βαριές κορνίζες, αν το θέλουν. Ο λόγος; Πολλές φορές το μάτι του θεατή θα πέσει στην κορνίζα, μάλιστα εάν είναι άνθρωπος άνθρωπος που δεν είναι των καλών τεχνών, θα πέσει στην κορνίζα. Και όταν του πεις «Σ’ αρέσει αυτός ο πίνακας;», θα πει «Ωραία η κορνίζα». Βέβαια, μεγάλη απογοήτευση για τον καλλιτέχνη. Προσέξτε όμως να δείτε: αν ήταν το θέαμα μεγαλοπρεπές, με τα εκατομμύρια των αγγέλων, όταν θα ανήρχετο ο Ιησούς εις τον ουρανό, το μάτι των μαθητών πού θα έπεφτε; Στο πλαίσιο, στην κορνίζα, στους αγγέλους. Αλλά έπρεπε να βλέπουν τον Κύριον. Γι’ αυτό, λοιπόν, υπάρχουν μεν οι άγγελοι, είναι όμως αθέατοι. Το αντιληφθήκατε; Γι’ αυτό τον λόγο, όπως

Και στην Ανάσταση, έτσι και στην Ανάληψη, δεν έπρεπε να εκπλαγούν ή ακόμη να δουν αυτό και να ξεφύγει το άλλο θέμα, το μεγάλο θέμα, το θέμα της Αναστάσεως του Χριστού. Αλλά θα ξανάρθουμε στο θέμα της Αναλήψεως λίγο πιο κάτω. Πέτρος και Ιωάννης και Θωμάς και οι λοιποί πάντες Απόστολοι, οι μεν επί το μνήμα δραμόντες και τα οθόνια, εις τα της ταφής ενετειλίχθη πρότερον, αυτόθι κείμενα μετά την Ανάσταση ιδόντες, οι δε τας χείρας αυτού και τους πόδας ψηλαφήσαντες και τους τύπους των ήλων θεωρήσαντες. Αναφέρεται στον Πέτρο, στον Ιωάννη, που έτρεξαν πρώτοι εκείνοι στο μνημείο. Μάλιστα, επειδή είναι αυτόπτης ο Ιωάννης και επειδή είναι ο συγγραφεύς

ομωνύμου Ευαγγελίου, βάζει λεπτομέρειες που ποτέ ένας ξένος συγγραφεύς δεν θα τις εσημείωνε. Λέει ότι ο ένας μαθητής, ο Ιωάννης είναι, που ήταν νεότερος, έτρεχε τάχιον του Πέτρου· μια λεπτομέρεια. Έτρεχε πιο γρήγορα από τον Πέτρον, αλλά όταν έφτασε στο μνημείο δεν μπήκε. Και γιατί; Σαν νεότερος που ήτο, εφοβείτο. Ξέρετε, όταν συμβούν φαινόμενα σε έναν τάφο, μας πιάνει φόβος. Δεν πάμε ούτε καν στο νεκροταφείο. Έτσι, λοιπόν, έμεινε απ' έξω από τον τάφο, δεν μπήκε μέσα. Και τι; Επήγε μεν πιο γρήγορα, επερίμενε όμως τον Πέτρο, ο οποίος ήταν πιο ηλικιωμένος, πιο μεγάλος ήταν, και όταν έφτασε εκεί ο Πέτρος, ύστερα... και συντροφιά, ξέρετε, σε αυτά τα πράγματα.

Έχουν σχέση με κάτι, με τον άλλον κόσμο, πράγματα. Δεν μπορούμε να είμαστε μόνοι μας, παίρνουμε και παρέα. Περιμένει, λοιπόν, τον Πέτρο για να μπουν μαζί μέσα στον τάφο. Τι σημαίνει; Μια λεπτομέρεια. Γιατί; Γιατί είναι αυτόπτης ο Ιωάννης που γράφει. Όπως θα γράψει ο Μάρκος εκείνη την άλλη λεπτομέρεια με εκείνον τον νεανίσκο — ξεκάρφωτο πράγμα είναι — που ήτανε, λέει, γυμνός, με ένα σεντόνι τυλιγμένος, και ήταν και εκείνος στον κήπο της Γεθσημανή, και κάποιος πήγε να τον πιάσει και αφήνει το σεντόνι στα χέρια του και αυτός φεύγει γυμνός. Ξεκάρφωτο πράγμα. Έτσι οι ερμηνευτές λέγουν: πρέπει να ήταν εκείνος ο νεανίσκος, ο Μάρκος. Ο Μάρκος πρέπει να ήταν, στο σπίτι του οποίου πιθανώς

είχε γίνει ο Μυστικός Δείπνος. Είναι κάποιες λεπτομέρειες που φανερώνουν ότι εκείνος που γράφει είναι αυτόπτης. Έχει πολύ αξία αυτό. Ήταν ώρα τέσσερις, λέει — συγγνώμη, δεκάτη ώρα — τέσσερις το απόγευμα, όταν ο Ανδρέας, που γιορτάσαμε χθες, και ο Ιωάννης, του οποίου το όνομα αποσιωπάται, γιατί το γράφει ο Ιωάννης το θέμα στο Ευαγγέλιό του, όταν είδαν τον Ιησούν και του είπαν «Κύριε, πού μένεις;», ήταν ώρα τέσσερις το απόγευμα. Αυτά μόνο αυτόπτες τα γράφουν. Γιατί τα λέγω; Για να σας πω ότι τα Ευαγγέλια τα γράψαν αυτόπτες. Είδαν, έπιασαν, άκουσαν τον Ιησούν κατ' επανάληψιν. Γι' αυτό και αρχίζει το προοίμιό του ο Λουκάς.

Το Ευαγγέλιο και τις Πράξεις κυρίως. Στο Ευαγγέλιο λέει: εκείνοι που στάθηκαν αυτόπτες του λόγου, αυτόπτες. Λοιπόν, ο Πέτρος και ο Ιωάννης έτσι μπήκαν μέσα στον τάφο και είδαν. Τι είδαν; Τα οθόνια κείμενα. Θα ξαναπώ τι σημαίνει τα οθόνια, σας το έχω πει άλλη φορά. Ετύλιγαν τον νεκρόν με μια λωρίδα υφάσματος και, όπως τύλιγαν, έβαζαν και το μύρο, την αλόη και τη σμύρνα, που ήταν αρωματώδεις ουσίες, αλλά ρητινώδεις, κολλώδεις, και κολλούσε όπως είναι το τσιρότο, όπως είναι το έμπλαστρο, και με τον τρόπον αυτόν θα ξεραινόταν. Ήταν αδύνατο να το βγάλεις αυτό το πράγμα, αδύνατο να το ξεκολλήσεις. Βεβαίως, και όπως μπαίνει αυτή η ουσία, ομοίως έκλεινε και τους πόρους του σώματος. Αν υποτεθεί ότι ο Κύριος ήτο ζωντανός ή λιποθυμισμένος, δηλαδή δεν πέθανε και συνεπώς δεν ανεστήθη, και μόνο γιατί κανείς θα έβαζε αυτό το φάσκιωμα, θα πέθαινε από την ασφυξία. Είναι γνωστή μια ιστορία, που κάποτε κάποιος σε Ολυμπιακούς Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα χρύσωσε, δηλαδή έβαλε κάποια ελάσματα έτσι μεταλλικά στο παιδί του και παρίστανε ένα άγαλμα. Παρίστανε απλώς έτσι. Είναι γνωστή η ιστορία αυτή. Κάποια στιγμή έπεσε νεκρό το παιδί, ο νέος αυτός έπεσε νεκρός. Γιατί;

Εμποδίστηκε η άδηλος αναπνοή, αυτή με την οποία αναπνέουμε από τους πόρους του σώματός μας. Δεν είναι αρκετή η αναπνοή από το στόμα και έπεσε νεκρό το παιδί. Αν, λοιπόν, ύστερα από τέτοια ταλαιπωρία και με τέτοιο φάσκιωμα, κι αν ακόμη υποτεθεί ότι υπήρχε κάποια ζωή και κανείς δεν είχε πεθάνει, και μένοντας μάλιστα τρεις μέρες, ε, μα οπωσδήποτε θα επέθανε και μόνο από τον τρόπο αυτόν του σαβανώματος. Όταν ανεστήθη ο Χριστός, αγαπητοί μου, έμειναν αυτά κατά τρόπον που έδειχναν πώς είναι το σώμα. Βγήκε ο Χριστός. Πώς βγήκε; Όπως μπήκε στο υπερώον, των θυρών κεκλεισμένων. Έμειναν άθικτα έτσι. Προσέξτε αυτό το σημείο: άθικτα. Δεν έγινε μία προσπάθεια να εξεδιπλωθεί

η φασκιά, τίποτε. Γι' αυτό λέγει ότι βρήκαν αυτά όλα έτσι και, όπως σας έλεγα την περασμένη φορά, και το φακιόλιο, δηλαδή εκείνο που έμπαινε στο κεφάλι, το βρήκαν εντετυλιγμένο, λέγει, τυλιγμένο εις έναν τόπο. Και σας είχα πει ότι οι άγγελοι το εδίπλωσαν αυτό, αυτό που δείχνει μια τάξη μέσα στο μνημείο. Γιατί τάξη; Εκείνοι που θα πήγαιναν να κλέψουν δεν τηρούν την τάξη. Αν είχατε ποτέ την τύχη, ο μη γένοιτο, να σας κλέψουν το σπίτι και πάτε στο σπίτι σας και δείτε συρτάρια που ανοίγουν, γιατί ξέρουν οι κλέφτες ότι κάπου βάζουμε στα συρτάρια, κάτω από το χαρτί του συρταριού, και τα χρήματά μας, να τα αναποδογυρίζουν όλα για να βρουν χρήματα ή κοσμήματα. Βεβαίως, αφελέστατο ήταν να νομίζαμε ότι οι κλέφτες θα τα ξαναβάζανε πάλι διπλωμένα μέσα στο ντουλάπι. Γιατί, λοιπόν, ήταν διπλωμένο το φακιόλι; Για να είναι μια απάντηση ότι δεν εκλάπη ο Ιησούς. Γιατί, αν πήγαν να τον κλέψουν, το σώμα του, και να πούνε ότι ανεστήθη — αυτό που είπαν οι περίεργοι, οι μοχθηροί εκείνοι οι άρχοντες, ότι θα πείτε «τον έκλεψαν» — μα, αν πήγαν να τον κλέψουν, δεν θα εφρόντιζαν να υπάρχει μια τάξη μέσα στο μνημείο. Ύστερα, θα τον έκλεπταν γυμνόν; Γιατί να μην τον πάρουν με τα φασκιά εκεί;

Να μη μείνουν αυτά εκεί, γιατί να μείνουν εκεί; Βλέπετε πόσα επιχειρήματα μπορεί να πει κανείς εις τη συκοφαντία ότι εκλάπη ο Ιησούς από τον τάφο. Όλα αυτά είναι μάρτυρες. Είναι γνωστό ότι οι δώδεκα — καλύτερα, απόντος του Θωμά — την πρώτη Κυριακή, την ημέρα της Αναστάσεως, όταν γύρισαν οι δύο προς Εμμαούς και ενώ διηγούνται τα της συναντήσεώς των με τον Κύριον προς Εμμαούς, τότε ενεφανίσθη ο Κύριος και, ενώ τους ομιλεί, αυτοί απιστούν ότι είναι ο Κύριος. Και τότε ο Κύριος τους προσκαλεί να τον ψηλαφήσουν και τους λέγει ότι το φάντασμα, όπως εδόκουν πνεύμα θεωρείν — ενόμιζαν ότι βλέπουν φάντασμα — δεν έχει κόκαλα και σάρκα.

Όπως εκείνον τον έβλεπαν να έχει. Και συνεπώς πιστοποιεί ο Κύριος την Ανάστασή Του με τον τρόπον αυτόν. Λέγει δε ακόμα ότι «ἔτι ἀπιστούντων αὐτῶν ἀπὸ τῆς χαρᾶς». Ακόμη απιστούν, αλλά από τη χαρά τους· τρίβουν τα μάτια τους, δεν μπορούν να το φανταστούν. Τους εζήτησε να φάγει και του προσέφεραν φαγητό, και ψημένο ψάρι, και έφαγε ενώπιον πάντων, για να τους αποδείξει ότι είναι τέλειος άνθρωπος ο Αναστάς Ιησούς, ο διδάσκαλός των. Είναι καταπληκτικό, δηλαδή, αυτό, πόσες αποδείξεις έχουμε. Αλλά ομού δε πάντες του σωτηριώδους εμφυσήματος απολαύσαντες

του συγχωρείν αμαρτίας εν δυνάμει Πνεύματος Αγίου καταξιωθέντες. Επήραν όλοι το εμφύσημα εκείνο, «και ενεφύσησε», λέγει. Μεθ' οκτώ ημέρας, πάλι Κυριακή, και είπε «Λάβετε Πνεύμα Άγιον» και ανεφέρθη ο Κύριος εις το θέμα της συγχωρήσεως των αμαρτιών ή μη, αφού βέβαια τους εξουσιοδοτεί με το να έχουν το Πνεύμα του Θεού. «Λάβετε Πνεύμα Άγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφέωνται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται». Και το εμφύσημα αυτό ακόμη, λέγει, είναι μάρτυς.

Γυναίκες! Γυναίκες εκράτησαν τους πόδας του Ιησού, εννοείται. Και αυτές ακόμη είναι μάρτυρες. Εκράτησαν τα πόδια του Ιησού. Τού τε σεισμού το μέγεθος, και αυτός είναι μάρτυς. Βλέπετε, εδώ μπλέκει ο Άγιος Κύριλος, δηλαδή ανακατεύει πρόσωπα και απρόσωπα, αντικείμενα και ανθρώπους. Και ο σεισμός ακόμη, το μέγεθος του σεισμού, και αυτός είναι μάρτυς της Αναστάσεως του Χριστού. Και του παρόντος αγγέλου την λαμπηδόνα θεωρήσασαι. Τη λάμψη εκείνη που είδαν του αγγέλου, τη λαμπηδόνα, τη λάμψη που είδαν οι μυροφόρες γυναίκες, αλλά προπαντός οι στρατιώτες. Οι στρατιώτες που τρόμαξαν από τον σεισμό και από τη λάμψη του αγγέλου και το βάλαν στα πόδια. Και τα οθόνια, και αυτά είναι μάρτυρες.

Τα σάβανα, ἃ περιβαλλόμενος κατέλιπεν ἀναστάς, τα οποία άφησε στον τάφο όταν ανεστήθη. Οι στρατιώτες και το αργύριον το δοθέν· κι αυτή η μαρτυρία της Αναστάσεως του Χριστού. Ο τόπος αυτός έτι φαινόμενος και ο της Αγίας Εκκλησίας ούτος οίκος. Κι αυτή εδώ η εκκλησία. Ποια; Ο Ναός της Αναστάσεως, αυτός που μέχρι σήμερα στέκεται, αγαπητοί μου, πάνω από τον τάφο του Χριστού. Σας το είχα κι άλλοτε πει, πάλι εξ αφορμής του Αγίου Κυρίλου, ότι ο Ναός της Αναστάσεως κτίστηκε πάνω από τον τάφο του Χριστού. Γι' αυτό και ο τάφος του Χριστού είναι μέσα εις τον Ναόν της Αναστάσεως.

Ὃν ἡ φιλόχριστος προαίρεσις τοῦ ἐπὶ μακαρίᾳ τῇ μνήμῃ Κωνσταντίνου βασιλέως ᾠκοδόμησε, και, ως οράς, ούτω φαιδρυνθείς. Και όπως βλέπεις, λέγει, αυτός που οικοδομήθηκε από τον Άγιο Κωνσταντίνον, τον βασιλέα, τον αυτοκράτορα, και όπως βλέπεις τόσο όμορφα στολισμένος, «ως οράς, ούτω φαιδρυνθείς». Ήτανε πραγματικά... Τι πλούτος εδόθηκε στο ναόν αυτόν προς τιμήν του Σωτήρος Χριστού! Ακόμη και αυτή η οικοδομή φανερώνει, είναι μάρτυς ότι ο Ιησούς ανέστη. 23η παράγραφος, και συνεχίζει και σε αυτή την παράγραφον πάλι τους μάρτυρες.

Μαρτυρεί την Ανάσταση του Ιησού και η εν ονόματι αυτού εκ νεκρών εγερθείσα Ταβιθά. Πώς γαρ απιστηθήσεται Χριστός Αναστάς, όπου γε και το όνομα αυτού νεκρούς ήγειρε; Κύριε, πώς είναι δυνατό ποτέ να απιστηθεί η δύναμη του Αναστάντος Χριστού, όταν και νεκροί αναστήνονται; Επάνω σε αυτό θα μπορούσα να σας πω, αγαπητοί μου, ότι αυτή η μαρτυρία είναι μέχρι σήμερα. Εάν δαίμονες απελαύνονται, διώχνονται από δαιμονισμένους ανθρώπους, μόνο και μόνο γιατί λέγεται το όνομα του Ιησού Χριστού, τι φανερώνει αυτό;

Πόσο παντοδύναμο είναι το όνομα του Ιησού Χριστού! Πώς θα ήταν παντοδύναμον εάν δεν ήταν ο Αναστάς Ιησούς, δηλαδή ο Θεάνθρωπος Ιησούς; Διότι κανένα όνομα δεν είναι παντοδύναμον. Τι λέγει ο Απόστολος Παύλος; Κανένα όνομα δεν είναι ούτε στη γη, ούτε στον ουρανό, ούτε στον άδη, δηλαδή το όνομα εκείνο του Ιησού Χριστού, που στέκεται πέρα και πάνω από όλα τα ονόματα, είναι το υπέρ παν όνομα, πέρα και πάνω από κάθε άλλο όνομα, πρόσωπο ή πράγμα· είναι το υπέρ παν όνομα, ενώπιον του οποίου παν γόνυ κάμψη, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων. Μα εάν ο Ιησούς είναι το υπέρ παν όνομα,

Θεός, τότε δεν είναι δύσκολη η ανάσταση των νεκρών, να αναστηθεί ο ίδιος. Είναι δύσκολο; Διότι ακριβώς, επειδή οι δαίμονες φεύγουν — φεύγουν γιατί; — γιατί ο Ιησούς είναι ο ενανθρωπήσας Υιός του Θεού. Και μέχρι σήμερα τι κάνουμε; Το όνομα του Χριστού επικαλούμεθα και στα πιο μικρά πράγματα ακόμη. Βλέπουμε παντοδύναμο το όνομα του Ιησού Χριστού. Μπορεί ακόμη, αγαπητοί μου, να ακινητοποιήσετε τον εχθρό σας, να ακινητοποιήσετε τον εχθρό σας, όταν επικαλεστείτε το όνομα του Ιησού Χριστού. Μπορείτε ακόμη να ακινητοποιήσετε ένα θηρίο που έρχεται, ένα σκυλί, και πέφτει απάνω σας να σας δαγκώσει, να σας ξεσκίσει, και πείτε: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Και να δείτε το σκυλί

να βάζει την ουρά κάτω από τα σκέλη του και να φεύγει. Και να πείτε: «Τι έγινε εδώ;» Το όνομα το παντοδύναμον του Ιησού Χριστού είναι, αγαπητοί μου, παντοδύναμο. Και είναι παντοδύναμο γιατί είναι το όνομα του ενανθρωπήσαντος Υιού του Θεού. Το είπα πέντε φορές και πάντα θα το τονίζω, γιατί σήμερα η πίστις βάλλεται και πρέπει να προβάλλεται. Και στη συνέχεια: «Μαρτυρεί την Ανάσταση του Ιησού και η θάλασσα, καθώς πρώτερον ήκουσας». Ποια θάλασσα; Η λίμνη της Γαλιλαίας, τότε που είχε εμφανιστεί ο Χριστός μετά την Ανάσταση — όχι προ της Αναστάσεως, μετά την Ανάσταση — όταν ο Κύριος περιπατούσε περί τον αιγιαλόν.

Οι επτά μαθηταί μέσα στο καραβάκι τους, στο καΐκι τους, ήταν σε μια απόσταση ως πήχεων διακοσίων. Και εκεί είπε ο Ιωάννης: «Ο Κύριός εστι». Και η θάλασσα, λοιπόν, είναι μάρτυς του Αναστάντος Ιησού. Όχι μόνο η θάλασσα, αλλά και η των ιχθύων άγρα. Μάλιστα, εδώ έχουμε επανάληψη του ίδιου θαύματος, όπως και προ της Σταυρώσεως, με τους ίδιους μαθητάς. Ο Πέτρος είναι και ο Ιωάννης είναι, που τότε ήταν ο Πέτρος και ο Ανδρέας, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης. Πιθανότατα ήταν και ο Ανδρέας και ο Ιάκωβος, των οποίων τα ονόματα στους επτά δεν αναφέρονται, παρά ο Πέτρος και ο Ιωάννης.

Άλλοι πέντε, λέει, οι μαθητές. Είχαν δει το πρώτο θαύμα. Πότε; Στην ίδια λίμνη. Πότε; Προ της Σταυρώσεως. Και όταν, λοιπόν, βλέπουν το ίδιο θαύμα, να έχουν πλήθος από ψάρια σε μια ώρα που δεν είχαν πιάσει τίποτα, τι έχουν εδώ οι μαθητές; Την ταυτότητα εκείνου που περπατούσε εις τον αιγιαλόν: «Ο Κύριός εστι». Αν το θέλετε, από πού τον εγνώρισε ο Ιωάννης; Όχι από το πρόσωπο. Θέλετε απόδειξη; Θέλετε απόδειξη; Όταν βγήκαν και τρώνε, κανείς δεν ετόλμησε από τους επτά μαθητάς να του πει: «Σὺ τίς εἶ;» Συ, ποιος είσαι;

Ειδότες ότι ο Ιησούς εστί. Μπα! Δηλαδή έλεγαν: «Είναι ο Ιησούς». Πώς, λοιπόν, ενώ τρώνε μαζί του και δεν γνωρίζουν ποιος είναι και δεν τολμούν να ερωτήσουν «Ποιος είσαι;», τον γνωρίζουν από τόσο μακριά, από 200 μέτρα; Πώς τον γνωρίζουν; Ακούστε εδώ κάτι πολύ σπουδαίο. Είναι ο Κύριος που περιπατεί εν ετέρα μορφή, εν ετέρα μορφή. Γιατί εν ετέρα μορφή; Ενώ εμφανίζεται την πρώτη μέρα της Αναστάσεώς Του με το πρόσωπο που τον εγνώριζαν, τώρα εν ετέρα μορφή. Γιατί; Και γιατί λέγουν: «Δεν τον γνωρίζουμε, αλλά τον γνωρίζουμε. Ποιος να είναι; Αλλά είναι».

Βαθαίνει, εξασκεί τους μαθητάς Του σε ένα μεγάλο πράγμα, στην πίστη. Ότι εφεξής δεν θα είχε σημασία η μορφή, όσο η πίστις εις το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Δεν θα είχε σημασία η μορφή. Θέλετε απόδειξη; Δεν υπάρχει ο τόσο δα στίχος μέσα στα Ευαγγέλια, στις Πράξεις και τις Επιστολές των Αποστόλων που να μας δίνει χαρακτηριστικά του προσώπου του Ιησού Χριστού: ψηλός, κοντός, ξανθός, μελαχρινός, χονδρός, αδύνατος, όμορφος, άσχημος. Δεν υπάρχει κανένα χαρακτηριστικό. Και εξασκεί τους μαθητάς με την ετέραν μορφή.

Δηλαδή, εισάγει στον χώρο της πίστεως. Μη μου λέτε, λοιπόν, ότι πολλές φορές αναζητούμε να δούμε τον Ιησού Χριστό σε όραμα ή στον ύπνο μας. Θα Τον δούμε εκεί, όταν θα πάμε εκεί. Γιατί, άμα δει ο διάβολος ότι αναζητούμε το πρόσωπο του Ιησού Χριστού να το δούμε, τότε θα επιτρέψει ο Χριστός, αντί του Χριστού, ο διάβολος να εμφανιστεί ως Χριστός. Προσοχή! Είναι η λεγόμενη υπερηφάνεια και μάλιστα αυτή η κρυφή υπερηφάνεια που υπάρχει μέσα εις τον άνθρωπο και φωλιάζει, να θέλει να δει το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Εγώ θα σας έλεγα απλά — και δεν πρωτοτυπώ, το έχουν πει πολλοί Άγιοι — δεν θέλω να δω το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Θα Τον δω όταν θα πάω στη Βασιλεία του Θεού, αν με αξιώσει.

Δεν θέλω να Τον δω, γιατί υπάρχει κίνδυνος εδώ. Ο ίδιος ο Κύριος βοηθάει τους μαθητάς Του να εισαχθούν στον χώρο της πίστεως. Γι' αυτό κανείς δεν τόλμησε να του πει «Σὺ τίς εἶ;». Διαβάστε, παρακαλώ, στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, τελευταίο κεφάλαιο είναι. «Συ, ποιος είσαι;», ειδότες ότι ο Ιησούς εστί. Πώς; Δια της πίστεως. Τι ήταν εκείνο το οποίο κάνει τον Ιωάννη να φωνάξει «Ο Κύριός εστι» σε 200 πήχες μακριά; Είναι ο 52 εκατοστά εβραϊκός πήχης, 100 μέτρα, 100 μέτρα μακριά. Είχε καλή όραση; Προσέξτε. Ήταν το θαύμα της άγρας, ήταν η αλιεία. Τι; Εκείνος που πριν από τρία χρόνια

έδωσε αυτό το ίδιο θαύμα, δεν μπορεί παρά να είναι ο ίδιος και συνεπώς «Ο Κύριός εστι». Βλέπετε τα χαρακτηριστικά ποια είναι; Δεν είναι αν είχε μεγάλη, μικρή μύτη, γαλανά, μαύρα μάτια. Τα χαρακτηριστικά του Ιησού είναι τα έργα Του, όπως μας τα περιγράφουν και οι προφήτες. Τι θα έκανε ο Ιησούς Χριστός; Έτσι αναγνωρίζεται ο Ιησούς Χριστός. Είναι καταπληκτικό. Μάρτυς, λοιπόν, για να μην πολυπραγμονώ, μάρτυς, λοιπόν, και η θάλασσα και η των ιχθύων άγρα, ακόμη το ψάρεμα των ψαριών, και η ανθρακιά η κειμένη, και η κειμένη ανθρακιά — όχι ανθρακιά, ανθρακιά — και το ψάριον το επικείμενον.

Ήταν επάνω εις την ανθρακιά, το ψάριον, το ψάρι. Όλα αυτά είναι μάρτυρες του Αναστάντος Χριστού. Μαρτυρεί και Πέτρος, ο πρότερον μεν αρνησάμενος, το δε τρίτον ομολογήσας και ποιμαίνειν τα νοητά πρόβατα προσταχθείς. Και ο Πέτρος, συμπληρωματικά ακόμα, που αρνήθηκε τον Χριστό και τώρα του λέει ο Κύριος «Ποίμαινε τα πρόβατά μου». Έστηκε μέχρι σήμερον ο Ελαιών, τον επί νεφέλης αναβάντα, τοις των πιστών οφθαλμοίς, μονονουχί δεικνύων μέχρι σήμερον και την ουράνιον της ανόδου πύλην. Είναι ακόμη μάρτυς κι αυτός ο Ελαιών. Ξέρετε ότι έχουμε ελιές.

Η ελιά είναι ένα δέντρο που ζει πάρα πολλά χρόνια, πάρα πολλά. Έχουμε τη λεγόμενη ελιά του Πλάτωνος. Ελιά του Πλάτωνος. Είναι στην Ιερά Οδό, στην Αθήνα είναι η ελιά του Πλάτωνος. Ο Πλάτων έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ. Μπορεί να είναι η ελιά της εποχής εκείνης. Το δέντρο αυτό ζει πολλά χρόνια. Πολύ περισσότερο ελαιώνας επί του Όρους των Ελαιών, γι' αυτό και λεγόταν το Όρος των Ελαιών. Ήταν λόφος, ήταν ανατολικά της Ιερουσαλήμ, πίσω από τον λόφο αυτό ήταν η Βηθανία. Και εκεί στον λόφο αυτό υπήρχαν ελιές, χαμηλός λόφος. Και εκεί έγινε η...

Ανάληψη του Χριστού. Και λέγει εδώ ωραιότατα ότι και ο Ελαιών εκείνος, ο οποίος υπάρχει μέχρι σήμερα, λέει ο Άγιος Κύριλλος, είναι μάρτυς εκείνου που τον πήρε η νεφέλη και τον ανέβασε εις τον ουρανόν και δεικνύων μέχρι σήμερον και την ουράνιον της ανόδου πύλην. Υπογραμμίζω τη λέξη «πύλην». Ποια είναι η πύλη του ουρανού; Ή δεν μπορούμε να μιλάμε για πύλη του ουρανού; Ο Θεός άνοιξε μια πόρτα και κατέβηκε στη γη. Άνοιξε μετά μια άλλη πόρτα και ανέβηκε στον ουρανό. Θα μου πείτε, σχήμα λόγου; Όχι, καθόλου.

Μήπως μία οπτασία; «Ιδού», λέγει στην Αποκάλυψη, στο τέταρτο κεφάλαιο, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. «Είδα», λέγει, «μία πύλη στον ουρανό». Προσέξτε, λέει ο Άγιος Κύριλλος: «Ίσμεν γαρ Βηθλεέμ, εξ ουρανών κατελήλυθεν, εκ δε του Όρους των Ελαιών εις ουρανούς ανελήλυθεν». Από την πύλη εκείνη του ουρανού κατέβηκε στη Βηθλεέμ και από την πύλη του Όρους των Ελαιών ανέβηκε εις τον ουρανό. Αυτή η άνοδος και η κάθοδος, αγαπητοί μου, δεν είναι παρά ένα αληθινά μυστήριο. Πώς κατέβηκε; Ως...

επί πόκον. Όταν βγείτε έξω μια βραδιά που έχει υγρασία και δείτε στα γονίδια, πρωινές ώρες, πρωινές, πριν ξημερώσει ακόμα ή και με το ξημέρωμα, δείτε στα γονίδια, επάνω στα αντικείμενα. Έπεσε βροχή; Δεν υπάρχουν σύννεφα. Πώς έπεσε λοιπόν αυτή η δρόσος; Δρόσος επί πόκον. Ο πόκος είναι το μαλλί, το πρόβειο μαλλί, που πιάνει την υγρασία, δεν τη ρουφάει, τη διατηρεί το μαλλί. Είναι, ξέρετε, από το Γεδεών αυτό το όραμα, να μην ανοίγουμε μόνο πάρα πολύ, και είναι μια προφητεία εδώ. Αψοφητί κατήλθε ο...

Λόγος, αψοφητί, χωρίς ψόφον, χωρίς θόρυβο, χωρίς θόρυβο, όπως η δροσιά πάνω στο μαλλί. Κανείς δεν παίρνει είδηση πώς πέφτει η δροσιά. Έτσι κατέβηκε από τον ουρανό εις τη γη. Τόσο απλά. Τι λέγει στη Θεοτόκο; «Θα έλθει σε σένα, θα γεννηθεί από σένα ο Υιός του Θεού». «Πώς θα μου γίνει αυτό;» «Θα σε επισκιάσει το Πνεύμα το Άγιο». Πώς το είναι; Η Θεοτόκος, στη Θεοτόκο μέσα τελεσιουργήθηκε το μυστήριο της ενανθρωπίσεως. Αλλά ο άγγελος όμως, την ώρα που είπε η Θεοτόκος «Ιδού, ιδού η δούλη Κυρίου»...

και συλλαμβανόμενον τον Λόγο. Είναι το πρώτο που λέμε στους Χαιρετισμούς, ότι ο άγγελος εξεπλάγη όταν σε είδε σαρκούμενον εις τα σπλάχνα της Θεοτόκου. Ο άγγελος το είδε αυτό. Γιατί τι είδε; Δεν είδε τον Θεόν Λόγον, αλλά είδε την ανθρωπίνη φύση του Θεού Λόγου στα σπλάχνα, στη μήτρα της Παρθένου. Και επίστευσε ο άγγελος. Ακούστε τι είπα: επίστευσε. Διότι με βάση την πίστη στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού θα κριθούν και οι άγγελοι και οι δαίμονες. Και οι άγγελοι και οι δαίμονες. Με το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Αυτό θα είναι το κριτήριο της κρίσεως. Επίστευσε ο άγγελος και όταν γεννήθηκε μετά ο Χριστός...

οι άγγελοι εδόξασαν τον Θεόν. Έτσι κατέβηκε χωρίς να γίνει αντιληπτός από την πύλη εκείνη του ουρανού που βλέπει πάνω από τη Βηθλεέμ. Τώρα εδώ μιλάω εντελώς ανθρώπινα, μιλάω με ένα σχήμα. Όταν όμως έφυγε, έφυγε ενώπιον πολλών μαρτύρων. Ανελήφθη από τον λόφο, από το Όρος των Ελαιών, ανήλθε στους ουρανούς. Δεν βλέπαν οι μαθητές; Μάρτυρες πολλοί ήσαν εκεί που είδαν την Ανάληψη του Χριστού. Πύλη λοιπόν καθόδου και πύλη ανόδου. Τι θαυμαστό, αγαπητοί μου! Άνοιξε ο ουρανός. Ποιος τον άνοιξε;

Που προοδοποίησε τον δρόμο προς τον ουρανό. Προοδοποιώ θα πει ανοίγω τον δρόμο. Άνοιξε τον δρόμο στον άνθρωπο να τον βαδίσει, τον ίδιο δρόμο. Ποιο δρόμο; Ό,τι συνέβη στο πρόσωπο του Χριστού να συμβεί στο πρόσωπο του κάθε θνητού ανθρώπου. Ανεστήθη ο Χριστός, πέθανε ο Χριστός, πεθαίνει και ο άνθρωπος. Αναστήνεται ο Χριστός, θα αναστηθεί και ο άνθρωπος. Ανέρχεται ο Χριστός εις τον ουρανόν, θα ανέλθει και ο άνθρωπος εις τον ουρανόν. Δεν έχει ανάγκη από την τεχνική ούτε από τους πυραύλους. Αυτή η άνοδος δεν έχει ανάγκη τον τεχνικό πολιτισμό για να ανέλθει ο άνθρωπος εις τον ουρανό. Και όταν θα έρθει η ώρα, αγαπητοί μου, να ανέλθωμεν εις τον ουρανό, σας βεβαιώνω ότι...

ό,τι υπάρχει πάνω στη γη, το φαινόμενο του πολιτισμού, θα έχει κατακαεί. Μας το λέγει ο Απόστολος Πέτρος. Θα έχει κάθε έργο ανθρώπου, θα έχει κατακαεί. Δεν θα υπάρχει ο πολιτισμός, δεν χρειάζεται. Δεν χρειάζεται. Έτσι κατέβηκε και ανέβηκε. Εκείθεν μεν εις ανθρώπους των αγώνων αρξάμενος, ενταύθα δε επί τοις αγώσι στεφανούμενος. Εκεί κατέβηκε εις τους ανθρώπους και άρχισε τον αγώνα του υπέρ των ανθρώπων. Εδώ, λέγει, ανέρχεται και στεφανώνεται για τους αγώνες του. Πολλούς έχεις τους μάρτυρας. Έχεις λοιπόν πολλούς τους μάρτυρες.

Έχεις τη Αναστάσεως τον τόπον τούτον. Έχεις και τον εξ ανατολής ημών τόπον της αναβάσεως. Έχεις εδώ τον τόπο που ανεστήθη ο Χριστός. Εδώ, στον ναό που βρισκόμαστε εμείς, στον Ναό της Αναστάσεως, που ακούτε τώρα την κατήχηση, λέει στους κατηχουμένους του ο Άγιος Κύριλλος. Έχεις και τον τόπον, είναι εξ ανατολών, που ανελήφθη ο Χριστός εις τον ουρανόν. Έχεις και μάρτυρας τους εκεί μαρτυρήσαντας αγγέλους. Ποιοι είναι αυτοί; Είναι δύο άγγελοι, οι οποίοι, όταν έβλεπαν οι μαθηταί και όλοι οι άλλοι, ήταν και η Θεοτόκος, έβλεπαν προς τον ουρανό, τους αποσπούν την προσοχή και τους λένε: «Άνδρες Γαλιλαίοι, τι εστήκατε εμβλέποντες εις τον ουρανό;»

Σταθήκατε να βλέπετε εις τον ουρανόν; Τον Ιησούν ανερχόμενον, με τον τρόπο που τον είδατε, με τον ίδιο τρόπο θα έλθει ξανά. Και εδώ μιλούν για τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Μάρτυρες. Γιατί είναι δύο; Για τον λόγο που σας είπα και στην αρχή, για μαρτυρία, για μαρτυρία. Και δίδουν τώρα τη μαρτυρία όχι της Αναστάσεως ούτε της Αναλήψεως, διότι και τον μεν αναστάντα είδον οι μαθηταί και τον αναλαμβανόμενον εις τους ουρανούς βλέπουν οι μαθηταί, αλλά μάρτυρες για τα παρακάτω. Ακούστε, για τα παρακάτω. Και ποιο είναι το παρακάτω; Η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Και αν στάθηκε η Ανάσταση και η Ανάληψη αληθής, θα σταθεί αληθής...

η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία. Πού είναι εκείνοι οι οποίοι λέγουν ότι δεν θα υπάρξει η Δευτέρα του Χριστού Παρουσία; Είναι αδιανόητο πράγμα. Μένει κουτσουρεμένο το έργο του Χριστού. Ο Χριστός θα ξανάρθει. Το θέμα δεν είναι αν θα έρθει ή δεν θα έρθει. Το θέμα είναι όταν θα έρθει πώς θα μας βρει εμάς, σε ποια κατάσταση θα είμεθα εμείς. Και τη νεφέλη, λέει, έχεις μάρτυρα, εκείνη που υπέλαβε τον Κύριον, εις ην επέβη, επί της οποίας, ας πούμε, εστάθηκε, και τους εκείθεν κατελθόντας μαθητάς. Έχεις ακόμη και τους μαθητάς που κατηφόρισαν τον λόφο και ήρθαν χαίροντες, όπως τελειώνει το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, χαίροντες πίσω εις τα Ιεροσόλυμα επί τη αναλήψει του Διδασκάλου.

Αυτοί είναι οι μάρτυρες. Οι άνθρωποι, αυτόπτες μάρτυρες, και η κτίσις. Όλοι αυτοί θα σταθούν φοβεροί μάρτυρες για εκείνους οι οποίοι επιμένουν να αρνούνται την Ανάσταση του Ιησού Χριστού. Γι' αυτό, αγαπητοί μου, έτσι ας τα αγκαλιάσουμε όλα αυτά και μέσα μας ας τα επεξεργαζόμεθα. Αυτό λέγεται θεωρία. Ο πνευματικός άνθρωπος είναι και θεωρητικός, δηλαδή πρέπει να είναι θεωρητικός, να επεξεργάζεται όλα αυτά, όλη αυτή τη θεολογία, για να μπορεί να εδραιώνει μέσα του την πίστη στον Αναστάντα Ιησού Χριστό.