Catecheses of St Cyril 084 | 07-04-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are in the thirteenth catechetical lecture of Saint Cyril, whose central theme is the phrase from the Creed, “who was crucified and buried.” We have reached paragraph 32. Saint Cyril strives in every way to show that every event of the Lord’s Crucifixion and burial was foretold in prophecy, and thereby to demonstrate that He who was crucified and buried is the true incarnate Son of God. For, as we have often said, the greatest proof that Jesus Christ is the God-Man is prophecy. Prophecy is an unanswerable argument, supported by irrefutable evidence—evidence found nowhere in any false religion. For neither the devil nor an angel nor anyone else knows the future; God alone knows it. And God reveals the future to confirm the truth contained in His Word. We read: “I foretold in the Song what would happen in this garden, and I said to My bride: ‘I have entered My garden, My sister, My bride.’”

God the Word (Logos) says, “I foretold it; I spoke through the prophets.” Whether it is the Word or the Holy Spirit who speaks, God is one. This is in the Song of Songs: “I spoke to My bride about this garden and said to her, ‘I have entered My garden, My sister, My bride. I have entered My garden, My sister, My bride.’” This is from the Song of Songs, chapter 5, verse 1. Saint Cyril then says, “There was a garden where He was crucified.” There was indeed a garden at the place where He was crucified. Do you see? “I entered,” He says,

“My bride, into your garden.” And that garden was none other than the place where the Lord was crucified. Beside it was the garden where the tomb also stood. “And what do You gather from there? What do You take from it?” Saint Cyril asks. The Prophet answers with the words that follow in the same verse of the Song of Songs: “I gathered my myrrh.” “I gathered my myrrh.” Myrrh is a sticky, fragrant substance. Saint Cyril then says, “He drank wine mingled with myrrh, and also the vinegar; and after receiving them, He said, ‘It is finished.’” There it is, he says. Very well.

The Lord received vinegar mixed with myrrh—that is, vinegar into which myrrh had been placed. This sticky aromatic substance also had a somewhat narcotic effect, so that a condemned man might not feel the pain of crucifixion quite so intensely. “What did You enter the garden to do?” “I entered,” He says, “to gather myrrh.” What, then, happened historically? They gave Him vinegar mingled with myrrh, which

the Lord drank—or, rather, tasted—and then He said, “It is finished.” It has been completed. These words of His are, of course, profound. Saint Cyril adds just one sentence here: “For the Mystery has been fulfilled, the things written have been fulfilled, and sins have been loosed.” What, then, does “It is finished” mean? It means that the Mystery of the Incarnation has now fulfilled the purpose for which it took place. And what was that purpose? The salvation of mankind. “The things written have been fulfilled.” Everything written prophetically has come to pass.

“Sins have been loosed.” This fundamental and central problem—sin—has now been overcome. Thus this single word of the Lord, “It is finished,” though extraordinarily condensed, reveals all these things. Saint Cyril continues: “But Christ came as High Priest of the good things to come, through the greater and more perfect tabernacle, not made with hands, that is, not of this creation. Neither through the blood of goats and calves, but through His own blood, He entered once for all into the Holy Place, having obtained eternal redemption. For if the blood of bulls and goats and the ashes of a heifer, sprinkled upon those who have been defiled, sanctify them for the cleansing of the flesh,

how much more shall the blood of Christ?” And again: “Therefore, brethren, having boldness to enter the Holy Place by the blood of Jesus, by a new and living way which He inaugurated for us through the veil, that is, through His flesh.” And because His flesh—the veil—was dishonored, the typological veil of the Temple was therefore torn, as it is written: “And behold, the veil of the Temple was torn in two from top to bottom.” Not even a small part of it remained intact, for the Master had said, “Behold, your house is left to you desolate”; and so the house was torn open.

I read the greater part of that passage to you in full so that we might have an overall picture and then develop it somewhat more freely. It comes from the Epistle to the Hebrews, specifically chapter 9, verses 11 through 14. It says here that Jesus Christ became the High Priest of the good things to come. And as High Priest He entered a more perfect tabernacle, one not made with hands; this is none other than the Kingdom of God. “That is, not of this creation”—not within this present world, but within the Kingdom of God itself, whose craftsman and maker, it says, is God Himself.

“He entered the Holy Place, having obtained eternal redemption.” The blood formerly offered—that is, the sacrifices of goats and calves—was offered by the typological priests or by the typological high priest. He is called typological because he was a type, a foreshadowing, of Jesus Christ; for this reason the Jewish high priest is called the typological high priest. He offered sacrifice for the sins of the people, but also for himself. Elsewhere in Hebrews, however, the Apostle Paul says, “It is impossible for the blood of bulls, goats, and calves to cleanse sins.” It was merely a kind of temporary atonement. It is impossible for sins to be forgiven through the blood of animals—impossible. But the blood of Christ truly cleanses from sins. And Jesus Christ entered the true Holy Place, of which the Holy of Holies in the Temple of Solomon was the antitype—the earthly figure corresponding to the heavenly reality. He says here that if the blood of goats and bulls sanctified those who were defiled—that is, those who were unclean—and thereby cleansed them, for to sanctify here means to cleanse, this was because the Law said...

If you committed one sin or another, you had to offer a sacrifice, and then you were cleansed. How much more, then, does this blood of Christ cleanse! Therefore, brethren, we now have boldness to enter the Holy Place. Which Holy Place? The true and real one. You know that no priest entered the Holy of Holies—the antitype in the Temple of Solomon—except the high priest, and he entered only once a year, never without blood, but always carrying blood.

No one else, therefore, was permitted to enter. The Holy of Holies was separated from the Holy Place. Outside was the courtyard; then came the next part of the Temple, the Holy Place; and farther within was the Holy of Holies, which had no window. No sunlight ever entered it, not even a single ray. This symbolized what is unknown: that there is the Kingdom of God, something unknown and mysterious. Yet it was only a type, a foreshadowing. As I told you, there was no window, and entry was forbidden. But now, says the Apostle Paul in the Epistle to the Hebrews, as quoted by Saint Cyril: “Brethren, we now have boldness to enter the Holy Place.”

All of us can enter the Holy of Holies with boldness. How shall we enter? “By the blood of Jesus”—the blood of Jesus, through which “He inaugurated for us a new and living way.” He inaugurated for us a fresh way, a newly opened road. How was this road opened only now? Through the Incarnation and Passion of Jesus Christ. And how shall we pass through and walk along this road? “Through the veil.” I told you earlier that the antitype had a great curtain in front of it, a veil. “That is, through His flesh.”

The Apostle Paul says this in the Epistle to the Hebrews: the veil means His flesh. Just as His flesh was the veil of His divinity, so that no one could see the divinity, the antitype was the veil that prevented anyone from seeing what lay within the Holy of Holies. Do you see this type, this foreshadowing? Now, then, the veil is no longer there. What happened to it? It was torn. He will tell us this a little farther on. But what is the veil? It is the flesh. Through the flesh of Christ we enter the Holy of Holies. In other words, we shall partake of His Body and Blood so that we may enter His Kingdom. Farther on he says, “And because His flesh, the veil,

was dishonored”—that is, dishonored by those who crucified Him. The flesh of Christ was crucified and was therefore dishonored by men. “For this reason the typological veil of the Temple...” We read in the Gospels that it was torn from top to bottom. It was torn. You know that there was an earthquake, and it was torn. This is inconceivable. An earthquake does not tear fabrics; it tears walls. The walls of a house crack during an earthquake. Yet here the walls suffered no damage at all—nothing, nothing. Could a curtain ever be torn by an earthquake? Never. This was a miracle, and the priests and the high priest saw it: the typological veil, the one that served as a type, was torn. A type of what? Of the true veil. And what was that? The flesh of Christ, which concealed His divinity. “For this reason the typological veil of the Temple was torn, as it is written: ‘And behold, the veil of the Temple was torn in two from top to bottom.’” Matthew 27:51. Here, then, the historical event itself takes place. “Not even a small part of it remained intact, for the Master had said, ‘Behold, your house is left to you desolate’; and so the house was torn open.” Regarding this veil, my dear friends,

we have a true miracle, as I have explained to you, and this miracle was given especially for the high priest and the priests. If they had known the Scriptures and interpreted them correctly, they could have understood many things. They themselves might have said, “How could the veil be torn? How could this happen?” No one else ever entered the Temple. I hardly need tell you how strictly the Temple was guarded. No layperson ever entered the Temple itself—no one. Only the priests entered, as I have already told you. The people remained in the courtyard. It was not like our churches today, where all the people enter. The situation there was quite different.

Even the Temple’s orientation was different. In our churches, the sanctuary faces east and the doors face west. There it was the reverse: in the Temple of Solomon, the sanctuary faced west and the doors faced east. But the important point is that the tearing of the veil showed that, once and for all, human beings could now enter the Holy of Holies. Once the veil was torn, do you know what this meant? Death, the material condition of man,

and sin had been overcome, and so every human being could enter the Kingdom of God, which had previously been impossible to enter—utterly impossible. I spoke to you about this on an earlier occasion, in our previous subject, when we discussed the sword that turned in every direction. It is the same truth presented through two images. When God drove our first parents out of Paradise, the fiery sword that turned in every direction guarded the way to the tree of life, and no one could ever pass along that road. Because the sword turned in every direction, there was no opportunity to say, “Look, at this moment the sword is over here, so I shall pass on the other side.” Its turning in every direction meant

that it was impossible to pass along the way of life—in other words, impossible to remain immortal. Impossible. Who remained immortal upon the earth? Who ever ascended into heaven? Everyone went down to Hades; their souls went there. I told you this last time. Here we have the same thing. You could not enter the Holy of Holies. It was guarded, and the veil stood before it. Now the veil has been torn, which means that I can enter. Who can enter? Anyone at all. In the same way, the fiery, flaming sword was removed, and now we have entered. The obstacle lay in these three things: our material condition, our mortality, and our sinfulness. And as I explained last time—but it does no harm to say it again—

Christ conquered sin through the Cross. He took our sins upon Himself. We shall see this immediately afterward, in the next paragraph. He took our sins upon Himself. As for our material condition, He took our material nature and brought it into theosis, divinising it. And He ascended to the right hand of God the Father. What, then, ascended into heaven? The human body—our own body. What He took from us ascended into heaven. Thus our material condition was overcome, and with this material body of ours we can dwell in the spiritual world, in the Kingdom of God. That is why Plato could not imagine—and quite understandably, if you will—that anything material could ascend into Heaven. So he sealed off the spiritual world,

the world of ideas, so completely that nothing material could enter it. Quite rightly, quite rightly: this showed how human beings understood these matters. And there remained the other obstacle, death, which was conquered through the Resurrection of Christ. Thus man, now renewed even in the material condition of his body—and I will not yet go so far as to say, my dear friends, that even our soul has a certain materiality when compared with the spirituality of God, and that even the angels, though they are spirits, seem like coarse material beings when compared with the Spirit of God—how could man ever have lived within the realm of God? And yet even this obstacle has been overcome.

Thus man now lives eternally in the Kingdom of God. All these truths are of the greatest importance, and they are revealed by the tearing of the veil. But there is something more. The tearing of the veil also shows what Saint Cyril says at the end: that your house would be left desolate. Before this, it had been guarded, and the veil had remained intact. When it was torn, this signified that God had departed from the typological Temple. It was typological because it was a type of a heavenly reality, just as our churches are also types of a heavenly reality.

God said this to Moses: “Take great care.” It is recorded in the Old Testament, and from there the Apostle Paul takes it up in his Epistle to the Hebrews. “Take great care to make everything according to what you saw on the mountain.” What, then, did Moses see? He saw the prototypes, and he was to make the antitypes. God gave him the measurements, dimensions, and so forth. “This is how you shall make them. You shall make them from these materials, so that they may stand as types—as antitypes of the prototypes.” Now, God had said concerning Solomon—or rather, Solomon said in his prayer at the dedication of the Temple: “Lord,” among the many other profound things he said,

“this Temple was built for Your glory,” and so forth, “that we might come here and tell You of our suffering—whether personal, within our families, or national, in times of calamity—and beseech You to deliver us and save us.” How, then, could an Israelite know that he should go to the Temple to pray, that God would hear him there, and that it truly was the house of God? What does “house” mean? It means a dwelling place. Did Christ Himself not say, “Do not make My Father’s house a house of merchandise”? What did He call it? “My Father’s house.” In other words, God truly dwelt there. His presence was there, and that was where one went to pray. A Jew would travel thousands of miles to Jerusalem in order to pray.

It was forbidden to offer a sacrifice outside the Temple precincts, anywhere else on earth. This was expressly and categorically forbidden. You had to go there to pray to God, because there God would hear you. This was how God willed it. There was a reason for it.

And so...

And so the presence of God was truly there. How would a Jew know this? When Solomon had finished his prayer, divine glory descended upon the Temple, Scripture says—a luminous cloud, like the cloud at the Transfiguration, precisely like the cloud at the Transfiguration: a luminous cloud, the glory of God. What did this mean? It meant that from then on, after the dedication, that place which had been built

was inhabited by God. From then on, anyone could go there, ask of God whatever he needed, and God would grant it. You see, in this perceptible way the divine glory assured the people that God was there. Now the veil was torn, and this meant that God had departed from the typological Temple. The presence of God was no longer in that typological Temple. How do we know this? The veil was torn. It was a sign, a type. After the Lord had wept over the city while standing on the Mount of Olives, Christ said those famous words: “Jerusalem, Jerusalem, you who kill the prophets and those sent to you, how often I desired to gather you together, as a hen gathers her chicks, but you were unwilling.”

“Your house is left to you desolate.” Behold, your house is being left desolate. Which house? First of all, the house above all others: the Temple of Solomon, left desolate. The veil was torn at the Crucifixion of Christ.

Christ spoke these words before He was crucified: the house was to be left desolate, and so it was, only a few days later. God departed. From that point onward, whatever prayer was offered in the Temple, God did not hear it. Recall the passage from Acts that we have discussed in our talks. The assembly of the Church was praying to God after the Apostles had related what had happened before the Sanhedrin, and the place was shaken. What did that mean? It meant that the presence of God was now there. Where? In the Church. God departed from the Temple and came to the Church. Which Church? The Church that Christ established upon the earth. There is something more. Once this typological Temple had been left desolate, it would be invaded by enemies, who

were pagans. Pagan statues would later be erected there—statues of the emperor, of Zeus, and so forth. What does this show? It shows that God no longer dwelt there.

But “house” can also mean a city, a household, or a homeland. All these can be expressed by the single word “house.” We speak of the house of Jacob. The house of Jacob means Jacob’s lineage—that is, his homeland, the people of Jacob. What, then, does this mean?

It would not only be the Temple that was left desolate of grace and of God’s presence. The whole people, their homes, their cities, and their homeland would also be left desolate of God’s grace and presence. When would this happen? When the disciples asked the Lord, He said, “This generation will not pass away before all these things take place.” A generation is about thirty years. My beloved, in the year AD 70, Titus came and destroyed the city, the houses, everything—the Temple, everything. Do you see Christ’s prophecy? The Temple was left desolate. And now we come to paragraph thirty-three.

Once again, please pay close attention. Saint Cyril gives us a great deal of theology here.

“The Savior endured these things, having made peace through the blood of the Cross between the things in heaven and the things on earth. For we were enemies of God because of our sins, and God decreed that the sinner must die. Therefore, one of two things had to happen: either God, remaining true to His word, must destroy everyone, or, in His love for mankind, He must set aside His decree. But behold the wisdom of God: He preserved both the truth of His decree and the saving power of His love for mankind. Christ bore our sins in His body upon the Tree, so that through His death we might die to sins and live unto righteousness.”

“The One who died on our behalf is no insignificant person. He was not a literal sheep; He was not a mere man; He was not only an angel, but God incarnate.” Here we come to a very central point. Let us pay close attention, for it is deeply theological.

He says that the Savior endured these things after making peace, through the blood of the Cross, between the things in heaven and the things on earth; for, as he says, “we were enemies of God because of our sins.” The Apostle Paul says this in Romans 5:10.

I shall pause at this point.

The Savior is the One who makes peace; He is called the Peacemaker. The angels sang, “Peace on earth,” yet no words could have been more badly misinterpreted by us human beings, who make them mean whatever we please. When Christ brought peace to the earth, this meant nothing other than that He came to unite the things on earth with the things in heaven. He is the One who unites, as it says here: “having made peace through the blood of the Cross between the things in heaven and the things on earth.” Please pay attention; this is extremely important. The Apostle Paul says this in

his Epistle to the Colossians, chapter 1, verse 20. He brought peace—that is, union—because war means division. What is war? Something that divides. What is peace? Something that unites. This is why the angels said, “And on earth peace, goodwill among men.” Where is this goodwill? Among men. Or, if you prefer, toward whom is God’s goodwill directed? Toward mankind. You know, this hymn of the angels has many interpretations. And they sang, “Glory to God in the highest”—glory to God, who is the Most High God and dwells in the heights of Heaven, because He comes to grant this peace, that is, to unite earth with Heaven.

The Apostle Paul calls this recapitulation. This is why Christ is called the One who recapitulates all things. What does this mean? He unites what had been separated. He comes and brings together those things that had been divided, making Heaven and earth one. More precisely still, He makes the created order one with Heaven. This is precisely why this created world will become the Kingdom of God—the Kingdom of God. How great a mystery this is: the Kingdom of God. By what power? By the power of the blood

that Christ shed upon the Cross. Why? We shall now see why. How did this Mystery come about, this union of Heaven and earth? And what role does the blood of Christ play? We say that Christ saved us by His blood. We say that the Cross saved us. We say that Christ saved us through His sacrifice. But how are we to understand this? Saint Cyril will now explain it to us. That is why I told you to pay close attention. “And God decreed that the sinner should die.” Yes, this is found in the Old Testament: the one who sins will die. The matter goes back to the beginning, to our first parents: “On the day you eat of it”—that is, transgress, that is, sin—“you shall die.” Transgression brings death. Therefore, it is clear that when God’s commandments are transgressed, death follows—a twofold death. The first is the death of the soul, meaning the separation of the soul from God; then comes the death of the body, which is the separation of the body from the soul. This is the twofold death. God therefore clearly decreed that the one who sins must die: “that the sinner should die.”

Of course, the Mystery of the Cross also enters here. “Cursed is everyone who hangs upon a tree.” Saint Cyril does not mention that here, and we shall not discuss it either. For this reason, Christ became a curse for us. But let us not take up that point now, though it belongs to the very subject we are examining. Saint Cyril now says: “One of two things, then, had to happen: either God, remaining true to His word, had to destroy everyone, or, in His love for mankind, He had to set aside His decree.” One of these two things had to happen. From the human point of view, it was a dilemma.

All human beings sin. There is not a single person on earth who has not sinned—not one. Even the righteous have their sins. For this reason, it was understood that no one had kept the law of the Old Testament—not even Moses. After all, Moses, the very man who received the laws, did not enter the Promised Land because he sinned against God. No one—absolutely no one—kept the law of God perfectly. Not one person. Thus, in the end, the law could do little more than condemn humanity. So here, one of two things had to happen.

For God to remain true... Forgive me. One of two things had to happen: either God had to remain true to His word. What had God said? Whoever sins will die. Therefore, we all had to die. “Either God, remaining true to His word, had to destroy everyone.” Everyone had to die; all of us had to be destroyed, to die. Or else God, in His love for mankind, had to set aside His decree. He could take pity on us and render powerless what He had decreed and said—that whoever sins will die—so that it would no longer remain in force. But then we would find a contradiction in God, because we would say: “Lord, You said that whoever sins must die. But now, in Your love for mankind, You love us, and Your decree...”

Then God would be contradicting Himself, Saint Cyril says. Pay attention here; pay attention to the answer: “But behold the wisdom of God.” Consider, he says, the wisdom of God. “He preserved both the truth of His decree and the effective power of His love for mankind.” He preserved both. He upheld the truth of His decree that whoever transgresses the law will die. But He also preserved His love for mankind, making it effective through an act. What act was that?

“Christ bore our sins in His body upon the tree.” Christ takes on our nature, becomes our representative, and upon the wood of the Cross He Himself pays what God had decreed. And what was that? Everyone who sins will die. Christ, however, is sinless. He takes on human nature and shoulders the entire burden of the world’s sin—or rather, the sins of the whole world. And pay attention: not only the sins of those who lived before Christ and those who would live after Christ.

Before Christ, during the time of Christ, and after Christ—He takes all sins, those already committed and those yet to be committed. Christ shoulders them all. And what happens now? He must die, so that God’s decree may be upheld: the one who sins will die. Thus Christ is now treated as the sinner above all sinners, if I may use the word “sinner.” I place it in quotation marks, because Christ committed no sin; He carries our sins. He is therefore the One who bears our sins and dies on our behalf, while we, in the end, live. But when will I live? When I make Christ...

my representative in His sacrifice. When will He become my representative before the heavenly Father in this sacrifice? When I make the sacrifice of Christ my own. How do I make it my own? Through faith, when I believe in Jesus Christ.

By believing in Jesus Christ, therefore, I make Christ’s sacrifice my own. I, the sinner, should have ascended the Cross, because I am a transgressor and it was I who should have died; but Christ dies in my place. And what happens here? God’s decree is preserved in its entirety: whoever sins will die, and at the same time...

God makes His love for mankind effective, because through the death of His Son, the rest of us are set free and now stand guiltless before God. Reconciliation takes place. That is why Saint Cyril says, “Do you see the wisdom of God?” For this reason, my beloved, if the devil had known all this theology—God’s entire plan—he truly, truly would not have put Christ to death.

Christ is put to death because He Himself conceals His plan from the devil and from the whole creation. That is why the Apostle Paul later says, “God—God the Father—revealed to me the Mystery kept in silence, the Mystery kept in silence for eternal ages.”

This is the Mystery: the Incarnation and the Passion of the Son of God, through which the devil and sin were to be overcome and defeated, and so forth. It is explained here, of course, but our minds cannot fully grasp it. If you were asked to explain it, what could you say?

That is... that is, Christ is our representative. The Apostle Paul says that just as sin entered the world through one man—and who was that man? Adam—and through one man all were found to be sinners, so through one Man—and who is He? The new Adam, Jesus Christ—all are justified. And Saint Cyril now says:

“Upon the tree.” Yes, upon the tree—the Cross. This is why the Cross possesses such great power; this is why yesterday we celebrated the Sunday of the Veneration of the Cross. Oh, my beloved, if only we understood what this means! “So that through His death we might die to our sins and live unto righteousness.” Through the death of Christ, he says, we are to die to our sins and come to live in righteousness, holiness, and virtue. How did all this come about? “He who dies for us is no insignificant person.” For the One who dies on our behalf, he says, is no insignificant person. “He was not a material sheep”—not one of those sheep...

that were sacrificed as antitypes—that is, figures—of the great and unique sacrifice of Christ. “He was not a mere man”; He is not simply an ordinary human being. “He was not merely an angel”; He is not merely an angel, as the Prophet Isaiah also says in Isaiah 63:9, “but God made man.” The One who saved us is God who became man. Saint Cyril now makes a comparison; pay close attention to it. “The lawlessness of sinners was not so great as the righteousness of Him who died for them.” Let us imagine a set of scales: on one side, the saving merit of Christ...

and on the other, the sinfulness of humanity. Saint Cyril says that the weight of our sins—all the sins of all people, throughout every age and era until the end of history—was not so great. What dreadful sins have existed in the world! What terrible things have been done! Yet all these sins cannot equal the righteousness, that is, the holiness, of the One who dies for us. We might say that the scales always incline toward the righteousness and holiness of Jesus Christ, which far outweigh the sins of all humanity. This shows us the greatness of Christ’s righteousness. Allow me a brief aside, because the thought has just occurred to me. Consider the holiness of Jesus Christ—and yet people go so far as to blaspheme Jesus Christ. Thank you. Tremble, my beloved, tremble! A person ought to be seized with horror, with horror. You know, in the Rudder there is no Canon of ecclesiastical law stating what penance should be imposed on someone who blasphemes divine things.

It is unthinkable for a Christian to blaspheme. I tell you, it is unthinkable. If anyone—and I hope there is no one—has ever let such a word slip, let that person repent bitterly. Let him beg God throughout his life to forgive him. The sin of blasphemy is exceedingly grave, my beloved. And the more deeply we understand the holiness of Jesus Christ through everything theology reveals to us, the more keenly we must realize what it means to have sinned through blasphemy. “We human beings did not sin to the same measure that He who laid down His life for us acted righteously.” We human beings did not sin so greatly as He acted in righteousness. To act righteously means to put righteousness, holiness, and virtue into action. He is the One who laid down His soul—His life—on our behalf, for us.

“He laid it down when He willed, and took it up again when He willed,” as John the Evangelist says. He did so when He willed, because Christ said, “I lay down My life”—that is, I offer it, I give it, I surrender it; here “soul” means “life”—“and I take it up again whenever I will.”

Christ’s offering was part of God’s plan; He did not surrender His spirit unwillingly. When did He surrender His spirit? When He Himself willed. He cried out to the Father, saying, “Father, into Your hands I commend My spirit.” What did He say? “My Father, into Your hands I commend My spirit.” In other words: I Myself now place My spirit into Your hands. At this very moment, at the ninth hour, at three in the afternoon, now, at this hour, I Myself choose to die. Receive, therefore, My human soul into Your hands. Here “spirit” means His human soul—the human soul, not His divinity. Divinity does not die. “I commend My human soul so that I may take it up again.” I commend My spirit in order to take it up again. “And having said these things, He yielded up His spirit.” Once He had said this, He truly yielded—He released—His spirit.

He had been holding it, and now He releases it. Look closely at the verbs and what they mean. “He yielded up His spirit.” It is as though He were saying: I Myself determine what I shall do; I now release My spirit and let it depart. “But not for long, for He quickly rose again from the dead.” Not for long, because He soon rose again. And in the few minutes that remain, let us consider paragraph thirty-four.

Section Thirty-Four. “The sun failed because of the Sun of Righteousness.” The sun, he says, failed—that is, it was no longer visible in the sky; it was darkened. Why was it darkened? Because of the Sun of Righteousness, Jesus Christ. “The rocks were split because of the spiritual Rock.” Please follow the language carefully here—its literary and rhetorical form, we might say. Notice these beautiful figures of speech, these inspired expressions. They are not mere verbal flourishes, but images from the Old Testament, which the Holy Father applies with extraordinary skill. What does he say? The rocks were split. Who tells us this?

The Evangelist Matthew tells us, in Matthew 27:51. For whose sake were the rocks split? Because of the spiritual Rock. And what is this spiritual Rock of which the Apostle Paul speaks in 1 Corinthians 10:4? It is the rock from which Moses brought forth water. The water is a symbol of life, and life flows from Christ.

The spiritual Rock. Because of this spiritual Rock, the rocks were split. “The tombs were opened and the dead were raised because of Him who is free among the dead,” because of the One who is free among the dead, over whom “death no longer has dominion,” as the Apostle Paul says. Indeed, the words “free among the dead” are from Psalm 87, verse 5. “He sent forth His prisoners from the pit in which there was no water.” This is said in Zechariah 9:11. He sent forth the prisoners from the pit that had no water. What is this pit that has no water? My dear friends, it is Hades. What is said in the parable of the Rich Man and Lazarus? “Please send Lazarus,” he says, “to dip his finger in water and come to cool me a little.”

“I am in anguish; I suffer in this flame, in this thirst.” A pit with no water—a pit. See how the prophecy is concealed and woven together: He brings the prisoners out of the pit, that is, out of Hades. When Christ descended into Hades, He took the righteous with Him. This is shown in the Orthodox iconography of Christ’s Resurrection: Christ is in Hades, taking Adam, Eve, the righteous, the prophets, and the others. Where does He take them? He transforms part of Hades into Paradise. Thus He brought them out of the waterless pit.

“Therefore, do not be ashamed of the Crucified One, but speak boldly yourself and say: ‘He bears our sins and suffers on our behalf, and by His wound we have been healed.’” Let us say it. It is true, my dear friends. These words come from the Prophet Isaiah, from his renowned fifty-third chapter, verses 4 and 5. What does he say? He bears our sins and suffers on our behalf: “He suffers for us.” He suffers for our sake. Do you see the theology here?

See how all this theology emerges from the prophets, revealing the meaning of Christ’s redeeming sacrifice. And further: “By His wound we have been healed.” The word translated as “wound” literally means a swelling, or more generally an injury. And Christ’s wound is nothing other than the Cross, the Crucifixion. “By His wound”—by His wounds—we have been healed. That is why there is a verse in our hymnography which, when you hear it, I hope will not cause you to stumble. We often use the same expression in a repellent way about self-loving and individualistic people: “Your death is my life.” We say it of a ruthless person who declares, “You will die so that I may live. Your death is my life.” Yet this verse appears in our hymnography and refers to Christ and mankind:

“Your death, O Lord, is my life.” “Let us not be ungrateful to our Benefactor”; let us not show ourselves ungrateful to the One who has bestowed such goodness upon us. And again: “Because of the transgressions of My people, He was led to death.” How and why was He led to death? Because of the transgressions of My people. “And I will give the wicked in exchange for His burial, and the rich in exchange for His death.” Therefore Paul clearly says that “Christ died for our sins according to the Scriptures.” What does the Apostle Paul say? That Christ died for our sins. And what does “according to the Scriptures” mean? According to the prophets.

“That He was buried, and that He was raised on the third day”—all this happened “according to the Scriptures.” My dear friends, I will say once again what I have said many times before: when we see these things in this light, who can remain without faith in the divine-human person of Jesus Christ, who died for us?

Ευρισκόμεθα εις την 13η κατήχηση, αγαπητοί μου, του Αγίου Κυρίλλου, με κεντρικό θέμα από το Σύμβολο της Πίστεως «τον σταυρωθέντα και ταφέντα». Κείμεθα εις την 32η παράγραφο. Ο Άγιος Κύριλλος προσπαθεί με κάθε τρόπο να αποδείξει προφητικά κάθε γεγονός της Σταυρώσεως και της ταφής του Κυρίου και έτσι να καταδείξει ότι εκείνος που εσταυρώθηκε, ετάφη, είναι ο αληθής ενανθρωπήσας Υιός του Θεού. Διότι πολλές φορές έχουμε πει ότι το μεγαλύτερο επιχείρημα για τον Ιησού Χριστόν, ότι είναι Θεάνθρωπος, είναι η προφητεία. Και η προφητεία είναι ακαταμάχητος, από ακαταμάχητα τεκμήρια. Τεκμήρια που δεν υπάρχουν πουθενά, σε καμία βεβαίως ψευδή θρησκεία, διότι ούτε ο διάβολος γνωρίζει το μέλλον, ούτε άγγελος, ούτε κανείς, παρά μόνον ο Θεός. Και ο Θεός αποκαλύπτει το μέλλον για να κατοχυρώσει την αλήθεια που υπάρχει μέσα στον Λόγο Του. Και διαβάζουμε: «Προανεφώνησα εν Άσμασι περί τούτου του κήπου προς την εμήν νύμφην, και ταύτα είπον προς αυτήν· Εισήλθον εις κήπον μου, αδελφή μου νύμφη».

Λέγει... ο Θεός Λόγος: «Εγώ προανεφώνησα, εγώ μίλησα στους προφήτες». Είτε ο Λόγος είτε το Πνεύμα το Άγιον, ο Θεός είναι Ένας. Εις το βιβλίο του Άσματος Ασμάτων. «Και εγώ είπα περί τούτου του κήπου προς τη δική μου νύμφη και της είπα: Εισήλθον εις κήπον μου, αδελφή μου νύμφη. Μπήκα μέσα στον κήπο μου, αδελφή μου νύμφη». Αυτό είναι από το Άσμα, 5ο κεφάλαιο, στίχος 1. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος: «Είναι δε όπου εσταυρώθη κήπος». Ήτο δε εκεί που εσταυρώθη κήπος. Είδατε; «Μπήκα», λέγει,

«μου, νύμφη, μέσα στον κήπο σου». Και αυτός ο κήπος δεν ήταν παρά όπου ο Κύριος εσταυρώθη. Εκεί πλάι ήταν κήπος, όπου και το μνημείον. «Και τι λαμβάνεις εκείθεν; Και τι παίρνεις από εκεί;» ερωτά ο Άγιος Κύριλλος. Απαντάει ο Προφήτης: «Ετρύγησα σμύρναν μου», λέγει στη συνέχεια το Άσμα Ασμάτων, στον ίδιο στίχο. «Ετρύγησα την σμύρναν μου». Σμύρνα είναι μία κολλώδης, αρωματώδης ουσία. «Οίνον», λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος, «οίνον εσμυρνισμένον πίνων και το όξος, άτινα λαβών είπε το τετέλεσται». Να, λέει. Ωραία.

Ο Κύριος εδέχτηκε ξίδι εσμυρνισμένον, δηλαδή ξίδι μέσα στο οποίο είχαν ρίξει σμύρνα, διότι αυτό το κολλώδες άρωμα είχε την ιδιότητα ακόμα να είναι κάπως ναρκωτικό και, συνεπώς, με τον τρόπο αυτόν μπορούσε εκείνος που ήταν κατάδικος να μην αισθάνεται πολύ έντονα τον πόνο της Σταυρώσεως. «Τι μπήκες να κάνεις στον κήπο;» «Εμπήκα», λέγει, «να τρυγήσω σμύρνα». Τι συνέβη ιστορικά τώρα; Του έδωσαν ξίδι εσμυρνισμένον, το οποίον

ξίδι, το οποίον, θα λέγαμε, αφού ήπιε ο Κύριος, εγεύθηκε, είπε «τετέλεσται». Έχει τελειώσει. Αυτός βέβαια ο λόγος Του είναι βαθύς. Συμπληρώνει εδώ μόνο με μια φράση ο Άγιος Κύριλλος: «Πεπλήρωται γαρ το μυστήριον, πεπλήρωται τα γεγραμμένα, ελύθησαν αι αμαρτίαι». Τι θα πει λοιπόν «τετέλεσται», έχει τελειώσει; Ότι το μυστήριον της ενανθρωπήσεως, για το σκοπό που έγινε, ήδη έχει συμπληρωθεί. Δηλαδή, ποιος ήτο; Η σωτηρία του ανθρώπου. «Πεπλήρωται τα γεγραμμένα». Όσα εγράφησαν προφητικώς, όλα εξεπληρώθησαν.

«Ελύθησαν αι αμαρτίαι». Το θεμελιώδες και το βασικό αυτό, η αμαρτία, ήδη λύθηκε. Συνεπώς, αυτός ο λόγος του Κυρίου, «τετέλεσται», μία μόνη λέξη, εξαιρετικά συμπυκνωμένη, δείχνει όλα αυτά. Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος: «Χριστός γαρ παραγενόμενος αρχιερεύς των μελλόντων αγαθών, δια της μείζονος και τελειοτέρας σκηνής, ου χειροποιήτου, τουτέστιν ου ταύτης της κτίσεως, ουδέ δι’ αίματος τράγων και μόσχων, δια δε του ιδίου αίματος εισήλθεν εφάπαξ εις τα Άγια, αιωνίαν λύτρωσιν ευράμενος. Ει γαρ το αίμα ταύρων και τράγων και σποδός δαμάλεως, ραντίζουσα τους κεκοινωμένους, αγιάζει προς την της σαρκός καθαρότητα,

μάλλον το αίμα του Χριστού». Και πάλιν: «Έχοντες ουν, αδελφοί, παρρησίαν εις την είσοδον των Αγίων εν τω αίματι Ιησού, ην ενεκαίνισεν ημίν οδόν πρόσφατον και ζώσαν δια του καταπετάσματος, τουτέστιν της σαρκός αυτού». Και επειδή η σαρξ αυτού, το καταπέτασμα, ητιμάσθη, δια τούτο το καταπέτασμα του ναού το τυπικόν διερρήξατο, καθώς γέγραπται: «Και ιδού το καταπέτασμα του ναού εσχίσθη εις δύο, από άνωθεν έως κάτω». Ουδέ γαρ ολίγον αυτού περιελείφθη, επειδή γαρ ο Δεσπότης είπεν: «Ιδού αφίεται υμίν ο οίκος υμών έρημος», ο οίκος περιερρήξατο.

Το μεγαλύτερο μέρος της περικοπής που σας διάβασα διάβασα ολόκληρο, για να έχουμε μία εικόνα, για να το αναπτύξουμε κάπως πιο ελεύθερα. Είναι από την Προς Εβραίους Επιστολή και μάλιστα από το 9ο κεφάλαιο, 11 έως 14 στίχοι. Και λέει εδώ ότι ο Ιησούς Χριστός έγινε ο αρχιερεύς των μελλόντων αγαθών. Και βεβαίως εισήλθε ως αρχιερεύς σε μία τελειοτέρα σκηνή, όχι χειροποίητη, και αυτή δεν είναι παρά η Βασιλεία του Θεού. «Τουτέστιν ου ταύτης της κτίσεως», όχι μέσα σε αυτόν τον κόσμο, αλλά εις αυτήν την Βασιλεία του Θεού, της οποίας, λέγει, τεχνίτης και δημιουργός είναι αυτός ο ίδιος ο Θεός.

«Εισήλθε εις τα Άγια, αιωνίαν λύτρωσιν ευράμενος». Το αίμα εκείνο το οποίον προσεφέρετο, δηλαδή οι θυσίες των τράγων και μόσχων, από τους τυπικούς ιερείς ή τον τυπικό αρχιερέα — λέγεται τυπικός διότι είναι ο τύπος του Ιησού Χριστού, γι’ αυτό λέγεται τυπικός αρχιερεύς ο αρχιερεύς ο Εβραίος — αυτός προσέφερε την θυσία υπέρ των αμαρτιών του λαού, αλλά όμως και υπέρ του εαυτού του. Αλλά όμως κάπου παραπέρα λέγει στην Προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος: «Είναι αδύνατον το αίμα των ταύρων, των τράγων και των μόσχων να καθαρίσει αμαρτίες». Απλώς ήταν ένα είδος εξιλασμού προσωρινού. Είναι αδύνατο να συγχωρεθούν οι αμαρτίες από αίμα ζώων. Είναι αδύνατο. Αλλά το αίμα του Χριστού είναι εκείνο το οποίο καθαρίζει πραγματικά από αμαρτίες. Και ο Ιησούς Χριστός εισήλθε εις τα αληθινά Άγια, των οποίων αντίτυπα ήσαν τα Άγια των Αγίων εις τον Ναόν του Σολομώντος. Και λέγει εδώ, εάν, λέγει, τους κεκοινωμένους, δηλαδή τους βρώμικους, τότε το αίμα των τράγων και των ταύρων αγίαζε, δηλαδή καθάριζε — αγιάζω θα πει καθαρίζω — γιατί ο νόμος έλεγε...

Έκανες μία α ή β αμαρτία, όφειλες να κάνεις μία θυσία και εκαθαρίζεσαι. Πόσο περισσότερον καθαρίζει αυτό το αίμα του Χριστού! Γι’ αυτό, αδελφοί, έχουμε παρρησία πια εις την είσοδον των Αγίων. Ποιων Αγίων; Των αληθινών, των πραγματικών. Ξέρετε ότι στα Άγια των Αγίων, τα αντίτυπα στο Ναό του Σολομώντος, δεν εισήρχετο ουδείς ιερεύς παρά μόνον ο αρχιερεύς, και αυτός μόνον μια φορά το χρόνο και όχι χωρίς αίματος, αλλά με αίμα.

Δεν επιτρέπετο, συνεπώς, να μπει κανείς. Τα δε Άγια των Αγίων εχωρίζοντο από τον χώρο των Αγίων. Ήταν η αυλή έξω, μετά ο άλλος χώρος του ναού, τα Άγια, και ο παραμέσα χώρος, τα Άγια των Αγίων, χωρίς παράθυρο. Ήλιος δεν έμπαινε, ηλιακή ακτίνα δεν έμπαινε ποτέ, σύμβολον του αγνώστου, ότι εκεί είναι η Βασιλεία του Θεού, άγνωστο πράγμα, μυστηριώδες, αλλά τύπος όμως, τύπος. Δεν υπήρχε παράθυρο, όπως σας είπα, και δεν επιτρέπετο η είσοδος. Τώρα, λέει στην Προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, που τον αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος: «Αδελφοί», λέγει, «τώρα έχουμε παρρησίαν εις την είσοδον των Αγίων».

Μπορούμε να μπούμε στα Άγια των Αγίων, μετά παρρησίας, όλοι μας. Πώς θα μπούμε; «Εν τω αίματι Ιησού». Το αίμα του Ιησού, το οποίον «ενεκαίνισεν ημίν οδόν πρόσφατον και ζώσαν». Εγκαινίασε, λέει, σε εμάς οδόν πρόσφατον. Καινούργιος δρόμος τώρα τελευταία έγινε. Πώς τώρα τελευταία; Με τη σάρκωση και το πάθος του Ιησού Χριστού. Και πώς θα περάσουμε, πώς θα βαδίσουμε αυτή την οδόν; «Δια του καταπετάσματος». Σας είπα προηγουμένως ότι τα αντίτυπα είχαν μια μεγάλη κουρτίνα μπροστά, ένα καταπέτασμα. «Τουτέστιν της σαρκός αυτού».

Αναφέρει αυτό εις την Προς Εβραίους ο Απόστολος Παύλος, δηλαδή της σαρκός Του. Όπως η σάρκα ήταν το καταπέτασμα της Θεότητος, που δεν μπορούσε να δει κανείς τη Θεότητα, έτσι το αντίτυπο ήταν το καταπέτασμα, που δεν μπορούσες να δεις τι υπάρχει μέσα στα Άγια των Αγίων. Βλέπετε ο τύπος αυτός; Τώρα λοιπόν το καταπέτασμα δεν υπάρχει. Τι έγινε; Σχίστηκε. Θα μας το πει λίγο πιο κάτω. Αλλά ποιο είναι το καταπέτασμα; Η σάρκα. Διά της σαρκός του Χριστού εισερχόμεθα εις τα Άγια των Αγίων. Δηλαδή θα φάμε το σώμα Του και το αίμα Του για να βρεθούμε στη Βασιλεία Του. Παρακάτω λέγει: «Και επειδή η σαρξ αυτού, το καταπέτασμα»

«ητιμάσθη», δηλαδή ατιμώθηκε από τους σταυρωτάς. Η σάρκα του Χριστού σταυρώθηκε και, συνεπώς, ατιμώθηκε από τους ανθρώπους. «Δια τούτο το καταπέτασμα του ναού το τυπικόν». Διαβάζουμε στα Ευαγγέλια τι λέγει εκεί: ότι εσχίστηκε από άνωθεν έως κάτω. Σχίστηκε. Ξέρετε δε, έγινε σεισμός και σχίστηκε. Αδιανόητο. Με το σεισμό δεν σχίζουν τα ιμάτια, σχίζουν μόνο τα ντουβάρια. Παθαίνουν ραγές τα ντουβάρια μέσα σε ένα σπίτι όταν είναι σεισμός και δεν πάθει τίποτα από τα ντουβάρια, τίποτα, τίποτα. Είναι δυνατό ποτέ να σκιστεί μια κουρτίνα; Ποτέ. Εδώ είναι ένα θαύμα και το σχίσιμο αυτό το είδαν οι ιερείς και ο αρχιερεύς, ότι εσχίσθη το καταπέτασμα το τυπικό, δηλαδή εκείνο που ήταν τύπος. Τι; Του αληθινού. Ποιου; Της σαρκός του Χριστού, που περιέκρυπτε την Θεότητα. «Δια τούτο το καταπέτασμα του Ναού το τυπικόν διερρήξατο, καθώς γέγραπται», όπως είναι γραμμένο, «και ιδού το καταπέτασμα του Ναού εσχίσθη εις δύο, από άνωθεν έως κάτω». Ματθαίος 27, 51. Δηλαδή έρχεται τώρα η ιστορία, το γεγονός. «Ουδέ γαρ ολίγον αυτού περιελείφθη, επειδή γαρ ο Δεσπότης είπεν, Ιδού αφίεται υμίν ο οίκος υμών έρημος, ο οίκος περιερρήξατο». Στο θέμα αυτό του καταπετάσματος, αγαπητοί μου,

έχουμε ένα πραγματικό θαύμα, όπως σας εξήγησα, που αυτό το θαύμα ήταν ειδικά για τον αρχιερέα και τους ιερείς. Αν αυτοί μπορούσαν να γνωρίζουν τη Γραφή και την ερμήνευαν ορθά, θα μπορούσαν πολλά πράγματα να καταλάβουν. Οι ίδιοι θα μπορούσαν να πουν: «Πώς είναι δυνατό να σχιστεί το καταπέτασμα; Πώς είναι δυνατόν;» Μες στο ναό δεν έμπαινε ποτέ κανένας. Το πόσο εφρουρείτο ο ναός μόλις είναι ανάγκη να σας το πω. Ουδείς ποτέ λαϊκός είχε μπει μέσα εις τον ναόν. Ουδείς ποτέ. Μόνο οι ιερείς έμπαιναν, σας το ξαναείπα. Ο λαός ήταν στην αυλή. Δεν είναι όπως σήμερα οι ναοί μας, που μπαίνουμε όλος ο λαός μέσα. Ήταν ιδιότυπη η περίπτωση.

Μάλιστα ήταν ο προσανατολισμός του ναού. Εμείς έχουμε το ιερό προς την ανατολή και οι πόρτες είναι προς τη δύση. Ήταν αντίστροφα. Το ιερό ήταν προς τη δύση και οι πόρτες ήσαν προς την ανατολή, στο Ναό του Σολομώντος. Αλλά το σπουδαίο είναι ότι αυτή η ρήξη του καταπετάσματος δείχνει ότι εφάπαξ πλέον μπορούσαν να μπαίνουν οι άνθρωποι μέσα εις τα Άγια των Αγίων. Αφού σχίστηκε και το καταπέτασμα, ξέρετε τι σημαίνουν αυτά; Υπερενικήθη ο θάνατος, η υλικότητα του ανθρώπου,

η αμαρτία, και έτσι ο κάθε άνθρωπος μπορεί να εισέλθει στη Βασιλεία του Θεού, που πρώτα ήταν αδύνατο να εισέλθει, ήτο αδύνατο να εισέλθει. Σας το είχα πει αυτό μια περασμένη φορά, στο περασμένο θέμα μας, για την περιστρεφόμενη ρομφαία. Είναι το ίδιο θέμα σε δυο εικόνες. Η περιστρεφόμενη ρομφαία, φλογίνη, που εφύλαττε την οδόν προς το δένδρο της ζωής, όταν ο Θεός εξέβαλε εκ του Παραδείσου τους πρωτοπλάστους, και ουδείς μπορούσε ποτέ να περάσει τον δρόμο αυτόν. Περιστρεφόμενη ρομφαία, που δείχνει, δεν άφηνε περιθώριο να πεις: «Να, αυτή τη στιγμή από εδώ είναι η ρομφαία, το σπαθί δηλαδή, θα περάσω από εκεί». Περιστρεφόμενη σημαίνει

αδύνατο να περάσεις την οδόν της ζωής, δηλαδή αδύνατο να μείνεις αθάνατος. Αδύνατον. Ποιος έμεινε αθάνατος επάνω στη γη; Ποιος ανήλθε ποτέ στον ουρανό; Όλοι στον Άδη πηγαίνουν, οι ψυχές των. Σας το έλεγα την περασμένη φορά, σας είπα. Είναι εδώ το ίδιο πράγμα. Δεν μπορούσες να μπεις μέσα στα Άγια των Αγίων. Εφρουρούντο και υπήρχε το καταπέτασμα. Τώρα το καταπέτασμα σχίστηκε, σημαίνει μπορώ να μπω. Ποιος; Ο οιοσδήποτε. Όπως και ήρθη εκεί η ρομφαία, η πύρινη, η φλογίνη, και πλέον μπήκαμε. Η δυσκολία που ήταν σ’ αυτά τα τρία: στην υλικότητα, στην θνητότητα και στην αμαρτωλότητα. Και όπως σας εξήγησα την περασμένη φορά, δεν πειράζει, ας το ξαναπούμε.

Την αμαρτία την ενίκησε ο Χριστός διά του Σταυρού. Ανέλαβε εκείνος τις αμαρτίες μας. Θα το δούμε ευθύς μετά, στην επόμενη παράγραφο. Ανέλαβε εκείνος τις αμαρτίες μας. Η υλικότητα είναι ότι επήρε την υλικότητά μας και τη θέωσε. Και ανήλθε εκείνος στα δεξιά του Θεού Πατρός. Δηλαδή ανήλθε στον ουρανό τι; Το ανθρώπινο σώμα, το δικό μας. Αυτό που πήρε από εμάς ανήλθε στον ουρανό και, συνεπώς, η υλικότητα υπερενικήθη και μπορούμε να είμαστε στον πνευματικό κόσμο, στη Βασιλεία του Θεού, με το υλικό μας αυτό σώμα. Γι’ αυτό δεν μπορούσε να φανταστεί, και πολύ ορθά, αν το θέλετε, ο Πλάτων ότι θα μπορούσε στον Ουρανό να ανεβεί κάτι το υλικό, και έτσι τον πνευματικό κόσμο,

τον κόσμο των ιδεών, τον έκλεισε ερμητικά, που να μην μπορεί να μπει τίποτε το υλικό. Πολύ σωστά, πολύ σωστά. Έδειχνε πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τα πράγματα. Και το άλλο, ο θάνατος, που νικήθηκε ο θάνατος με την Ανάσταση του Χριστού. Και έτσι ο άνθρωπος, ανακαινισμένος πια με την υλικότητα του σώματός του — για να μην πω ακόμη, αγαπητοί μου, και η ψυχή μας έχει μια υλικότητα σε σχέση με την πνευματικότητα του Θεού, και οι άγγελοι ως πνεύματα, συγκρινόμενα με το Πνεύμα του Θεού, είναι σαν χονδροειδή υλικά — τι θα μπορούσε να ζήσει μέσα στο χώρο του Θεού; Κι όμως υπερενικήθηκε αυτό.

Έτσι ο άνθρωπος ζει αιωνίως πια μέσα στη Βασιλεία του Θεού. Όλα αυτά είναι πάρα πολύ σπουδαία και σημαντικά, που δείχνονται με το σχίσιμο του καταπετάσματος. Και κάτι όμως ακόμα. Το σχίσιμο του καταπετάσματος ακόμη δείχνει αυτό που τελειώνει ο Άγιος Κύριλλος, που λέει ότι ο οίκος σας θα έμενε έρημος, διότι τώρα εφρουρείτο πρώτα, εφρουρείτο και ήταν το καταπέτασμα σωστό. Σχίστηκε, σημαίνει έφυγε ο Θεός από τον τυπικό ναό. Τυπικός ναός, δηλαδή τύπος ουρανίας πραγματικότητος, όπως και αυτοί οι ναοί μας είναι τύποι ουρανίας πραγματικότητος.

Αυτό ο Θεός είπε στο Μωυσή: «Πρόσεξε καλά». Το αναφέρει και η Παλαιά, το αναφέρει, από εκεί και το παίρνει ο Απόστολος Παύλος στην Προς Εβραίους Επιστολή του. «Πρόσεξε καλά, θα κατασκευάσεις ό,τι είδες εις το όρος». Δηλαδή τι είδε; Είδε τα πρωτότυπα και θα κατασκεύαζε τα αντίτυπα. Και του δίνει ο Θεός μέτρα, διαστάσεις κ.λπ. Έτσι θα τα κατασκευάσεις. Με αυτά τα υλικά θα τα κατασκευάσεις και να σταθούν τύποι, αντίτυπα των πρωτοτύπων. Τώρα είχε πει ο Θεός του Σολομώντα, ή καλύτερα ο Σολομών στην προσευχή του, όταν έκανε τα εγκαίνια του ναού, είπε: «Κύριε», μεταξύ των πολλών που είπε και είναι πάρα πολύ ενδιαφέροντα,

«ο Ναός αυτός εκτίστηκε προς δόξα Σου» κ.λπ. Και να ερχόμαστε εδώ να λέμε τον πόνο μας, ή τον οικογενειακό και ατομικό ή τον εθνικό, στις εθνικές μας συμφορές, να Σε παρακαλέσουμε να μας γλιτώσεις, να μας σώσεις κ.λπ. Δηλαδή, πώς μπορούσε να ξέρει ο Ισραηλίτης ότι θα πήγαινε στο Ναό να προσευχηθεί και εκεί θα τον ήκουε ο Θεός, και ότι ήταν πραγματικά οίκος Θεού; Τι θα πει οίκος; Θα πει κατοικία. Ο Χριστός δεν είπε ο ίδιος «Μη ποιήσατε τον οίκον του Πατρός μου οίκον εμπορίου»; Τι είπε; «Οίκον του Πατρός μου». Δηλαδή κατοικούσε πραγματικά ο Θεός. Θα πει κατοικούσε, ήτο η παρουσία Του εκεί, ότι εκεί θα πήγαινε να προσευχηθεί. Ο Εβραίος έκανε χιλιάδες χιλιόμετρα ταξίδι για να πάει στα Ιεροσόλυμα να προσευχηθεί.

Απηγορεύετο να προσφέρεις θυσία έξω από το χώρο του ναού, σε οποιοδήποτε σημείο της γης, και εμείς ουνα. Απηγορεύετο ρητώς και κατηγορηματικώς. Έπρεπε εκεί να βρεθείς για να προσευχηθείς εις τον Θεό, διότι εκεί θα σε εισήκουε ο Θεός. Έτσι το ήθελε ο Θεός. Υπήρχε λόγος.

Οπότε...

Οπότε πράγματι ήταν η παρουσία του Θεού. Πώς θα το ήξερε αυτό ο Εβραίος; Όταν τελείωσε την προσευχή του ο Σολομών, κατέβηκε, λέγει, επί του ναού Θεία Δόξα, φωτεινή νεφέλη, σαν τη νεφέλη της Μεταμορφώσεως, σαν τη νεφέλη της Μεταμορφώσεως, τίποτε άλλο, φωτεινή νεφέλη, Δόξα Θεού. Τι σήμαινε αυτό; Σήμαινε ότι εφ' εξής ο χώρος αυτός που κτίστηκε με τα εγκαίνια

κατοικείται από τον Θεό. Εφ' εξής μπορεί να πάει οποιοσδήποτε να ζητήσει ό,τι θέλει από τον Θεό και να του το δώσει ο Θεός. Βλέπετε, με έναν αισθητό τρόπο η Θεία αυτή Δόξα επληροφόρησε τον λαό ότι ο Θεός είναι εκεί. Τώρα το καταπέτασμα εσχίσθη και σημαίνει: ο Θεός έφυγε από τον τυπικό ναό. Δεν υπάρχει πια η παρουσία του Θεού εις τον τυπικό ναόν. Πού το ξέρουμε αυτό; Σχίστηκε το καταπέτασμα. Τύπος. Ο Χριστός είπε, «Ιδού», αφού έκλαψε για την πόλη ο Κύριος, ευρισκόμενος εις το Όρος των Ελαιών. Εκεί, όταν είπε τα περίφημα: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, συ που σκοτώνεις τους προφήτες και τους απεσταλμένους σε σένα, πόσες φορές δεν θέλησα να σε μαζέψω, όπως η κλώσσα τα πουλιά της, και δεν το θελήσατε».

«Αφίεται ο οίκος υμών έρημος». Να, ο οίκος σας αφήνεται έρημος. Ποιος οίκος; Πρώτον, ο κατεξοχήν οίκος, ο ναός του Σολομώντος, έρημος. Σχίστηκε το καταπέτασμα κατά τη Σταύρωση του Χριστού.

Ο Χριστός, φυσικά, πριν σταυρωθεί, να αφήνεται, και αφέθηκε σε λίγο, σε λίγες μέρες. Έφυγε ο Θεός. Πλέον οποιαδήποτε προσευχή εγίνετο εις τον ναόν, ο Θεός δεν ακούει. Θυμηθείτε από τις Πράξεις, που κάνουμε στις ομιλίες μας. Εκείνη η σύναξη της Εκκλησίας προσεύχεται στον Θεό. Ύστερα από τη διήγηση των Αποστόλων, τι συνέβη στο Συνέδριο; Και ο τόπος εσαλεύθη. Τι σημαίνει αυτό; Αυτό σημαίνει ότι ήταν εκεί η παρουσία τώρα του Θεού. Πού; Στην Εκκλησία. Έφυγε από τον Ναόν, ήρθε στην Εκκλησία. Ποια Εκκλησία; Αυτή που ιδρύει ο Χριστός επί της γης. Κάτι ακόμα. Ο τυπικός αυτός ναός, μένοντας έρημος, θα εδέχετο πλέον την εισβολή εχθρών, οι οποίοι

ήσαν οι ειδωλολάτρες, και εκεί θα στηθούν μετά αγάλματα ειδωλολατρικά, του Αυτοκράτορος, του Διός και ούτω καθεξής. Αυτό τι δείχνει; Δείχνει πια ότι εκεί δεν κατοικεί ο Θεός.

Σημαίνει όμως και πόλις, σημαίνει και σπίτι, σημαίνει και πατρίδα. Όλα αυτά λέγονται με μία ονομασία, οίκος. Λέμε ο οίκος Ιακώβ. Οίκος Ιακώβ είναι η πατριά του Ιακώβ, δηλαδή η πατρίδα, δηλαδή ο λαός του Ιακώβ. Τι σημαίνει αυτό;

Δεν θα έμενε έρημος χάριτος, έρημος παρουσίας, αλλά και έρημος χάριτος, παρουσίας Θεού. Χάριτος Θεού όλος ο λαός και τα σπίτια τους και οι πόλεις και η πατρίδα τους. Πότε αυτά θα εγίνοντο; Ερωτηθείς ο Κύριος από τους μαθητάς του, «δεν θα περάσει», λέει, «η γενεά αυτή και θα γίνουν αυτά». Μια γενεά είναι γύρω στα 30 χρόνια. Αγαπητοί μου, το 70 μετά Χριστόν ήρθε ο Τίτος και κατέστρεψε την πόλη, τα σπίτια, τα πάντα, τον ναό, τα πάντα. Είδατε η προφητεία του Χριστού; Έμεινε ο ναός έρημος. Και εισερχόμεθα εις την 33η παράγραφο.

Πάλι προσέξατε, παρακαλώ. Έχει αρκετή θεολογία ο Άγιος Κύριλος.

«Υπέμεινε δε ταύτα ο Σωτήρ, ειρηνοποιήσας δια του αίματος του σταυρού τα εν ουρανοίς και τα επί γης. Εχθροί γαρ ήμεν Θεώ δια τας αμαρτίας, και όρισεν ο Θεός τον αμαρτάνοντα αποθνήσκειν. Έδει ουν εν εκ των δύο γενέσθαι: ή αληθεύοντα Θεόν πάντας ανελείν, ή φιλανθρωπευόμενον παραλύσαι την απόφασιν. Αλλά βλέπε Θεού σοφίαν· ετήρησε και τη αποφάσει την αλήθειαν και τη φιλανθρωπία την ενέργειαν. Ανήνεγκε Χριστός τας αμαρτίας εν τω σώματι επί το ξύλον, ίνα δια του θανάτου αυτού ταις αμαρτίαις ημείς απογενόμενοι τη δικαιοσύνη ζήσωμεν».

«Ου μικρός εστιν ο υπεραποθνήσκων ημών· ουκ ην πρόβατον αισθητόν, ουκ ην ψιλός άνθρωπος, ουκ ην άγγελος μόνον, αλλά Θεός ενανθρωπήσας». Εδώ έχουμε ένα πολύ κεντρικό σημείο και ας το προσέξουμε. Και πολύ θεολογικό.

Υπέμεινε, λέει, ταύτα ο Σωτήρ, αφού ειρηνοποίησε δια του αίματος του σταυρού τα εν ουρανοίς και τα επί γης, διότι, λέγει, «εχθροί γαρ ήμεν Θεώ ένεκα των αμαρτιών μας». Αυτό το λέγει ο Απόστολος Παύλος στην προς Ρωμαίους 5,10.

Σταματώ στο σημείο αυτό.

Σωτήρ είναι ο ειρηνοποιήσας. Λέγεται ειρηνοποιός. Αυτό το «επί γης ειρήνη» που έψαλαν οι άγγελοι και που μεγαλύτερη κακοποίηση δεν θα μπορούσε να γίνει από τους ερμηνευτάς, εμάς τους ανθρώπους, που λέμε ό,τι θέλετε. Ο Χριστός, όταν έφερε την ειρήνη στη γη, δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ότι ήλθε να ενώσει τα επί γης με τα εν ουρανοίς. Είναι ο ενοποιός, όπως το λέει εδώ: «ο ειρηνοποιήσας δια του αίματος του Σταυρού τα εν ουρανοίς και τα επί γης». Προσέξτε, παρακαλώ, αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Το λέει ο Απόστολος Παύλος στην

προς Κολοσσαείς επιστολή του, 1ο κεφάλαιο, 20ός στίχος. Έφερε την ειρήνη, δηλαδή την ένωση, διότι ο πόλεμος σημαίνει χωρισμός. Τι θα πει πόλεμος; Κάτι που χωρίζει. Τι θα πει ειρήνη; Κάτι που ενώνει. Γι' αυτό οι άγγελοι είπαν «και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Πού είναι η ευδοκία; Στους ανθρώπους. Ή, αν θέλετε, και πού είναι και η ευδοκία του Θεού; Για τους ανθρώπους. Ξέρετε, αυτός ο ύμνος των αγγέλων έχει πλήθος ερμηνειών. Και «δόξα εν υψίστοις Θεώ», δόξα στον Θεό που είναι ο ύψιστος Θεός, που είναι στα ύψιστα του Ουρανού, διότι έρχεται να δώσει αυτή την ειρήνη, δηλαδή να ενώσει τη γη με τον ουρανό.

Αυτό ο Απόστολος Παύλος το λέγει ανακεφαλαίωση. Γι' αυτό και ο Χριστός λέγεται ανακεφαλαιωτής. Αυτός ο οποίος ανακεφαλαιώνει τα πάντα, δηλαδή τι; Ενώνει τα διεστώτα. Εκείνα που χώρισαν έρχεται και τα ενώνει και κάνει τον ουρανό και τη γη ένα. Ακόμα ακριβέστερα, την κτιστή δημιουργία με τον ουρανό τα κάνει ένα. Γι' αυτό ακριβώς αυτός ο κτιστός κόσμος θα γίνει η Βασιλεία του Θεού. Η Βασιλεία του Θεού. Πόσο σπουδαίο αυτό, η Βασιλεία του Θεού. Δυνάμει τίνος; Δυνάμει του αίματος

που ο Χριστός έχυσε επί του Σταυρού. Γιατί; Εδώ τώρα θα δούμε το γιατί. Πώς έγινε αυτό το μυστήριο να ενωθεί ο Ουρανός με τη Γη; Και τι ρόλο παίζει το αίμα του Χριστού; Το λέμε ότι ο Χριστός με το αίμα του μας έσωσε. Λέμε ότι ο Σταυρός μας έσωσε. Λέμε ότι ο Χριστός με τη θυσία Του μας έσωσε. Αλλά πώς το καταλαβαίνουμε αυτό; Αυτό θα μας εξηγήσει τώρα ο Άγιος Κύριλος. Γι' αυτό σας είπα, προσέξατέ το. «Και όρισεν ο Θεός τον αμαρτάνοντα αποθνήσκειν». Ναι, αυτό είναι στην Παλαιά Διαθήκη. Εκείνος που αμαρτάνει θα πεθάνει. Το θέμα είναι παλιό, τότε στους πρωτοπλάστους. Εν η ημέρα φάγητε, δηλαδή παραβείτε, δηλαδή αμαρτήσετε, αποθανείσθε. Παράβασις, θάνατος. Οπότε, σαφώς, όταν έχουμε παράβαση των εντολών του Θεού, έχουμε θάνατον. Διπλούν. Λοιπόν, ο ένας είναι ο θάνατος της ψυχής, δηλαδή χωρισμός της ψυχής από τον Θεό, και μετά ο θάνατος του σώματος, που είναι ο χωρισμός του σώματος από την ψυχή. Αυτός είναι ο διπλούς θάνατος. Ο Θεός, λοιπόν, σαφώς όρισε: αυτός που αμαρτάνει να πεθάνει. «Τον αμαρτάνοντα αποθνήσκειν».

Βέβαια, μπαίνει και το μυστήριο του Σταυρού. «Πας», δεν το λέει εδώ ο Άγιος Κύριλος, ούτε θα το πούμε εμείς, «πας ο κρεμάμενος επί ξύλου επικατάρατος». Γι' αυτό ο Χριστός έγινε κατάρα για μας. Αλλά ας μην το πιάσουμε εκείνο. Το ίδιο, όμως, είναι μέσα στο θέμα που αναλύουμε τώρα. Και λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλος: «Έδει ουν εν εκ των δύο γενέσθαι: ή αληθεύοντα Θεόν πάντας ανελείν, ή φιλανθρωπευόμενον παραλύσαι την απόφασιν». Έπρεπε, λοιπόν, τώρα να γίνει ένα από τα δυο. Για τους ανθρώπους δίλημμα.

Άνθρωποι όλοι αμαρτάνουν. Δεν υπάρχει ούτε ένας επί της γης που να μην έχει αμαρτήσει. Ούτε ένας. Και οι δίκαιοι έχουν τις αμαρτίες τους. Γι' αυτό θεωρήθηκε ο νόμος στην Παλαιά Διαθήκη ότι δεν τηρήθηκε από κανέναν. Ούτε από τον Μωυσή. Εξάλλου ο Μωυσής είναι γνωστό ότι τελικά, ποιος; Ο παραλαβών των νόμων. Δεν μπήκε στη γη της Επαγγελίας, διότι ημάρτησε απέναντι στον Θεό. Κανείς, μα κανείς, μα κανείς δεν ετήρησε στην εντέλεια τον νόμο του Θεού. Ούτε ένας. Γι' αυτό τελικά ο νόμος περισσότερον θα μπορούσε να καταδικάσει τον άνθρωπο. Αλλά εδώ, λοιπόν, έπρεπε να γίνει ένα από τα δυο.

Να αληθεύει... Συγγνώμη. Έπρεπε, λοιπόν, από τα δύο να γίνει: ή να αληθεύει ο Θεός. Τι είπε ο Θεός; Όποιος αμαρτάνει θα πεθάνει. Και έπρεπε, συνεπώς, όλοι να πεθάνουμε. «Ή αληθεύοντα Θεόν πάντας ανελείν». Όλοι να πεθάνουν, όλοι να αναιρεθούμε, να πεθάνουμε. Ή, φιλανθρωπευόμενος ο Θεός, να παραλύσει την απόφαση. Να μας λυπηθεί και αυτό που απεφάσισε και είπε, ότι όποιος αμαρτάνει θα πεθάνει, αυτό να παραλύσει και να μην έχει ισχύ. Θα βρίσκαμε, όμως, στον Θεό μια αντιφατικότητα, διότι θα λέγαμε: «Κύριε, είπες εσύ ότι όποιος αμαρτάνει πρέπει να πεθάνει. Τώρα, όμως, μας φιλανθρωπεύεις, μας αγαπάς, και την απόφασή σου...»

Γίνεται τότε αντιφάσκων προς εαυτόν, λέει τώρα ο Άγιος Κύριλος. Προσέξτε εδώ, προσέξτε την απάντηση: «Αλλά βλέπε Θεού σοφίαν». Πρόσεξε, λέγει, τη σοφία του Θεού. «Ετήρησε και τη αποφάσει την αλήθειαν και τη φιλανθρωπία την ενέργειαν». Τα ετήρησε και τα δυο. Ετήρησε, λέγει, την αλήθεια ότι όποιος παραβεί τον νόμο θα πεθάνει, αυτή του η απόφαση του Θεού. Αλλά και τη φιλανθρωπία την ετήρησε, δείχνοντας μια ενέργεια. Ποια;

«Ανήνεγκε Χριστός τας αμαρτίας εν τω σώματι επί το ξύλον». Ο Χριστός τώρα παίρνει τη φύση μας, γίνεται αντιπρόσωπός μας και επί του ξύλου του σταυρού πληρώνει εκείνος αυτό που ο Θεός είπε. Τι δηλαδή; Καθένας που αμαρτάνει θα πεθάνει. Ο Χριστός, όμως, είναι αναμάρτητος. Παίρνει την ανθρωπίνη φύση και επωμίζεται όλο το βάρος της παγκοσμίου αμαρτίας ή, μάλλον, των αμαρτιών ολοκλήρου του κόσμου. Και προσέξτε, όχι εκείνων που υπήρξαν μέχρι τον Χριστό και εκείνων που θα υπάρξουν μετά τον Χριστό.

Και προ Χριστού και κατά την εποχή του Χριστού και μετά Χριστόν. Παίρνει όλες τις αμαρτίες. Αυτές που έγιναν και αυτές που θα γίνουν. Τις επωμίζεται όλες ο Χριστός. Και τώρα τι γίνεται εδώ; Πρέπει να πεθάνει. Δηλαδή να τηρηθεί η απόφαση του Θεού: εκείνος που αμαρτάνει θα πεθάνει. Φέρεται, λοιπόν, τώρα ο Χριστός, ο κατεξοχήν αμαρτωλός, αν έπρεπε να βάλω το «αμαρτωλός». Είναι ο Χριστός, εντός εισαγωγικών, γιατί ο Χριστός δεν εποίησε αμαρτία, αλλά κουβαλάει τις δικές μας αμαρτίες. Έτσι, είναι εκείνος που φέρει τις αμαρτίες μας και πεθαίνει για λογαριασμό μας. Και εμείς τελικά ζούμε. Πότε, όμως, θα ζήσω εγώ; Όταν τον Χριστό...

κάνω αντιπρόσωπό μου στη θυσία του. Πότε θα γίνει αντιπρόσωπός μου ενώπιον του Ουρανίου Πατρός στη θυσία αυτή; Όταν οικειωθώ τη θυσία του Χριστού. Πώς την οικειούμαι; Διά της πίστεως, όταν πιστέψω εις τον Ιησού Χριστό.

Πιστεύοντας λοιπόν στον Ιησού Χριστόν, οικειούμαι τη θυσία του Χριστού, που εγώ έπρεπε, ο αμαρτωλός, να ανεβώ στον Σταυρό, διότι είμαι παραβάτης και έπρεπε εγώ να πεθάνω, και αντί εμού πεθαίνει ο Χριστός. Και τι γίνεται τώρα εδώ; Διατηρείται η απόφαση του Θεού εις το ακέραιο: όποιος αμαρτήσει θα πεθάνει, και ταυτοχρόνως

ενεργεί τη φιλανθρωπία του ο Θεός, διότι διά της θανατώσεως του Υιού Του οι άλλοι απαλλασσόμεθα και είμεθα αθώοι πια απέναντι στον Θεό. Και γίνεται η καταλλαγή. Γι' αυτό λέγει: «Βλέπεις τη σοφία του Θεού;» Γι' αυτόν τον λόγο, αν ο διάβολος εγνώριζε, αγαπητοί μου, όλη αυτή τη θεολογία, το σχέδιο του Θεού, ειλικρινά, ειλικρινά δεν θα εθανάτωνε τον Χριστό.

Ο Χριστός θανατώνεται, αφού ο ίδιος κρύπτει από τον διάβολο, από ολόκληρη τη δημιουργία, το σχέδιό του. Γι' αυτό λέγει αργότερα ο Απόστολος Παύλος ότι «απεκάλυψε σε μένα ο Θεός, ο Θεός Πατήρ, το σεσιγημένον μυστήριον, σεσιγημένον μυστήριον χρόνοις αιωνίοις».

Το μυστήριο είναι αυτό: ήτο η ενανθρώπησις και το πάθος του Υιού του Θεού, για να υπερνικηθεί ο διάβολος, να νικηθεί ο διάβολος και η αμαρτία κλπ. Βεβαίως εξηγείται εδώ, αλλά δεν το πιάνει το μυαλό μας αυτό. Αν πείτε, τι θα πείτε;

Δηλαδή... Δηλαδή, ο Χριστός αντιπρόσωπός μας. Λέει ο Απόστολος Παύλος: όπως δι' ενός ανθρώπου εισήλθε η αμαρτία εις τον κόσμο —ποιος άνθρωπος; Ο Αδάμ—, δι' ενός ανθρώπου όλοι οι αμαρτωλοί βρεθήκαν, δι' ενός ανθρώπου —ποιος; Ο νέος Αδάμ, ο Ιησούς Χριστός— όλοι δικαιούνται. Και λέγει τώρα εδώ:

«Επί το ξύλον». Ναι, επί το ξύλον, ο Σταυρός. Γι' αυτό ο Σταυρός έχει πολλή δύναμη, γι' αυτό χθες εορτάζαμε Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως. Ω, αγαπητοί μου, να γνωρίζαμε τι σημαίνει αυτό! «Ίνα διά του θανάτου αυτού ταις αμαρτίαις ημείς απογενόμενοι, τη δικαιοσύνη ζήσωμεν». Εμείς, λέγει, να πεθάνουμε ως προς τις αμαρτίες μας διά του θανάτου του Χριστού και να φτάσουμε να ζήσουμε ως προς τη δικαιοσύνη, την αγιότητα, την αρετή. Όλα αυτά πώς έγιναν; «Ου μικρός εστιν ο υπέρ ημών αποθνήσκων». Διότι δεν είναι, λέγει, αυτός που πεθαίνει υπέρ ημών, δεν είναι μικρός. «Ουκ ην πρόβατον αισθητόν», δεν ήταν πρόβατο

εκείνα που εθυσιάζοντο ως αντίτυπα της μεγάλης και μοναδικής θυσίας του Χριστού. «Ουκ ην ψιλός άνθρωπος», δεν είναι απλώς κοινός άνθρωπος. «Ουκ ην άγγελος μόνον», δεν είναι άγγελος μόνον, όπως λέει και ο προφήτης Ησαΐας 63,9, «αλλά Θεός ενανθρωπήσας». Αυτός που μας έσωσε είναι ο Θεός που έγινε άνθρωπος. Εδώ τώρα έχει μια σύγκριση ο Άγιος Κύριλος, προσέξατέ την. «Ου τοσαύτη των αμαρτωλών η ανομία, όση του υπεραποθνήσκοντος η δικαιοσύνη». Ας υποθέσουμε εδώ τώρα ότι έχουμε μια ζυγαριά και έχουμε την αξιομισθία του Χριστού,

την αμαρτωλότητα της ανθρωπότητος. Λέγει ότι το βάρος των αμαρτιών μας δεν ήταν τόσο μεγάλο, όλων των ανθρώπων, όλων των αιώνων, όλων των εποχών, μέχρι που να τελειώσει η ιστορία. Τι αμαρτίες φρικώδεις υπήρξαν στον κόσμο, τι φοβερά πράγματα έχουν γίνει! Όλες αυτές οι αμαρτίες δεν μπορούν να ισοφαρίσουν τη δικαιοσύνη, δηλαδή την αγιότητα εκείνου ο οποίος αποθνήσκει υπέρ ημών. Δηλαδή, θα λέγαμε, η ζυγαριά κλίνει πάντοτε προς τη δικαιοσύνη, την αγιότητα του Ιησού Χριστού και υπερφαλαγγίζει το βάρος των αμαρτιών ολοκλήρου της ανθρωπότητας. Αυτό δείχνει τι είναι η δικαιοσύνη του Χριστού. Εδώ μια μικρή παρένθεση, γιατί τώρα το σκέφτηκα. Η αγιότητα του Ιησού Χριστού, και φτάνουν άνθρωποι να βλασφημούν τον Ιησού Χριστό. Ευχαριστώ. Τρομάξτε, αγαπητοί, τρομάξτε. Να πιάνει φρίκη τον άνθρωπο, φρίκη. Ξέρετε, στο Πηδάλιο δεν υπάρχει κανόνας που να λέγει πώς πρέπει να επιτιμάται εκείνος που βλασφημά τα θεία.

Είναι αδιανόητο πράγμα ο χριστιανός να βλασφημά. Είναι αδιανόητο, το λέγω. Αν κανείς —ελπίζω κανείς δεν υπάρχει—, αλλά αν ποτέ κανείς του ξέφυγε κάτι, να μετανοήσει πικρά. Μια ζωή να παρακαλεί τον Θεό να τον συγχωρήσει. Είναι βαρύτατο, αγαπητοί μου, το αμάρτημα της βλασφημίας. Και όσο πιο πολύ κατανοούμε την αγιότητα του Ιησού Χριστού, με όλα εκείνα που μας αποκαλύπτει η θεολογία, τόσο πιο πολύ πρέπει να έχουμε συναίσθηση του τι θα πει αμαρτήσαμε με τη βλασφημία. «Ου τοσούτον ημάρτομεν, όσον εδικαιοπράγησεν ο την ψυχήν υπέρ ημών τεθεικώς». Δεν αμαρτήσαμε τόσο εμείς οι άνθρωποι, όσο εκείνος εδικαιοπράγησε. Δικαιοπραγώ: κάνω πράξη τη δικαιοσύνη, την αγιότητα, την αρετή. Αυτός ο οποίος έβαλε, τεθεικώς, που έθεσε την ψυχή του, τη ζωή του, για

λογαριασμό μας, για εμάς. «Ο τεθεικώς, ότε ηθέλησεν, και πάλιν λαβών, ότε ηθέλησεν», όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Όταν θέλησε, διότι ο Χριστός είπε: «Τη ψυχή μου θέτω», δηλαδή καταθέτω, δηλαδή τη δίδω, την παραδίδω —ψυχή θα πει ζωή— και την παίρνω πάλι πίσω, όποτε θέλω εγώ.

Η προσφορά του Χριστού ήταν μέσα στο σχέδιο του Θεού και όχι ακουσίως παρέδωκε το πνεύμα. Πότε παρέδωκε το πνεύμα; Όποτε ήθελε εκείνος, προσεφώνησε τω Πατρί λέγων: «Πάτερ, εις χείράς Σου παρατίθεμαι το πνεύμα μου». Τι είπε; «Πατέρα μου, στα χέρια Σου παραθέτω το πνεύμα μου». Δηλαδή, εγώ σου βάζω στα χέρια το δικό μου το πνεύμα. Εγώ τώρα, αυτή τη στιγμή, ώρα ενάτη, τρεις το μεσημέρι, τώρα, αυτή την ώρα, θέλω εγώ να πεθάνω. Πάρε λοιπόν στα χέρια σου την ανθρώπινή μου ψυχή. Πνεύμα εδώ είναι η ανθρώπινη ψυχή, η ανθρώπινη, όχι η Θεότητα. Δεν πεθαίνει η Θεότητα. «Την ανθρώπινή μου ψυχή παρατίθεμαι, ίνα πάλιν αυτήν λάβω». Το πνεύμα μου το παραθέτω για να το ξαναπάρω πάλι. «Και ταύτα λοιπόν ειπών αφήκε το πνεύμα». Και αφού είπε αυτά, πράγματι αφήκε, αφήμι, αφήκε, άφησε το πνεύμα.

Το κρατούσε και τώρα το αφήνει. Κοιτάξτε τα ρήματα, τι σημαίνουν τα ρήματα. «Αφήκε το πνεύμα», που λέει: εγώ τώρα ρυθμίζω τι θα κάνω, εγώ τώρα αφήνω το πνεύμα μου να φύγει. «Αλλ' ουκ επί πολύ τον χρόνον· ταχέως γαρ εκ νεκρών ανέστη πάλιν». Όχι για πολύ, γιατί γρήγορα ανεστήθη. Και στα λίγα λεπτά που μένουν, ας δούμε την τριακοστή τετάρτη.

Παράγραφος. «Εξέλιπεν ο ήλιος διά τον της δικαιοσύνης Ήλιον». Ο ήλιος, λέγει, εξέλιπεν, δηλαδή δεν φαινόταν πια στον ουρανό, εσκοτίσθη. Γιατί εσκοτίσθη; Διά τον Ήλιον της δικαιοσύνης, τον Ιησού Χριστό. «Πέτραι εσχίσθησαν διά την νοητήν πέτραν». Παρακαλώ, παρακολουθήσετε φιλολογικά τώρα. Φιλολογικά, ρητορικά θα λέγαμε. Παρακολουθήσετε ωραία σχήματα εδώ, ευρήματα που δεν είναι βερμπαλισμός, αλλά είναι από την Παλαιά Διαθήκη εικόνες που τις προσαρμόζει προσφυέστατα ο Άγιος Πατήρ. Τι λέγει; Οι πέτρες σκίστηκαν. Ποιος μας το λέει γι' αυτό;

Το έλεγε ο Ευαγγελιστής Ματθαίος, 27,51. Για ποιον σκίστηκαν οι πέτρες; Διά την νοητήν πέτραν. Ποια είναι αυτή η νοητή πέτρα που λέει ο Απόστολος Παύλος στην 1η προς Κορινθίους 10,4; Η πέτρα από την οποία έβγαλε ο Μωυσής νερό. Το νερό είναι το σύμβολο της ζωής και η ζωή βγαίνει από τον Χριστό.

Νοητή πέτρα. Για αυτή τη νοητή πέτρα εσχίσθησαν οι πέτρες. «Μνήματα ηνεώχθησαν και νεκροί ανέστησαν διά τον εν νεκροίς ελεύθερον», ότι τα μνήματα ανοίχτηκαν και οι νεκροί αναστήθηκαν για λογαριασμό εκείνου ο οποίος είναι ανάμεσα στους νεκρούς ελεύθερος, που «θάνατος αυτού ουκέτι κυριεύει», όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος. Μάλιστα, αυτό είναι από τον 87ο ψαλμό, «εν νεκροίς ελεύθερος», κόμμα 5. «Εξαπέστειλεν δεσμίους αυτού εκ λάκκου ουκ έχοντος ύδωρ». Αυτό το λέει ο Ζαχαρίας 9,11. Εξαπέστειλε τους δεσμίους από τον λάκκο που δεν είχε νερό. Ποιος είναι αυτός ο λάκκος που δεν έχει νερό; Είναι, αγαπητοί μου, ο Άδης. Τι λέγει εκεί, από την παραβολή του Πλουσίου και του Λαζάρου; «Στείλε, σε παρακαλώ, τον Λάζαρο», λέει, «να βρέξει το δάκτυλό του, να έρθει να με αναψύξει λίγο».

«Οδυνώμαι, πονώ σε αυτή τη φλόγα, σε αυτή τη δίψα». Λάκκος που δεν έχει νερό. Λάκκος. Κοιτάξτε πώς κρύπτεται ή συντίθεται η προφητεία και βγάζει από τον λάκκο τους δεσμίους, δηλαδή από τον Άδη. Όταν ο Χριστός κατέβηκε κάτω στον Άδη, επήρε τους δικαίους. Και το δείχνει αυτό η ορθόδοξος εικονογραφία της Αναστάσεως του Χριστού, που είναι ο Χριστός εις τον Άδη, παίρνει τον Αδάμ, παίρνει την Εύα, παίρνει τους Δικαίους, τους Προφήτες κλπ. Πού τους πηγαίνει; Μεταβάλλει μέρος του Άδου σε Παράδεισο. Τους έβγαλε λοιπόν από τον άνυδρον λάκκο.

«Μη τοίνυν επαισχύνου τον εσταυρωμένον, αλλά παρρησιάζου λέγων και αυτός». Μην ντρέπεσαι λοιπόν, μην ντροπιάζεσαι για τον εσταυρωμένον, αλλά με θάρρος να λέγεις κι εσύ: «Ούτος τας αμαρτίας ημών φέρει και περί ημών οδυνάται, και τω μώλωπι αυτού ημείς ιάθημεν». Να το λέμε. Αλήθεια είναι, αγαπητοί μου, από τον προφήτη Ησαΐα, που λέγει στο 53ο περίφημο κεφάλαιό του ο Ησαΐας αυτά τα λόγια, 4 και 5 στίχοι. Τι λέγει; Αυτός τις αμαρτίες μας φέρει και για λογαριασμό μας πονάει, «και περί ημών οδυνάται». Για μας πονάει. Είδατε εδώ η θεολογία τώρα.

Κοιτάξτε από τους προφήτες πώς βγαίνει όλη αυτή η θεολογία, ποια είναι αυτή η λυτρωτική θυσία του Χριστού. Και παρακάτω: «Τω μώλωπι αυτού ημείς ιάθημεν». Μώλωψ, κατά λέξη θα πει πρήξιμο, γενικότερα πληγή. Και η πληγή του Χριστού δεν είναι παρά ο Σταυρός, η Σταύρωση. «Και τω μώλωπι αυτού», με τις πληγές του, εμείς έχουμε θεραπευθεί. Γι' αυτό υπάρχει ένας στίχος που ίσως, άμα τον ακούτε στην υμνογραφία μας, να μην είστε και σε πειρασμό. Αυτό που το λέμε πολλές φορές, το λέμε αποκρουστικά για μερικούς ανθρώπους που είναι φίλαυτοι και ατομισταί: «Ο θάνατός σου η ζωή μου». Λέμε για κάποιον που είναι

άνθρωπος αδίστακτος, που λέγει: «Εσύ θα πεθάνεις, εγώ θα ζήσω. Ο θάνατός σου η ζωή μου». Υπάρχει αυτός ο στίχος μέσα στην υμνογραφία και αναφέρεται στον Χριστό και στον άνθρωπο. «Ο θάνατός σου, Κύριε, είναι η ζωή η δική μου». «Μη αχαριστήσωμεν τω ευεργέτη», μη φανούμε αχάριστοι στον ευεργέτη. Και πάλι: «Από των ανομιών του λαού μου ήχθη εις θάνατον». Πώς και γιατί οδηγήθηκε στον θάνατο; Από των ανομιών του λαού μου. «Και δώσω τους πονηρούς αντί της ταφής αυτού και τους πλουσίους αντί του θανάτου αυτού». Διό τούτο σαφώς λέγει ο Παύλος ότι «Χριστός απέθανεν υπέρ των αμαρτιών ημών κατά τας γραφάς». Τι λέει ο Απόστολος Παύλος; Ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας. Τι «κατά τας γραφάς»; Δηλαδή κατά τους προφήτες.

«Ότι ετάφη και ότι εγήγερται τη ημέρα τη τρίτη», όλα αυτά «κατά τας γραφάς». Αγαπητοί μου, θα πω άλλη μια φορά αυτό που πολλές φορές έχω πει. Όσο βλέπουμε τα πράγματα έτσι, ποιος μπορεί να μείνει άπιστος απέναντι στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, που πέθανε για μας;