Catecheses of St Cyril 091 | 03-11-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

We are, my dear friends, in the fourteenth catechetical lecture of Saint Cyril, which concerns the Resurrection of Christ. And although we have already discussed this, I always briefly refer back to what came before.

Saint Cyril always grounds what he writes in the word of prophecy. We are in paragraph nine. “And from where does the Savior rise?” Saint Cyril asks. In the Song of Songs it says: “Rise up, come, my beloved, in the shelter of the rock.”

“By the rock he meant the shelter that then stood before the entrance of the saving tomb. The tomb itself had been hewn out of the rock, as tombs are commonly made here. It is no longer visible, because that covering was later cut away for the sake of the present beautification. For before the tomb was adorned through imperial generosity, there was a shelter in front of the rock.”

How do we know—pardon me—from where Christ the Savior rose; that is, where He was laid and from where He rose? The Song of Songs says, “Rise up, come, my beloved,” and so forth, “in the shelter of the rock.” “By the rock he meant the shelter that then stood before the entrance of the saving tomb.” This comes from Song of Songs 2:14. Where does it say to come? Into the shelter of the rock. And what is this shelter of the rock? It is the entrance.

Pardon me: the stone is the covering placed before the entrance. Here, “rock” means the solid rock of the saving tomb—that is, the tomb of the Savior.

So here he shows that the Savior rose from the rock—that is, from the tomb hewn into the rock—and that this rock had a covering, a shelter over its entrance.

Indeed, that rock had been made into a tomb. It was solid rock, not a built structure. The rock had been hewn out for private use as a private tomb. The Lord’s dead body was placed inside that rock-hewn tomb, and a stone, a covering, was set in front of it. We also call this covering a stone, so do not become confused. First we use “stone” to mean the rock itself, and then we also use it for the covering. Remember what the women, the Myrrh-bearing Women, said: “Who will roll away the stone for us?”

Listen! That stone was there. You also remember when the rulers said to Pilate, “We remember that, while that deceiver was still alive, He said He would rise. So please give us permission to go and seal the tomb.” Pilate said, “You have a guard; go and secure it as you see fit.” So that stone was rolled into place. That slab, that covering, closed the tomb, and it was sealed. From where, then, did the Lord rise? He rose from the rock, through its covering. And once again, the shelter means the covering that had been placed there. It is very striking that the Song of Songs says this. As I explained to you previously, it is such an important book and gives us so many details of this kind. But Saint Cyril, speaking around the year 350 after Christ, says that this covering no longer exists and can no longer be seen, “because of the present adornment.” What happened to it? “It was cut away,” he says, “before the construction undertaken through imperial generosity.” What happened was this: when Saint Helena searched for and found the Precious Cross, and when they also found the tomb, all these things—

all these places afterward became sites of veneration for the faithful. It was entirely natural that they should be beautified: earth and unnecessary material were removed, the site was made presentable, and perhaps small walls, other structures, and gardens were added. Everything was adorned. Saint Cyril therefore says that the site no longer retains its original form, because imperial generosity had beautified all these places. “But where is the rock that has this shelter?” Where is the rock that contains its covering?

“Is it near the center of the city, or near the walls and the outermost parts?” Where exactly is it? Prophecy even tells us precisely where this rock lies. Is it inside the city, outside the city, near the walls, or near the outer fortifications? Jerusalem had a double wall, just as Constantinople also had a double wall. Where, he asks, is this rock—that is, the tomb? “And is it by the ancient walls, or by the outer fortifications built later?” Is it close to an ancient wall, or perhaps near the later outer defenses, the second set of walls that was built? The Song says:

“In the shelter of the rock, close to the outer fortification.” Please, this is astonishing. Song of Songs, chapter two, verse fourteen, says, “in the shelter of the rock,” and that it is “close to the outer fortification.” It identifies the place where the tomb is located. Who says this? Who says it? The Song of Songs. When was it written? In the tenth century before Christ. It is astonishing.

Let us move to the next paragraph. “At what season does the Savior rise?” Do you see how Saint Cyril carefully examines each detail? And rightly so, because in this way he establishes his subject firmly and plants the truth deeply in the souls of his catechumens. “At what season does the Savior rise?” At what time of year did Christ rise? “Was it spring, or some other season?” When was it—summer, or another season? “In the same Song, immediately before the words already quoted, it says: ‘The winter has passed; the rain has passed and gone away; the flowers have appeared on the earth; the time for pruning has come.’” Where is this found? In the Song of Songs, chapter two—

verses eleven and twelve. What does this mean? Winter had passed, spring had arrived, the flowers had blossomed, and the time had come for cutting the flowers and pruning. So what was the season when He calls, “Come, my beloved,” and speaks about the shelter of the rock and all the rest? It was spring. Saint Cyril continues: “Is not the earth now full of flowers, and are they not pruning the vines? Do you see how he says that winter has now passed? For the month of Xanthikos has arrived, and so it is now spring.” Do you know what Xanthikos means in Greek?

Xanthikos is April. The Greek names of the twelve months are quite unusual and difficult—very difficult even to memorize. So Xanthikos is April. At that time, he says, Christ our God rose. And notice this: it is well known that the fifteenth day of the month of Nisan falls at the end of March or the beginning of April. So when did the Lord rise? The Song of Songs tells us: winter had passed, spring had come, and the flowers had appeared.

This, he says, was the holy Resurrection of Christ. “This is the season, the month which is the first among the Hebrews, in which the feast of Pascha was formerly celebrated as a type, but is now celebrated as the true Pascha.” This is what I told you: for the Hebrews it is the first month, the month of Nisan, called Xanthikos by the Greeks. In it they celebrated the typological Pascha, the prototype that pointed ahead; but now we celebrate the true Pascha, its fulfillment, when Christ truly rose. “This is also the season of the creation of the world. For then God said, ‘Let the earth bring forth the plant of the field, bearing seed according to its kind and likeness.’ And now, as you see, every plant is producing seed.”

This season is also regarded as the season of creation. But pay attention here. This is a conventional way of speaking, because at first glance the claim that God created the earth beginning in a spring month may seem rather forced. That is not what is meant. It is simply a convention, and I will explain why. We cannot speak precisely of how or when the earth was made, although the book of Genesis does give information about when the flood occurred, how long it lasted, and so forth. Since, then, the flood began during the month of—

March—or shortly before March—and the waters subsided around September, when Noah came out, the first day of the year was always regarded by the Hebrews as a new beginning: the first of September. This is why the Church, even today, observes the beginning of the Indiction—that is, the ecclesiastical New Year—on the first of September. Of course, all these dates are conventional, because people often change them and establish an agreed point from which the year begins. The Hebrews themselves, so that you do not imagine otherwise, had two New Years: a religious New Year and a civil New Year.

By “civil New Year,” we mean the time when they had to pay their taxes, settle various obligations, and attend to other social matters. We too have two New Years: the first of September and the first of January. In earlier times it was the first of March. Again, all these dates are conventional. The Romans moved the New Year from the first of March to the first of January in honor of Janus, their god, and this is why the month is called January. But the Hebrews, as I told you, and we likewise, from a religious standpoint have two New Years. We celebrate the Divine Liturgy on the first of September, which is even observed as a feast day, and we call it the beginning of creation.

Here Saint Cyril says that creation began in the spring. This is not wrong, because, as I explained, it depends on what we choose at a given moment as the starting point, so that we may call this beginning the beginning of creation. What, specifically, is Saint Cyril’s argument? In spring the grass begins to grow. It rises from the earth, comes up, and sprouts. Then, he says, the grass and other plants produce their seed. Thus, after the lifelessness of winter, Saint Cyril places the beginning of the year in spring. On what does he base this? God said, “Let the earth bring forth the plant of the field.”

The earth, he says, brought forth the plant of the field. But when God commands the earth to bring forth vegetation, that is a beginning. And so what is the beginning? Spring. You understand. Yet these things are always conventional, precisely so that they may be placed within a particular point in time. Since the Resurrection of Christ occurred at a specific moment in time, we must also place all the other events within some point in time, even if we accept that such a placement is conventional. Let us continue. “And just as God, when He made the sun and the moon, granted them courses beginning at the equinox, so too, only a few days ago, it was the season of the equinox.” It is a delightful image.

Although one can see Saint Cyril’s effort here to bring everything into the theme of Christ’s Resurrection, it is truly delightful. Pay attention and see how he does it. This too, of course, is a matter of convention. This is simply where we begin our reckoning. The earth has motion. In fact, the earth has several different motions. Its principal motions are, first, rotation on its axis and, second, revolution around the sun. Rotation on its axis means that it turns around itself.

Its second motion is around the sun: it revolves and travels around the sun. And there is a third factor, the tilt of its axis at a certain angle—I cannot remember at this moment how many degrees—which gives rise to the seasons. This tilt of the axis, as the earth turns around itself, is the cause of the seasons. So we have three principal motions—there are others too, as I have said—with three principal effects. When the earth travels around the sun, we have one year. When it turns around itself, we have a twenty-four-hour period, one full day and night. For as it turns,

one part of it is illuminated while another is not, and so we have day and night—assuming, of course, that the sun remains fixed. And because the earth’s axis is tilted, when the Northern Hemisphere inclines toward the sun, it receives more light and has summer. The Southern Hemisphere, which is inclined away from the sun, receives the sun’s rays not directly but at an angle, and so it has winter. The reverse happens when the Northern Hemisphere turns away from the sun: then the south receives more light, and so forth, and the Southern Hemisphere has summer. At this moment we are moving toward winter, while Australia is moving toward summer. This is common knowledge; you know it. But this motion

passes through the equinoxes. At a certain point, we might say that the earth’s axis is perpendicular to the sun’s axis. What did I say? Forgive me—the two axes are parallel. The earth’s axis is parallel to the sun’s axis. And since the two axes are parallel, it is quite natural that the North and South Poles should receive equal light. Thus we have the equinox. What does the equinox mean here? On one side, as the earth begins to incline, it will be autumn; on the other, it will be spring. Day and night are equal. There is no inclination toward either side, and the length of the day is equal to the length of the night. And so he asks: when the earth first began to move, how are we to imagine that it began?

Did it begin with its axis already tilted? No. So, plainly—again, this is how he presents God’s action; take care, these are images, images, and you must not take them in an absolute sense—God sets the earth in motion around the sun. I say ‘sets’ because, as I told you, I place all these words in quotation marks. He sets the earth revolving around the sun and places it at the equinox; then it begins to move this way and that upon its axis. Since, then, the beginning is the equinox, we have here—pay attention—the words: ‘And just as God, when He made the sun and the moon,’

‘granted them courses beginning at the equinox’—that is, motion beginning from the equinox—‘so too, only a few days ago, it was the season of the equinox.’ And Christ rose at the time of the equinox, that is, at the beginning of creation. It is truly delightful, if we understand it in this way as an image. It is both poetic and delightful. Then God said, ‘Let Us make man in Our image and according to Our likeness.’ Man received the image, but through disobedience he obscured the likeness. At the very season when he lost it, his restoration also took place. How beautiful this is once again!

This continues the preceding point: when God made man, He made him in His image, but the likeness was obscured through disobedience. As we know, we possess the image of God whether we want to or not. We might call it humanity’s weighty inheritance. And what is this weighty inheritance that we possess whether we want it or not? It is that we are rational and free: you are born rational and free. I am taking here the fundamental qualities that define the image of God in the human person. Can you say, ‘I do not want to be rational’? The very fact that you can say, ‘I do not want to be rational,’ shows that you are rational, because you are able to speak and even to deny what you are. It therefore proves that you are rational.

So you cannot deny it; it simply cannot be done. Thus we possess the image of God as an endowment, as a weighty inheritance. But what is the likeness? The likeness is something for which the human person must labor, so as to become like God; he must labor through his own free choice. Yet because man disobeyed God’s commandment, this likeness was eventually obscured—in other words, it ultimately failed to be brought to fulfillment. When did this happen? Man, he says, was fashioned at the time of the equinox. Therefore, at the very season when man lost what God had given him as the calling to attain the divine likeness, Jesus comes to restore it. Man lost it in springtime: the plants opened into bloom, and man too came forth and began his life. At that same season, the Creator comes to set things right. Indeed, to show you how beautiful all this is, and that it is not entirely accidental,

Well...

we shall encounter this further on, though not today: where was Adam when he sinned? He was in a garden. ‘Paradise,’ in Persian, means ‘garden.’ And where did Adam’s restoration take place through Christ’s Resurrection? Where? In a garden. A garden, then!

As we said: a garden was the place of loss, ruin, and disobedience; and a garden was the place of restoration. It is astonishing. Here is something even more vivid. Before what did Peter deny Christ in the courtyard of Caiaphas? This shows that these things are not accidental, and that we must not say Saint Cyril is taking liberties with his interpretation. No, he is not. Before what did Peter deny Christ? Before a fire. It was cold, Scripture says; that night was cold, and so they had lit a fire. It was not Apostle Peter who lit it. Apostle Peter had entered almost secretly; John the Evangelist, who was known to the gatekeeper, had brought him in, and so forth.

So Apostle Peter went over and warmed himself there. While he was warming himself by the fire, the first young servant girl came to him and said, ‘Ah, you too were one of Jesus’ followers.’ ‘Me? No, no, I was not.’ My dear friends, Peter’s threefold denial took place before a fire. Christ rose and met the disciples in Galilee. There were seven disciples, including Apostle Peter. They were fishing, and the Lord was recognized on the shore. They came ashore, and what did they find? A fire of coals, with a fish cooking upon it—the mystical Fish.

The mystical Fish. The Greek word for fish, ICHTHYS, signifies: Jesus Christ, Son of God, Savior. The mystical Fish was cooking over a fire, upon the glowing coals. There they ate. ‘Come and have breakfast,’ the Lord told them. And there, before that fire, the Lord said to Peter, ‘Simon, son of Jonah, do you love Me more than these?’ Simon, son of Jonah, do you love Me more than the others do? He asked him three times. What did this reveal? Through the threefold question, He calls to mind Peter’s threefold denial, but also his threefold restoration. And through the presence of the fire, He recreates the setting, so that Peter will remember that it was before a fire that he denied Christ. It is astonishing. You see, then, that these images, despite their conventional character—for, as we have said, our descriptions of how Adam was made and how the earth began to move necessarily involve convention, as we explained earlier—are nevertheless used to reveal wonderfully how God carries out His creation and His re-creation. The same season is involved. Why? So that the identity of Jesus Christ may be recognized.

He is the One. He is the One who created, and therefore He Himself is the One who will restore and re-create all things. And now Saint Cyril says:

‘At the very season when man lost it, his restoration also took place.’ At the season when man lost it, at that same season he was restored; the restoration took place. ‘When the man who had been fashioned was banished from Paradise through disobedience, at that same time the man who believed was brought in through obedience.’ In springtime, as we have said, our first-created ancestors lost Paradise. At that same season, who was it that believed, obeyed, and was brought in? It was the thief. At that same season the thief entered Paradise. ‘Thus salvation took place at the very time when the falling away had occurred.’ At the season when the Fall occurred, at that same season we also have salvation, ‘when the flowers appeared and the time for pruning had come.’ At the season when the flowers appeared and the time came to cut them. It is exceedingly beautiful. Is this not from the Song of Songs, as I told you earlier—chapter 2, verse 12—when the flowers appeared, and so forth? And now we come to the eleventh paragraph: ‘The place of burial was a garden, and a vine was planted there. And what vine was it? “I am the Vine,” He said.’

‘He was planted in the earth so that the curse brought about through Adam might be uprooted. The earth had been condemned to bring forth thorns and thistles; but the True Vine sprang up from the earth, so that the saying might be fulfilled: “Truth sprang up from the earth, and righteousness looked down from heaven.”’ Let us now consider a new point. The place where the Lord was buried, he says, was a garden. It was a garden, and there, he says, a vine had been planted. But what vine had been planted there? Christ said, ‘I am the True Vine.’ So to speak, He was planted in that garden—He truly was planted. In Joseph’s garden, Christ was laid there as one dead. A vine was planted; a vine was planted. So that the clusters—the bunches of grapes, which are the faithful—might grow, He had to be planted there. And what did Christ say? ‘I am the True Vine.’ Take note that God says the people of Israel had constituted a vine. Pay very close attention to this point. And now God brings

this vine of His out of Egypt and plants it in the Promised Land. For this reason the Psalmist says: ‘O Lord, O Lord, look down from heaven and see, and restore this vine which Your right hand has planted.’ As you know, bishops also say this during the Divine Liturgy, as part of the Trisagion Hymn.

It is taken from a psalm and asks God to look upon the vine that His right hand has planted. What does the vine mean? The people of Israel come out of Egypt, and this vine is planted in the land of Canaan.

‘Your right hand,’ he says, ‘planted this vine.’ This means that God Himself, through His providence and good pleasure, establishes this people in that place, just as He had already promised Abraham that his descendants would dwell there. The vine, then, is the people, and it is planted there. The Psalmist sees that things are not going well with this vine and implores God to look upon it and watch over it—that is, over His people. Later the Prophet Jeremiah comes—or rather, God speaks through the Prophet Jeremiah, in the eighth century—and says: ‘How have you turned to bitterness, becoming a strange vine?’ Sorek was a variety

of select quality—like what today we might call Sultanina or Rozaki grapes. How did you, the choice vine of Sorek, become a vine of Sodom and Gomorrah? How did this happen? I planted you as a choice vineyard. How did you become a vineyard of Sodom and Gomorrah—that is, a sinful, corrupt, and fallen people? How were you changed? What made you become like this? God asks. This vine, then, is God’s inheritance.

Pay attention to this. Israel is God’s chosen people, His special possession. What does “His special possession” mean? It means the privileged people, the people who belong to His estate: they are God’s possession, God’s own property. Notice that—they are God’s property. In a manner of speaking, God withdraws from the rest of the earth, as though it did not belong to Him but to another master. And do you know who that other master was? The devil. I say “in a manner of speaking,” because, pay attention, the devil was never lord of the earth, and God never ceased to be Lord of the earth. So to speak—how shall we put it?—God confines Himself to one small field, one small vineyard.

That vineyard is Israel, because Israel acknowledges Him. But the time comes when Israel no longer acknowledges God and is rejected. And God says, “I planted you as a good vineyard. You are My chosen people, My special possession; you are the people whom I care for, and you belong to Me. How did you become such a thing as this?” And so the old people were cast out. That vineyard was ruined. Yet God desires to have an inheritance and insists upon having a possession. You understand, of course, that I place the word “possession” in quotation marks. God insists upon having a possession on the earth. But how will He acquire this possession after losing it? A new vineyard had to be established.

The vineyard that would be planted upon the earth was Jesus Christ. This is why Christ said, “I am the vine.” Pay attention: “I am the True Vine.” This is in the fifteenth chapter of John. Now you understand the passage we hear from the Gospel on the first Friday of the Salutations. What does “the True Vine” mean? It refers to the whole history I have just explained to you. This is why Christ is called the True Vine: He is the real and excellent vine, the vine that cannot be corrupted and that constitutes God’s inheritance and possession upon the earth. And what does the Lord say next? “You are the branches.”

When He says, “I am the vine,” He does not mean only the trunk or the root. You are the branches; you are the vine shoots—the “branches” are the vine shoots. “I am the vine, and My Father is the vinedresser.” My Father is the vinedresser. This vineyard, then, which has now been planted in the earth and bears fruit, is the new people of God. It is the new inheritance, because the old one was lost and corrupted. Israel is no longer the chosen people, God’s special possession; now it is the Church, the faithful. They are His chosen people. How beautiful this is! Saint Cyril now says, “The True Vine sprang forth from the earth.” The True Vine, he says, sprouted from the earth.

“That what was spoken might be fulfilled: ‘Truth sprang forth from the earth, and righteousness looked down from heaven.’” This is from a psalm. Truth, it says, sprang forth from the earth, while righteousness—virtue and holiness—looked down from heaven. Pay attention to this point. I shall say it once more. It sprang from the earth. The verb “to spring forth” means “to sprout.” That is what it means: to sprout. Literally, “rising” means “sprouting.”

Perhaps the word “rising” came to be applied to the sun because, as it appears to us, the sun seems to sprout from the earth, from the horizon, and then ascend. Does not the Book of Genesis say, “Let the earth bring forth grass”? And the grass sprang forth—it sprouted. Grass and vegetation, the whole plant kingdom, sprang from the earth. In the same way, he says, the vine—the True Vine—sprang from the earth, while virtue and righteousness looked down from heaven. What does this mean? It means this: Jesus Christ was planted here upon our earth. He assumed human nature and, as the True Vine, sprang forth upon the earth. He assumed human nature, I tell you again, and came to us.

But He is not like the grass that sprang from the earth and from the earth alone. Holiness, it says, looked down and stooped from heaven. This signifies the divine-human nature of Jesus Christ: He is both God and man. “And what will He who is buried in the garden say?” What is the One buried in the garden about to say? Saint Cyril now returns to the Song, to the Song of Songs 5:1: “I gathered my myrrh with my spices.” If you read the Song, as I told you on a previous occasion, you may be startled by the bold scenes it contains—bold scenes of love.

It is entirely an allegory, referring to the intimate relationship between Christ the Bridegroom and the Church His bride. There He says, “In my garden I gathered my myrrh.” Myrrh is an aromatic substance. “With my spices”—together with my fragrant spices. Of course, in expressions of love and union, fragrance and perfume are always considered fitting. Please do not misunderstand what I am saying; I am speaking according to the Song of Songs. Yet it does not refer to such things in the way people seek them. Rather, through this image it seeks to emphasize the following. Listen: “And again, myrrh and aloes with all the chief spices.” What an image! “In my garden,” He says, “I gathered my myrrh and all the other spices.” When Christ died and was planted in the tomb—that tomb which stood within a garden and which forms the center of the earth—Nicodemus and Joseph came, and the Myrrh-bearing Women also brought their spices to anoint the body of the Lord with myrrh and aloes. That is now history; the other passage is prophecy—and that prophecy itself describes the history. What does the prophecy say? “I gathered myrrh in my garden; within my tomb I gathered myrrh”—that is, fragrant myrrh.

“These were the symbols of the burial. And it is written in the Gospels: ‘The women came to the tomb, bringing the spices they had prepared,’ and ‘Nicodemus came, bringing a mixture of myrrh and aloes.’” That is the history. The women prepared their spices. Nicodemus and Joseph prepared the mixture of myrrh and aloes, and so forth. And this is written in the Song of Songs. Then it is written further: “I ate my bread with my honey.” This appears in the Song of Songs 5:1. “I ate my bread with my honey,” says the Song of Songs. These are the words of the Bridegroom,

the beloved of his beloved—that is, the Beloved. “I ate my bread with my honey”: the bitterness before the Passion and the sweetness after the Resurrection. Indeed, after rising, He entered through doors that were shut. But because they thought they were seeing a spirit, He said, “Touch Me and see. Put your fingers into the marks of the nails,” as Thomas had asked. And while they still disbelieved for joy and marveled, He said to them, “Have you anything here to eat?” They gave Him a piece of broiled fish and some honeycomb.

Do you see how the words “I ate my bread with my honey” were fulfilled? When Christ had risen, He appeared to His disciples though the doors were shut. They thought they were seeing a spirit; they imagined they were seeing a ghost, and they were afraid. So He told them, “Come, touch Me and see, because a ghost does not have flesh and bones, as you see that I have.” But Luke makes this observation: “While they still disbelieved for joy.” They still disbelieved, he says, but they disbelieved because of their joy. He does not simply say that they disbelieved; he says that they disbelieved for joy. It is like those moments when we cannot believe our own eyes because what has happened is overwhelmingly joyful.

When we see someone we love deeply after many years apart, we say, “Is it really you I am seeing? Are my eyes truly seeing you?” This is what happened to the disciples. And what followed? “While they still disbelieved for joy,” He asked them, “Have you anything to eat?” They brought Him a piece of broiled fish and some honeycomb—honey from the bees still in the comb—and He ate before them to prove that He was not a ghost. You see, says Saint Cyril, the prophecy in the Song of Songs declares, “I ate my bread with my honey.” Even down to this detail! Even down to this detail! And so, my dear friends, one might say: all these things were written beforehand. Try, if you will, to apply these prophecies to any other person. There is no other person. No one—no one but Jesus Christ. All the prophecies, both those that are prophecies in their direct form and what is called typological prophecy—that is, the types and symbols—all converge upon one center, and that center is the person of Jesus Christ. We now come to the twelfth paragraph, because Saint Cyril wishes to establish us firmly, so that

no one may remain unbelieving and say, “I do not believe.” How accountable such a person would be for not believing, because after being given such evidence, it would be unthinkable to remain in unbelief. But before He entered through the closed doors, He was sought by those excellent and courageous women. The Bridegroom and Healer of souls was sought by them. “Those blessed women came to the tomb seeking the One who had risen, and tears streamed from their eyes, though they ought rather to have rejoiced and danced because He had risen. Mary came seeking Him, according to the Gospel, and did not find Him. Afterwards she heard from the angel, and later she saw Christ. Therefore these things also were written!”

Yes, these things too had already been written. Before He appeared to the disciples, those wonderful and courageous women sought that Bridegroom of souls, who is also the Healer of souls. Those blessed women, he says, were searching for Him. He is referring to Mary in the Gospel and the others who were seeking the body of the Lord. Remember also the Magdalene, Mary Magdalene. How beautiful is that scene in the garden where the tomb stood, when she saw that Jesus was no longer inside.

Mary Magdalene arrived a little later than the other women. Hers was, we might say, a second mission, and she was alone. The other women had received the news that the Lord had risen and had departed. The soldiers had left even earlier. The tomb stood open. Then Mary Magdalene arrived with her myrrh. She found nothing. She looked inside—nothing. She sat outside and began to weep. Two angels were inside the tomb—she had not seen them after her first visit—but at a certain moment they became visible, and she realized that something was there.

She bent down to see what was happening inside the tomb. As she leaned over to look—no, forgive me—she heard footsteps behind her. Her attention turned away from the tomb, where she had been looking at the angels, and she turned to see who was walking behind her. She saw someone, but she did not recognize Him. She thought He was the gardener and said, “Sir”—that is, “Sir, gardener”—“have you carried Him away? If you have taken Him and are keeping Him somewhere,” she says, meaning Jesus, “tell me where you have laid Him, and I will take Him away.”

The Lord said, “Mary.” Oh, how overwhelming! If one reads every word, one by one, what depth of feeling and human insight is there! “Mary.” What must that voice have sounded like? It was the familiar voice. “Mary.”

Mary Magdalene looked more closely, and then she recognized the Lord. “Rabboni! Teacher!” And this too, says Saint Cyril, had been written. Indeed, it is written in the Song of Songs 3:1. What does the book say there? “Upon my bed I sought Him whom my soul loved.”

“Upon my bed,” she says, “I sought Him whom my soul had loved.” And a little further: “Upon my bed, by night, I sought Him whom my soul loved.” She says, “Upon my bed.” But we go to bed in the evening, when it is night. At night we go to bed and sleep. How, then, does the passage express the idea of night? It expresses it through the image of a bed. And she says, “Upon my bed I sought Him whom my soul loved.” In other words, it was night, as Saint Cyril interprets it. At what time? “Upon my bed, by night”—at night—“I sought Him whom my soul

loved.” “Mary,” he says, “came while it was still dark.” John 20:1 says that Mary came to the tomb while darkness still remained. “Upon my bed I sought Him by night; I sought Him and did not find Him.” “I sought Him,” she says, “and did not find Him.” Who says this? The Song of Songs. And who is speaking there? As you know, the Song of Songs is a dialogue between two persons: the man and the woman.

Now it is the woman who speaks: “I sought him upon my bed”—that is, at night—“but I did not find him.” And now Saint Cyril says, “Come to the Gospels.” What do the Gospels say? Mary said, “They have taken away my Lord, and I do not know where they have laid Him.” In other words, “I sought Him, I am looking for Him, but I cannot find Him.” But then the angels who were present dispelled Mary’s ignorance and corrected her misunderstanding. For they said, “Why do you seek the living among the dead?” He not only rose; He also raised the dead with Him. He took the righteous and brought them into Paradise. Yet she still did not understand, and the Song of Songs speaks in her person to the angels: “Have you seen Him whom my soul loves? It was but a little while after I had passed beyond them...”

Here again we have Song of Songs 3:3. She goes out of her house, filled with an overwhelming love, and meets some people on the road. She asks them, “Have you perhaps seen Him whom my soul loves?” These are the angels whom she meets, who tell her that Christ has risen from the dead. “A little while after I had passed beyond them”—that is, beyond the two angels—“I found Him whom my soul loves. I held Him and would not let Him go.” This, please note, is again from the Song of Songs, 3:4. “I held Him and would not let Him go.” Mary hastens to embrace Christ’s feet, to hold Him so that He will not leave her. And so, my beloved, here we see

how wonderfully the prophecy is fulfilled in the historical event, and how, through that fulfillment, the truth is confirmed. Therefore, when we say, “Christ is risen,” let us believe it in our hearts and not merely say it with our lips. When a relative of ours has died—that is, has fallen asleep—and we grieve, let us say, “Christ is risen.” When we see life’s hardships, old age, sickness, and all that awaits us, let us say:

“Christ is risen. I fear nothing.” Why do I fear nothing? Because... because Christ is risen.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, στην δεκάτη τετάρτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, που αναφέρεται εις την Ανάσταση του Χριστού, και, όπως ήδη έχουμε πει, αλλά πάντα κάνω μία αναφορά στα προηγούμενα.

Οπωσδήποτε ο Άγιος Κύριλος στερεώνει ό,τι γράφει με τον προφητικόν λόγο. Ευρισκόμεθα εις την 9η παράγραφο. «Καὶ πόθεν ἐγείρεται ὁ Σωτήρ;» ερωτά ο Άγιος Κύριλος. Λέγει εν τω Άσματι των Ασμάτων: «Ἀνάστα, ελθέει πλησίον μου και αντισεξής εν σκέπη της πέτρας.

«Τὴν πέτραν εἶπε τὴν τότε πρὸ τῆς θύρας τοῦ σωτηρίου μνήματος οὖσαν σκέπην. Καὶ ἦν αὐτὸ τῆς πέτρας, κατὰ συνήθειαν ἐνταῦθα γινομένων μνημάτων, λελαξευμένον. Νῦν γὰρ οὐ φαίνεται, ἐπειδὴ τότε ἐξεκολάφθη τὸ προσκέπασμα, διὰ τὴν παροῦσαν εὐκοσμίαν· πρὸ γὰρ τῆς ἐκ βασιλικῆς φιλοτιμίας κατασκευῆς τοῦ μνήματος, σκέπη ἦν ἔμπροσθεν τῆς πέτρας».

Πού, λέει, γνωρίζομε, συγγνώμη, από πού ανεστήθη ο Χριστός, ο Σωτήρ, δηλαδή πού ετέθη και από πού ανεστήθη; Λέγει στο βιβλίο του Άσματος, Άσμα Ασμάτων: «Σήκω, έλα, η πλησίον μου» και τα λοιπά. «Ἐν σκέπῃ τῆς πέτρας». «Τὴν πέτραν εἶπε τὴν τότε πρὸ τῆς θύρας τοῦ σωτηρίου μνήματος οὖσαν σκέπην». Είναι δε από το Άσμα 2,14, ότι έλα, λέγει, πού και πού; Εις την σκέπη της πέτρας. Και ποια είναι αυτή η σκέπη της πέτρας; Είναι η πόρτα.

Η πέτρα, συγγνώμη, είναι η σκέπη που μπήκε προ της θύρας. Της πέτρας· πέτρα θα πει βράχος, πέτρα θα πει βράχος, του σωτηρίου μνήματος, δηλαδή του μνήματος του Σωτήρος.

Οπότε... Οπότε εδώ δείχνει ότι ανεστήθη ο Σωτήρ από την πέτρα, δηλαδή από τον τάφο που ήταν στο βράχο και η οποία πέτρα, βράχος, είχε ένα σκέπασμα, είχε μία σκέπη.

Πράγματι, τότε η πέτρα εκείνη, ο βράχος, είχε μεταβληθεί σε τάφο. Ήτο συμπαγής βράχος, δηλαδή δεν ήταν κτιστό κατασκεύασμα, αλλά ήτο συμπαγής βράχος, που εκεί ελαξεύθη αυτός ο βράχος για ιδιωτική χρήση, για τάφο ιδιωτικόν. Και ο Κύριος, ετοποθετήθη το σώμα του, το νεκρό, μέσα εις εκείνο το λαξευμένο βράχο και ετοποθετήθηκε μπροστά μια πέτρα, ένα σκέπασμα. Τώρα το λέμε πέτρα, μην τον μπερδέψετε. Πέτρα λέμε το βράχο. Λέμε τώρα όμως πέτρα και την σκέπη. Ενθυμείστε τις γυναίκες, τις Μυροφόρες, τι είπαν. Είπαν: «Ποιος θα αποκυλήσει σε εμάς

listen! Διότι υπήρχε εκείνη η πέτρα. Θυμόσαστε ακόμα, όταν οι άρχοντες είπαν εις τον Πιλάτον: «Θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο πλάνος, όταν ακόμη ζούσε, είχε πει ότι θα αναστηθεί. Λοιπόν, δώσ' μας, σε παρακαλούμε, την άδεια να πάμε να σφραγίσουμε τον τάφο». Και ο Πιλάτος είπε: «Έχετε κουστωδίαν, πηγαίνετε να κάνετε όπως καταλαβαίνετε εσείς». Και εκυλίσθη αυτός ο λίθος, έσκεπασε, αυτή η πλάκα, αυτή η σκέπη, έσκεπασε τον τάφο και σφραγίστηκε. Από πού, λοιπόν, ηγέρθη ο Κύριος; Ηγέρθη από τον βράχο, διά του της σκέπης. Και σκέπη, ξαναλέμε, είναι το σκέπασμα που είχε τεθεί εκεί. Είναι πολύ χαρακτηριστικό που λέγει αυτό εις το Άσμα Ασμάτων, που είναι τόσο σπουδαίο βιβλίο, όπως σας εξήγησα μια περασμένη φορά, που δίνει τόσα τέτοια στοιχεία. Τώρα όμως, λέγει ο Άγιος Κύριλος, βρισκόμαστε στο 350 μετά Χριστόν, λοιπόν, ότι δεν υπάρχει, δεν φαίνεται, λέει, αυτό το προσκέπασμα. «Διὰ τὴν παροῦσαν εὐκοσμίαν». Πώς έγινε; «Ἐξεκολάφθη». Δηλαδή, όπως λέει, «πρὸ γὰρ τῆς ἐκ βασιλικῆς φιλοτιμίας κατασκευῆς». Τι έγινε; Όταν η Αγία Ελένη ανεζήτησε τον Τίμιο Σταυρό και τον βρήκε και βρήκανε και τον τάφο, όλα αυτά,

αυτά έγιναν κατόπιν σημεία προσκυνήσεως για τους πιστούς. Ήταν πάρα πολύ φυσικό όλα αυτά να εξωραϊστούν, να φύγουν χώματα, να φύγουν περιττά πράγματα, ο τόπος να γίνει έτσι ευπρεπής, να γίνουν ίσως κάποια ντουβαράκια, ντουβάρια, ξέρω εγώ, κήποι. Όλα αυτά στολίστηκαν. Γι' αυτό λέγει ο Άγιος Κύριλος ότι δεν έχουμε την αρχική μορφή, επειδή η βασιλική φιλοτιμία έχει ευπρεπίσει όλους αυτούς τους χώρους. «Ἀλλὰ ποῦ ἐστιν ἡ πέτρα ἡ ἔχουσα τὴν σκέπην;» Αλλά πού είναι ο βράχος ο οποίος περιέχει το σκέπασμά του;

«Περὶ τὰ μέσα τῆς πόλεως, ἢ περὶ τὰ τείχη καὶ τὰ ἔσχατα;» Πού είναι, σε ποιο σημείο; Μέχρι του σημείου εκείνου θα μπορούσαμε να πούμε ότι προφητεύεται και πού ακριβώς κείται αυτός ο βράχος. Πού είναι; Μες στην πόλη, έξω από την πόλη, κοντά στα τείχη, στα προτειχίσματα; Διότι η Ιερουσαλήμ είχε και διπλά τείχη, όπως και η Κωνσταντινούπολη είχε διπλά τείχη. Πού, λέει, βρίσκεται αυτός ο βράχος, δηλαδή ο τάφος; «Καὶ πότερον ἐν τοῖς ἀρχαίοις τείχεσιν ἢ ἐν τοῖς ὕστερον γενομένοις προτειχίσμασιν;» Είναι στα αρχαία τείχη ή στα ύστερον γενόμενα προτειχίσματα; Μήπως είναι κοντά σε κάποιον αρχαίον τείχος, μήπως στα κατοπινά προτειχίσματα, δεύτερα τείχη που έγιναν; Λέγει εν τω Άσματι:

«Ἐν σκέπῃ τῆς πέτρας, ἐχόμενα τοῦ προτειχίσματος». Παρακαλώ, είναι καταπληκτικό. Είναι στο Άσμα, δεύτερο κεφάλαιο, στίχος 14, ότι «ἐν σκέπῃ τῆς πέτρας». Αυτά είναι «ἐχόμενα», είναι κοντά, «τοῦ προτειχίσματος». Λέει το σημείο που ευρίσκεται ο τάφος. Ποιος το λέει; Ποιος το λέει; Το Άσμα Ασμάτων. Πότε γράφτηκε; Τον 10ο αιώνα προ Χριστού. Είναι καταπληκτικό.

Πηγαίνουμε στην επόμενη παράγραφο. «Ποίῳ καιρῷ ἐγείρεται ὁ Σωτήρ;» Είδατε πώς τα ψηλαφίζει αυτά ο Άγιος Κύριλος; Δικαιολογημένα, διότι έτσι κατοχυρώνει το θέμα του και εμπεδώνει την αλήθεια στις ψυχές των κατηχουμένων του. «Ποίῳ καιρῷ ἐγείρεται ὁ Σωτήρ;» Ποιο καιρό ανεστήθη ο Χριστός; «Ἔαρος ὁ καιρὸς ἢ ἄλλος;» Πότε άραγε, καλοκαίρι ή άλλος καιρός; «Ἐν αὐτοῖς τοῖς Ἄσμασιν, ἀνωτέρω τῶν εἰρημένων, εὐθὺς λέγει· Ὁ χειμὼν παρῆλθεν, ὁ ὑετὸς παρῆλθεν, ἀπῆλθεν ἑαυτῷ· τὰ ἄνθη ὤφθη ἐν τῇ γῇ· καιρὸς τῆς τομῆς ἔφθακε». Πού είναι αυτό; Στο Άσμα, δεύτερο κεφάλαιο,

11 με 12. Τι σημαίνει αυτό; Ότι ο χειμώνας πέρασε, έφτασε η άνοιξη, βγήκαν τα λουλούδια, ο καιρός της τομής, του κοψίματος των λουλουδιών. Δηλαδή, ποιος ήταν ο καιρός αυτός που καλεί και λέγει εδώ «ἐλθὲ ἡ πλησίον μου» κτλ. και λοιπά, και ομιλεί για αυτή τη σκέπη της πέτρας και λοιπά; Ήτο η άνοιξη. Λέει παρακάτω ο Άγιος Κύριλος: «Ἆρ' οὐχὶ νῦν ἡ γῆ ἀνθέων πλήρης, καὶ τέμνουσι τὰς ἀμπέλους; Ὁρᾷς ὅπως καὶ τὸν χειμῶνα εἶπε λοιπὸν παρελθόντα; Ξανθικοῦ γὰρ τοῦ μηνὸς ἐνεστῶτος, ἔαρ ἐστὶ λοιπόν». Ξέρετε ελληνικά τι θα πει Ξανθικός;

Ξανθικός είναι ο Απρίλιος. Είναι πολύ περίεργα τα ονόματα των ελληνικών μηνών, δηλαδή πώς ονομάζονται οι 12 μήνες, και δύσκολα. Πολύ δύσκολα, δηλαδή και στην απομνημόνευσή τους είναι πάρα πολύ δύσκολα. Ξανθικός, λοιπόν, είναι ο Απρίλιος. Τότε, λέει, ανέστη ο Θεός Χριστός. Ο Απρίλιος, προσέξτε, είναι γνωστό, όταν είναι 15 του μηνός Νισάν. Είναι γνωστό δε ότι η 15 του μηνός Νισάν συμπίπτει με το τέλος του Μαρτίου και με τις αρχές του Απριλίου. Οπότε, πότε ανεστήθη ο Κύριος; Λέει το Άσμα Ασμάτων: πέρασε ο χειμώνας, ήρθε η άνοιξη, φάνηκαν τα λουλούδια.

Λέει, έγινε η Αγία Έγερσις του Χριστού. «Ὁ δὲ καιρός ἐστιν οὗτος, ὁ μὴν ὁ παρ' Ἑβραίοις πρῶτος, ἐν ᾧ ἡ ἑορτὴ τοῦ Πάσχα τοῦ πρότερον τυπικοῦ, νῦν δὲ ἀληθινοῦ». Είναι αυτό που σας είπα, ότι δηλαδή στους Εβραίους είναι ο πρώτος μήνας, ο μήνας Νισάν, ο Ξανθικός στους Έλληνες, που είναι η εορτή του τυπικού Πάσχα, ενώ τώρα είναι η εορτή του αληθινού Πάσχα, δηλαδή όταν πραγματικά τότε ο Χριστός ανέστη. «Οὗτος ὁ καιρὸς τῆς τοῦ κόσμου δημιουργίας· τότε γὰρ εἶπεν ὁ Θεός· Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου, σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ' ὁμοιότητα. Καὶ νῦν, ὡς ὁρᾷς, Λοιπόν, Πάσα Βοτάνη Σπερματίζει

Ο καιρός είναι και της δημιουργίας ο καιρός. Βέβαια, προσέξτε με εδώ να δείτε, εδώ έχουμε μία συμβατική περίπτωση, διότι όταν λέμε ότι ο Θεός έκανε την δημιουργία, έκανε τη γη, ότι ξεκίνησε μήνα ανοιξιάτικο, αυτό είναι εκ πρώτης όψεως να είναι τραβηγμένο. Δεν πρόκειται περί αυτού. Είναι απλώς συμβατικό και θα σας εξηγήσω, διότι δεν μπορούμε να μιλάμε το πώς, πότε έγινε η γη, παρότι υπάρχει στο βιβλίο της Γενέσεως ότι μετά τον κατακλυσμό, που δίνει εκεί στοιχεία πότε έγινε ο κατακλυσμός, πόσο κράτησε ο κατακλυσμός κλπ. Επειδή, λοιπόν, ξεκίνησε ο κατακλυσμός κατά μήνα...

Μάρτιον, πιο μπροστά από το Μάρτι ξεκίνησε, κάπου Σεπτέμβριο εκόπασαν τα νερά και βγήκε ο Νώε, στους Εβραίους εθεωρείτο η πρώτη του έτους σαν ένα ξεκίνημα πάντοτε, η πρώτη Σεπτεμβρίου. Γι' αυτό και η Εκκλησία έχει μέχρι σήμερα αρχή Ινδίκτου, δηλαδή Πρωτοχρονιά, η πρώτη Σεπτεμβρίου. Βέβαια, όλα είναι συμβατικά, γιατί απλούστατα οι άνθρωποι πολλές φορές αλλάζουν και βάζουν κατά σύμβαση μια αφετηρία του χρόνου. Οι ίδιοι Εβραίοι, για να μην νομίζετε τίποτα άλλο, είχαν δύο πρωτοχρονιές, είχαν την θρησκευτική τους πρωτοχρονιά και την πολιτική τους πρωτοχρονιά.

Όταν λέμε πολιτική πρωτοχρονιά, εννοούμε όταν έπρεπε να πληρώσουν τους φόρους των, έπρεπε να τακτοποιήσουν κάποια πράγματα κτλ., κοινωνικής φύσεως. Και εμείς έχουμε δύο πρωτοχρονιές. Είναι η 1η Σεπτεμβρίου και η 1η Ιανουαρίου. Παλιότερα ήταν η 1η Μαρτίου. Συμβατικά όλα, το ξαναλέμε. Μάλιστα, οι Ρωμαίοι μετέφεραν από την 1η Μαρτίου στην 1η Ιανουαρίου, προς τιμήν του Ιανού, του θεού Ιανού, ΙΑΝΗ, ΙΑΝΟΣ, μετέφεραν την πρωτοχρονιά και λέγεται Ιανουάριος. Αλλά οι Εβραίοι, ομοίως όπως σας είπα, και εμείς ομοίως, από θρησκευτικής πλευράς έχουμε δύο πρωτοχρονιές. Κάνουμε λειτουργία, είναι αργία μάλιστα, η 1η Σεπτεμβρίου και είναι, όπως λέμε, η αρχή της δημιουργίας.

Εδώ λέει ο Άγιος Κύριλος ότι η αρχή της δημιουργίας είναι η άνοιξη. Δεν είναι λάθος, γιατί σας εξήγησα: είναι τι δέχομαι για μια στιγμή σαν κάτι που αρχίζει, ώστε να το πω ότι αυτό το αρχίνισμα είναι και αρχή δημιουργίας. Συγκεκριμένα, ποιο είναι το επιχείρημα του Αγίου Κυρίλου; Ότι την άνοιξη έχουμε την βλάστηση της χλόης, ότι η χλόη ανατέλλει, λέει, από το έδαφος, ανεβαίνει απάνω και φυτρώνει το χορτάρι. Και τότε, λέει, σπερματίζει, βγάζει και τους σπόρους του, το χορτάρι κτλ. Συνεπώς, ύστερα από την νέκρα του χειμώνος, αρχή της χρονιάς βάζει ο Άγιος Κύριλος την άνοιξη. Πού το στηρίζει; Είπε ο Θεός: «Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου».

Η γη, λέει, εβλάστησε βοτάνη χόρτου. Αλλά όταν λέει ο Θεός να βλαστήσει η γη βοτάνη χόρτου, είναι η αρχή. Και συνεπώς ποια είναι η αρχή; Η άνοιξη. Το καταλάβατε. Πάντα όμως αυτά είναι συμβατικά, ακριβώς για να ενταχθούν σε κάποιο χρόνο. Τη στιγμή που η Ανάσταση του Χριστού έγινε σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, οπωσδήποτε πρέπει και όλα τα άλλα να τα εντάξουμε σε μια χρονική στιγμή, έστω κι αν υποτεθεί ότι αυτά αποτελούν κάτι το συμβατικό. Προχωρούμε. «Καὶ ὥσπερ τότε ὁ Θεὸς ποιήσας ἥλιον καὶ σελήνην, ἰσημερινοὺς αὐτοῖς ἐχαρίσατο δρόμους, οὕτω καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἰσημερίας ἦν ὁ καιρός». Είναι χαριτωμένο.

Παρότι βλέπει κανείς μια προσπάθεια εδώ του Αγίου Κυρίλου όλα να τα εντάξει εκεί στο θέμα της Αναστάσεως του Χριστού, είναι πραγματικά χαριτωμένο. Προσέξατέ το να δείτε πώς. Και αυτό βεβαίως είναι συμβατικό. Έτσι το ξεκινάμε, το λογαριάζουμε. Η γη έχει μια κίνηση. Οι κινήσεις της γης είναι πολλαπλές. Έχει πολλές κινήσεις η γη. Οι κυριότατες κινήσεις της γης είναι, πρώτον, περί τον άξονά της· δεύτερον, είναι περί τον ήλιον. Δηλαδή, περί τον άξονά της σημαίνει περί τον εαυτόν της.

Δευτέρα κίνηση είναι περί τον ήλιον, δηλαδή στριφογυρίζει περί τον ήλιον και κινείται γύρω από τον ήλιο. Και μια τρίτη, η κλίση του άξονός της σε μια απόκλιση τέτοια, δεν θυμάμαι αυτή τη στιγμή πόσες μοίρες είναι αυτή η απόκλιση, που γίνεται και η οποία δημιουργεί τις εποχές. Αυτή η απόκλιση του άξονος, που γυρίζει η γη περί τον εαυτόν της, είναι αιτία της δημιουργίας των εποχών. Έχουμε, λοιπόν, τρεις κύριες, έχουμε κι άλλες κινήσεις, το ξαναλέω, τρεις κύριες κινήσεις με τρία κύρια βασικά αποτελέσματα. Όταν η γη γυρίζει περί τον ήλιον, έχουμε ένα έτος. Όταν γυρίζει περί τον εαυτόν της, έχουμε ένα 24ωρον, δηλαδή ένα ημερονύκτιο. Διότι, αφού στρέφεται,

τμήμα της φωτίζεται, κάποιο άλλο δεν φωτίζεται, έχουμε το ημερονύκτιο, αν θεωρήσουμε τον ήλιο ακίνητον, εννοείται. Και όταν η γη έχει μία απόκλιση στον άξονά της, αυτή η απόκλιση δείχνει ότι, αν κινηθεί το βόρειο ημισφαίριο προς τον ήλιο, δέχεται περισσότερο φωτισμό και το βόρειο ημισφαίριο έχει καλοκαίρι. Το νότιο ημισφαίριο, το οποίο απομακρύνεται από τον ήλιο και οι ακτίνες του ηλίου έρχονται όχι καθέτως αλλά πλαγίως, έχουμε χειμώνα. Το αντίστροφο, όταν γυρίσει το βόρειο ημισφαίριο, απομακρυνθεί από τον ήλιο, τότε το νότιο φωτίζεται περισσότερο κτλ. Το νότιο έχει καλοκαίρι. Αυτή τη στιγμή εμείς πάμε προς χειμώνα, στην Αυστραλία πάνε προς καλοκαίρι. Είναι γνωστό, το ξέρετε. Αλλά αυτή η κίνηση

περνάει από τις ισημερίες. Κάποια στιγμή, δηλαδή, θα λέγαμε ότι ο άξονας της γης είναι κάθετος με τον άξονα του ηλίου. Τι είπα; Συγγνώμη, είναι παράλληλοι οι άξονες. Ο άξονας της γης είναι παράλληλος με τον άξονα του ηλίου. Και αφού είναι παράλληλοι οι δύο άξονες, τότε είναι πολύ φυσικό να φωτίζεται και ο βόρειος πόλος και ο νότιος πόλος το ίδιο. Και έχουμε την ισημερία. Τι θα πει εδώ η ισημερία; Το μεν ένα, εάν θα αποκλίνει προς τα κάτω, θα είναι φθινόπωρο, το άλλο θα είναι άνοιξη. Και έχουμε τη μέρα ίση με τη νύχτα. Δεν έχουμε απόκλιση και ο χρόνος της ημέρας είναι ίσος με τον χρόνο της νύχτας. Και λέει τώρα εδώ: όταν ξεκίνησε η γη να κινείται, πώς μπορούμε να φανταστούμε ότι ξεκίνησε;

Ξεκίνησε με κεκλιμένον τον άξονα αυτής; Όχι. Προφανώς, λοιπόν, ξαναλέγει ο Θεός — προσέξτε, αυτά είναι εικόνες, είναι εικόνες, μην τα πάρετε απόλυτα — βάζει τη γη για να αρχίσει να γυρίζει γύρω από τον ήλιο. Είπα «βάζει» γιατί, σας είπα, βάζω όλες τις λέξεις μέσα σε εισαγωγικά. Βάζει τη γη να γυρίζει γύρω από τον ήλιο, την έβαλε κατ' ισημερίαν, δηλαδή την τοποθετεί και αυτή μετά αρχίζει να κινείται αριστερά, δεξιά, στον άξονά της. Αφού, λοιπόν, η αρχή είναι η ισημερία, τότε λοιπόν εδώ πέρα έχουμε, προσέξτε: «Καὶ ὥσπερ τότε ὁ Θεὸς ποιήσας ἥλιον καὶ σελήνην».

Ισημερινούς αὐτοῖς ἐχαρίσατο δρόμους. Δηλαδή, κίνηση που ξεκίνησε από την ισημερία. Οὕτω καὶ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἰσημερίας ἦν ὁ καιρός. Και ο Χριστός αναστήθη τον καιρό της ισημερίας, δηλαδή στο ξεκίνημα της δημιουργίας. Είναι πολύ χαριτωμένο, εάν πραγματικά έτσι το συλλαμβάνουμε σαν εικόνα. Είναι πραγματικά και ποιητικόν και χαριτωμένον. Τότε είπε ο Θεός, «ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν», και το μεν κατ’ εικόνα έλαβε, το δε καθ’ ομοίωσιν διά την παρακοήν ημαύρωσε. Ἐν ᾧ καιρῷ ἀπώλεσε τοῦτο, ἐν τούτῳ καὶ ἡ διόρθωσις ἐγένετο. Τι ωραίο πάλι αυτό!

Συνέχεια του προηγουμένου, ότι δηλαδή, όταν ο Θεός έκανε τον άνθρωπο, τον έκανε κατ’ εικόνα, αλλά το καθ’ ομοίωσιν ημαυρώθη διά την παρακοή. Είναι γνωστό ότι το κατ’ εικόνα το έχουμε, θέλουμε δεν θέλουμε. Είναι, θα λέγαμε, η βαριά κληρονομιά του ανθρώπου. Δηλαδή, ποια είναι η βαριά αυτή κληρονομιά, θέλει δεν θέλει; Ότι είναι λογικός και ελεύθερος, δηλαδή γεννιέσαι λογικός και ελεύθερος. Παίρνω τα βασικά αυτά στοιχεία που καθορίζουν την εικόνα του Θεού στον άνθρωπο. Μπορείς να πεις «δεν θέλω να είμαι λογικός»; Λογικός, και μόνο γιατί θα πεις «δεν θέλω να είμαι λογικός», σημαίνει ότι είσαι λογικός, διότι μπορείς να λες, να αρνείσαι εκείνο το οποίο είσαι. Σημαίνει, λοιπόν, είσαι λογικός.

Άρα δεν μπορείς να το αρνηθείς αυτό, δεν γίνεται, δεν γίνεται. Έτσι το κατ’ εικόνα το έχουμε ως προίκα, ως βαριά κληρονομιά. Το καθ’ ομοίωσιν ποιο είναι; Το καθ’ ομοίωσιν είναι να δουλέψει ο άνθρωπος για να μοιάσει του Θεού, να δουλέψει με την προαίρεσή του. Αλλά επειδή όμως παρήκουσε ο άνθρωπος την εντολή του Θεού, έφτασε τελικά αυτό το καθ’ ομοίωσιν να αμαυρωθεί. Δηλαδή, στο τέλος, τέλος, τέλος να μην πραγματοποιηθεί. Πότε έγινε αυτό; Και ο άνθρωπος, λέει, πλάστηκε κατά τον καιρό της ισημερίας. Τον καιρό, λοιπόν, που ο άνθρωπος έχασε εκείνο που του έδωσε ο Θεός καθ’ ομοίωσιν, τον ίδιο καιρό έρχεται ο Ιησούς να το διορθώσει. Δηλαδή, το έχασε ο άνθρωπος την άνοιξη, άνοιξαν τα φυτά, άνοιξε και ο άνθρωπος, ξεκινάει. Τον ίδιο καιρό έρχεται ο Δημιουργός για να διορθώσει το πράγμα. Μάλιστα, για να δείτε πόσο ωραία είναι αυτά και δεν είναι εντελώς τυχαία,

Ε...

παρακάτω θα το βρούμε, όχι σήμερα, ότι σε ποιο τόπο ήταν ο Αδάμ όταν αμάρτησε; Ήταν σε έναν κήπο. Παράδεισος, περσικά, σημαίνει κήπος. Σε ποιο τόπο έγινε η διόρθωση του Αδάμ με την Ανάσταση του Χριστού; Πού; Σε έναν κήπο. Κήπος, λοιπόν!

Λέγαμε, η απώλεια, η καταστροφή, η παρακοή· κήπος, η διόρθωση. Είναι καταπληκτικό. Ακόμα κάτι πιο ζωντανό. Μπροστά σε τι ο Πέτρος —για να δείτε ότι δεν είναι τυχαία, μην πείτε ότι ο Άγιος Κύριλος κάνει αυθαιρεσίες ερμηνευτικές. Όχι, δεν κάνει— μπροστά σε τι ο Πέτρος ηρνήθη τον Χριστό, εκεί στην αυλή του Καϊάφα; Μπροστά σε μια φωτιά. Ήταν, λέγει, κρύο, έκανε κρύο εκείνο το βράδυ και έτσι άναψαν φωτιά. Όχι ο Απόστολος Πέτρος· ο Απόστολος Πέτρος μπήκε περίπου λαθραία, τον έβαλε ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, που ήταν γνωστός στον θυρωρό, και τα λοιπά.

Λοιπόν, ο Απόστολος Πέτρος πήγε και θερμαινόταν εκεί. Εκεί, στη φωτιά που θερμαινόταν, επήγε η πρώτη παιδίσκη, η πρώτη υπηρέτρια, και λέγει: «Α, κι εσύ», λέει, «ήσουν από τη συνοδεία του Ιησού». «Εγώ; Όχι, όχι, δεν ήμουν». Η άρνηση, η τριπλή, αγαπητοί μου, του Πέτρου έγινε μπροστά σε μια φωτιά. Ο Χριστός αναστήθη, τους συναντάει στη Γαλιλαία, είναι επτά μαθηταί, μεταξύ των οποίων και ο Απόστολος Πέτρος, ψαρεύουν και αναγνωρίζεται ο Κύριος εις τον αιγιαλόν. Βγαίνουν έξω και τι βρίσκουν; Μία φωτιά, μία ανθρακιά, και να ψήνεται πάνω ένα ψάρι, ο μυστικός ιχθύς.

Μυστικός ιχθύς. Ιχθύς: Ιησούς Χριστός, Θεού Υιός, Σωτήρ. Ο μυστικός ιχθύς να ψήνεται πάνω σε μία φωτιά, σε μία θράκα. Εκεί έφαγαν. «Δεῦτε ἀριστήσατε», τους λέει ο Κύριος. Μπροστά σε εκείνη τη φωτιά τώρα λέει ο Κύριος εις τον Πέτρον: «Σίμων Ἰωνᾶ, φιλεῖς με πλεῖον τούτων;» Σίμων, παιδί του Ιωνά, με αγαπάς πιο πολύ από τους άλλους; Τρεις φορές το είπε. Τι έδειξε με αυτό; Με το τριπλούν της ερωτήσεως υπενθυμίζει το τριπλούν της αρνήσεως, αλλά και της διορθώσεως. Και με την παρουσία της φωτιάς δημιουργεί το σκηνικό να θυμηθεί ότι μπροστά σε μια φωτιά ο Πέτρος ηρνήθη τον Χριστό. Είναι καταπληκτικό, για να δείτε ότι αυτές οι εικόνες, παρά τη συμβατικότητά τους —γιατί, ξαναλέμε, ότι πώς έγινε ο Αδάμ, πώς κινήθηκε η Γη, έχουν μια συμβατικότητα, γιατί το εξηγήσαμε προηγουμένως— όμως χρησιμοποιούνται αυτές οι εικόνες για να φανεί θαυμάσια πώς ο Θεός ενεργεί τη δημιουργία Του και την αναδημιουργία Του. Ότι μπαίνει ο ίδιος χρόνος. Γιατί; Για να αναγνωριστεί η ταυτότητα του Ιησού Χριστού.

Αυτός είναι. Ότι αυτός είναι εκείνος που δημιούργησε και, συνεπώς, ο ίδιος είναι εκείνος που θα διορθώσει και θα αναδημιουργήσει τα πάντα. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος:

«Ἐν ᾧ καιρῷ οὖν ἀπώλεσεν, ἐν τούτῳ καὶ ἡ διόρθωσις ἐγένετο». Τον καιρό που έχασε ο άνθρωπος, τον ίδιο καιρό και διορθώθηκε, έγινε η διόρθωση. «Ὅτε ὁ κατασκευασθεὶς ἄνθρωπος παρακούσας ἐξωρίσθη τοῦ παραδείσου, τότε ὁ πιστεύσας ὑπακούσας εἰσήχθη». Οι πρωτόπλαστοι, στον καιρό της ανοίξεως, ξαναλέμε, έχασαν τον Παράδεισο. Στον ίδιο καιρό, ποιος είναι εκείνος που επίστευσε, αφού υπήκουσε, και εισήχθη; Είναι ο ληστής. Στον ίδιο καιρό μπαίνει ο ληστής μέσα εις τον Παράδεισον. «Τότε τοίνυν γέγονεν ἡ σωτηρία». Τότε, λοιπόν, έγινε η σωτηρία. «Ὅτε γέγονεν ἡ ἀπόπτωσις». Τον καιρό που έγινε η πτώση, τον ίδιο καιρό έχουμε και τη σωτηρία. «Ὅτε τὰ ἄνθη ὤφθη καὶ ὁ καιρὸς τῆς τομῆς ἔφθασε». Τον καιρό που έφτασαν τα λουλούδια και το κόψιμό τους. Είναι πάρα πολύ ωραίο. Αυτό δεν είναι από το Άσμα Ασμάτων, όπως σας είπα προηγουμένως, 2,12, όταν έφτασαν τα λουλούδια κτλ. Και πηγαίνουμε εις την ενδεκάτην παράγραφο. «Κῆπος ἦν ὁ τόπος τῆς ταφῆς, καὶ ἄμπελος ἐφυτεύθη· καὶ τίς ἡ ἄμπελος; “Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος”, εἴρηκεν».

«Ἐφυτεύθη οὖν ἐν τῇ γῇ, ἵνα ἐκριζωθῇ ἡ διὰ τοῦ Ἀδὰμ γενομένη κατάρα. Ἀκάνθας καὶ τριβόλους κατεδικάσθη ἡ γῆ· ἀνέτειλεν ἐκ τῆς γῆς ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή, ἵνα πληρωθῇ τὸ εἰρημένον· “Ἀλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε, καὶ δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε”». Για να δούμε τώρα μια καινούργια θέση. Κήπος, λέγει, ήταν ο τόπος στον οποίο ο Κύριος ετάφη. Ήταν κήπος. Και εκεί ήταν, λέγει, άμπελος που είχε φυτευθεί, άμπελος. Αλλά ποια άμπελος είχε φυτευθεί; Ο Χριστός είπε: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Ούτως ειπείν, φυτεύτηκε εκείνο τον κήπο, πράγματι φυτεύτηκε. Σε εκείνο τον κήπο του Ιωσήφ ο Χριστός, ως νεκρός, ετέθη στον κήπο. Εφυτεύθη άμπελος, εφυτεύθη άμπελος. Για να βλαστήσουν, θα λέγαμε, οι βότρυες, τα τσαμπιά, τα σταφύλια, που είναι οι πιστοί, έπρεπε, λοιπόν, εκεί να φυτευθεί. Και τι είπε ο Χριστός; Ότι «εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Σημειώσατε ότι λέει ο Θεός ότι ο λαός του Ισραήλ ήταν εκείνος που απετέλεσε άμπελον. Πολύ προσέξατε το σημείο. Και φέρει τώρα ο Θεός

άμπελόν του αυτήν από την Αίγυπτον, θα την φυτέψει στον τόπο της γης της Επαγγελίας. Γι’ αυτό λέει ο Ψαλμωδός: «Κύριε, Κύριε, ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἴδε, καὶ κατάρτισαι τὴν ἄμπελον ταύτην, ἣν ἐφύτευσεν ἡ δεξιά σου». Αυτό λέγεται και από τους επισκόπους, όπως γνωρίζετε, στη Θεία Λειτουργία, σαν Τρισάγιον Ύμνον.

Από έναν ψαλμό, ότι να επιβλέψεις επί την άμπελον εκείνη την οποίαν εφύτευσε η δεξιά σου. Τι σημαίνει άμπελος; Ο λαός του Ισραήλ έρχεται από την Αίγυπτον και φυτεύεται η άμπελος αυτή στην γην Χαναάν.

Η δεξιά σου, λέγει, εφύτευσε την άμπελον αυτή, που σημαίνει ότι ο ίδιος ο Θεός, κατά πρόνοιά Του και κατ’ ευδοκίαν Του, εγκαθιστά τον λαόν αυτόν εις τον τόπον εκείνον, όπως ήδη είχε υποσχεθεί και εις τον Αβραάμ ότι οι απόγονοί του θα κατοικούσαν εις τον τόπον εκείνον. Άμπελος, λοιπόν, είναι ο λαός και φυτεύεται εκεί. Ο Ψαλμωδός βλέπει ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά με την άμπελον αυτήν και παρακαλεί τον Θεό να επιβλέψει και να επιτηρήσει την άμπελον αυτήν, δηλαδή τον λαό Του. Έρχεται κατόπιν ο προφήτης Ιερεμίας και λέει, δηλαδή ο Θεός διά του προφήτου Ιερεμίου, όγδοος αιών, και λέγει: «Πῶς ἐστράφης εἰς πικρίαν, ἡ ἄμπελος ἡ ἀλλοτρία;» Σωρήκ ήταν μια ποικιλία

—θα λέγαμε σήμερα Σουλτανί, Ροζακί, σταφύλι— εκλεκτής ποιότητος. Πώς εσύ, η άμπελος Σωρήκ, μετεβλήθης σε άμπελον Σοδόμων και Γομόρρας; Πώς έγινε αυτό; Εγώ σε φύτευσα εκλεκτό αμπέλι. Πώς εσύ μετεβλήθης σε αμπέλι Σοδόμων και Γομόρρας, δηλαδή ένας λαός αμαρτωλός και διεφθαρμένος και ξεπεσμένος; Πώς μετεβλήθης; Ποιο είναι εκείνο που σε έκανε να είσαι έτσι; Ερωτάει ο Θεός. Άρα, λοιπόν, αυτή η άμπελος, η οποία είναι κληρονομία του Θεού.

Προσέξτε αυτό. Είναι ο περιούσιος λαός του Θεού, ο Ισραήλ. Τι θα πει περιούσιος λαός; Ο προνομιούχος λαός, ο ἐπὶ τὴν οὐσίαν, είναι η περιουσία του Θεού, είναι κτήμα του Θεού. Προσέξτε, είναι κτήμα του Θεού. Τρόπον τινά, ο Θεός αποξενώνεται από την υπόλοιπη γη, ώστε να μην Του ανήκει, να ανήκει σε ένα άλλο αφεντικό. Και ξέρετε ποιο ήταν το άλλο αφεντικό; Ο διάβολος. Τρόπον τινά να αποξενούται, γιατί, προσέξτε, ουδέποτε υπήρξε ο διάβολος κύριος της γης και ουδέποτε υπήρξε ο Θεός μη κύριος της γης. Ούτως ειπείν, ούτως ειπείν, πώς να το πούμε, και ο Θεός περιορίζεται μόνο σε ένα μικρό χωράφι, σε ένα μικρό αμπέλι.

Το αμπέλι αυτό είναι ο Ισραήλ, γιατί αυτός Τον αναγνωρίζει. Φτάνει όμως μια στιγμή που ο Ισραήλ δεν αναγνωρίζει τον Θεό και αποδοκιμάζεται. Και λέει ο Θεός: «Εγώ σε φύτευσα καλό αμπέλι, εσύ είσαι ο λαός μου ο περιούσιος, είσαι ο λαός μου που εγώ σε φροντίζω και είσαι κτήμα μου. Πώς μετεβλήθης σε κάτι τέτοιο;» Εξώσθη, λοιπόν, ο παλιός λαός. Η άμπελος αυτή εφθάρη. Ο Θεός όμως θέλει να έχει κληρονομία και επιμένει να έχει ιδιοκτησία. Καταλαβαίνετε τώρα, εντός εισαγωγικών βάζω τη λέξη ιδιοκτησία. Ο Θεός επιμένει να έχει ιδιοκτησία επί της γης. Πώς θα αποκτήσει αυτή την ιδιοκτησία, αφού την έχασε; Έπρεπε να γίνει καινούργιο αμπέλι.

Αυτό το αμπέλι που θα φυτευόταν πάνω στη γη θα ήταν ο Ιησούς Χριστός. Γι’ αυτό είπε ο Χριστός: «Εγώ είμαι η άμπελος». Προσέξτε: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή». Τώρα είναι στο 15ο κεφάλαιο κατά Ιωάννην. Τώρα καταλάβατε εκείνο που ακούμε, μάλιστα, την πρώτη Παρασκευή των Χαιρετισμών από το Ευαγγέλιο. Τι θα πει η άμπελος η αληθινή; Είναι η ιστορία που σας είπα. Γι’ αυτό λέγεται αληθινή άμπελος ο Χριστός. Εκείνη η οποία είναι πραγματική, σπουδαία, μη δυναμένη να φθαρεί και να αποτελεί την κληρονομία και την ιδιοκτησία του Θεού επί της γης. Και τι λέγει ο Κύριος στη συνέχεια; Τα δε κλαδιά είσαστε εσείς.

«Είμαι άμπελος» δεν θα πει το κούτσουρο, η ρίζα. Οι δε κλάδοι είσαστε εσείς, οι κληματόβεργες είσαστε εσείς, τα κλήματα —κλήματα θα πει κληματόβεργες— είσαστε εσείς. «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὁ δὲ πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι». Ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός. Αυτό, λοιπόν, το αμπέλι που φυτεύθηκε τώρα στη γη και καρποφορεί είναι ο καινούργιος λαός του Θεού. Είναι η καινούργια κληρονομία, διότι η παλαιά χάθηκε, εφθάρη, και δεν είναι πια ο περιούσιος λαός ο Ισραήλ, αλλά είναι η Εκκλησία, είναι οι πιστοί. Αυτός είναι ο περιούσιος λαός. Τι ωραίο που είναι αυτό! «Ἀνέτειλεν ἐκ τῆς γῆς», λέει τώρα ο Άγιος Κύριλος, «ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή». Φύτρωσε, λέει, από τη γη το αμπέλι το αληθινό.

«Ἵνα πληρωθῇ τὸ εἰρημένον· “Ἀλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε, καὶ δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε”». Αυτό είναι από έναν ψαλμό. Ότι από τη γη, λέγει, εφύτρωσε η αλήθεια και από τον ουρανό έσκυψε η δικαιοσύνη, η αρετή, η αγιότης. Προσέξατε το σημείο. Θα το ξαναπώ άλλη μία φορά. Απ’ τη γη φύτρωσε. Ανατέλλω. Το ρήμα ανατέλλω σημαίνει φυτρώνω. Θα πει φυτρώνω. Ανατολή θα πει φύτρωμα. Κατά λέξη αυτό θα πει.

Ίσως απεδόθη στον ήλιο η ανατολή, γιατί δίνει την εντύπωση, κατά το φαινόμενο, ότι φυτρώνει από τη γη, από τον ορίζοντα, επομένως αναβαίνει ο ήλιος. Δεν το λέει εκεί στο βιβλίο της Γενέσεως «να ανατείλει χόρτος»; Και ανέτειλε ο χόρτος, ανέτειλε, φύτρωσε χόρτος, χορτάρι, το φυτικό βασίλειο από τη γη. Έτσι το αμπέλι, λέγει, εφύτρωσε, η αληθινή άμπελος, από τη γη, και η αρετή, η δικαιοσύνη, έσκυψε από τον ουρανό. Τι είναι αυτό; Αυτό: στη γη μας επάνω φυτεύτηκε ο Ιησούς Χριστός, επήρε την ανθρωπίνη φύση, που είναι η αληθινή άμπελος, και φύτρωσε επάνω στη γη. Επήρε την ανθρωπίνη φύση, σας ξαναλέγω, και ήρθε σε εμάς.

Όμως δεν είναι όπως ο χόρτος που ανέτειλε από τη γη και μόνον από τη γη, αλλά η αγιότης, λέει, διέκυψε, έσκυψε από τον ουρανό, που σημαίνει η θεανθρωπίνη φύση του Ιησού Χριστού, ότι είναι και Θεός, είναι και άνθρωπος. «Καὶ τί μέλλει λέγειν ὁ θαπτόμενος ἐν τῷ κήπῳ;» Και τι πρόκειται να πει εκείνος που θάπτεται εις τον κήπο; Τώρα θα έρθει στο Άσμα πάλι, στο βιβλίον Άσμα Ασμάτων 5,1. «Ἐτρύγησα σμύρναν μου μετὰ ἀρωμάτων μου». Αν διαβάσετε το βιβλίον Άσμα, σας έλεγα μια περασμένη φορά, θα τρομάξετε για τις τολμηρές σκηνές που έχει. Ερωτικές, τολμηρές σκηνές.

Είναι όλο μία αλληγορία και αναφέρεται στη στενή σχέση του Νυμφίου Χριστού μετά της νύμφης Εκκλησίας. Εκεί λέγει: «Στον κήπο μου ετρύγησα σμύρναν». Η σμύρνα είναι αρωματώδης ουσία. «Μετὰ ἀρωμάτων μου», μαζί με τα αρώματά μου. Βέβαια, πάντοτε μέσα στις ερωτικές, θα λέγαμε, συνάψεις και τα λοιπά, πάντοτε απαραίτητο θεωρείται το άρωμα, οι μυρωδιές, τα αρώματα. Μην με παρεξηγήσετε με αυτά που λέγω, μιλώ κατά το Άσμα Ασμάτων. Αλλά, βέβαια, δεν αναφέρεται σε κάτι τέτοιο, όπως ακριβώς οι άνθρωποι αναζητούν, αλλά κατά την εικόνα αυτή θέλει να τονίσει τούτο. Ακούστε: «Καὶ πάλιν σμύρνα καὶ ἀλόη μετὰ» μετά πάντων αρωμάτων. Πω πω! Στον κήπο μου, λέγει, ετρύγησα τη σμύρνα και όλα τα άλλα αρώματα. Όταν ο Χριστός πέθανε και φυτεύθηκε εις τον τάφο, εις εκείνον τον τάφο που ήταν μέσα σε έναν κήπο και που αποτελεί το κέντρο της γης, ήρθαν ο Νικόδημος και ο Ιωσήφ, αλλά και οι Μυροφόρες γυναίκες έφεραν τα αρώματά τους για να αρωματίσουν το σώμα του Κυρίου με σμύρνα και με αλόη. Αυτό τώρα ιστορία, το άλλο είναι προφητεία· και το άλλο ιστορία. Τι λέγει η προφητεία; «Ετρύγησα σμύρνα μέσα στον κήπο μου, μέσα στον τάφο μου ετρύγησα», λέγει, «τη σμύρνα», δηλαδή

άρωμα, σμύρνα. Ταῦτα δὲ τοῦ ἐνταφιασμοῦ τὰ σύμβολα. Αυτά ήταν τα σύμβολα του ενταφιασμού. Καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις γέγραπται. Και στο Ευαγγέλιο είναι γραμμένο: «Ἦλθον αἱ γυναῖκες ἐπὶ τὸ μνῆμα, φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώματα». «Καὶ ὁ Νικόδημος φέρων μίγμα σμύρνης καὶ ἀλόης». Η ιστορία. Οι γυναίκες ετοίμασαν τα αρώματά τους. Ο Νικόδημος με τον Ιωσήφ ετοίμασαν το μείγμα της σμύρνας και της αλόης και τα λοιπά. Και αυτό είναι γραμμένο στο Άσμα Ασμάτων. Καὶ ἑξῆς γέγραπται, παρακάτω είναι γραμμένο: «Ἔφαγον ἄρτον μου μετὰ μέλιτός μου». Αυτό είναι γραμμένο στο Άσμα 5,1. Έφαγα, λέει, το ψωμί μου μαζί με το μέλι μου. Λέει το Άσμα Ασμάτων. Το λέει ο Νυμφίος

Αδελφιδούς, ο Αδελφιδούς του Αδελφιδού, δηλαδή ο αγαπημένος. Έφαγα το ψωμί μου με το μέλι μου· το πικρόν προ του πάθους και το γλυκύ μετά την Ανάσταση. Πράγματι, ἀναστὰς εἰσῆλθε διὰ θυρῶν κεκλεισμένων, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐδόκουν γὰρ πνεῦμα θεωρεῖν, ὁ δὲ «ψηλαφήσατέ με», φησίν, «καὶ ἴδετε· βάλετε τοὺς δακτύλους εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων», ὡς ἐπεζήτει Θωμᾶς. Καὶ ἔτι ἀπιστούντων αὐτῶν ἀπὸ τῆς χαρᾶς καὶ θαυμαζόντων, εἶπεν αὐτοῖς: «Ἔχετέ τι βρώσιμον ἐνθάδε;» Οἱ δὲ ἐπέδωκαν αὐτῷ ἰχθύος ὀπτοῦ μέρος καὶ ἀπὸ μελισσίου κηρίου.

Βλέπεις πώς πεπλήρωται το «ἔφαγον ἄρτον μου μετὰ μέλιτός μου»; Όταν αναστήθηκε ο Χριστός, ενεφανίσθη, των θυρών κεκλεισμένων, εις τους μαθητάς του. Εκείνοι ἐδόκουν πνεῦμα θεωρεῖν, ενόμιζαν ότι βλέπουν φάντασμα και τρόμαξαν. Τους λέει λοιπόν: «Ελάτε να με ψηλαφήσετε και να δείτε ότι το φάντασμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως εμένα με βλέπετε να έχω». Αλλά ο Λουκάς το σημειώνει αυτό: «ἔτι ἀπιστούντων ἀπὸ τῆς χαρᾶς». Ακόμη, λέει, απιστούσαν, αλλά απιστούσαν από τη χαρά. Δεν λέει απιστούσαν, αλλά απιστούσαν από τη χαρά. Είναι εκείνο που πολλές φορές δεν πιστεύουν τα μάτια μας, γιατί είναι υπερβολικά ευτυχές το γεγονός.

Όταν δούμε ένα πρόσωπο που το αγαπάμε πολύ, είχαμε χρόνια να το δούμε, λέμε: «Μα, σε βλέπω πραγματικά; Δηλαδή, τα μάτια μου πραγματικά σε βλέπουν;» Αυτό είχαν πάθει οι μαθητές. Και τι έγινε; «Ἔτι ἀπιστούντων αὐτῶν ἀπὸ τῆς χαρᾶς», τους λέγει: «Ἔχετε τίποτε φαγώσιμον;» Και εκείνοι του έφεραν ένα κομμάτι ψάρι ψημένο, ὀπτόν, ψημένο, καὶ ἀπὸ μελισσίου κηρίου, θα πει μέλι από τη μέλισσα μαζί με την κηρήθρα, μελισσίου κηρίου, και έφαγε μπροστά τους για να τους αποδείξει ότι δεν είναι φάντασμα. Βλέπεις, λέει ο Άγιος Κύριλος, λέει εκεί η προφητεία εις το Άσμα Ασμάτων: «Έφαγα το ψωμί μου μαζί με το μέλι μου». Μα μέχρις αυτής της λεπτομερείας! Μέχρις αυτής της λεπτομερείας! Έτσι, αγαπητοί μου, που θα έλεγε κανένας: Όλα αυτά είναι γραμμένα. Εφαρμόσατε, παρακαλώ, τις προφητείες για άλλο πρόσωπο. Δεν υπάρχει κανένα άλλο πρόσωπο. Κανένα, κανένα. Μόνο ο Ιησούς Χριστός. Όλες οι προφητείες, εκείνες που είναι όπως είναι στη μορφή τους και η λεγόμενη τυπική προφητεία, δηλαδή οι τύποι, τα σύμβολα, όλα αυτά, είναι συγκλίνοντα προς ένα κέντρο και το κέντρο αυτό είναι το πρόσωπο του Ιησού Χριστού. Και πηγαίνουμε στη δωδεκάτη παράγραφο, γιατί ο Άγιος Κύριλος αγαπάει να μας στερεώσει καλά-καλά, ώστε να

μην μείνει κανείς άπιστος και να μην πει: «Α, εγώ δεν πιστεύω». Πόσο θα είναι υπεύθυνος, εάν δεν πιστεύει, διότι ύστερα από μια τέτοια πληροφόρηση θα ήταν αδιανόητο να μένει κανείς άπιστος. Αλλά Αλλά πρώτου εισελθήν δια των θηρών και κλεισμένων, εζητεί το υπό των αρίστων εκείνων και ονδρείων γυναικών, εζητεί το ο νυμφίος και ο των ψυχών θεραπευτής. Ήλθονε μακάριε επί των τάφων και ζήτουν τον Αγί Γερμένον Και έσταζεν αυτόν έτη τα δάκρυα εκ των οφθαλμών Δέον μάλλον εφρένεστε και χορεύειν επί το αναστάντη Ήλθεν η Μαριά, ζητούσε κατά το Ευαγγέλιον Και ούχε βρισκέν Και μετά ταύτα ήκουσε παρά τον Αγγέλον Και ύστερον είδε τον Χριστό Άρα και τα αυτά γεγραπτε!

Και αυτά είναι γραμμένα πια. Πριν εμφανιστεί στους μαθητές, εκείνες οι θαυμάσιες και ανδρείες γυναίκες ζητούσαν να βρουν τον Νυμφίο εκείνον των ψυχών, που είναι θεραπευτής των ψυχών. Και εκείνες οι μακάριες, λέει, οι γυναίκες τον ανεζητούσαν. Αναφέρεται στη Μαριάμ από το Ευαγγέλιο και λοιπά, που ανεζητούσε το σώμα του Κυρίου. Θυμηθείτε ακόμη τη Μαγδαληνή, τη Μαρία τη Μαγδαληνή. Είναι ωραίο εκείνο το σκηνικό μέσα εις τον κήπο που ήταν ο τάφος, όταν είδε ότι έλειπε ο Ιησούς από μέσα. Ευχαριστώ.

Η Μαρία η Μαγδαληνή πήγε λίγο αργότερα από τις άλλες γυναίκες. Ήτανε δεύτερη, θα λέγαμε, αποστολή. Μόνη της ήταν. Αυτές πήραν την πληροφορία ότι ο Κύριος αναστήθηκε και έφυγαν. Οι στρατιώτες είχαν φύγει πιο μπροστά ακόμα. Ο τάφος ανοιχτός. Και φτάνει η Μαρία η Μαγδαληνή με τα μύρα της. Δεν βρίσκει τίποτα. Κοιτάζει μέσα, τίποτα. Κάθισε απ’ έξω και άρχισε να κλαίει. Τότε δύο άγγελοι που ήσαν μέσα εις τον τάφο —μετά από την πρώτη της επίσκεψη δεν τους είδε— αυτοί σε κάποια στιγμή γίνονται ορατοί, οπότε αντελήφθη ότι κάτι υπήρχε.

Σκύβει να ιδεί τι συμβαίνει μέσα εις τον τάφο. Όπως έσκυψε να ιδεί, από πίσω ακούει μία φωνή. Όχι, συγγνώμη. Από πίσω άκουσε βήματα και φεύγει η προσοχή της από τον τάφο που έβλεπε, που ήσαν οι άγγελοι, και γυρίζει να δει ποιος είναι από πίσω που περπατάει. Και είδε κάποιον, δεν τον εγνώρισε. Νόμισε ότι ήταν ο κηπουρός και λέγει: «Κύριε», δηλαδή κύριε κηπουρέ, «εσύ εβάστασας αυτόν; Εάν εσύ τον πήρες, τον κράτησες», λέει, τον Ιησούν, «πες μου πού τον έβαλες και εγώ από κει θα τον πάρω».

Ο Κύριος λέγει: «Μαρία». Πω πω, τι φοβερά! Αν διαβάζει κανείς μία-μία λέξη, μία-μία λέξη, τι ψυχολογία εκεί, τι αίσθημα! «Μαρία». Πώς πρέπει να ήταν εκείνη η φωνή; Ήταν η γνώριμη φωνή. «Μαρία».

Κοίταξε καλύτερα η Μαρία η Μαγδαληνή και τότε αναγνωρίζει τον Κύριον. «Ραββουνί, διδάσκαλε!» Λοιπόν, και αυτό, λέγει, είναι γραμμένο, λέει ο Άγιος Κύριλος. Μάλιστα, είναι γραμμένο εις το Άσμα Ασμάτων 3,1. Τι λέει εκεί το βιβλίο; «Ἐπὶ κοίτης μου ἐζήτησα ὃν ἠγάπησεν ἡ ψυχή μου».

Στο κρεβάτι μου, λέγει, εζήτησα εκείνον τον οποίον είχε αγαπήσει, αγάπησε η ψυχή μου. Λίγο ακόμη: «Ἐπὶ κοίτης μου, ἐν νυξί, ἐζήτησα ὃν ἠγάπησεν ἡ ψυχή μου». Λέει ότι στην κοίτη μου, στο κρεβάτι μου. Αλλά στο κρεβάτι πηγαίνουμε το βράδυ, είναι νύχτα δηλαδή. Νύχτα πάμε στο κρεβάτι μας και κοιμόμαστε. Πώς να εκφράσει λοιπόν το θέμα νύχτα; Το εκφράζει με την εικόνα κοίτη, κρεβάτι. Και λέει: «Στο κρεβάτι μου ζήτησα εκείνον τον οποίο αγάπησε η ψυχή μου», δηλαδή ήτανε νύχτα, όπως ερμηνεύει ο Άγιος Κύριλος. Ποιο καιρό; «Ἐπὶ κοίτης μου, ἐν νυξί», νύχτα, «ἐζήτησα εκείνον τον οποίον αγάπησε η

ψυχή μου». «Μαρία», φησίν, «ἦλθεν ἔτι οὔσης σκοτίας». Λέει ο Ιωάννης 20,1 ότι η Μαρία ήλθε εις τον τάφον ἔτι οὔσης σκοτίας, ενώ ακόμα υπήρχε σκοτάδι. «Ἐπὶ κοίτης μου ἐζήτησα ἐν νυξί· ἐζήτησα αὐτὸν καὶ οὐχ εὗρον αὐτόν». Τον ζήτησα, λέει, και δεν τον βρήκα. Ποιος το λέει αυτό; Το Άσμα Ασμάτων. Ποιος το λέει εκεί; Ξέρετε ότι είναι ο διάλογος, είναι δύο πρόσωπα στο Άσμα Ασμάτων, είναι εκείνος, εκείνη.

Τώρα μιλάει εκείνη, ότι στο κρεβάτι τον εζήτησα, δηλαδή νύχτα, αλλά δεν τον βρήκα. Και τώρα λέει ο Άγιος Κύριλος: «Έλα στα Ευαγγέλια». Τι λέγει εκεί στα Ευαγγέλια; «Ἦραν τὸν Κύριόν μου καὶ οὐκ οἶδα ποῦ ἔθηκαν αὐτόν», είπε η Μαρία. Επήραν τον Κύριό μου και δεν ξέρω πού τον έβαλαν. Δηλαδή, τον αναζήτησα, τον αναζητώ, αλλά δεν τον βρίσκω. Ἀλλ’ οἱ ἄγγελοι παρόντες τότε θεραπεύουσι τὴν ἀγνωσίαν. Τότε, λέει, οι άγγελοι που ήσαν παρόντες θεραπεύουν, διορθώνουν την αγνωσία της Μαρίας, την άγνοια της Μαρίας. Ἔλεγον γάρ: «Τί ζητεῖτε τὸν ζῶντα μετὰ τῶν νεκρῶν;» Τι ζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς; Οὐ μόνον ἀνέστη, ἀλλὰ καὶ νεκροὺς ἤγειρεν. Πήρε μαζί του και τους νεκρούς, πήρε τους δικαίους και τους έβαλε στον Παράδεισο. Ἠγνόει δὲ ἐκείνη καὶ ἔλεγεν ἐκ προσώπου αὐτῆς τὸ Ἆσμα τῶν Ἀσμάτων πρὸς τοὺς ἀγγέλους: «Ὃν ἠγάπησεν ἡ ψυχή μου εἴδετε; Ὡς μικρὸν ὅτε παρῆλθον ἀπ’ αὐτῶν».

Τώρα πάλι το Άσμα 3,3. Βγήκε, λέει, έξω από το σπίτι της σε μία κατάσταση φοβερής αγάπης και βρίσκει κάποιους στον δρόμο και τους λέει: «Εκείνον που αγάπησε η ψυχή μου μήπως τον είδατε;» Είναι οι άγγελοι που συναντάει για να την πληροφορήσουν ότι ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς. Μετὰ μικρόν, ὅτε παρῆλθον ἀπ’ αὐτῶν, δηλαδή των δύο αγγέλων, «ἕως οὗ εὗρον ὃν ἠγάπησεν ἡ ψυχή μου». Έως ότου βρήκα εκείνον που αγάπησε η ψυχή μου. «Ἐκράτησα αὐτὸν καὶ οὐκ ἀφῆκα αὐτόν», λέει, παρακαλώ, πάλι το Άσμα 3,4. Τον κράτησα και δεν τον άφησα. Σπεύδει η Μαρία να αγκαλιάσει τα πόδια του Χριστού, να τον κρατήσει, να μην της φύγει. Βλέπει λοιπόν κανείς, αγαπητοί μου, εδώ

με τι θαυμαστό τρόπο εφαρμόζεται η προφητεία επάνω στην ιστορία και, εφαρμοζομένη η προφητεία επί της ιστορίας, κατοχυρώνεται η αλήθεια. Γι’ αυτό, όταν λέμε «Χριστός Ανέστη», να το πιστεύει η καρδιά μας και να μην το λέμε με λόγια. Έχουμε έναν νεκρόν, δηλαδή έναν κοιμημένον συγγενή μας, λυπούμεθα· θα λέμε: «Χριστός Ανέστη». Βλέπουμε τις δυσκολίες της ζωής, τα γηρατειά, την αρρώστια, τι μας περιμένει· θα λέμε:

«Χριστός Ανέστη». Δεν φοβάμαι τίποτα. Γιατί δεν φοβάμαι τίποτα; Γιατί... Γιατί Χριστός Ανέστη.