Catecheses of St Cyril 085 | 14-04-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My beloved, we are still in the thirteenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, paragraph 37—lambda zeta.

Forgive me: lambda epsilon, 35. Saint Cyril gives this catechesis the general title, “Crucified and Buried.” He writes: “We seek to know clearly where He was buried. Was the tomb made by human hands?”

“Did it rise above the ground like the tombs of kings? Was the sepulchre built of stones fitted together? And what was placed upon it? Tell us, O prophet, the precise details of the tomb. Where was He laid, and where are we to seek Him?” You know from our previous talks, in which we have been examining Saint Cyril’s text, that Saint Cyril calls upon the prophets to show who it was that was crucified and buried.

It is God incarnate; and the prophets, through their prophecies, confirm and establish the identity of Jesus Christ. This is extremely important. Whenever we speak about matters of faith, we must establish them securely, so that the faithful may possess the proof within themselves—not from some external source, but inwardly, from Holy Scripture itself. Then they will be believers with full conviction, and their faith will not waver but will stand firm. Following his usual method, Saint Cyril now takes particular details from the Crucifixion and burial of Christ and asks the prophets: “Tell us, O prophet.

“You foretold the very things that we now find recorded as historical events in the Gospels.” And here he says: “We seek to learn clearly where He was buried. Was the tomb made by human hands, or was it a natural cave?” For, as is well known, Palestine had what were called natural caves, including many small—very small—caverns in which the Jews laid their dead. But there were also artificial caves, hewn out of rock and made into tombs, usually family tombs.

That is why he asks: “Was the tomb made by human hands? Was it perhaps like those royal tombs that rise high above the surface of the earth and are built of magnificent stones? Was the sepulchre made of stones fitted together?” We might think of mausoleums, those costly tombs, or even the pyramids of Egypt, those most magnificent monuments. Was it perhaps something like that?

And what was placed upon it after He had been laid in the tomb? What was put there—a stone? Was a pyramid built over it? For it is well known that in Egypt the royal tomb lies beneath the ground and the pyramid is then built above it. “Tell us where we are to seek Him,” he says. “O prophets, tell us precisely how these things are.” And they do tell us. First, the Prophet Isaiah says in Isaiah 51:1: “Look to the solid rock which you hewed.” Notice that he says, “Look intently.” He does not merely say, “Look,” but, “Look intently.”

This means: “Pay close attention to the solid stone, the rock, which you yourselves hewed.” This shows that the tomb would be made by human hands, not a natural cave. Nor would it be a magnificent structure made of stones fitted together, one stone laid upon another. It would be hewn from rock. “Look intently and see,” Saint Cyril now says; “you have it in the Gospels.” And there it is: we turn to the Gospels, that is, to the historical account. “In a tomb hewn out of rock,” says the Evangelist Luke in Luke 23:53.

And Mark then says, in Mark 15:46, “in a tomb hewn out of rock.” What does Isaiah say? “Look,” he says, “to the solid rock which you hewed.” And what do the Evangelists record as history? That He was laid in a tomb cut and hewn out of rock. And then what happens? “What kind of door did the sepulchre have?” Saint Cyril now asks. Again, another prophet speaks. And who is this prophet? Jeremiah, in Lamentations 3:53. What does he say? “They put my life to death in a pit, and...

“they placed a stone over me.” They put my life to death in a pit—that is, they placed me in a tomb—and there they set a stone over me. The chosen and precious Cornerstone, as Isaiah again says and as the Apostle Peter also says, “lay for a short time behind another stone: a stone of stumbling to the Jews, but salvation to those who believe.” I, the stone who am a stumbling block and an offence to the Jews, yet bring salvation to those who believe—I, that very stone, lay behind the stone they had placed at the sepulchre. One of Christ’s names is “the Stone.”

He is the Cornerstone, “the stone which the builders rejected,” and so forth. And now this Stone, Christ, lies behind another stone: the slab, the great stone they rolled into place before the tomb. You see the prophecy, and you see its fulfilment in history.

“The Tree of Life was planted in the earth, so that the earth which had been cursed might receive the blessing, and so that the dead might be set free.” Let us pause here for a brief explanation. This expression of Saint Cyril’s is truly beautiful. He says that the Tree of Life came and was planted upon the earth. Here “tree” means a living tree, not merely a piece of wood. This happened so that our earth, which had received a curse, might be blessed and partake of the blessing, and thus the dead might be loosed—that is, set free. What does this mean? Let us turn to the Old Testament, to its first book. What happens in the opening chapters of Genesis? We are told that God planted Paradise and, among its other trees, planted two trees in the midst of Paradise. One was the tree of the knowledge of good and evil, and the other was the Tree of Life. What was the Tree of Life? If our first ancestors had eaten from it, they would have lived forever. Naturally, that tree did not contain some seed of life within itself. Neither did the tree of the knowledge of good and evil contain a seed of death that would bring death once its fruit was tasted. Certainly there was no seed of death in it.

They were two simple, ordinary trees, like all the trees of Paradise—entirely natural trees. Where, then, were death and life to be found? In obedience or disobedience. That is where death or life lay. Had Adam listened and obeyed, he would have eaten from the Tree of Life—that is, he would have remained immortal. Had he disobeyed, death would have followed. There, then, were both life and death. Where? In obedience. Where? In the human power of free choice. Man himself would ultimately choose what he would do to himself. But when our first ancestors ate, they fell, and death entered. Adam was exiled from Paradise. And God stationed the Cherubim there to guard the way to life, as we said on a previous occasion, with the flaming sword turning every way, so that Adam could not enter and eat from the Tree of Life. Scripture says clearly that Adam was not to enter, stretch out his hand, eat from it, and thus become immortal—so that, as the Fathers say, evil itself would not become immortal. Here we see God’s great love for mankind. But this road was opened, as we have said, through the incarnation of the Son of God. Do you remember? It does no harm to say it again. Materiality, death, and sin were overcome. Materiality was overcome because man is material—for man is not merely the soul.

The whole human being is body and soul. Man now has a place in the Kingdom of God. Materiality was overcome through the incarnation; death was overcome through Christ’s death and His Resurrection—forgive me, through His Resurrection—and sin was overcome through Christ’s death upon the Cross. Man has now been brought into the Kingdom of God. He can dwell in the Kingdom of God. The road has been opened; and since the road has been opened, we may now taste the fruit of the Tree of Life. But where are we to find it? This Tree has been planted in the earth. But what about Paradise? Do not search for the old Paradise or for that particular tree. It was an ordinary tree. As we said, life came through obedience to the commandment,

not through the tree’s own nature. But now the Tree of Life has been planted upon the earth, and this Tree of Life is Jesus Christ. The Tree of Life, he says, was planted. What does “planted” mean? The Son of God became incarnate upon the earth. And now I can eat the fruit of life. What is that fruit? His body and His blood. This is precisely why the Lord says, “He who eats My flesh and drinks My blood has eternal life.” This is how we taste of the Tree of Life. And if you will, our first ancestors were then commanded not to eat from the tree of the knowledge of good and evil, under penalty of death. Now mankind receives the command...

to eat from the Tree of Life. If people do not eat from it, their penalty will be death.

That is to say—if I partake, I have life. If I do not partake of this fruit, the body and blood of Christ, I have death. For the meaning is clear when the Lord says, “He who eats My flesh and drinks My blood has eternal life.” It follows that whoever does not eat His flesh and drink His blood does not have eternal life. Do you see, then, what this means? At that time the earth received a curse. God said to Adam, “Cursed is the earth in your works.” Let us explain this briefly. He did not simply say, “Cursed is the earth.”

He said, “Cursed is the earth in your works.” In other words, when you work the earth, your labour will not prosper. The earth itself is not cursed. God does not curse His creation. Where does the evil lie? In man’s free choice. Where does the curse lie? In his works—not in matter itself. No, God does not curse the earth. It is the work of His hands, and God said that everything was very good. What, then, does He curse? He curses the earth as it is handled by man. The curse lies in man’s use of it. And now, Saint Cyril says, the Tree of Life is planted here so that the earth may receive the blessing.

What blessing? That what man now does may no longer remain cursed in his works, but may be blessed. And this also happens so that the dead may be set free. They had received the penalty of death, but now the sentence of death has come to an end. The dead are set free: there will be a resurrection of the dead. Adam and Eve will rise. Let me make a brief observation in passing. When can we understand the New Testament? When can we understand Jesus Christ? Only when we have the Old Testament before us, and more particularly...

the first three chapters of Genesis—the very chapters that are attacked today. I would like to say this, with love, to many people, and especially to our beloved and respected theologians: we do not know what others may be doing elsewhere. We do not know by what standards they remove the Old Testament. But I appeal to you and ask: can the person of Jesus Christ possibly be understood without the Old Testament? Can I know the identity of Jesus Christ without the prophets? “Who do men say that I am?” A Forerunner was needed to point out who Jesus Christ is. No one could have known. How, then, can we know?

“Some say You are the Prophet Jeremiah; others, Elijah; still others, one of the prophets.” They did not know Him. “How do you know, then, when you tell Me that I am the Son of God?” God reveals it to you through the prophets, because you understand the prophets. When the Lord meets Philip, and Philip then meets Nathanael, what does Philip say to Nathanael? “We have found Him of whom Moses and the prophets wrote.” What had they been doing? They had been studying the prophets. And so, through the prophets and by the illumination of the Holy Spirit, they understood who He was—the true identity of Jesus Christ. Those outside understood nothing.

So, my beloved, if we remove the Old Testament, what will we understand about Jesus Christ? We shall fall into the same condition, needing another Forerunner to tell us that this is Jesus. But there is only one Forerunner. He came, and his work was completed. How, then, shall we understand the person of Jesus Christ? And this brings me to the Book of Genesis, however much it is attacked and dismissed as mythology. They call the account of creation mythology, especially the creation of man, even though the whole of Christian anthropology is found there! Christian anthropology springs from there and is then understood in Christ Jesus, because He is the New Adam. The Apostle Paul has already called Christ the New Adam. How can I understand the New Adam if I do not know the old Adam?

And how can I speak of the New Adam if I condemn the old Adam as a mythical figure? If the old Adam is a mythical figure, then we could very easily say that the New Adam is also a mythical figure. Does that surprise you? It is being said in our own day. Certain professors—not all of them theologians—go into schools claiming to enlighten the students and say, “Adam and Christ are mythical figures.” They say it very easily. First we called the old Adam a mythical figure. What now prevents us from calling the New Adam, Jesus Christ, a mythical figure as well? See the results!

These are the consequences of rejecting the Old Testament. I cannot imagine how educated people, trained theologians who have spent year after year at universities and in university lecture halls, can fail to recognize the value of the Old Testament. I cannot understand it. Then what can it be? There must be something else behind it. What might that be? Well, let us continue. Paragraph 36: “Let us not, therefore, be ashamed to confess the Crucified One.” Let us not be ashamed to confess the

Crucified One, since He is the Tree of Life planted in the midst of the earth. In the midst of the earth. Shall I say something about the midst of the earth, where the Tree of Life was planted? The old tree was planted in the midst of Paradise; the new Tree was planted in the midst of the earth. Can you show me where the middle of a sphere is on its surface? You will tell me that every point on a sphere may be regarded as the middle and may serve as a starting point. Wherever I begin to draw a great circle, it will close. Whether I draw it this way or that way, however I turn it, I shall always complete a circumference equal to another—and infinitely many such circumferences.

From that single point, infinitely many circumferences can be drawn, all equal to one another. Infinitely many circumferences from one point on a sphere. That point—whichever point it may be—is the center of the sphere. My beloved, when the Church of Christ spread throughout the whole earth, wherever the Mystery of the Holy Eucharist is celebrated, there too is the center of the earth. For beside my home there is a parish church, and there I shall find the Tree of Life—that is, the body and blood of Christ. The Tree of Life is planted everywhere. This is what it means to be in the midst of Paradise. To reach

the center, the middle, as we were saying, is always possible wherever you may be. It is the shortest road. Wherever you are, even at the farthest edge, you do not need to travel from one end to the other. To put it simply, this means that you can easily find the body and blood of Christ. Easily. The Mystery is continually celebrated. Listen to Paul.

For thousands of years Paul has not been proved false, nor has Christ, who said, “The gates of Hades shall not prevail against it.” The Mystery will be celebrated until Christ comes again—until He comes. The Mystery will always be celebrated, always. Do you see the truth? Do you see the...

Thank you. These things are confirmed precisely by history. Therefore, let us not be ashamed to confess the Crucified One. We must confess Him. How is this confession made? In various ways. Here, in a most beautiful passage, Saint Cyril tells us that one way of confessing

the crucified Christ is by making the sign of the Cross. That is one way, and it is very important. If persecutors should one day ask us somewhere, “Are you a Christian?” and I make the sign of the Cross, that says everything: I am a Christian.

Ask me nothing more. I am a Christian. The sign of the Cross is a great thing. Indeed, the sign of the Cross is a true confession. The proof that we are unwilling to confess Christ is that we fail to make the sign of the Cross when we ought to. We are ashamed to cross ourselves at a meal to which friends have invited us, or at a more public banquet. Perhaps we are invited to a reception at some club, and we are ashamed to make the sign of the Cross because no one else is crossing themselves. Or it may be a meal with friends or relatives. Even in our own home, where we normally cross ourselves at the table, when friends

or relatives come as guests, we again neither pray nor make the sign of the Cross, because we are ashamed before our visitors. Do you not think that goes too far? We walk along the street, where we are accustomed to cross ourselves as we pass a church. Do you know why we make the sign of the Cross before a church? It is an act of honor toward the Crucified One who is present within the church. Let me say something more. It is honor and greeting; it is a confession that we identify ourselves with what is there and accept it, and we express this by crossing ourselves. Upon the Holy Altar there permanently rests the holy tabernacle, containing the body and blood of Christ. It is always there. We reserve it for special needs, for the sick to whom we bring Holy Communion.

When I cross myself as I pass a church, this is what it means. It means confession; it means greeting; it means identification and acceptance. It means many things.

As you understand, then, my beloved, if I have the courage to make the sign of the Cross, this is the beginning of confessing Christ and His Precious Cross. And when I advance in virtue, then I shall be given the great reward, the great privilege, and the great gift. What is that gift? To confess Christ before rulers and kings, as the Lord says, and before synagogues, councils, thrones, and authorities, and to declare, “I am a Christian,” even if it costs me my life. Yet I shall never reach martyrdom, never receive the privilege of martyrdom—take note, it is a privilege. Saint Cyril says that it is the greatest gift of the Holy Spirit. When, God willing, we come in a few years to the catechesis in which he speaks about the Holy Spirit, we shall see there that martyrdom is a spiritual gift, truly a gift of the Holy Spirit. We shall never reach that point if we are ashamed to make the sign of the Cross. And now, my beloved, he continues by speaking about the value of the Cross, when it should be made, and so forth. As I said before, this is a most beautiful passage. Listen carefully: “Let the seal be boldly traced with the fingers upon the forehead, and let the Cross be made over everything: over the bread we eat and the cups we drink; when we enter and when we leave; before sleep, when lying down and when rising; when traveling and when resting. It is a mighty safeguard, free of charge for the poor and requiring no effort from the sick, for it is grace from God, a sign of the faithful and a terror to demons.” The Cross, he says, should be traced boldly with the fingers, like a seal, over everything. It should therefore be made over the bread we eat—that is, over our food.

“Over the bread we eat”—that is, at the table; “over the cups we drink”; “when we enter,” whenever we go into a place; “when we leave,” whenever we go out; before sleep, when we lie down, when we rise, when we walk, and when we sit—“when traveling and when resting.” “It is a mighty safeguard.” The Cross is a great protection, a powerful shield. It is free for the poor; they have nothing to pay, and no one can say, “I am poor, so I cannot have it.” The Cross costs absolutely nothing, and it requires no effort from the sick. Nor can a sick person say, “I cannot make the sign of the Cross because it takes too much effort.”

Let us examine a few points up to here, because he goes on to say more about the Precious Cross. First of all, when he says, “Upon the forehead, boldly, with the fingers,” we can see that the tradition of making the sign of the Cross is very ancient. We must not forget that these catechetical lectures date from the middle of the fourth century, around the year 350 after Christ. We also have evidence that the Cross was used for worship. During excavations at Pompeii—which, as we know, was destroyed by Mount Vesuvius around AD 70—

a small servant’s room was discovered containing a half-charred wooden cross. This showed that the servant was a Christian and kept the Precious Cross in his room for worship. What do the millenarian sectarians who say otherwise have to answer to this? That cross is, of course, kept in a museum, and it is not a stake, as those sectarians claim. The sight of the Cross is unbearable to them; they cannot look upon it. They are disturbed because the demon is disturbed, the demons are disturbed, and these people belong to the devil. Consequently, they reduce the Cross to a stake.

The devil is not disturbed by a stake, because a stake is not the Cross. It is as simple as that. So, regarding the sign of the Cross, remember that we are in the middle of the fourth century. Of course, if we had another text containing a reference to this point, perhaps we could say more. But this is what we have. Does he say, “with the three fingers”? No. He says, “boldly, with the fingers.” He does not say, “with three fingers.” “Boldly, with the fingers, let the seal be made,” and so forth, “upon the forehead,” and so on.

We Orthodox make the sign of the Cross by bringing together three fingers: the thumb and the next two fingers, namely the index and middle fingers. Thank you.

We bring them together and join them, in the familiar way. Though these fingers are not equal in length, when I hold them like this, they become equal. Their union expresses that the God whom we worship is one. The Persons are three, and they are equal. The Father is not greater than the Son, because His begetting is beyond nature and does not have the characteristics of human birth, where we can say that my father is, of course, older than I am.

Otherwise, he could not be my father. The Father, the Son, and the Holy Spirit are equal. They are three Persons.

Each has His own distinctive property: the Father begets, the Son is begotten, and the Holy Spirit proceeds. They are equal, yet there is one Godhead; these three fingers are joined together. At the same time, with the three fingers by which I make the sign of the Cross, I also express another Mystery. The first Mystery is the Mystery of the Holy Trinity, and the second great Mystery is the Mystery of the Divine Economy—that is, the Incarnation of the Son of God. This Mystery of the Incarnation is expressed by my other two fingers. You see these other two fingers folded beneath the three? They express the two natures of Jesus Christ, divine and human—the Mystery of the Divine Economy. And now, as I make the sign of the Cross...

I confess that I believe in the sacrifice of Him who was crucified for our sins. I express my faith in Jesus Christ as the God-Man, because these two Mysteries—the Triune Mystery of God and the Mystery of the Divine Economy, of the Incarnation—are the first and greatest Mysteries that define Christianity. All the other doctrines stand around them. All the other doctrines revolve around these two. Saint Cyril will tell us this a little further on. But let me mention it now, since it naturally comes to mind here. He says, “Therefore, first take the Cross as an unshakable foundation.”

“And upon it build the rest of the faith.” Take, he says, the unshakable foundation—the foundation without cracks or fissures, the utterly firm foundation. And what is that foundation? The Cross. What does the Cross express? The doctrine of the Incarnation. Upon this, he says, you are to build all the remaining teachings of the faith. Here, then, are the two great doctrines that define Christianity. If we accept them, we accept Christianity. Everything else, as we have said, completes our knowledge of Christianity. This is the meaning of his words, “Let the seal be made boldly with the fingers upon the forehead,” and so forth.

It may seem unnecessary to say this—but why should it be unnecessary?—the sign of the Cross must be made properly. When I cross myself, it means the following. First, I express what I believe. Second, I say that I am being crucified: upon this Cross that I am making, I myself am already being crucified.

I am already placing myself upon this Cross.

The Christian is crucified at every moment. Does not the Apostle Paul say, “I have been crucified with Christ”? I have been crucified together with Christ. Upon the Cross of Christ, I too, the believer, am crucified.

Do you know what this means? Let me put it in simple, practical terms. The Cross is the symbol of ascesis, of ascetic discipline, of the ascetic element we discussed during the question period. The ascetic life springs from the Cross. Can I therefore be saved without the Cross? Absolutely not. Then neither can I be saved without the ascetic element. When the ascetic element is removed from my life—and I call it the cruciform element, for they are the same thing—then my Christianity is no longer even authentic, and consequently I do not have salvation. Furthermore...

If this is how things are, do you not think that the sign of the Cross should be made reverently? And if it is made reverently, should it not also be made correctly and properly? I cannot make a parody of the Cross or some substitute shape for it. We make such substitutes when we begin to cross ourselves and touch the forehead—or somewhere around the nose, or a little lower—then move a palm’s breadth downward, and afterward begin somewhere over here and vaguely sweep across and downward. That is not the sign of the Cross. Call it whatever shape you like, but it is not the sign of the Cross. My dear friends, we must make the sign of the Cross with the greatest reverence: neither quickly, nor...

hurriedly, nor clumsily and misshapen. The Precious Cross must be traced properly upon our bodies. It should be made beautifully: to the forehead, down to the abdomen, then to the right shoulder, and then to the left shoulder. We must make the sign of the Cross well. Now, what...

does the upward point mean? What does the downward point mean? What does this side mean, and what does the other side mean? There are many beautiful and instructive interpretations, but I will not explain them, because I believe you know what they all signify. One example is that God was in the heavens, came down for my sake, and was crucified.

There are many interpretations of what the second movement of the Cross means and what the third means. I will not recount them. I will say only this: theology flows from the sign of the Cross, because the Cross is the true theology of our salvation and of God’s love. Saint Isaac the Syrian says that God had no other way to express His love. He expressed His love through the most terrible means, choosing what was worst for Himself. And what was the worst means for Him? His sacrifice upon the Cross, by which He showed us how deeply He loves us. If someone were asked to explain the words of the Holy Evangelist John, “For God so loved the world”—so loved it, loved it this much—how much?

He would point to the Cross. He loved us so much that He ascended the Cross. The Cross is the answer to the words “so much.” And now we move on. Saint Cyril says that the seal should be placed upon everything. Why does he call the Cross a seal? He says, “Let the Cross be made with the fingers as a seal, and upon everything.” You know that the implement we use when making prosphora is called a seal. You may say, “Of course; it is perfectly natural to call it a seal, because we carve the familiar designs into a flat, round piece of wood and press this seal upon the dough.” The design stands out in relief upon the dough; we place it in the oven...

and we have our familiar prosphoron. But that is not what is meant here, my dear friends. Of course, that implement is a seal; do not doubt that. Yet this is not why the Cross is called a seal. Do you know what a seal signifies? It is something that establishes validity and ownership. We say that we place a seal on a paper, a certificate, an authorization, or something of that kind. We place a seal on it. If it does not bear both a signature and a seal, the document is invalid. The Cross, then, is called a seal because it shows that we are God’s possession. Does not the Apostle Paul say to the Corinthians?

“You were bought at a price, and you are not your own.” I quoted it in reverse order: “You are not your own, for you were bought at a price.” You do not belong to yourselves, because a price has been paid for you. And what is that price? The Cross. How, then, is this purchase made by God—His ownership of us—to be established? By the seal. We belong to God; we are His possession through the seal. And what is that seal? The Precious Cross. This is why we say that we are sealed. When I make the sign of the Cross, I may say either that I am crucifying myself or that I am sealing myself. It is the same thing. You will see this in Baptism, where we often speak of the seal.

There, although the sign of the Cross is made, the seal is not simply that of the Precious Cross, but is made with Holy Chrism. As I am signed with the Cross, I am sealed, and we say, “The seal of the gift,” and so forth. A seal. This is why Baptism is indelible. The Mystery of Baptism is indelible and is not repeated. The seal has been placed once and for all. And so forth. You may ask, “What if someone goes over to heresy and falls away?” This falling away is not merely a sin; it is heresy. Heresy itself is the falling away. Even then, the seal does not disappear. It is simply that, if the person someday returns—how can I explain it? Let me give you an example. Suppose we, as a monastery, issue an official document and place our seal upon it.

Suppose we wish to withdraw some money. How can the bank know that the seal on the document is truly ours, and that the signatures belong to the abbot and the monastery council? We go to the Metropolis, and the Metropolis certifies it underneath; or we could go to the police station—the principle is the same. But we go to our proper authority, the Metropolis, and beneath our seal are placed the seal of the Metropolis and the signature of the Metropolitan, certifying that the monastery’s seal is genuine. A second seal is added. What does this mean? When a baptized believer becomes a heretic, he is not baptized again, because the seal has already been placed. There is simply...

a new recognition, a renewal of the seal, without repeating the Mystery. And do you know what we do when someone returns from heresy? We anoint him with Holy Chrism. A second sealing then takes place, confirming the first sealing—the seal of Baptism. What we do with Holy Chrism at Baptism is a second Mystery, as you know, because two Mysteries are involved: the Mystery of Baptism and the Mystery of Chrismation. There are two Mysteries. Through the image I have given you, I want to help you understand why a Mystery is not repeated. I mean, once again, the Mystery of Baptism. It is not repeated. The seal is indelible.

The seal of Holy Orders is likewise indelible. If a priest is deposed, that seal remains inactive, but it is not removed. Likewise, in a heretic, Baptism and the seal of the Precious Cross remain inactive because he is a heretic, but they are not erased. This seal, then, is a great thing, my dear friends—a great thing indeed. It is God Himself who seals us, not a human being. God Himself places the seal. And do you know what this seal means when the demons see it? They can no longer lay claim to that person. For we say that the whole creation was under demonic dominion—that is, under the possession of the demon, the devil. But when the seal of the Precious Cross is placed upon it, the devil relinquishes his claim.

“The earth is no longer my property; this person is no longer my property. He now belongs to someone else; he belongs to God.” Therefore, let the Cross be made “over bread that is eaten and over cups from which we drink.” In general, we would say that at our table we should make the sign of the Cross and say our prayer. My dear friends, at the table we should make the sign of the Cross and say our prayer. Make this a habit, so that your children will find it practiced in your home. When they grow up, they too will do it in their own homes. In this way it will become a tradition, a Christian tradition, passed down from generation to generation. This is how tradition works. Tradition is the passing on of the living experience of faith.

What I have received, I hand on. This is very important. And this prayer should be said. But if, at some point, I eat something outside my regular breakfast, lunch, or dinner, I can still make the sign of the Cross. It depends on each believer’s reverence and understanding of these things. If I take a bread ring during recess at school, or have a coffee and a bread ring at the office, should I make the sign of the Cross? I believe that all of you listening to this now will begin tomorrow morning: when you eat your bread ring at the office, you will make the sign of the Cross. Yes! Do you intend to prove me wrong? You will not.

No, you will not prove me wrong. I am certain of it. Tomorrow morning, at your workplace, in your office, wherever you may be, you will make the sign of the Cross as you eat your bread ring. You will remember me tomorrow morning. One more thing. On the Holy Mountain, as you know, whenever we eat or drink something, we also “baptize” the object, so to speak: we make the sign of the Cross over the cup, as well as over ourselves. You know that nature is under demonic dominion. But I had said that we would finish the thirteenth catechetical lecture today. No, it seems we shall carry on into next year! Pay attention. You know that nature is under demonic dominion. You know that, before we baptize a child, we first perform an exorcism over the water. We exorcise the water.

We command the lurking devil—the one who makes his lair in the water—to depart. When we perform the blessing of water, do we not drive out the lurking devil through the prayers and the action of the Church? And this is nothing other than the Tradition of the Church, which is rooted in Holy Scripture. You have seen depictions of the Baptism of Christ: there in the water is a beast, a dragon, as Christ is baptized in the Jordan. That is the one who lurks there. To lurk means to make one’s nest or lair somewhere. It is the devil hiding there. So what do we do? We perform an exorcism over the water, so that the devil may depart and the person may be baptized. If we make the sign of the Cross over this cup, we drive out the devil who may be lurking there and might do us harm.

“I drank a glass of water, and it made me ill.” You may say that it was cold and therefore harmed you. But who told you that nature itself can harm man? My dear friends, behind what we call natural harm there is, in fact, demonic harm. Accept this if you will. This is the teaching of the Orthodox Church. Nature does not harm; only the devil does harm through nature, when nature has not been sealed, when it does not bear the seal of God. Therefore, we shall make the sign of the Cross to drive out the dragon lurking there.

Furthermore, when the new fruits of the season appear, as you know, we take them to the Church. There is even a prayer for the new grapes. Grapes in particular are blessed in the Church on the sixth of August. Those of you who have a vineyard should not put a single grape into your mouth. Instead, cut the first bunch and take it to the Church on the sixth of August. Here in Thessaly, though, is the sixth of August late for grapes? Do they ripen earlier? I would tell you to cut your first bunch of grapes; or, if you wish, take the first flour made from this year’s wheat, or simply some of the wheat itself, or the seed you will sow in September or October. But let me return to the grapes, so as not to wander into too many subjects. Take a little basket and put a few bunches of grapes inside.

Take them to the Church. There is a special prayer “for the blessing of grapes.” The grapes will be blessed, which means that we receive the blessing and may now eat them. Notice something else. In ordinary daily life, tomatoes are now beginning to appear. “But,” you may say, “we have them all year round.” No, this is the season when tomatoes should be eaten—or rather, not yet, but next month.

The tomatoes we have now are artificial, greenhouse tomatoes. Wait until the true tomato season arrives. And listen to this: an agronomist told me that fruits and tomatoes with a pointed tip have been treated with hormones. When you see a tomato with a little point protruding from it, that is due to hormones. What consequences might this have later on?

We know what is generally known about these things. I do not know any more than that. I am not an agronomist; I am only telling you what I was told. When the season comes, we shall eat the first tomatoes. As soon as we take the first tomato and prepare to cut it, my dear friends, listen to me: let us raise our eyes toward heaven and, making the sign of the Cross, say, “Lord, we thank You for counting us worthy to see summer come once again; we did not die. We thank You that we are in good health and can eat tomatoes again.” The courgettes will appear, then the cucumbers and aubergines—every new first fruit: cabbages, oranges, cherries, throughout the whole year. Whenever a new fruit or vegetable comes into season, when we taste the first of it, let us give thanks to the Lord.

What are we doing through this? In the broad sense, we become priests. We offer thanksgiving for the creation God has given us. In this broad sense, you are doing nothing other than what the priest does when he says, “Your own of Your own we offer to You, in all and for all.” We offer You Your own gifts, which come from what is Yours. You gave us the tomatoes, and now we thank You. We offer them back to You. To offer something up means to present it. We offer the tomatoes to You and say, “We thank You.” What do you think of this giving and receiving between God and man? He receives and gives, receives and gives. Will the blessing ever come to an end?

Never. And man lives within this circle of blessing. This is exceedingly important. One more thing. Saint Cyril says that we should make the sign of the Cross when we enter, when we go out, before sleep, and so forth. We open our eyes and say, “Glory to You who have shown us the light.” Let us make the sign of the Cross while we are still in bed. We have awakened, though we might have died during the night. But I shall dwell on just one phrase: “when entering and going out.” You know that pedestrians are killed on the roads and cars collide. Do you want to be kept from harm? Do you want to travel without anything happening to you? Listen, my dear friends. Those of you who have a car, before leaving your home, make three prostrations before the icon of Christ. Venerate it and, making the sign of the Cross, say, “My Christ, protect me, my fellow passengers, and the car, so that no harm may come to us.”

But what if I do come to harm?

If I come to harm, God has permitted it. Why—do I not believe in Him who was stretched out upon the Cross? When I return from my journey or from my work, I shall again make three prostrations before the icon of Christ. This is separate from my morning and evening prayers; it is something distinct. I shall make the sign of the Cross again and say, “My Christ, I thank You for protecting me, my fellow passengers, and the car.” And on the windscreen, in a suitable place, do not hang blue beads, horseshoes, or things of that sort. These are relics of superstition; they are demonic. Place the Precious Cross there, and a small icon if you wish. Then, my dear friends, the Precious Cross truly is, as Saint Cyril says here, “a great safeguard”—a protection, a true safeguard.

Wearing the Precious Cross upon ourselves is also a great safeguard. When is this so? When we believe in it, when we believe in Him who was crucified upon the Cross, and when it is not merely an ornament. It may be made of wood or precious metal, of gold or silver; that does not matter. But I must believe in the Precious Cross, and I must believe in Jesus Christ. Then the Precious Cross will be a safeguard for me. But, God willing, we shall say something more about this next time.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, πάντοτε στη 13η κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, παράγραφος 37, λάμδα ζ.

Με συγχωρείτε, λάμδα έψιλον, 35. Με τον γενικό τίτλο «Σταυρωθέντα και Ταφέντα», που λέγει στην επιγραφή της κατηχήσεως ο Άγιος Κύριλλος. «Ζητούμεν δε γνώναι σαφώς πού τέθαπται· χειροποίητος άρα ο τάφος;»

«Κατά των βασιλέων τάφους υπερανέχει της γης; Εκ λίθων και γέγονε το μνήμα συγκειμένων; Και τούτω τι επιτίθεται; Ειπέ ημίν, ω προφήτα, και του τάφου την ακρίβεια· πού τίθεται και πού αυτόν ζητήσωμεν;» Γνωρίζετε από τις προηγούμενες ομιλίες μας, αναλύσεις που κάνουμε στο κείμενο του Αγίου Κυρίλλου, ότι ο Άγιος Κύριλλος επιστρατεύει τους προφήτες για να καταδείξει ποιος είναι εκείνος ο οποίος εσταυρώθη και ετάφη.

Είναι ο ενανθρωπήσας Θεός και οι προφήτες, βεβαίως, με τις προφητείες των κατοχυρώνουν την ταυτότητα, αποδεικνύουν και κατοχυρώνουν την ταυτότητα του Ιησού Χριστού. Αυτό είναι πάρα πολύ σπουδαίο, γι’ αυτό και θα πρέπει πάντοτε, όταν ομιλούμε για θέματα πίστεως, να τα κατοχυρώνουμε και οι πιστοί μας να έχουν μέσα τους την απόδειξη, όχι έξωθεν, έσωθεν, από αυτή πάλι την Αγία Γραφή, ώστε να έχουμε κατά συνείδησιν πιστούς, η πίστη να μην είναι ταλαντευομένη, αλλά να είναι εδραία. Και κατά τη συνήθειά του παίρνει λεπτομέρειες τώρα από τη Σταύρωση του Χριστού και την Ταφή Του και ερωτά τους προφήτες: «Για πέστε μας, ω προφήτα.

Εσείς τα έχετε πει, αυτά που εμείς ιστορικά πια τα βρίσκουμε στα Ευαγγέλια». Και λέγει τώρα εδώ: «Ζητούμε να μάθουμε με σαφήνεια πού είναι θαμμένος. Ο τάφος άραγε ήτο χειροποίητος ή φυσικός τάφος;» Διότι είναι γνωστό, στην Παλαιστίνη υπήρχαν τα λεγόμενα φυσικά σπήλαια, στα οποία πολλά τέτοια μικρά, μικρές σπηλίτσες, πάρα πολύ μικρές, που εκεί εναπέθετον τους νεκρούς των οι Ιουδαίοι. Αλλά υπήρχαν όμως και τα τεχνητά σπήλαια, τα οποία ελαξεύοντο σε βράχους και γίνονται τάφοι, συνήθως οικογενειακοί.

Γι’ αυτό λέγει: «Είναι χειροποίητος άραγε ο τάφος; Άραγε είναι σαν και εκείνους τους τάφους, τους βασιλικούς, που είναι ψηλά από την επιφάνεια της γης και είναι κτισμένοι με λίθους μεγαλοπρεπείς; Εκ λίθων και γέγονε το μνήμα συγκειμένων;» Όπως θα λέγαμε αυτοί οι τάφοι, τα μαυσωλεία, που είναι πολυτελείς τάφοι, ή ακόμη οι πυραμίδες στην Αίγυπτο, μεγαλοπρεπέστατα μνημεία. Μήπως λοιπόν είναι κάπως έτσι;

Ακόμη, τι επιτίθεται όταν ετέθη στον τάφο; Τι μπήκε στον τάφο; Πέτρα; Πυραμίδα χτίστηκε από πάνω; Γιατί είναι γνωστό ότι ο τάφος είναι κάτω, στην Αίγυπτο, οι βασιλικοί τάφοι, και από πάνω χτίζεται μετά η πυραμίδα. «Για πέστε μας πού θα τον ζητήσουμε», λέγει. «Ω προφήτες, πέστε μας την ακρίβεια, πώς τα πράγματα έχουν». Φασίν. Αυτοί δε λέγουν. Καταρχάς, ο προφήτης Ησαΐας, 51,1: «Εμβλέψατε εις την στερεάν πέτραν, ην ελατομήσατε». Κοιτάξτε, λέγει, «εμβλέψατε». Δεν λέει «βλέψατε», «εμβλέψατε».

Θα πει «παρατηρήστε στη στερεά πέτρα, βράχο, την οποία», λέγει, «εσείς ελατομήσατε», που σημαίνει ότι ο τάφος θα ήτο χειροποίητος, δεν θα ήτο φυσικός και ακόμη δεν θα ήτο μεγαλοπρεπής, εκ λίθων συγκειμένων, δηλαδή πέτρες η μία πάνω στην άλλη, κτίσμα. Αλλά θα είναι πέτρα λατομημένη. «Εμβλέψατε και ίδετε», λέει τώρα ο Άγιος Κύριλλος, «έχεις εν Ευαγγελίοις». Να το τώρα, πάμε στα Ευαγγέλια, πάμε δηλαδή στην ιστορική θέση. «Εν μνήματι λαξευτώ», λέγει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, 23,53.

υμνή με τη λαξευτό, «Εν λελατομημένω εκ πέτρας», θα πει στη συνέχεια ο Μάρκος, 15,46. Τι λέει ο Ησαΐας; «Κοιτάξτε», λέει, «στη στερεά πέτρα, την οποία ελατομήσατε». Τι λέγουν οι Ευαγγελιστές ιστορικά; Ότι ήτο, λέγει, σε μνήμα λαξευτό και λελατομημένον εκ πέτρας. Και τι γίνεται; «Ποταπή του μνήματος η θύρα;» Ποια είναι η πόρτα του μνημείου; Ερωτάει τώρα ο Άγιος Κύριλλος. Πάλιν προφήτης άλλος λέγει. Και ποιος είναι αυτός ο προφήτης; Θρήνοι Ιερεμίου, 3,53. Τι λέγει; «Εθανάτωσαν εν λάκκω ζωήν μου και...

επέθηκαν λίθον επ’ εμέ». Μέσα σε λάκκο θανάτωσαν τη ζωή μου, δηλαδή με έβαλαν σε τάφο και εκεί έβαλαν από πάνω μου πέτρα. Ο λίθος ο ακρογωνιαίος, ο εκλεκτός, ο έντιμος, όπως λέγει εδώ ο Ησαΐας πάλι και ο Απόστολος Πέτρος, «ενδότερον λίθου κείμενος προς ολίγον χρόνον, λίθος προσκόμματος Ιουδαίοις και σωτήριος τοις πιστεύουσιν». Εγώ, ο λίθος που είμαι πρόσκομμα στους Ιουδαίους, σκάνδαλο στους Ιουδαίους, αλλά είμαι σωτήριος εκείνων οι οποίοι πιστεύουν, εγώ αυτός ο λίθος είμαι ενδότερα του λίθου που έβαλαν εις το μνημείον. Ένα όνομα του Χριστού είναι ο λίθος.

Πέτρα η ακρογωνιαία, ο λίθος ο ακρογωνιαίος, «ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες» κ.λπ. Αυτός τώρα ο λίθος, ο Χριστός, είναι πίσω από έναν άλλον λίθον, δηλαδή την πλάκα, την πέτρα τη μεγάλη που εκύλισαν και έβαλαν μπροστά εις τα μνημεία. Βλέπετε προφητεία, βλέπετε ιστορία.

«Εφυτεύθη το ξύλον της ζωής εν τη γη, ίνα απολαύσει της ευλογίας η καταραθείσα γη και ίνα λυθώσιν οι νεκροί». Εδώ θα κάναμε μια μικρή ανάλυση. Είναι πολύ ωραία αυτή η διατύπωση εδώ του Αγίου Κυρίλλου, πολύ ωραία. Ήρθε, λέει, και φυτεύθηκε επάνω στη γη το ξύλον της ζωής. Ξύλο θα πει δένδρο. Και τούτο για να μπορέσει η γη μας, η οποία εδέχθη κατάρα, να ευλογηθεί, να απολαύσει την ευλογία, και έτσι να λυθούν οι νεκροί, δηλαδή να ελευθερωθούν οι νεκροί. Τι θα πει αυτό; Πάμε στην Παλαιά Διαθήκη. Πάμε στο πρώτο βιβλίο. Τι γίνεται στα πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως, σε εκείνα που μας λένε ότι ο Θεός εφύτευσε Παράδεισον και εφύτευσε δύο δένδρα, λέγει, μεταξύ των άλλων δένδρων, εν τω μέσω του Παραδείσου. Το ένα ήτο της γνώσεως του καλού και του κακού και το άλλο ήτο της ζωής. Ποιο το δένδρο της ζωής; Εάν, λέγει, εδοκίμαζαν απ’ εκείνο οι πρωτόπλαστοι, θα ζούσαν αιωνίως. Φυσικά, το δένδρο αυτό δεν είχε μέσα του σπέρμα ζωής, όπως και το άλλο, το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού, που θα υπήρχε μετά τη γεύση του ο θάνατος. Αναμφισβητήτως, δεν υπήρχε εκεί σπέρμα θανάτου.

Δύο απλά δένδρα, δύο κοινά δένδρα, όπως όλα τα δένδρα του Παραδείσου. Φυσικά δένδρα πέρα για πέρα. Πού ήταν ο θάνατος ή η ζωή; Εις την υπακοή ή εις την παρακοή. Εκεί ήτο ο θάνατος ή η ζωή. Εάν ο Αδάμ ήκουε, υπήκουε, τότε θα εδοκίμαζε το δένδρο της ζωής, δηλαδή θα έμενε αθάνατος. Εάν δεν υπήκουε, τότε θα υπήρχε ο θάνατος. Εκεί λοιπόν η ζωή, εκεί και ο θάνατος. Πού; Στην υπακοή. Πού; Στην προαίρεση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος τελικά θα διάλεγε τι θα έκανε για τον εαυτόν του. Αλλά όταν οι πρωτόπλαστοι εδοκίμασαν, έπεσαν, εισήλθε ο θάνατος. Ο Αδάμ εξορίσθη του Παραδείσου. Και λέει ο Θεός: Έταξε εκεί τα Χερουβίμ να φυλάξουν την οδόν προς τη ζωή, λέγαμε και σε μια περασμένη φορά, την φλογίνη ρομφαία τη στρεφομένη, ώστε να μην μπορέσει εκεί ο Αδάμ να μπει και να δοκιμάσει από το ξύλο της ζωής. Λέγει σαφώς, για να μην μπει, να μην μπορέσει, λέει, να απλώσει το χέρι του ο Αδάμ και φάγει από εκεί και έτσι γίνει αθάνατος. Και, όπως λέγουν οι Πατέρες, γίνει το κακόν αθάνατο. Εδώ υπάρχει μεγάλη φιλανθρωπία του Θεού. Αλλά ο δρόμος αυτός ανοίχθηκε, είπαμε, με την ενανθρώπηση του Υιού του Θεού. Ενθυμείστε; Δεν πειράζει να το ξαναπούμε. Ενθυμείστε ότι υπερνικήθηκε η υλικότητα, ο θάνατος και η αμαρτία. Η υλικότητα, ότι ο άνθρωπος ως υλικός, γιατί ο άνθρωπος πάντα δεν είναι η ψυχή.

Άνθρωπος ολόκληρος είναι σώμα και ψυχή. Βρίσκεται στη Βασιλεία του Θεού και η υλικότητα υπερνικήθηκε με την ενανθρώπηση, ο θάνατος υπερνικήθηκε με τον θάνατον του Χριστού και την Ανάστασή Του — συγγνώμη, με την Ανάστασή Του — και η αμαρτία με τον θάνατον, τον σταυρικό, του Χριστού. Ο άνθρωπος βρέθηκε, βρίσκεται πια στη Βασιλεία του Θεού. Μπορεί να βρίσκεται στη Βασιλεία του Θεού. Ο δρόμος ανοίχθηκε, αλλά αφού ανοίχθηκε ο δρόμος, τότε έχουμε τη γεύση του καρπού, του δένδρου της ζωής. Αλλά πού θα πάμε να το βρούμε; Ε, το δένδρο αυτό φυτεύθηκε στη γη. Μα ο Παράδεισος; Μη γυρεύετε τον παλιό Παράδεισο, ούτε εκείνο το καθορισμένο δέντρο. Κοινό δέντρο ήτο. Είπαμε, διά την εντολή ήτο η ζωή,

όχι διά τη φύση του δένδρου. Αλλά τώρα έχουμε το δένδρο της ζωής φυτεμένο επάνω στη γη. Και αυτό το δένδρο της ζωής είναι ο Ιησούς Χριστός. Φυτεύθηκε, λέει, το δένδρο της ζωής. Τι θα πει φυτεύθηκε; Ενανθρώπησε επί της γης ο Υιός του Θεού. Και τώρα μπορώ να φάω τον καρπόν της ζωής. Ποιο είναι; Το σώμα Του και το αίμα Του. Γι’ αυτό ακριβώς λέγει ο Κύριος: «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα έχει ζωή αιώνια». Έτσι δοκιμάζουμε από το δένδρο της ζωής. Και, αν θέλετε, τότε οι πρωτόπλαστοι πήραν την εντολή να μην δοκιμάσουν από το δένδρο της γνώσεως του καλού και του κακού, επί ποινή θανάτου. Τώρα παίρνουν την εντολή οι άνθρωποι...

να δοκιμάσουν από το δένδρο της ζωής. Εις περίπτωση που δεν θα εδοκίμαζαν, η ποινή των θα ήτο ο θάνατος.

Δηλαδή... Δηλαδή, δοκιμάζω, έχω τη ζωή. Δεν δοκιμάζω από τον καρπόν αυτόν, το σώμα και το αίμα του Χριστού, έχω τον θάνατον. Διότι είναι σαφές, όταν λέει ο Κύριος ότι «έχει ζωή αιώνια ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα», προφανώς εκείνος ο οποίος δεν τρώγει τη σάρκα Του και δεν πίνει το αίμα Του δεν έχει ζωή αιώνια. Βλέπετε λοιπόν τι έννοια έχει εδώ; Τότε η γη πήρε κατάρα. Είπε: «Επικατάρατος η γη», λέει, «εν τοις έργοις σου», ο Θεός στον Αδάμ. «Επικατάρατος η γη εν τοις έργοις σου». Μια μικρή ανάλυση. Δεν είπε «επικατάρατος η γη».

«Επικατάρατος η γη εν τοις έργοις σου», δηλαδή όταν εσύ θα χειρίζεσαι τη γη, δεν θα προκόβει η δουλειά σου. Και όχι αυτή καθεαυτήν η γη είναι καταραμένη. Ο Θεός δεν καταράται τη δημιουργία Του. Πού το κακόν; Εις την προαίρεση. Πού η κατάρα; Εν τοις έργοις. Όχι στην ύλη αυτήν καθεαυτήν. Όχι, ο Θεός δεν καταράται τη γη. Είναι έργο των χειρών Του και ο Θεός είπε ότι είναι όλα καλά λίαν. Τι καταράται; Καταράται τη γη όταν ο άνθρωπος τη χειρίζεται. Στον χειρισμό είναι η κατάρα. Και τώρα, λέγει, εδώ φυτεύεται το δένδρο της ζωής για να απολαύσει η γη την ευλογία.

Ποια ευλογία; Όταν πια ο άνθρωπος, αυτό που κάνει, δεν είναι στα έργα του πάντα κατηραμένον, αλλά ευλογημένον. Και για να λυθούν οι νεκροί, δηλαδή επήραν την ποινή του θανάτου. Τώρα όμως η ποινή του θανάτου τελείωσε. Λύονται οι νεκροί, δηλαδή θα έχουμε Ανάσταση νεκρών. Ο Αδάμ και η Εύα θα αναστηθούν. Μια μικρή παρατήρηση, με την ευκαιρία το λέγω: Πότε μπορούμε να κατανοήσουμε την Καινή Διαθήκη; Πότε μπορούμε να κατανοήσουμε τον Ιησού Χριστό; Όταν έχουμε μπροστά μας την Παλαιά Διαθήκη και ειδικότερα...

τα τρία πρώτα κεφάλαια της Γενέσεως. Εκείνα τα οποία σήμερα έχουμε προσβάλει. Ήθελα να πω στην αγάπη πολλών και ιδίως αγαπητών και σεβαστών θεολόγων: Δεν ξέρουμε τι κάνουν άλλοι παρακάτω. Δεν ξέρουμε υπό ποια κριτήρια βγάζουν την Παλαιά Διαθήκη. Αλλά επικαλούμαι και λέγω: Είναι δυνατόν να κατανοηθεί το πρόσωπο του Ιησού Χριστού χωρίς την Παλαιά Διαθήκη; Μπορώ να γνωρίζω την ταυτότητα του Ιησού Χριστού χωρίς τους προφήτες; «Τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι;» Χρειάστηκε ένας Πρόδρομος για να δείξει ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Ουδείς μπορούσε να ξέρει. Πώς μπορούμε να ξέρουμε;

«Είσαι ο προφήτης Ιερεμίας, ότι είσαι ο Ηλίας, άλλοι, ένας των προφητών». Άγνωστος. «Από πού το ξέρετε εσείς που μου λέτε ότι είμαι ο Υιός του Θεού;» Σας το αποκαλύπτει ο Θεός διαμέσου των προφητών, διότι εσείς κατανοείτε τους προφήτες. Διότι όταν ο Κύριος συναντά τον Φίλιππον και ο Φίλιππος τον Ναθαναήλ, τι λέει ο Φίλιππος στον Ναθαναήλ; «Ευρήκαμεν ον έγραψε Μωυσής και οι προφήτες». Δηλαδή τι έκαναν; Μελετούσαν τους προφήτες. Και συνεπώς, διά των προφητών και με τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, κατενόησαν ποιος είναι, ποια είναι η ταυτότητα του Ιησού Χριστού. Οι άλλοι απ’ έξω, τίποτα.

Αν λοιπόν, αγαπητοί μου, βγάλουμε την Παλαιά Διαθήκη, τι θα καταλάβουμε για τον Ιησού Χριστό; Θα πέσουμε στην ίδια κατάσταση, που θα χρειαζόμεθα πάλι έναν Πρόδρομο για να μας λέγει ότι αυτός είναι ο Ιησούς. Αλλά ο Πρόδρομος είναι ένας. Ήρθε και τελείωσε. Πώς θα κατανοήσουμε λοιπόν το πρόσωπο του Ιησού Χριστού; Για να έρθω και στο βιβλίο της Γενέσεως, όσο προσβάλλεται και λέγεται μυθολογία. Μυθολογία η ιστορία της δημιουργίας και ιδίως του ανθρώπου, εκεί που είναι όλη η χριστιανική ανθρωπολογία! Από εκεί βγαίνει η χριστιανική ανθρωπολογία και κατανοείται μετά εν Χριστώ Ιησού. Διότι είναι ο νέος Αδάμ. Πώς θα μπορώ; Ήδη τον ονόμασε ο Απόστολος Παύλος τον Χριστό νέον Αδάμ. Πώς θα μπορέσω να κατανοήσω τον νέο Αδάμ, εάν δεν γνωρίσω τον παλαιό Αδάμ;

Και πώς μπορώ να μιλάω για τον νέο Αδάμ, εάν κατηγορώ τον παλαιόν ως μυθικό πρόσωπο; Τότε, αν είναι μυθικό πρόσωπο ο παλαιός Αδάμ, τότε με πολλή ευκολία θα μπορούσαμε να πούμε ότι και ο νέος Αδάμ είναι μυθικό πρόσωπο. Σας παραξενεύει; Λέγεται στις ημέρες μας. Μπαίνουν μερικοί καθηγητάδες — όχι θεολόγοι όλοι — μπαίνουν μερικοί που κάνουν διαφωτισμό σε σχολές: «Ο Αδάμ, ο Χριστός, μυθικά πρόσωπα», με πολλή ευκολία. Πρώτα είπαμε μυθικό πρόσωπο τον Αδάμ, τον παλαιό. Τώρα τι μας εμποδίζει να πούμε μυθικό πρόσωπο και τον νέο Αδάμ, τον Ιησού Χριστό; Να τα αποτελέσματα!

Οι συνέπειες όταν απορρίψουμε την Παλαιά Διαθήκη. Εγώ δεν μπορώ να φανταστώ μορφωμένοι άνθρωποι, σπουδαγμένοι θεολόγοι, που μπορούν να έφαγαν χρόνια και χρόνια στα πανεπιστήμια και στα έδρανα των πανεπιστημίων, ότι μπορούν να αγνοούν την αξία της Παλαιάς Διαθήκης. Δεν μπορώ να το κατανοήσω. Τότε τι μπορεί να είναι; Κάτι άλλο πρέπει να είναι. Τι μπορεί να είναι; Ε, ας προχωρήσουμε. Παράγραφος 36. «Μη τοίνυν επαισχυνθώμεν ομολογήσαι τον Εσταυρωμένον». Μη λοιπόν ντραπούμε να ομολογήσουμε τον

Εσταυρωμένον, εφόσον είναι το δένδρο της ζωής που εφυτεύθη εις το μέσο της γης. Εις το μέσο της γης. Θέλετε να πω κάτι για το μέσο της γης, που εφυτεύθη το δένδρο της ζωής; Εφυτεύθη εις το μέσο του Παραδείσου το παλαιό δένδρο, το νέο δένδρον εις το μέσο της γης. Μπορείτε να μου βρείτε πάνω σε μία σφαίρα πού είναι το μέσο της; Θα μου πείτε ότι κάθε σημείο της σφαίρας είναι μέσον και μπορεί να γίνει σημείο αφετηρίας. Από εκεί όπου να ξεκινήσω έναν μεσημβρινό, θα κλείσω. Ή έτσι το κάνω ή έτσι το κάνω, όπως και να το γυρίσω, θα κλείσω πάντοτε μία περιφέρεια ίση με μια άλλη και μία απειροστή περιφέρεια. Περιφέρεια.

Από το σημείο εκείνο ξεκινάνε άπειρες περιφέρειες, ίσες μεταξύ τους. Άπειρες περιφέρειες από ένα σημείο μιας σφαίρας. Αυτό το σημείο, το όποιο σημείο, είναι το κέντρο της σφαίρας. Αγαπητοί μου, όταν απλώθηκε η Εκκλησία του Χριστού σε όλη τη γη, όπου τελείται το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, είναι και κέντρο της γης. Διότι πλάι στο σπίτι μου υπάρχει η ενορία και εκεί θα βρω το δένδρο της ζωής, δηλαδή το σώμα και το αίμα του Χριστού. Παντού είναι φυτεμένο το δένδρο της ζωής. Αυτό θα πει στο μέσον του Παραδείσου. Να φτάσεις

λέγαμε, το κέντρο, το μέσο, είναι πάντοτε όπου και να είσαι. Είναι ο συντομότερος δρόμος. Όπου να είσαι, σε όποιαν άκρη να είσαι, δεν θα πας από τη μίαν άκρη στην άλλη άκρη. Σημαίνει εύκολα μπορείς να βρεις, να μιλήσω τώρα έτσι. Εύκολα μπορείς να βρεις το σώμα και το αίμα του Χριστού. Εύκολα. Τελείται το μυστήριον πάντοτε. Ακούστε τον Παύλο.

Χιλιάδες χρόνια ο Παύλος δεν διεψεύσθη, ούτε ο Χριστός που είπε «και πύλαι Άδου ου κατισχύσουσιν αυτής», ότι θα τελείται το μυστήριον έως ότου ξανάρθει ο Χριστός, έως ου αν έλθει. Πάντοτε θα τελείται το μυστήριον, πάντοτε. Βλέπετε η αλήθεια; Βλέπετε την...

Ευχαριστώ. Ακριβώς κατοχυρώνονται ιστορικά. Μη λοιπόν ντραπούμε να ομολογήσουμε τον Εσταυρωμένον. Πρέπει να τον ομολογούμε. Πώς είναι αυτή η ομολογία; Με ποικίλους τρόπους. Εδώ, σε μια ωραιοτάτη παράγραφο, ο Άγιος Κύριλος θα μας πει ότι ένας τρόπος ομολογίας

του Εσταυρωμένου Χριστού είναι όταν κάνουμε το σημείο του Σταυρού. Αυτό. Είναι πολύ σπουδαίο. Αν κάποτε μας πουν διώκται, κάπου κάποτε, «Είσαι χριστιανός;», αν κάνω το σημείο του Σταυρού, σημαίνει όλα: είμαι χριστιανός.

Μη με ρωτάς τίποτα άλλο. Χριστιανός. Το σημείο του Σταυρού, μεγάλο πράγμα. Το σημείο δε του Σταυρού είναι αληθινή ομολογία. Απόδειξη ότι δεν είμαστε διατεθειμένοι να ομολογήσουμε τον Χριστό, όταν δεν κάνουμε τον σταυρό μας εκεί που πρέπει. Ντρεπόμαστε να κάνουμε τον σταυρό μας σε ένα τραπέζι φιλικό που μας κάλεσαν ή πιο δημόσιο τραπέζι. Μας καλούν, ξέρω εγώ, σε μία λέσχη που κάνουν δεξιώσεις, τέλος πάντων, ντρεπόμαστε να κάνουμε τον σταυρό μας. Γιατί δεν κάνουν οι άλλοι τον σταυρό τους. Ή φιλικό ή συγγενικό τραπέζι ή ακόμη εμείς, στο σπίτι μας, που κάναμε τον σταυρό μας στο τραπέζι, έρθουν φίλοι

μας και συγγενείς μας, στο δικό μας το σπίτι. Πάλι δεν κάνουμε προσευχή ούτε κάνουμε τον σταυρό μας, γιατί ντρεπόμαστε τους επισκέπτες μας. Δεν πάει πολύ, νομίζετε. Περπατάμε στον δρόμο, που συνηθίζουμε να κάνουμε τον σταυρό μας μπροστά από μια εκκλησία. Ξέρετε γιατί κάνουμε τον σταυρό μας σε μια εκκλησία; Είναι τιμή προς τον Εσταυρωμένο που είναι μέσα εις τον ναόν. Να πω κάτι περισσότερο. Τιμή, χαιρετισμός είναι, τιμή, χαιρετισμός, ομολογία ταύτισης, ότι εκείνο που είναι εκεί εγώ το αποδέχομαι, κάνοντας τον σταυρό μου. Επάνω στην Αγία Τράπεζα υπάρχει μονίμως το Άγιο Αρτοφόριο, που είναι το σώμα και το αίμα του Χριστού. Μονίμως εκεί. Το φυλάττουμε για ειδικούς σκοπούς, για ασθενείς που τους κοινωνούμε.

Κάνω τον σταυρό μου προ μιας εκκλησίας που περνάω. Σημαίνει αυτό. Σημαίνει ομολογία, σημαίνει χαιρετισμό, σημαίνει ταύτιση, αποδοχή, πολλά πράγματα.

κρυάγει τα μία. Όπως λοιπόν αντιλαμβάνεστε, αγαπητοί, αν έχω το θάρρος να κάνω τον σταυρό μου, είναι η αφετηρία να ομολογώ τον Χριστό και τον Τίμιο Σταυρό Του. Και όταν προκόψω στην αρετή, τότε θα μου δοθεί το μεγάλο βραβείο και το μεγάλο προνόμιο και το μεγάλο χάρισμα. Ποιο; Να ομολογήσω και τον Χριστόν ενώπιον αρχόντων και βασιλέων, που λέει ο Κύριος, και συναγωγών και συνεδρίων και θρόνων και εξουσιών, και να πω: «Είμαι χριστιανός». Σας και αν αυτό μου κοστίσει τη ζωή μου. Ποτέ όμως δεν θα φτάσω στο μαρτύριο, στο προνόμιο του μαρτυρίου — προσέξτε, προνόμιο. Ο Άγιος Κύριλος λέγει ότι είναι το μεγαλύτερο δώρο του Αγίου Πνεύματος. Όταν θα μιλήσουμε στην κατήχηση που ομιλεί, πρώτα ο Θεός, φθάσουμε εκεί, ύστερα από μερικά χρόνια, περί του Αγίου Πνεύματος, θα το δούμε εκεί, ότι είναι χάρισμα το μαρτύριον, χάρισμα του Αγίου Πνεύματος ακριβώς. Ποτέ δεν θα φτάσουμε εκεί, αν ντρεπόμαστε να κάνουμε τον Σταυρό μας. Και τώρα, στη συνέχεια, αγαπητοί μου, ομιλεί για την αξία του Σταυρού, πού πρέπει να γίνεται κλπ. Είναι μια ωραιοτάτη, όπως σας είπα προηγουμένως, παράγραφος. Παρακολουθήστε. «Επί μετώπου, μετά παρρησίας,

δακτύλοις η σφραγίς, και επί πάντων ο Σταυρός γινέσθω. Επί άρτων βιβρωσκομένων και επί ποτηρίων πινομένων, εν εισόδοις, εν εξόδοις, προ ύπνου, κοιταζομένοις και διανισταμένοις, οδεύουσι και ηρεμούσι. Μέγα το φυλακτήριον, δωρεάν διά τους πένητας, χωρίς καμάτου διά τους ασθενείς, επειδή και παρά Θεού η χάρις, σημείον πιστών και φόβος δαιμόνων». Ο Σταυρός, λέγει, με παρρησία να σημειώνεται με τα δάχτυλα σαν σφραγίδα σε όλα τα πράγματα. Επάνω στο ψωμί που τρώμε, δηλαδή στο φαγητό, ο Σταυρός λοιπόν να γίνεται.

«Άρτων βιβρωσκομένων», δηλαδή στο τραπέζι, «επί ποτηρίων πινομένων», δηλαδή στα ποτήρια, «εν εισόδοις», όταν μπαίνουμε κάπου, «εν εξόδοις», όταν βγαίνουμε από κάπου, πριν από τον ύπνο, στο κρεβάτι, όταν σηκωνόμαστε, όταν περπατάμε, όταν καθόμαστε, «οδεύουσι και ηρεμούσι». «Μέγα το φυλακτήριον», το φυλακτήριον, φυλακτόν ο Σταυρός, μεγάλο. Είναι δωρεάν για τους φτωχούς, δεν έχουν τίποτα να πληρώσουν, δεν μπορεί κανείς να πει «είμαι φτωχός και δεν το έχω». Είναι πολύ δωρεάν ο Σταυρός και χωρίς καμάτου για τους ασθενείς. Και ούτε ο άρρωστος μπορεί να πει «δεν μπορώ να κάνω τον Σταυρό μου», γιατί θέλει κόπο.

Να δούμε μέχρι σ' εδώ μερικά, γιατί λέει και στη συνέχεια δια το θέμα του Τιμίου Σταυρού. Καταρχάς, όταν λέει «επί μετώπου μετά παρρησίας δακτύλοις», βλέπει κανένας την παράδοση του σημείου του Σταυρού να είναι πολύ παλιά. Μην ξεχνάμε ότι οι κατηχήσεις αυτές είναι ακριβώς στα μέσα του τετάρτου αιώνος, είναι του 350 μετά Χριστόν. Ότι ο Σταυρός εχρησιμοποιείτο για λατρευτικούς σκοπούς, απόδειξη ότι κάποτε στις ανασκαφές της Πομπηίας, που είναι γνωστό ότι η Πομπηία κατεστράφη από τον Βεζούβιον κάπου το 70 μ.Χ.,

βρέθηκε ένα καμαράκι ενός δούλου, ένας σταυρός ξύλινος, μισοαπανθρακωμένος, δείγμα ότι ο δούλος ήταν χριστιανός και είχε τον Τίμιον Σταυρόν, τον είχε στο καμαράκι του και για λατρευτικούς σκοπούς. Πού είναι οι χιλιαστές που λέγουν αυτά που λένε; Και βεβαίως ο Σταυρός αυτός είναι σε μουσείο και δεν είναι πάσσαλος, που λένε οι χιλιαστές, γιατί ο Σταυρός τούς βγαίνει στα μάτια και δεν μπορούν να τον βλέπουν. Ταράσσονται, διότι ο δαίμων ταράσσεται, οι δαίμονες ταράσσονται, και οι άνθρωποι αυτοί είναι του διαβόλου άνθρωποι και, συνεπώς, έχουν τον Σταυρόν ως πάσσαλον.

Ο διάβολος δεν ταράσσεται από τον πάσσαλον, γιατί δεν είναι ο Σταυρός. Απλούστατα. Λοιπόν, το σημείο του Σταυρού, να βλέπετε, είμεθα στα μέσα του τετάρτου αιώνος. Βέβαια, αν είχαμε άλλο κείμενο, θα λέγαμε ίσως πιο πολλά, εάν είχαμε κάποια αναφορά στο σημείο αυτό. Αυτό. Πώς λέγει «μετά των τριών δακτύλων»; «Μετά παρρησίας δακτύλοις». Δεν λέει «τριών δακτύλων». «Μετά παρρησίας δακτύλοις, η σφραγίς» και τα λοιπά, «επί μετώπου» και λοιπά.

τα βάζουμε, τα ενώνουμε, γνωστός ο τρόπος, και τώρα, ενώ αυτά δεν έχουν ισότητα, όταν τα βάλω έτσι, όταν τα κάνω έτσι, έχουν ισότητα. Η ένωσή των εκφράζει ότι ο Θεός τον οποίον προσκυνούμε είναι ένας. Τα πρόσωπα είναι τρία και είναι ίσα. Δεν είναι μεγαλύτερος ο Πατήρ από τον Υιόν, διότι είναι υπερφυής η γέννησις και δεν έχει τα χαρακτηριστικά της γεννήσεως μόνον των ανθρώπων, ώστε να λέμε ότι ο πατέρας μου βεβαίως είναι μεγαλύτερος από μένα.

Δεν θα μπορούσε να είναι ο πατέρας μου. Ο Πατήρ και ο Υιός και το Πνεύμα το Άγιον είναι ίσα. Είναι τρία πρόσωπα.

Ίδια γνωρίσματα, τα γνωρίσματα: ο Πατήρ γεννά, ο Υιός γεννάται, το Πνεύμα το Άγιο εκπορεύεται. Ίσα, μία θεότης όμως, ηνωμένα αυτά. Την ίδια ώρα, αυτά τα τρία με τα οποία κάνω τον σταυρό μου, εκφράζω τώρα ένα άλλο μυστήριον. Το πρώτο μυστήριο είναι το μυστήριο της Αγίας Τριάδας και το δεύτερο μέγα μυστήριο είναι το μυστήριο της Θείας Οικονομίας, δηλαδή της Ενανθρωπίσεως του Υιού του Θεού. Και αυτό το μυστήριο της Ενανθρωπίσεως εκφράζεται με τα άλλα μου δύο δάχτυλα. Τα βλέπετε τα άλλα δύο, αυτά εδώ από κάτω, τα άλλα δύο δάχτυλα, που εκφράζουν τις δύο φύσεις του Ιησού Χριστού, τη θεία και την ανθρωπίνη, το μυστήριο της Θείας Οικονομίας. Και τώρα, κάνοντας τον σταυρό μου...

ότι πιστεύω εις την θυσίαν Εκείνου που εσταυρώθη για τις αμαρτίες μας. Εκφράζω την πίστη μου στον Ιησού Χριστό ως Θεανθρώπου, διότι τα δύο αυτά μυστήρια, το Τριαδικό του Θεού και το μυστήριο της Θείας Οικονομίας, της Ενανθρωπίσεως, είναι τα πρώτα, παμέγιστα μυστήρια που καθορίζουν τον Χριστιανισμό. Όλα τα άλλα δόγματα είναι περιφερειακά. Όλα τα άλλα δόγματα κινούνται περί αυτά τα δύο δόγματα. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος. Να σας το πω όμως τώρα, μια που έρχεται εδώ συνειρμικά. «Ουν πρώτον», λέγει, «αρραγές θεμέλιον τον Σταυρόν».

«Εποικοδόμει τα λοιπά της πίστεως». Πάρε, λέγει, το αρραγές, το χωρίς ραγές, το χωρίς χαραμάδες, θεμέλιον, δηλαδή πολύ στερεόν θεμέλιον. Ποιο; Τον Σταυρόν. Ο Σταυρός τι εκφράζει; Το δόγμα της Ενανθρωπίσεως. Και πάνω, λέει, σε αυτό να οικοδομήσεις τα υπόλοιπα θέματα της πίστεως. Να λοιπόν τα δύο μεγάλα δόγματα που καθορίζουν τον Χριστιανισμό. Αν τα αποδέχουμε αυτά, αποδέχουμε τον Χριστιανισμό. Όλα τα άλλα, είπαμε, συμπληρώνουν την γνώση μας περί του Χριστιανισμού. Αυτά όταν λέει «επί μετώπου, μετά παρρησίας, δακτύλοις η σφραγίς» κτλ.

Περιττό να το πω, αλλά γιατί περιττόν, ότι ο Σταυρός πρέπει να είναι κανονικός. Όταν σταυρώνομαι, σημαίνει το εξής. Πρώτον, εκφράζω αυτό που πιστεύω. Δεύτερον, είπα «σταυρώνομαι», σημαίνει επάνω εις αυτόν τον σταυρό που κάνω ήδη σταυρώνομαι.

Ήδη τοποθετώ τον εαυτό μου επάνω σε αυτόν τον σταυρό.

Ο χριστιανός είναι σταυρωμένος. Ανά πάσα στιγμή. Δεν λέει ο Απόστολος Παύλος: «Εγώ», λέει, «Χριστώ συνεσταύρωμαι»; Έχω σταυρωθεί μαζί με τον Χριστό. Επάνω στον Σταυρό του Χριστού σταυρώνομαι και εγώ ο πιστός.

Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Να το πω έτσι λιγάκι απλοελληνικά και πρακτικά. Ο Σταυρός είναι το σύμβολο της ασκήσεως, του ασκητισμού, του ασκητικού στοιχείου, αυτό που λέγαμε στην ώρα των αποριών. Δηλαδή, από κει πηγάζει το ασκητικό στοιχείο, από τον Σταυρόν. Γι' αυτό, μπορώ να σωθώ χωρίς τον Σταυρόν; Τελείως όχι. Ε, δεν μπορώ να σωθώ χωρίς το ασκητικό στοιχείο. Γι' αυτό, όταν το ασκητικό στοιχείο βγει από τη ζωή μου, εγώ το λέγω σταυρικό, το ίδιο είναι. Το σταυρικό στοιχείο, όταν βγει από τη ζωή μου, τότε δεν έχω καν γνησιότητα Χριστιανισμού και, συνεπώς, δεν έχω τη σωτηρία. Ακόμη,

έτσι έχουν τα πράγματα, δεν νομίζετε ότι ο Σταυρός πρέπει να γίνεται ευλαβώς; Και αν γίνεται ευλαβώς, δεν νομίζετε ότι πρέπει να γίνεται ορθός και κανονικός; Δηλαδή, δεν μπορώ να κάνω μία παρωδία Σταυρού ή ένα υποκατάστατο σχήμα του Σταυρού. Και τα υποκατάστατα του Σταυρού είναι όταν κάνω το Σταυρό μου, το βάλω στο μέτωπο ή κάπου εδώ στη μύτη μου ή λίγο πιο κάτω, και μετά πάει λιγάκι πιο κάτω, μια παλάμη πιο κάτω, και μετά ξεκινάει εδώ κάπου και ακαθορίστως πηγαίνει απέναντι, πλαγίως κάτω. Δεν είναι αυτό, δεν είναι το σημείο του Σταυρού. Πείτε του ό,τι σχήμα θέλετε, αλλά δεν είναι το σημείο του Σταυρού. Αγαπητοί μου, θα κάνουμε ευλαβέστατα το Σταυρό μας. Ούτε γρήγορα, ούτε

βιαστικά, ούτε κακότεχνα και κακόσχημα. Ο Τίμιος Σταυρός θα γίνεται επάνω μας κανονικά. Θα γίνεται ωραία, θα πηγαίνει εδώ στο μέτωπο, θα πηγαίνει εδώ κάτω στην κοιλία, θα πηγαίνει επάνω δεξιά στον ώμο, επάνω αριστερά στον ώμο. Θα κάνουμε καλά το Σταυρό μας. Τώρα, τι

σημαίνει επάνω, τι σημαίνει κάτω, τι σημαίνει από εδώ, τι σημαίνει από εκεί; Υπάρχει πληθώρα ερμηνειών, ωραιοτάτων και χαρακτηριστικών, αλλά δεν σας λέγω τίποτα, γιατί πιστεύω ότι γνωρίζετε τι σημαίνουν όλα αυτά. Όπως, επί παραδείγματι, ότι ο Θεός ήτο εις τους ουρανούς, κατέβηκε για μένα, εσταυρώθηκε, λέγει.

Ο δεύτερος σταυρός τι σημαίνει, ο τρίτος σταυρός τι σημαίνει, υπάρχουν πολλά. Δεν σας τα λέγω, αλλά ένα μόνο: πώς η θεολογία βγαίνει από το σημείο του Σταυρού. Γιατί, απλούστατα, ο Σταυρός είναι η αληθής θεολογία της σωτηρίας μας και της αγάπης του Θεού. Διότι, λέει ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, δεν είχε άλλους τρόπους ο Θεός να εκφράσει την αγάπη Του. Εξέφρασε την αγάπη Του με το χειρότερο τρόπο, διαλέγοντας το χειρότερο τρόπο. Δηλαδή, ποιος είναι ο χειρότερος τρόπος για τον εαυτόν Του; Η σταυρική Του θυσία, για να μας δείξει πόσο μας αγαπά. Αν θα έπρεπε να απαντήσει κάποιος σε εκείνο που λέει ο Ιερός Ευαγγελιστής Ιωάννης, «Ούτω γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον». Ούτω, τόσο. Πόσο;

Θα δείξει κανείς τον Σταυρό. Τόσο μας αγάπησε, ώστε ανέβηκε πάνω εις τον Σταυρό. Είναι η απάντηση στο «ούτω», στο «τόσο». Και τώρα προχωρούμε. Να μπαίνει η σφραγίδα, λέει, σε όλα. Γιατί λέγει τον Σταυρό σφραγίδα; Λέγει «δακτύλοις, ως σφραγίς, και επί πάντων ο Σταυρός γινέσθω». Ξέρετε ότι, όταν κάνουμε το πρόσφορο, λέγεται σφραγίδα. Θα μου πείτε, ε, βέβαια, είναι πολύ φυσικό να το πούμε σφραγίδα, διότι χαράσσουμε πάνω σε ένα επίπεδο ξύλο στρογγυλό, χαράσσουμε τα γνωστά χαράγματα και εναποθέτουμε επάνω στη ζύμη τη σφραγίδα αυτή. Βγαίνει ανάγλυφη η ζύμη, το βάζουμε στον φούρνο,

έχουμε το γνωστό μας πρόσφορο. Όχι αυτό, αγαπητοί μου. Βεβαίως, αυτό είναι μία σφραγίδα, μην αμφισβητείτε ότι είναι μία σφραγίδα. Ο Σταυρός δεν λέγεται γι' αυτό σφραγίς. Ξέρετε τι σημαίνει σφραγίς; Θα πει κάτι που καθορίζει μια εγκυρότητα, μια ιδιοκτησία. Λέμε, βάζω τη σφραγίδα σε ένα χαρτί, σε ένα πιστοποιητικό, σε μία παραδοχή, ξέρω εγώ. Βάζω μια σφραγίδα. Αν δεν μπει υπογραφή και σφραγίδα, αυτό το έγγραφο είναι άκυρον. Λοιπόν, λέγεται σφραγίς διότι δείχνει ότι είμεθα η ιδιοκτησία του Θεού. Δεν λέει στους Κορινθίους ο Απόστολος Παύλος;

«Ηγοράσθητε γαρ τιμής και ουκ εστέ εαυτών». Το είπα αντίστροφα: «Ουκ εστέ εαυτών, ηγοράσθητε γαρ τιμής». Δεν ανήκετε στον εαυτό σας, γιατί έχετε αγοραστεί κατόπιν αντιτίμου. Και τι είναι το αντίτιμο; Ο Σταυρός. Και, συνεπώς, πώς θα καθοριστεί αυτή η αγορά του Θεού που κάνει, δηλαδή η ιδιοκτησία Του; Είμεθα του Θεού, Του ανήκομε, με τη σφραγίδα. Και ποια είναι η σφραγίδα; Ο Τίμιος Σταυρός. Γι' αυτό λέμε ότι σφραγίζομαι. Όταν κάνω το Σταυρό μου, θα το πω ή σταυρώνομαι ή σφραγίζομαι. Είναι το ίδιο πράγμα. Θα το δείτε αυτό στη βάπτιση. Μιλάμε συχνά για τη σφραγίδα.

Στην περίπτωση, όχι του Τιμίου Σταυρού, παρότι γίνεται το σημείο του Σταυρού, με το Άγιο Μύρον, όταν σταυρώνομαι, σφραγίζομαι, λέμε «σφραγίς δωρεάς» κλπ. Σφραγίς. Γι' αυτό ξέρετε ότι το βάπτισμα είναι ανεξίτηλο. Το μυστήριο του βαπτίσματος είναι ανεξίτηλο. Δεν επαναλαμβάνεται. Άπαξ ετέθη σφραγίς. Και λοιπά. Θα μου πείτε, αν κάποιος πάει στην αίρεση, ξεπέσει; Ο εκπεσμός δεν είναι η αμαρτία. Είναι η αίρεση. Η αίρεση είναι ο εκπεσμός. Επίσης, δεν φεύγει η σφραγίδα, αλλά απλώς όταν κάποτε — πώς θα σας το πω; Με ένα παράδειγμα θα σας το πω. Κάνουμε σαν Μονή εμείς μια πράξη και βάζουμε μια σφραγίδα.

Θέλαμε να κάνουμε μία ανάληψη χρημάτων. Πώς μπορεί να γνωρίζει η τράπεζα, για αυτή την πράξη που κάναμε, ότι η σφραγίδα αυτή είναι η δική μας και η υπογραφή είναι του Ηγουμένου και του Ηγουμενοσυμβουλίου; Πάμε στη Μητρόπολη και η Μητρόπολις από κάτω αναγνωρίζει, ή πάμε στον σταθμό των αστυνομικών, το ίδιο είναι. Πάμε όμως στην οικεία μας αρχή, στη Μητρόπολη, και από κάτω μπαίνει η σφραγίδα της Μητροπόλεως και η υπογραφή του Μητροπολίτου, ότι η σφραγίδα της Μονής είναι γνησία. Μπαίνει δευτέρα σφραγίς. Τι σημαίνει αυτό; Όταν ένας πιστός που βαφτίστηκε γίνει αιρετικός, δεν ξαναβαφτίζεται, διότι ετέθη η σφραγίς. Απλώς γίνεται...

επαναγνώριση. Ανανέωση της σφραγίδος, χωρίς να γίνει το μυστήριον. Και τι κάνουμε, ξέρετε; Όταν κάποιος γυρίσει από την αίρεση, τον χρίομε με Άγιο Μύρο. Και γίνεται μια δεύτερη σφράγιση, που επισφραγίζει την πρώτη σφράγιση, τη σφράγιση του βαπτίσματος. Εκείνο που κάνουμε στο βάπτισμα με το Άγιο Μύρο είναι δεύτερο μυστήριο, όπως τα ξέρετε, γιατί έχει να κάνει με δύο μυστήρια. Είναι το μυστήριο του βαπτίσματος και το μυστήριο του χρίσματος. Έχουμε δύο μυστήρια. Με αυτό το σχήμα που σας το είπα, θέλω να σας δώσω να καταλάβετε να γιατί δεν επαναλαμβάνεται ένα μυστήριο. Το μυστήριο, σας ξαναλέγω, του βαπτίσματος. Δεν επαναλαμβάνεται. Η σφραγίς είναι ανεξίτηλος.

Και της Ιεροσύνης η σφραγίς είναι ανεξίτηλος. Μένει ανενέργητος με μια καθαίρεση, αλλά όχι ότι βγαίνει η σφραγίς. Ή στον αιρετικό μένει ανενέργητο το βάπτισμα, η σφραγίδα του Τιμίου Σταυρού, γιατί είναι αιρετικός, αλλά δεν εξαλείφεται. Αυτή λοιπόν η σφραγίδα είναι μεγάλο πράγμα. Αγαπητοί μου, είναι μεγάλο πράγμα. Σφραγίζει αυτός ο Θεός. Δεν σφραγίζει άνθρωπος. Σφραγίζει αυτός ο Θεός. Και ξέρετε τι σημαίνει αυτή η σφραγίδα όταν τη δουν οι δαίμονες; Δεν μπορούν να διεκδικούν πλέον τον άνθρωπο. Διότι λέμε: όλη η κτίσις ήτο δαιμονοκρατουμένη, δηλαδή κάτω από την κατοχή του δαίμονος, του διαβόλου. Όταν όμως μπαίνει η σφραγίς του Τιμίου Σταυρού, ο διάβολος παραιτείται.

Δεν είναι πλέον η ιδιοκτησία μου η γη, δεν είναι η ιδιοκτησία μου ο άνθρωπος αυτός. Ανήκει πλέον σε κάποιον άλλον, ανήκει εις τον Θεό. Ο Σταυρός λοιπόν να γίνεται «επί άρτων βιβρωσκομένων και επί ποτηρίων πινομένων». Γενικά θα λέγαμε, στο τραπέζι μας θα κάνουμε το Σταυρό μας και την προσευχή μας. Αγαπητοί μου, στο τραπέζι θα κάνουμε το Σταυρό μας και την προσευχή μας. Να το αποκτήσετε σαν συνήθεια, τα παιδιά σας να το βρουν μέσα στο σπίτι. Άμα μεγαλώσουν, θα το κάνουν και εκείνα στο δικό τους το σπίτι. Και θα γίνεται παράδοσις, παράδοσις χριστιανική, από γενιά σε γενιά. Τι νομίζετε, έτσι είναι η παράδοσις. Μεταλαμπάδευσις είναι η παράδοσις, είναι μεταλαμπάδευσις βιωμάτων.

Ό,τι πήρα, αυτό παραδίδω. Σπουδαίο. Και πρέπει να γίνεται αυτή η προσευχή. Αλλά, αν κάποτε κάτι τρώγω έξω από το τραπέζι, το πρωινό, μεσημεριανό, βραδινό, μπορώ να κάνω τον Σταυρό μου. Εξαρτάται από την ευλάβεια και την κατανόηση των πραγμάτων του κάθε πιστού. Αν στο σχολείο, στο διάλειμμα, πάρω ένα κουλούρι ή στο γραφείο πάρω ένα καφέ και ένα κουλούρι, θα κάνω το Σταυρό μου; Εγώ πιστεύω ότι εδώ εσείς που ακούτε αυτά τώρα, από αύριο το πρωί, όταν θα τρώτε το κουλούρι σας, θα κάνετε το Σταυρό σας. Στο γραφείο σας. Ναι, θέλετε να με διαψεύσετε; Δεν θα με διαψεύσετε.

Όχι, δεν θα με διαψεύσετε. Είμαι σίγουρος γι' αυτό. Αύριο το πρωί, στην υπηρεσία σας, στο γραφείο σας, όπου είσαστε, θα κάνετε το Σταυρό σας τρώγοντας το κουλούρι σας. Θα με θυμηθείτε αύριο το πρωί. Κάτι ακόμα. Στο Άγιον Όρος, όπως τα γνωρίζετε, όταν κάτι θα φάμε ή κάτι θα πιούμε, βαφτίζουμε και το αντικείμενο, σταυρώνουμε το ποτήρι, και το Σταυρό μας κάνουμε και το ποτήρι σταυρώνουμε. Ξέρετε ότι η φύσις είναι δαιμονοκρατουμένη. Αλλά έλεγα σήμερα να τελειώσουμε την 13η κατήχηση. Μπα, θα πάμε για του χρόνου, μου φαίνεται. Προσέξτε. Ξέρετε ότι η φύσις είναι δαιμονοκρατουμένη. Ξέρετε ότι, άμα βαφτίζουμε ένα παιδί, προηγουμένως έχουμε εξορκισμό του ύδατος. Εξορκίζουμε το νερό.

Λέμε να φύγει ο εμφωλεύων διάβολος, που εμφωλεύει στο νερό. Όταν κάνουμε αγιασμό, δεν διώχνουμε τον εμφωλεύοντα διάβολο από τις ευχές, από την πράξη της Εκκλησίας; Που δεν είναι παρά αυτή η παράδοση της Εκκλησίας, δηλαδή αυτή η Αγία Γραφή. Είδατε εκεί, στην παράσταση της Βαπτίσεως, που είναι ένα θηρίο εκεί μέσα, ένας δράκων εκεί, που ο Χριστός βαπτίζεται στον Ιορδάνη. Είναι ο εμφωλεύων. Θα πει κάνω φωλιά κάπου μέσα. Αυτό θα πει εμφωλεύω. Είναι ο διάβολος που κρύπτεται. Τι κάνουμε εκεί; Κάνουμε εξορκισμό του ύδατος, για να φύγει ο διάβολος, να βαπτίσουμε τον άνθρωπο. Αν το σταυρώσουμε, διώχνουμε τον διάβολο από το ποτήρι αυτό, που εμφωλεύει εκεί, που μπορεί να μας κάνει κακό.

Ένα ποτήρι νερό και με πείραξε. Θα μου πείτε, ήταν κρύο και με πείραξε. Και ποιος σας είπε ότι η φύσις μπορεί να βλάπτει τον άνθρωπο; Πίσω, αγαπητοί μου, από αυτό που λέμε φυσική βλάβη, δεν είναι παρά δαιμονική βλάβη. Αν θέλετε, δεχτείτε το. Αυτή είναι θέσις της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Η φύσις δεν βλάπτει, παρά μόνον ο διάβολος βλάπτει διά της φύσεως, όταν η φύσις είναι ασφράγιστος, όταν η φύσις δεν φέρει τη σφραγίδα του Θεού. Γι' αυτό λοιπόν θα κάνουμε το Σταυρό μας, να διώξουμε τον εμφωλεύοντα δράκοντα.

Ακόμη, όταν βγουν οι καινούργιοι καρποί, ξέρετε, τους πηγαίνουμε στην εκκλησία. Μάλιστα, υπάρχει η ευχή της καινούργιας σταφυλής. Κυρίως σταφύλι, που το ευλογούμε στην Εκκλησία 6 Αυγούστου. Όσοι από σας έχετε αμπέλι, δεν θα βάλετε στο στόμα σας ρόγα, παρά θα κόψετε το πρώτο τσαμπί, θα το πάτε την 6η Αυγούστου. Τώρα, εδώ στη Θεσσαλία, το σταφύλι 6 Αυγούστου, τι, αργά είναι; Πιο νωρίτερα; Εγώ θα σας έλεγα να κόψετε το πρώτο σας σταφύλι ή ακόμη, αν θέλετε, το πρώτο αλεύρι από το φετινό σιτάρι που θα κάνετε αλεύρι, ή έστω σιτάρι, ή τον σπόρο που θα σπείρετε το Σεπτέμβριο, τον Οκτώβριο. Ξαναγυρίζω στα σταφύλια, για να μην πολυπραγμονώ. Πάρετε ένα καλαθάκι και βάλτε μέσα μερικά σταφύλια.

Πηγαίνετέ τα τώρα στην Εκκλησία. Υπάρχει ειδική ευχή, «εις το ευλογήσαι σταφυλήν». Θα ευλογηθούν τα σταφύλια, που σημαίνει τώρα παίρνουμε την ευλογία, μπορούμε να τα φάμε. Προσέξτε κάτι. Στην πράξη, στην καθημερινή πράξη, βγαίνουν τώρα οι ντομάτες. Α, θα μου πείτε, όλο το χρόνο είναι. Όχι, τώρα τρώγονται οι ντομάτες. Όχι τώρα, τον άλλο μήνα.

Είναι οι τεχνητές ντομάτες, οι νάιλον ντομάτες, όταν θα έρθει η εποχή της ντομάτας. Μάλιστα, ακούστε. Μου έλεγε ένας γεωπόνος ότι αυτά τα φρούτα, λέει, και αυτές οι ντομάτες που έχουν μύτη, είναι γιατί είναι από ορμόνες. Όταν βλέπετε ντομάτα με μύτη, βγάζει μια μύτη, είναι ορμονικό πράγμα αυτό. Τώρα, τι επιπτώσεις αυτό μπορεί να έχει παρακάτω;

Η γνώση τα γνωρίζουμε. Δεν ξέρω πιο πολλά. Εγώ γεωπόνος δεν είμαι, ό,τι μου είπαν σας λέγω. Όταν θα έρθει η εποχή, θα φάμε τις πρώτες ντομάτες. Μόλις πάρουμε την ντομάτα να την κόψουμε, αγαπητοί μου, ακούστε με. Ας υψώσουμε τα μάτια μας προς τον ουρανό και να πούμε, κάνοντας το Σταυρό μας: «Κύριε, Σε ευχαριστούμε που μας αξίωσες πάλι να ξανάρθει το καλοκαίρι, δεν πεθάναμε. Ευχαριστούμε και έχουμε και υγεία και τρώμε πάλι ντομάτες». Θα βγουν τα κολοκυθάκια, τα αγγουράκια, θα βγουν οι μελιτζάνες, ό,τι πρώτο καινούργιο, τα λάχανα, παρακαλώ, τα πορτοκάλια, τα κεράσια, μέσα σε όλο το χρόνο. Τι βγαίνει φρούτο καινούργιο, τι βγαίνει λαχανικό καινούργιο. Ό,τι καινούργιο βγαίνει, όταν το πρώτο γευόμεθα, να ευχαριστήσουμε τον Κύριον.

Τι κάνουμε με αυτό; Γινόμεθα ιερείς, εν ευρεία εννοία. Προσφέρουμε ευχαριστία για την κτίση που μας προσέφερε ο Θεός. Εν ευρεία εννοία, δεν κάνετε τίποτε άλλο παρά εκείνο που κάνει ο ιερεύς όταν λέει: «Τα σα εκ των σων, Σοι προσφέρομεν κατά πάντα και διά πάντα». Σου προσφέρουμε τα δικά Σου από τα δικά Σου. Μας έδωσες τις ντομάτες και τώρα Σε ευχαριστούμε. Σου τις αναφέρομε. Αναφέρω θα πει παρουσιάζω. Σου τις αναφέρομε τις ντομάτες και Σου λέμε: «Σε ευχαριστούμε». Τι λέτε, μέσα σε αυτό το πάρε-δώσε του Θεού; Παίρνει, δίνει, παίρνει, δίνει. Θα τελειώσει ποτέ η ευλογία;

Ουδέποτε. Και ο άνθρωπος είναι μέσα στον κύκλο της ευλογίας. Και αυτό είναι το πάρα πάρα πολύ σπουδαίο. Ακόμη κάτι άλλο. Όταν λέει μπαίνουμε, βγαίνουμε, προ του ύπνου κτλ. Ανοίγουμε τα μάτια μας: «Δόξα Σοι τω δείξαντι το φως». Να κάνουμε το Σταυρό μας, ενώ ακόμα είμεθα στο κρεβάτι. Ξυπνήσαμε, μπορούσαμε να έχουμε πεθάνει τη νύχτα. Αλλά θα μείνω σε κάτι μόνο: εισόδοις, εξόδοις. Ξέρετε, και οι πεζοί σκοτώνονται στον δρόμο και τα αυτοκίνητα τρακάρουν. Θέλετε να μη σας βρει ζημιά; Θέλετε να μην πάθετε κακό στο ταξίδι σας; Ακούστε, αγαπητοί μου. Όσοι έχετε αυτοκίνητο, πριν φύγετε από το σπίτι σας, κάνετε τρεις μετάνοιες μπροστά στην εικόνα του Χριστού. Προσκυνήστε και πείτε, κάνοντας τον Σταυρό σας: «Χριστέ μου, φύλαξε και εμένα και τους συνεπιβάτες μου και το αυτοκίνητο, να μην πάθουμε κακό».

Είναι ένα πάθο κακό.

Έπαθα κακό, το επέτρεψε ο Θεός. Γιατί, μήπως δεν πιστεύω σε Εκείνον που απλώθηκε επάνω εις τον Σταυρόν; Όταν επιστρέψω από το ταξίδι μου, τη δουλειά μου, θα κάνω πάλι τρεις μετάνοιες μπροστά στην εικόνα του Χριστού. Αυτό είναι ανεξάρτητο από την πρωινή μου προσευχή και τη βραδινή μου. Ανεξάρτητο πράγμα. Πάλι το Σταυρό μου και θα πω: «Χριστέ μου, Σε ευχαριστώ που με φύλαξες και εμένα και τους συνεπιβάτες μου και το αυτοκίνητο». Και επάνω στο παρμπρίζ, εκεί που ξέρω, μην βάζετε μπλε χάντρες και πέταλα και τέτοια πράγματα. Αυτά είναι μεσαιωνικά πράγματα, είναι δαιμονικά. Το Τίμιο Σταυρό και μια εικονίτσα, αν θέλετε. Και τότε, αγαπητοί μου, πραγματικά ο Τίμιος Σταυρός, όπως λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος, είναι μέγα το φυλακτήριον, είναι φυλακτήριον, φυλακτό, αληθινό φυλακτό.

Και να φορούμε τον Τίμιο Σταυρό επάνω μας είναι μέγα φυλακτόν. Πότε; Εάν πιστεύουμε εις αυτόν, εάν πιστεύουμε σε εκείνον που σταυρώθηκε στο Σταυρό και εάν δεν είναι κόσμημα. Μπορεί να είναι ξύλο, μέταλλο πολύτιμο, χρυσάφι, ασήμι, δεν έχει σημασία, αλλά θα πιστεύω εις τον Τίμιο Σταυρό, θα πιστεύω εις τον Ιησού Χριστό, και τότε για μένα θα είναι φυλακτήριον ο Τίμιος Σταυρός. Αλλά θα πούμε κάτι περισσότερο, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη...