Catecheses of St Cyril 083 | 31-03-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

Once again we are in the thirteenth catechetical lecture, paragraph 27. You will remember that Saint Cyril is trying to present—to portray, so to speak—the Crucifixion and the Passion of Christ through the prophetic word. The portrayal of the Passion is, of course, historical. Now he offers a prophetic portrayal and weaves the prophetic together with the historical. In this way, we have the truth of the events confirmed—that is, established and demonstrated.

When a prophecy is historically fulfilled, we have proof. We examined paragraph 27 last time. Only one final sentence remained, and I would like us to examine it as well, because it is of particular interest.

It refers—it refers to the Lord being stained with His own blood. And here he says: “Who is this who comes from Edom, the redness of his garments from Bozrah? Why is he thus clothed in red as one who has suffered harm?”

Bozrah—this passage is interpreted as saying: “Why are Your garments and Your clothing so red, as though You had come from a trodden winepress?” as Isaiah says in chapters 63:2 and 65:2. Immediately afterward—and we examined this last time—He answers, because the words are put as a question: “Tell me, who is this who comes clothed in red?” It is none other than the human nature of Christ, referring to His sacrifice. That is what the red means. Edom also means red, from Esau, as I told you, who received the name Edom because he was red-haired.

He was called Edom also because he sold his birthright for a dish of lentils, and the lentils in that region are red. That is why he was called Edom. And the One whose garments are red—that is, the Son of God made man—answers: “All day long I stretched out My hands to a disobedient and contradicting people,” as Isaiah says again in chapter 65. “All day long,” He says, “I stretched out My hands”—I held My hands out like this—to a people who disobey and contradict. The Israelites were a people who were always disobedient, always contradicting, and sadly they remain so to this day. But that phrase, “I stretched out My hands,” is a very striking image, and behind it lies the very thing we are seeking. You will see. When we try to persuade people, we open our hands. Look, at this very moment I am speaking, opening my hands and moving them. They are neither in my pockets nor folded across my chest. I hold them out as I try, so to speak, to persuade my audience, saying: “Please, do this; do this.” What am I doing now? I am opening my hands; I am stretching them out.

From the image of stretching out my hands—opening them toward a disobedient and contradicting people—I hold them still for a moment, and how do I appear? Crucified. And so, because of the Crucifixion, My garments are red. In other words, My flesh has become red; My human nature has been stained by the slaughter you inflicted upon Me. It is very beautiful.

And now we come to paragraph 28: “He stretched out His hands upon the Cross, that He might embrace the ends of the inhabited world; for this Golgotha is the very center of the earth.” He stretched out His hands upon the Cross, Saint Cyril says, to embrace the ends of the whole world. When we want to call someone to us, we call them with open arms. This image is especially vivid when we call a little child. We open our arms, and the child runs and falls into our embrace. Naturally, when the child reaches us, our arms do not remain open; they close and form an embrace. Here, then, Saint Cyril says that Christ stretched out His hands upon the Cross in order to embrace the whole inhabited world, even its furthest ends. This image of Christ is truly striking—

the Crucified Christ with His arms outstretched. It is an image of an unceasing invitation. With His open arms, Christ continually calls all people—each person individually, as well as groups, peoples, and nations. “Come,” He seems to say to them, “into My embrace.” When we show someone a crucifix, an image of the Crucified One, it is as though we were saying: “Look, Christ has His arms open. He is waiting for you.” “For this Golgotha is the very center of the earth; and these are not my own words, for it was a prophet who said it.”

“You have wrought salvation in the midst of the earth.” Here Saint Cyril shows that Golgotha is the center of the earth. Notice one detail: “This is it.” He is pointing to it. I have told you this before. Saint Cyril delivered his catechetical lectures inside the Church of the Resurrection, which had recently been built by Saint Helena. It was there that he gave these lectures. The lectures we are discussing were written in the year 350, in the middle of the fourth century. Here, as in other passages we have encountered and which I have pointed out to you, he says, “This is Golgotha,” while pointing toward it—the Golgotha that had been enclosed within that very church.

In other words, the building of the Church of the Resurrection included both the place of Christ’s Crucifixion and Christ’s tomb. They were extremely close, right beside one another. The Evangelist tells us that they were near; and because the hour was already late and the great Sabbath day was approaching, they laid the Lord there in that empty tomb for the sake of convenience and haste, and so forth. Here, then, Saint Cyril presents Golgotha as the center of the earth. “These are not my words,” he says. “It was the prophet who said it”—namely, David the Psalmist, in Psalm 73, verse 12. What does David the Psalmist say there?

“You have wrought salvation in the midst of the earth.” You accomplished salvation in the midst of the earth.

What is the salvation He accomplished? The Cross. Of course, the salvation of man encompasses the whole Incarnation of the Son of God: that He became man, was born, and was baptized. All these things constitute the salvation of man. But the summit of man’s salvation is the Cross. That is why he says, “Through the Cross, He wrought salvation in the midst of the earth.” And where is this center of the earth? Conventionally speaking, any point on the earth may be regarded as its center. Wherever you go upon a sphere, that point may conventionally be treated as the center of the sphere—of its surface, of course. So what, then, is the center of the earth?

The matter is conventional. We see this among the ancient Greeks as well, for they considered Delphi to be the center of the earth, the earth’s navel. Indeed, the name Delphi means womb. I mentioned this to you on a previous occasion. And so those born from the navel of the earth—that is, from Delphi—are called adelphoi, brothers and sisters. Here the prefix a- is not privative but collective. Thus we see that the ancient Greeks regarded Delphi as the navel of the earth. A sculpture has even survived that symbolized this navel of the earth. It is in the Archaeological Museum of Delphi.

It should still be there. Now, what is the true center of the earth, and why should speaking about it concern us? It is simply an image showing that God reaches everyone, because He is at the center. He is not near to some and far from others; He is at the center. Think of the center of a circle: whichever direction we take, whichever radius we draw, its length is the same. This means that salvation is for everyone. It is therefore wrought in the midst of the earth.

What, then, is this center of the earth? Golgotha. Why is Golgotha the center of the earth? Because salvation flowed from there and reaches every person equally. As I told you, all the radii extending from the center of a circle to its circumference are equal in length. “He who established the heavens with His spiritual hands stretched out human hands, and they were nailed to the wood, so that when the human nature that bore the sins of mankind was nailed to the wood and died, sin might die with it, while we might rise in righteousness. For since death came through one man, life also came through one Man—through the one Man, the Savior, who willingly died. Remember what was said: ‘I have authority to lay down My life, and I have authority to take it up again.’” He stretched out His human hands—He who with His spiritual hands, that is, His divine hands, established the heavens. Divine hands and human hands. And the human hands are stretched out to be crucified. Which hands? Those which—

so to speak, represent the divine hands that uphold the heavens. My dear friends, you know what the heavens are. Astronomers have some conception of them, as do those who have read even a little astronomy. What sort of hands were these? Spiritual hands. God does not have bodily hands; they are spiritual hands. We are speaking of creation, of something fashioned. What hands made this universe? Those, then, who crucify Christ—who crucify the human hands of God the Word (Logos)—insult His divinity. If only they could see the spiritual hands of our Creator, God the Word,

they would repent of the crime of the Crucifixion. “And they were nailed to the wood”—to the wood; the verb means “to nail fast.” “And they were nailed to the wood” with nails. “So that when the human nature was nailed to the wood”—that is, after Christ’s human nature had been pierced and nailed to the wood of the Cross—“the nature that bore the sins of mankind,”

bearing the sins of mankind, “and having died”—after the human nature of Christ died upon the Cross—“sin might die with it.” Sin dies together with Christ’s human nature. “And we might rise in righteousness”—that we might rise in virtue and righteousness. “For since death came through one man,” as the Apostle Paul says in Romans 5:17. Since death entered through Adam, through one man, “life also came through one Man”; life entered again through one Man, Jesus Christ. “Through the one Man, the Savior, who died of His own free will”—who dies upon the Cross entirely willingly. Freely and deliberately: He willed it. He willed to die. “Remember what was said.” Remember what we have already said.

“I have authority to lay down My life, and I have authority to take it up again,” as the Evangelist John says in John 10:18. I have authority to lay down My soul, My life, and I have authority to take My life up again. Here we are shown something that I want you to keep in mind, because you may come across various passages and ask, “But what does this mean? And what does that mean?” There are passages in Holy Scripture that show that God the Father raised Christ. There are also passages in Holy Scripture that show that the Son rose by His own power. If you ask me which is ultimately true, I would answer:

Both are true, because in reality they are the same thing. The Father is God, and the Son is God, and God is one. Therefore, God raised the human nature of Christ. Whether we say the Father did so or the Son Himself did so, it is the same. That is the important point. And, if you wish, it also reveals the common divine uncreated energy of the Father and the Son. Paragraph 29: “The Son endured all these things, having come for the salvation of all; but the people repaid Him with an evil reward.” The Son of God endured all these things, and He endured them in order to save us. But the people repaid Him wickedly; they gave Him an evil recompense.

Jesus said, “I thirst.” Jesus spoke these words on the Cross: “I thirst.” Do you know what those words meant? They can be understood from their biological dimension all the way to their figurative meaning. I will consider only the biological dimension. When a man was crucified and lost a great deal of blood, his fever rose—very high indeed—and unbearable thirst followed. Here we see that Christ’s Passion was entirely real. The Lord suffered, not merely in appearance, not in imagination; He suffered because He had a real body.

The Son of God truly became man, and He says, “I thirst.” Who said, “I thirst”? “He who brought forth water for them from the sheer rock.” He is the One who told Moses to strike the sheer rock and bring forth water—water. He who gave the people water from the rock now says, “I thirst.” And since we are now passing through Great Lent, my dear friends, before long we shall experience these events as they are described in the wonderful hymnography of our Church, which reaches its summit during Holy Week.

When we know these things, feel them, and understand them—first of all through the language itself, the aching beauty of that language, and then through their meaning—and when we enter deeply into them, we cannot remain unmoved. Anyone who can enter deeply into what we might call the literature of Holy Week cannot remain indifferent before the Cross of Christ. I do not mean merely weeping, or simply feeling an emotional shiver and then forgetting everything. Rather, one’s intellect must be shaken,

together with one’s feelings and one’s will, according to the saying, “You shall love the Lord your God with all your understanding, with all your heart, and with all your strength.” Love is not merely an emotional phenomenon; it involves the whole soul and every faculty of the soul. This is why all these things are spoken, written, chanted, and set before us, and why the image of Christ’s Crucifixion is displayed: so that every believer may enter into theology. Who, then, is seeking here? Ah, forgive me; we are entering a new subject. “And He who planted the vineyard seeks its fruits.” He seeks fruit from the vineyard He planted. Jeremiah 2:21 says that God planted a vineyard:

the people of Israel, and now He seeks its fruit. Take note: He came Himself. The parable says that He sent servants to ask for the fruit of the vineyard, but those wicked vineyard workers said, “What do you mean, that we should give anything to the owner? He is far away.” So they beat the servants. “Go on, get out of here! What fruit are you looking for?” He sent others, a second and a third time. Some, it says, they beat; others they mistreated; and others they killed. The owner of the vineyard said, “I will send my Son. They will respect my Son, the heir of the vineyard.” But when they saw the heir from a distance, they said,

“This is the heir. Come, let us kill him and make the inheritance our own.” This is the well-known parable of the wicked vinedressers told by the Lord. My dear friends, this is what we have here. He sent prophets, and then sent more prophets, teachers, wise men, scribes, and interpreters of the word of God. They treated each one differently, but they listened to none of them and mistreated them all. Who did this? The rulers of the people, who wanted to seize God’s vineyard for themselves. Scripture says that He “planted” it because He truly took Abraham from Mesopotamia, brought him to the land of Canaan, planted him there, made him into a people, and sought fruit from him. But what did the rulers say? “We have no need of God.

We shall govern the people, and we ourselves shall reap the harvest from them.” This seizure of the people by their rulers, this appropriation that lays the people waste—how many examples of it we have throughout history! It happened even among the people of God, for their rulers were supposed to be men of God, yet the same thing occurred there. And now they mistreat the heir, Jesus Christ. He therefore comes and visits His vineyard, seeking fruit. But what did the vineyard do? What fruit did it yield? “By nature it came from holy Fathers, but by deliberate choice it came from Sodom; for their vineyard is from Sodom, and their vine is from Gomorrah.” The Prophet Jeremiah says this.

By nature, the vineyard came from the holy Fathers—from Abraham, Isaac, Jacob, and the rest. But by deliberate choice this vineyard had become Sodom and Gomorrah; that is, it had become corrupt. Elsewhere God says, in a passage found in Isaiah, “I planted you as a vineyard of sorek,” meaning a choice variety. How did you change into a vineyard of Sodom and a vineyard of Gomorrah? How did you become like this? “To the thirsty Lord it offers vinegar in a sponge filled with it and placed upon a reed.” See, then, what the vineyard did. He comes seeking fruit.

“I thirst,” says the Lord. What could be simpler than giving Him a cup of water? This is why the Lord said, “I was thirsty, and you gave Me drink.” At the Judgment He will say, “A cup of water—I assure you—even a cup of water given in My name to one of these little ones, My disciples, because he is My disciple: I assure you, your labor will not be lost. I assure you, you will receive your reward.” A cup of water—what is a cup of water? Yet the people did not give Him even a cup of water. Instead, they gave Him a sponge soaked in vinegar and fastened to a reed.

They put it to His mouth when He said, “I thirst.” Now, speaking always by way of interpretation and, we might say, spiritually, Christ did not drink water. Did He drink water? How much? No—let me see—the Cross—forgive me. During His life He did not drink the water in question, because two incidents are recorded. Again, speaking interpretively and for spiritual purposes, we say that Christ asked for water twice, and both times people did not give it to Him. He asked the Samaritan woman and said to her, “Give Me a drink.” Take note that it was midday, and the Lord was weary from His journey, tired from traveling and walking. “Give Me a drink.”

The conversation begins, and in the end the woman leaves without drawing any water. She goes to tell her fellow townspeople to come and see who this Man is, and whether He might be the Messiah. In the end, amid everything that followed—both the conversation and the visit of the Samaritans, who came to see the Lord—the Lord did not drink any water. The Samaritan woman did not give Him water. Take care: we are not saying this to accuse her of malice. As I told you, we say it for spiritual and pastoral reasons. The second time, He asked for water on the Cross, and the people gave Him vinegar. Was this, perhaps, written beforehand? “And they gave Me gall for My food.

And for My thirst they gave Me vinegar to drink,” says Psalm 68, verse 22. “They gave Me gall for My food”—that is, gall to eat. Here, of course, it has a figurative meaning: they embittered Me. Yet there was also something literally bitter. Do you know where? In that wine mixed with myrrh. The word “gall” does not mean literal bile, of course. Bile is bitter, and so the word shows that what they gave Him was bitter—bitter as gall. It was not gall itself, but bitter like gall. What was it? “And they gave Me gall for My food, and for My thirst they gave Me vinegar to drink.”

“Do you see the clarity of the prophets’ foretelling?” Do you see how clearly the prophecies speak beforehand—their transparency, their clarity, their precision? And what gall did they put into My mouth? What gall did they give Me? “They gave Him,” it says, “wine mixed with myrrh,” as Mark 15:23 tells us. Do you see? Prophecy and history. Myrrh is gall-like and exceedingly bitter; because of its bitterness, it is called gall. What was myrrh? It was a very bitter aromatic substance. If I am not mistaken, perfumes are bitter to the taste.

A chemist could tell us.

Myrrh is bitter and also has a somewhat anesthetic quality; that is, it induces numbness in a person. Women who felt compassion for the condemned would therefore put a little myrrh into wine and give it to the prisoner to drink before he was crucified, while he was still on the ground. They gave it to him so that, when he was crucified, he would not feel the pain so intensely, but would remain on the cross in a half-numbed state, simply so that he would not suffer as much. It was an act, a token of compassion. Roman law did not provide for this, of course. As I said, compassionate women offered it outside the official procedure, though the custom had become established. They gave it to the Lord as well, but He refused to drink it, because He wished to experience the full pain of the Cross—all the pain—and not merely to undergo the pain without conscious awareness of it, as though the crucified man were unaware of his suffering. Saint Cyril now says here, “Is this what you repay the Lord?” The Prophet says it too. He planted you and made you this vineyard. “Is this what you repay the Lord?”

Is this what you, the vineyard, offer to the Master? Vineyard of Israel, is this what you offer to the Lord? Do not let your thoughts turn to the Jews. During the question period we said that we must not focus on what others did. I fear that we too are a vineyard of Sodom and Gomorrah. Indeed, to speak literally, when we reach the point—we have not yet officially reached it, though it already exists unofficially—of passing laws in favor of homosexuals, then surely, surely, surely we shall have become a vineyard of Sodom and Gomorrah. For what, I ask, was the sin of that Pentapolis?

Homosexuality. And so what does God say? He speaks to Abraham through the three persons—the three men, the three angels, the three men—and says, “A report of something exceedingly evil in Sodom has risen up to Heaven, and I am going down to see whether things are truly so.” Notice this very beautiful anthropomorphic expression. What that city, Sodom, was doing was so unbelievable that, when the report reached Heaven—that is, when the outcry of the sin of homosexuality, this unbelievable and unnatural act, rose up to Heaven—God says,

“I, God, am going down to see whether things are truly so or not.” This anthropomorphic figure is used to show the magnitude of the sin. And you see, I ask you, that we too are beginning to become a people of Sodom and Gomorrah. Do you doubt it? This sin was never honored, so to speak. Today it has come out into the streets and is loudly proclaimed. It boasts of itself. It puts on performances—yes, yes—whether on the radio, on television, or in theaters. Yes, yes. Shall we mention something else? It even publishes its own periodical. It holds a parade. It carries banners. And it claims rights, making demands in this way.

These sins have always existed, my dear friends. But now they are displayed publicly and so shamelessly that I believe we have become Sodom, and we too have become a vineyard of Sodom. Therefore, do not let our thoughts turn to the Jews. No. I beg you: whatever you hear, apply it to our own people. Whatever you hear, both you and I—all of us—must apply these things to our own people. Otherwise, if we do not, we shall resemble the person who says, “Not me—him!” It is just like little children. When you ask a child, “Who broke the window?” he says, “Not me—him!” As a rule, little children say, “Not me—him!” No little child ever says, “I broke the window; I caused the damage.”

The child will say, “He did it! He did it! She did it!” And so we shall reach the point of saying, “The Jews—the Jews wrote the course of their own”—if I may use the word—“fate.” But what about us? What are we doing?

“Is this what you, the vineyard, offer to the Master? Isaiah rightly lamented over you beforehand, saying: ‘My beloved had a vineyard on a fruitful hill,’ and, so that we need not quote it all, he says: ‘I waited for it to produce grapes; I thirsted for it to yield wine, but instead it produced thorns.’ This is what Isaiah says, my dear friends, in chapter 5, from verse 2 onward. It is a very beautiful passage, and the prophecy has a poetic character. What is offered to the beloved? A song—the beloved song for my beloved.

Pay attention to what it says here.

“My beloved had a vineyard on a hill.” A vineyard was established and given to the beloved, as though the Father were speaking concerning the Son. “On a hill”—that is, in strength. The horn, as we know, signifies strength, because an animal’s strength is in its horn. It can also mean a prominent place, since a horn stands out and is clearly visible. “In a fruitful place,” meaning a rich and fertile place. Yet this vineyard ended up producing thorns and failed to offer its owner—to God—what He expected from it.

“Do you see the crown that I am wearing? What, then, shall I declare?” Do you see the crown I wear—the crown placed around Me? How, then, do you understand it? What did the people give Him? Notice the precision. Of course, a vineyard producing thorns could, at first, be understood simply as a natural image, an image within the realm of nature. But see how the prophecy conceals something deeper: “I planted a vineyard,” He says, “and it gave Me thorns. I formed a people, and they placed a crown of thorns upon Me.” This was fulfilled literally, in the fullest sense. Then comes the prophecy’s other dimension: “I will command the clouds not to rain upon it.”

I command that no rain, no shower, should fall upon the vineyard. “For the clouds—the prophets—have been taken away from them.” The clouds were removed so that no rain would fall upon the vineyard; and these clouds are the prophets. Saint Cyril does not include here, my dear friends—

—another prophecy, whose location I cannot remember. Saint Nikodemos of the Holy Mountain interprets it in one of the odes. I cannot remember which ode it is, but there the clouds are interpreted as—

—the Apostles.

Saint Cyril does not include that prophecy. Instead, he introduces something else. Prophets also exist within the Church, as Paul makes clear: “Let two or three prophets speak, and let the others discern.” And again, God gave to the Church some as Apostles and others as prophets. One such prophet was Agabus, who bound his own feet. What does this mean here? If the vineyard is the Church, the Apostles were given to the Church. Therefore, the Apostles are now the clouds that bring rain and water the vineyard. But there is an even more precise prophecy that actually speaks of clouds and refers to the Apostles. “They have been taken away,” it says. That means they have been removed. Another prophecy says—though Saint Cyril does not quote it here—“I will make the heavens above you like bronze.” It was believed—

—by people in ancient times that the sky was made of bronze. As we know, Holy Scripture uses the figures of speech, language, and images drawn from the knowledge of the age in which each book of Holy Scripture was written. Because the sky is blue, people popularly believed it was made of bronze. They had observed that when copper oxidizes, it produces the familiar blue copper compound, copper oxide. And so God says, “I will make the heavens above you like bronze.” In other words, the sky will remain blue, with no clouds. Therefore, there will be no rain, and famine will follow. This is the first, natural meaning. But there is also a second and deeper meaning:

“I will take the Apostles and the preachers of the Gospel away from the Church of Israel. You did not receive them; you did not receive Me, but crucified Me and persecuted My Apostles as well. I will take them away and send them elsewhere, to the nations.”

Paragraph 30: “Concerning the thieves who were crucified with Him, it had been said: ‘And He was numbered with the lawless.’” As for the thieves who were crucified with Christ, it was foretold—and Luke records its fulfillment—that He was numbered among the lawless. He was counted among evildoers and criminals. Isaiah says this in chapter 53, verse 12. “Both had formerly been lawless, but one of them was so no longer,” he says further on. Forgive me—this refers to the time before the Crucifixion.

Both men, he says, were lawless. Afterward, however, one of them was no longer so. Look carefully at this: “One remained lawless to the very end, unyielding toward salvation; although his hands were nailed fast, with his tongue he continued to strike through blasphemy.” One of them remained lawless to the end and refused salvation. Even with his hands nailed down, he struck the Lord with his tongue through blasphemies.

The Jews who passed by shook their heads. In a moment, Saint Cyril will tell us why one of the thieves repented. Notice that at first both of them were blaspheming—both of them. One Evangelist tells us that the thieves blasphemed Him. Luke tells us that one thief said to the other, “We are under the same condemnation,” and then turned to the Lord and said, “Remember me, Lord, when You come into Your Kingdom,” and so forth. Is there a contradiction? No, because earlier both of them truly were blaspheming. One Evangelist tells us what happened first, while the other tells us what happened afterward.

Is that a contradiction? No, it is mutual completion. The Jews passing by, he says, shook their heads and mocked the Crucified One. What did they do? They shook their heads. Matthew tells us this, my dear friends, in chapter 27, verse 39: they mocked the crucified Jesus. Thus the written word was fulfilled. Which written word? What had been written? Psalm 108, verse 25. What does it say? Listen: “They saw me and shook their heads.” They saw me and shook their heads. This is what David says: “They saw me”—they saw me—and shook their heads. Matthew says that the Jews passed by and shook their heads. But what did this gesture mean?

Shaking one’s head in response to an event or a person can have several meanings. We may shake our heads and say, “The poor man,” or we may say, “He got what he deserved.” The same gesture can carry that second meaning. He claimed to be the Messiah and the Son of God—so, “He got what He deserved.” This is also what one thief said: “If You are the Son of God, come down from the Cross,” just as the Pharisees had said. In other words: “You deserve this. You said such things, and now this is what has happened to You.” And that thief joined them in blaspheming. The other thief, however—I introduced the Jews here and drew our attention briefly away from the thieves—the other thief rebuked the blasphemer. One thief blasphemed, while the other rebuked and scolded him.

“This was the end of one life and the beginning of correction, the surrender of his soul and the first indication of salvation.” After rebuking the other thief, he said, “Remember me, Lord.” Remember me, Lord. “For my words are addressed to You. It is to You that I appeal—to You, Lord. My words are addressed to You, Jesus. Leave this other man aside”—leave the other thief alone. “The eyes of his understanding have been blinded.” The word means that the eyes of his soul were blind. Such was that thief. “But remember me”—remember me.

“Do I say, ‘Remember my deeds’? I fear them.” I am not telling You to remember what I have done. I am afraid of those deeds, for I am a thief. Everyone is kindly disposed toward the person who accompanies him. And so I accompany You to death. I accompany You, Lord, on the road to death. Remember me, Your fellow traveler. Together we go to death; together we go down into Hades. Have mercy on me, Lord. Remember me, Your companion on the way. “Yet I do not say, ‘Remember me now,’ but, ‘when You come into Your Kingdom.’” I am not asking You to remember me now. Remember me when You come into Your Kingdom. These, my dear friends, are magnificent words—truly magnificent.

What can I say? Let us look, please, at the paragraph now printed on the page you were given—paragraph 31. Lambda alpha: 31.

“O thief, what power enlightened you? Who taught you to worship Him who was despised and crucified with you? It was the everlasting Light, which enlightens those in darkness.”

O thief, tell us: what was that power which illumined and enlightened you? O thief, tell us, what was this power? What power taught you to worship the One who was despised and crucified beside you? I will tell you what that power is: the everlasting Light, which enlightens those in darkness.

Of the eternal light. “Eternal light” means light that has neither beginning nor end. That is, You are God—God the Light, the God of light. You are the One who illumines those in darkness; You give them light. And so the thief rightly heard, “Take courage.” The thief now hears, and rightly so, “Take courage”—not because your deeds are worthy of confidence, but because the King is present and freely bestows His grace. The request looked far into the future, but grace came at once.

The request looked far into the future, but grace was given immediately: “Amen, I say to you, today you will be with Me in Paradise.” Why did the Lord tell him, “Today you will be with Me in Paradise”? Because today you heard My voice and did not harden your heart. Therefore, today you will be with Me in Paradise. Swiftly I pronounced judgment against Adam, and swiftly I grant you grace. Here, “swiftly I pronounced judgment” means that I passed sentence against Adam at once: “Today you will depart from Paradise, Adam. Today you sinned, and today you will depart.” But to you I grant grace at once.

I grant you grace at once—that is, I bestow it upon you without delay. To Adam He said, “On the day you eat of it, you shall surely die.” On the day you eat, you will die the death. But you obeyed in faith today, and today salvation is yours. Today you will enter Paradise. Adam fell through the tree, because he ate from the tree of the knowledge of good and evil—the word “wood” here means “tree.” And you, through the wood, are brought into Paradise. You enter Paradise through the wood of the Cross. But which cross is meant here? There is a subtle point: it is not the wood of Christ’s own Cross.

It is the cross of the thief, joined to the Cross of Christ. “Do not fear the Serpent; he will not cast you out.” Do you see how vivid Saint Cyril is in his description? I do not know—I myself find it deeply moving. “Do not fear the Serpent, the devil,” he says. “He will not cast you out.” You are in no danger of being driven from Paradise, as our first parents were. For he has fallen from the heavens; he has been defeated. His defeat is final. “And I do not say to you, ‘Depart today,’ but, ‘Today you will be with Me.’ Take courage; you will not be cast out.”

“Do not fear the flaming sword,” the sword appointed to guard the way to life. It stands in awe before the Master. Do you know what this flaming sword was? First of all, a flaming sword means a sword with no metal blade, but with flame in place of the blade. Think of the flame from an oxygen torch used by welders, and you will understand what this fiery blade was like. This sword, Scripture says, turned in every direction. If it had faced only one way, you might have approached from another. But because it turned every way, there was no opening through which anyone could enter.

It turned upon the path leading to the tree of life—that is, to the Kingdom of God. My beloved, it represents the following three things. The first is sin.

The second is death. And the third is human nature, which could never enter the Kingdom of God in its fallen condition. Man is sinful and has no place there. Then there is death, which ultimately tears him in two. And there is also his material condition, which prevents him from entering. And what did we say the third was? No—the first is sin.

Yes, it is materiality—our material condition. So the three are sin, materiality, and death. Christ has now conquered them all. On the Cross He took away sin, tearing up the written record of our sins and debts. He conquered death through His Resurrection, and materiality through His Incarnation, because the person of Jesus Christ is one person in two natures, divine and human. By the power of the divine nature, therefore, the human nature, in the one person of Jesus Christ, the Word (Logos) of God, ascends into heaven, made incorruptible and immortal.

And now, through Christ’s human nature, all of us also enter. The flaming sword, then, symbolizes the impossibility of entering the Kingdom of God because of these three insurmountable obstacles. Saint Cyril now says: “Do not fear the flaming sword; it stands in awe before the Master. O great and ineffable grace! Faithful Abraham has not yet entered, and the thief enters. Moses and the prophets have not yet entered, and the lawless thief enters.” Paul had already marveled at this before you: “Where sin abounded, grace abounded all the more.”

Those who bore the scorching heat have not yet entered. To bear the scorching heat means to have been near Christ from infancy and to have labored for Christ. This is what it means to bear the heat of the day throughout one’s life. They have not yet entered, but the man who came at the eleventh hour—the thief—has entered. Let no one grumble against the householder, for he says to him, “Friend, I do you no wrong. Am I not free to do what I will?” The thief wished to perform righteous deeds, but death overtook him. “I do not look only for the deed; I also accept faith,” and so forth to the end of this paragraph. This means that the thief enters Paradise because he showed faith. And he displayed it even in the way he spoke to Christ: he said, “Lord.” He called Him Lord even while Christ was regarded as a criminal.

More than that, behind the word “Lord” he confessed God; and he also said, “Do not forget me in Your Kingdom.” What Kingdom, O thief, when everything is now moving toward death and everything appears to be ending? And yet the thief believes in eternal life, and he enters because he believed in the theanthropic person—the divine-human person—of Jesus Christ.

Πάλι εις την δεκάτην τρίτην κατήχηση ευρισκόμεθα, εις την παράγραφον 27, ΚΖ. Θα ενθυμείσθε ότι ο Άγιος Κύριλλος προσπαθεί να δείξει, να εικονογραφήσει, ούτως ειπείν, την Σταύρωση και τα Πάθη του Χριστού με τον προφητικό λόγο. Η εικογράφηση των Παθών οπωσδήποτε είναι ιστορική. Τώρα κάνει προφητική εικογράφηση και συμπλέκει την προφητική με την ιστορική, οπότε έχουμε και την αλήθεια των πραγμάτων, δηλαδή την κατοχύρωση, δηλαδή την απόδειξη.

Όταν ιστορικά επαληθεύσει μία προφητεία, έχουμε την απόδειξη. Την 27η παράγραφο την είχαμε αναλύσει την περασμένη φορά. Έμεινε μόνο μια τελευταία φράση, την οποία θα ήθελα και αυτή να την αναλύσουμε, επειδή έχει ένα ενδιαφέρον.

Αναφέρεται... Αναφέρεται στην περίπτωση που ο Κύριος εβάφη με το αίμα Του. Και εδώ λέγει: «Τίς οὖν ὁ παραγενόμενος ἐξ Ἐδώμ, ἐρύθημα ἱματίων αὐτοῦ ἐκ Βοσόρ; Τί οὕτως ὁ κατὰ ζημίαν φορῶν τὰ κόκκινα;»

γαρβοσόρ, τι αυτή την άπαρε βρέης έχει την ερμηνείαν, είναι τίσου ερυθρά τα ημάτια και τὰ ἐνδύματά σου ὡς ἀπὸ πατητοῦ ληνοῦ;», όπως λέγει ο Ησαΐας στο 63, 2 και 65, 2 κεφάλαιά του. Ευθύς μετά — αυτά τα αναλύσαμε την περασμένη φορά — ο δε αποκρίνεται και λέγει, διότι τίθεται ερωτηματικά: «Παρακαλώ, ποιος είναι αυτός που έρχεται με κόκκινα;» Και δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ανθρωπίνη φύση του Χριστού, που αναφέρεται εις την θυσίαν Του. Αυτό εννοεί κόκκινα, όπως και Εδώμ θα πει κόκκινο, από τον Ησαύ, σας έλεγα, ο οποίος πήρε το όνομα Εδώμ επειδή ήτο ερυθρότριχος, ο Ησαύ.

Ονομάστηκε Εδώμ, αλλά και διότι για ένα πιάτο φακή πούλησε τα πρωτοτόκιά του, η οποία φακή σε εκείνη την περιοχή είναι κόκκινη. Γι’ αυτό ονομάστηκε Εδώμ. Ο δε αποκρίνεται, δηλαδή αυτός του οποίου τα ιμάτια είναι ερυθρά, δηλαδή ο Υιός του Θεού ενανθρωπήσας: «Όλη την ημέρα ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα», όπως λέγει πάλι ο Ησαΐας στο 65 κεφάλαιο. Όλη την ημέρα, λέγει, εξεπέτασα, έκανα αυτό, τα χέρια μου έτσι, εξεπέτασα τα χέρια μου σε ένα λαό ο οποίος απειθεί και αντιλέγει. Οι Ισραηλίτες ήσαν ένας λαός που απειθούσε πάντοτε, ένας λαός που αντέλεγε πάντοτε, και μέχρι σήμερα δυστυχώς. Αλλά εκείνο το «ἐξεπέτασα» είναι μία εικόνα πολύ χαρακτηριστική, πέραν της οποίας βρίσκεται εκείνο που εμείς θέλουμε. Θα το δείτε. Όταν ζητούμε να πείσουμε κάποιους ανθρώπους, ανοίγουμε τα χέρια μας. Να, αυτή τη στιγμή ομιλώ και ανοίγω τα χέρια μου και κουνάω τα χέρια μου. Δεν τα έχω ούτε στην τσέπη μου ούτε σταυρωμένα, αλλά έχω απλωμένα τα χέρια μου και προσπαθώ, ας πούμε, να πείσω το ακροατήριό μου και να λέγω: «Σας παρακαλώ, κάνετε έτσι, κάνετε έτσι». Τι κάνω τώρα; Ανοίγω τα χέρια μου, εκπετάζω τα χέρια μου.

Από την εικόνα ότι εκπετάζω τα χέρια μου, ανοίγω τα χέρια μου προς ένα λαό απειθούντα και αντιλέγοντα, τα ακινητοποιώ για μια στιγμή και τι παρουσιάζομαι; Σταυρωμένος. Και συνεπώς, εκ της σταυρώσεως κόκκινα τα ιμάτιά μου, δηλαδή η σάρκα μου κοκκίνισε, δηλαδή η ανθρωπίνη μου φύση εβάφη από τη σφαγή που μου κάνατε. Είναι πολύ ωραίο.

Και πάμε στην 28η παράγραφο, ΚΗ. «Ἐξεπέτασεν ἐν σταυρῷ τὰς χεῖρας, ἵνα περιλάβῃ τῆς οἰκουμένης τὰ πέρατα· τῆς γὰρ γῆς τὸ μεσότατον ὁ Γολγοθᾶς οὗτός ἐστιν». Εξεπέτασε, λέγει, στο Σταυρό τα χέρια Του, να περιλάβει τα πέρατα της οικουμένης. Όταν θέλουμε να καλέσουμε έναν άνθρωπο, τον καλούμε ανοίγοντας τα χέρια μας. Η εικόνα αυτή είναι πολύ χαρακτηριστική όταν καλούμε ένα μικρό παιδί. Τότε ανοίγουμε τα χέρια μας και το παιδί τρέχει και πέφτει στην αγκαλιά μας. Φυσικά τα χέρια μας δεν μένουν ανοιχτά όταν έρθει το παιδί μπροστά μας, αλλά κλείνουν και γίνονται αγκαλιά. Κλείνουν τα χέρια. Εδώ, λοιπόν, λέγει ο Άγιος Κύριλλος ότι άπλωσε στο Σταυρό τα χέρια Του για να αγκαλιάσει ολόκληρη την οικουμένη, τα πέρατα της οικουμένης. Πράγματι είναι πολύ χαρακτηριστική αυτή η εικόνα του Χριστού,

του Σταυρωμένου Χριστού με τα απλωμένα χέρια. Είναι μια εικόνα διαρκούς κλήσεως. Διαρκώς καλεί ο Χριστός με τα ανοιγμένα Του χέρια τους ανθρώπους, τον κάθε άνθρωπο χωριστά και ομάδες και λαούς και έθνη. «Ελάτε», σαν να τους λέει, «στην αγκαλιά μου». Όταν δείχνουμε έναν Εσταυρωμένο, δηλαδή μία εικόνα του Εσταυρωμένου, σε κάποιον άνθρωπο, σαν να του λέμε: «Κοίταξε, ο Χριστός έχει τα χέρια Του ανοιχτά. Σε περιμένει». «Τῆς γὰρ γῆς τὸ μεσότατον ὁ Γολγοθᾶς οὗτός ἐστιν· καὶ οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος· προφήτης ἐστὶν ὁ φήσας».

«Εἰργάσω σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς». Εδώ δείχνει ο Άγιος Κύριλλος ότι το μέσον της γης είναι ο Γολγοθάς. Προσέξτε μια λεπτομέρεια: οὗτός ἐστιν, τον δείχνει. Σας το έχω ξαναπεί. Ο Άγιος Κύριλλος κάνει τις κατηχήσεις του μέσα εις τον Ναό της Αναστάσεως, πρόσφατα κτισμένον, χτισμένον από την Αγία Ελένη. Εκεί μέσα κάνει τις κατηχήσεις του. Αυτές που λέμε εδώ εγράφησαν το 350, μέσα τέταρτου αιώνος. Και εδώ λέγει, όπως και σε άλλα σημεία έχουμε συναντήσει και σας το έχω επισημάνει: «ὁ Γολγοθᾶς οὗτός ἐστιν», τον έδειχνε. Αυτός, που μέσα στην ιδίαν εκκλησία περιελήφθη.

Δηλαδή στο οικοδόμημα του Ναού της Αναστάσεως συμπεριελήφθη ο τόπος της Σταυρώσεως του Χριστού, όπως και του μνημείου του Χριστού. Αυτά ήσαν πάρα πολύ κοντά, ήσαν πλάι, πολύ κοντά. Το λέει ο Ευαγγελιστής ότι ήταν κοντά και, επειδή ήταν περασμένη η ώρα και ξημέρωνε, πηγαίναμε για Σάββατο τη μεγάλη εκείνη ημέρα, διά το πρόχειρον, το γρήγορον του πράγματος, απέθεσαν εκεί τον Κύριο, σε αυτό το κενό μνημείο, και λοιπά. Εδώ, λοιπόν, παρουσιάζει ότι το μέσον της γης είναι ο Γολγοθάς. «Δεν είναι», λέγει, «δικός μου ο λόγος· είναι ο προφήτης που το είπε», και δεν είναι παρά ο ψαλμωδός Δαβίδ. Στον 73ο Ψαλμό, στίχος 12. Τι λέγει ο Δαβίδ εκεί, ο ψαλμωδός;

«Εἰργάσω σωτηρίαν ἐν μέσῳ τῆς γῆς». Εργάστηκες την σωτηρία εις το μέσον της γης.

Ποια είναι η σωτηρία που εργάστηκε; Ο Σταυρός. Βεβαίως η σωτηρία του ανθρώπου είναι όλη η ενανθρώπησις του Υιού του Θεού, το ότι ενηνθρώπησε, γεννήθηκε, εβαπτίσθη· όλα συνιστούν την σωτηρία του ανθρώπου. Η κορυφή της σωτηρίας του ανθρώπου είναι ο Σταυρός. Γι’ αυτό λέγει: «Διά του Σταυρού εργάστηκε τη σωτηρία στο μέσον της γης». Ποιο είναι αυτό το μέσον της γης; Όποιο σημείο και να πάρω της γης, δυνάμεθα συμβατικά να το θεωρήσουμε μέσον. Σ’ όποιο σημείο μιας σφαίρας πάτε, συμβατικά δύναται να θεωρηθεί το μέσον της σφαίρας, της επιφανείας εννοείται της σφαίρας, όπου να πάτε. Συνεπώς, ποιο είναι τώρα το μέσον της γης;

Είναι συμβατικό το πράγμα. Το βλέπουμε και στους αρχαίους Έλληνες, που θεωρούσαν ως το μέσον της γης, τον ομφαλό της γης, τους Δελφούς. Και μάλιστα η ονομασία Δελφός θα πει κοιλιά. Σας το έλεγα μια περασμένη φορά. Και συνεπώς εκείνοι που γεννιούνται από τον ομφαλόν της γης, δηλαδή τους Δελφούς, λέγονται α-δελφοί, δηλαδή αδέλφια. Κι αυτό το α δεν είναι το στερητικόν αλλά το αθροιστικόν. Και έτσι βλέπουμε ότι και οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ως ομφαλό της γης τους Δελφούς. Και μάλιστα ένα γλυπτόν διεσώθη, που ήταν ένα σύμβολο αυτού του ομφαλού της γης. Ένα γλυπτόν· είναι στο Μουσείο των Δελφών.

Εκεί πρέπει να είναι. Τώρα, ποιο είναι το αληθινό μέσον της γης και γιατί θα μας ενδιέφερε να μιλάμε για το μέσον της γης; Δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια εικόνα που δείχνει ότι φτάνει ο Θεός όλους, αφού είναι στο μέσον. Δεν είναι σε αυτούς κοντά και σε εκείνους μακριά, αλλά είναι στο μέσον. Όπως το κέντρο ενός κύκλου· όποιο δρόμο κι αν πάρουμε, όποια ακτίνα κι αν πάρουμε, είναι ίσου μήκους. Που σημαίνει: η σωτηρία είναι για όλους. Είναι, λοιπόν, εις το μέσον της γης.

Ποιο είναι τώρα αυτό το μέσον της γης; Ο Γολγοθάς. Γιατί είναι ο Γολγοθάς το μέσον της γης; Γιατί από εκεί επήγασε η σωτηρία, η οποία φτάνει σε όλους τους ανθρώπους εξίσου. Όπως σας είπα, οι ακτίνες που φεύγουν από το κέντρο ενός κύκλου έχουν το ίδιο μήκος έως την περιφέρεια. «Ἐξέτεινεν ἀνθρωπίνας χεῖρας ὁ ταῖς νοηταῖς αὐτοῦ χερσὶ στερεώσας τοὺς οὐρανούς, καὶ προσεπάγησαν ξύλῳ, ἵνα τῆς ἀνθρωπότητος τῷ ξύλῳ προσπαγείσης, τῆς βασταζούσης τὰς τῶν ἀνθρώπων ἁμαρτίας, καὶ τελευτησάσης, συναποθάνῃ μὲν ἡ ἁμαρτία, ἡμεῖς δὲ ἀναστῶμεν ἐν δικαιοσύνῃ. Ἐπειδὴ γὰρ δι’ ἑνὸς ἀνθρώπου ὁ θάνατος, καὶ δι’ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ζωή· δι’ ἑνὸς δὲ ἀνθρώπου τοῦ Σωτῆρος αὐτοπροαιρέτως τελευτῶντος. Μνημόνευε γὰρ τῶν εἰρημένων· Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν». Άπλωσε τα χέρια, τα ανθρώπινα, Αυτός που με τα νοητά Του χέρια, δηλαδή τα θεία χέρια, στερέωσε τους ουρανούς. Τα θεία χέρια, τα ανθρώπινα χέρια. Και τα ανθρώπινα χέρια απλώνονται να σταυρωθούν. Ποια; Αυτά που αν...

Αντιπροσωπεύουν, ούτως ειπείν, τα θεία χέρια που στερεώνουν τον ουρανό. Ο ουρανός, αγαπητοί μου, ξέρετε τι είναι. Οι αστρονόμοι έχουν μια εικόνα. Κι όσοι διαβάζουν λίγο αστρονομία έχουν μια εικόνα. Τι χέρια ήσαν αυτά; Νοητά. Ο Θεός δεν έχει χέρια· νοητά χέρια. Μιλάμε για ποίημα, για κατασκεύασμα. Τι χέρια ήσαν αυτά που έκαναν αυτό το σύμπαν; Εκείνοι, λοιπόν, που σταυρώνουν τον Χριστό, τα ανθρώπινα χέρια του Θεού Λόγου, προσβάλλουν αυτή τη θεότητα. Αν μπορούσαν τώρα να ιδούν τα νοητά χέρια του Κτίστου μας, του Θεού Λόγου,

θα μετανοούσαν για το έγκλημα της Σταυρώσεως. «Καὶ προσεπάγησαν ξύλῳ»· ξύλῳ, προσπήγνυμι. «Καὶ προσεπάγησαν ξύλῳ» με καρφιά. «Ἵνα τῆς ἀνθρωπότητος τῷ ξύλῳ προσπαγείσης», ώστε της ανθρωπίνης φύσεως προσπαγείσης τῷ ξύλῳ, αφού μπήχθηκε, καρφώθηκε εις το ξύλο του Σταυρού, «τῆς βασταζούσης τὰς τῶν ἀνθρώπων ἁμαρτίας»,

κρατά τα αμαρτήματα των ανθρώπων, «καὶ τελευτησάσης»· και αφού πέθανε η ανθρωπίνη φύσις του Χριστού επάνω εις τον Σταυρόν, «συναποθάνῃ μὲν ἡ ἁμαρτία». Πεθαίνει μαζί με την ανθρωπίνη φύση του Χριστού η αμαρτία. «Ἡμεῖς δὲ ἀναστῶμεν ἐν δικαιοσύνῃ»· εμείς δε αναστηθούμε με αρετή, με δικαιοσύνη. «Ἐπειδὴ γὰρ δι’ ἑνὸς ἀνθρώπου ὁ θάνατος», όπως λέει στην Προς Ρωμαίους 5, 17 ο Απόστολος Παύλος. Επειδή ο θάνατος μπήκε διά του Αδάμ, δι’ ενός ανθρώπου, «καὶ δι’ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ζωή», και η ζωή μπήκε πάλι δι’ ενός ανθρώπου, του Ιησού Χριστού. «Δι’ ἑνὸς δὲ ἀνθρώπου τοῦ Σωτῆρος αὐτοπροαιρέτως τελευτῶντος», ο οποίος αποθνήσκει επί του Σταυρού εντελώς θεληματικά. Προαιρετικά, προαιρετικά, το ήθελε. Ήθελε να πεθάνει. «Μνημόνευε γὰρ τῶν εἰρημένων». Να θυμάσαι αυτά που είπαμε.

«Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν», όπως λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, 10, 18. Έχω εξουσία να αποθέσω την ψυχή μου, τη ζωή μου. Έχω εξουσίαν να πάρω πάλι την ζωή μου. Εδώ παρουσιάζεται το εξής, και να σας το πω, να το έχετε υπόψη σας, γιατί πιθανώς θα βρίσκετε ποικίλα έτσι χωρία και να λέτε: «Μα τι είναι αυτό; Τι είναι εκείνο;» Υπάρχουν χωρία στην Αγία Γραφή που δείχνουν ότι ο Θεός Πατήρ ανέστησε τον Χριστό. Υπάρχουν χωρία στην Αγία Γραφή που δείχνουν ότι ο Υιός ανέστη μόνος Του. Αν ερωτήσετε ποιο είναι το τελικώς, θα σας απαντούσα:

Τα δύο είναι αληθή, διότι είναι το ίδιο πράγμα στην πραγματικότητα. Ο Πατήρ είναι ο Θεός και ο Υιός είναι ο Θεός και ο Θεός είναι ένας. Και συνεπώς ο Θεός ανέστησε την ανθρωπίνη φύση του Χριστού. Είτε ο Πατήρ είτε ο ίδιος ο Υιός, είναι το ίδιο. Αυτό έχει σημασία. Και ακόμα, αν θέλετε, δείχνει την κοινή ενέργεια και του Πατρός και του Υιού. Παράγραφος 29. «Ἀλλ’ ὁ μὲν ταῦτα ὑπέμεινεν ἐπὶ σωτηρίᾳ ἐλθὼν πάντων, ὁ δὲ λαὸς κακὴν ἀντιμισθίαν ἀπεδίδου». Αυτά όλα τα υπέμεινε ο Υιός του Θεού και τα υπέμεινε για να μας σώσει. Αλλά ο λαός, όμως, έδωσε την κακή του αντιμισθία, την κακή του πληρωμή.

Ο Ιησούς: «Διψῶ». Ο Ιησούς είπε επί του Σταυρού: «Διψῶ». Ξέρετε τι σήμαινε εκείνο το «διψῶ»; Μπορεί να το δει κανείς από τη βιολογική του διάσταση μέχρι την μεταφορική του. Εγώ θα πάρω μόνο τη βιολογική διάσταση. Όταν εγίνετο η σταύρωση ενός ανθρώπου και έτρεχε πολύ αίμα, ο πυρετός ανέβαινε. Πολύ ανέβαινε ο πυρετός. Και επήρχετο δίψα αφόρητος. Εδώ βλέπει κανείς το Πάθος του Χριστού εντελώς πραγματικό. Ο Κύριος υπέφερε, όχι κατά δόκησιν, όχι κατά φαντασία· υπέφερε γιατί είχε πραγματικό σώμα.

Έγινε πραγματικά άνθρωπος ο Υιός του Θεού και λέγει: «Διψῶ». Ποιος είπε «διψῶ»; «Ὁ ἐξαγαγὼν αὐτοῖς ἐξ ἀκροτόμου πέτρας ὕδατα». Είναι Εκείνος που είπε στο Μωυσή από την ακρότομον πέτραν, από την άκρη του βράχου, να χτυπήσει και να βγάλει νερό. Νερό. Αυτός που έδωσε στο λαό νερό από το βράχο, Αυτός τώρα λέγει: «Διψῶ». Και ήδη, μάλιστα, μια που περνάμε Μεγάλη Σαρακοστή, αγαπητοί μου, και σε λίγο καιρό θα ζήσουμε αυτά περιγραφόμενα μέσα στην θαυμασία υμνογραφία της Εκκλησίας μας, που το αποκορύφωμά της είναι μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα.

Όταν αυτά τα γνωρίζουμε, τα νιώθουμε, τα καταλαβαίνουμε, πρώτα-πρώτα σαν γλώσσα, πρώτα-πρώτα σαν γλώσσα — ο καημός, η γλώσσα — και ύστερα σαν έννοιες και βαθαίνουμε σε αυτά τα πράγματα, δεν μπορούμε να μη συγκινούμεθα. Εκείνος που μπορεί να βαθύνει σε αυτά, σε αυτή τη γραμματεία, θα λέγαμε, της Μεγάλης Εβδομάδας, δεν μπορεί να μείνει αδιάφορος μπροστά εις τον Σταυρό του Χριστού. Όχι να κλάψει, όχι απλώς να περάσει ένα ρίγος συναισθηματικό και μετά να τα ξεχάσει όλα, αλλά να συγκλονιστεί και η νόησή του,

το συναίσθημά του και η βούλησή του. Κατά το «Ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου». Η αγάπη δεν είναι ένα συναισθηματικό φαινόμενο, αλλά είναι ένα φαινόμενο ολοκλήρου της ψυχής, όλων των μερών της ψυχής. Γι’ αυτό εξάλλου αυτά όλα λέγονται και γράφονται και ψάλλονται και προβάλλονται, και το ομοίωμα της Σταυρώσεως του Χριστού προβάλλεται ακριβώς για να θεολογεί ο κάθε πιστός. Ποιος, λοιπόν, τώρα εδώ ζητεί; Α, συγγνώμη, μπαίνουμε σε νέο θέμα. «Καὶ ἥτις τὴν ἄμπελον ἐφύτευσε, τοὺς καρποὺς ζητεῖ». Από το αμπέλι που φύτεψε ζητάει τους καρπούς. Λέει ο Ιερεμίας 2, 21 ότι ο Θεός εφύτευσε άμπελον.

ο λαός του Ισραήλ, και τώρα ζητάει τους καρπούς. Ήρθε ο ίδιος, προσέξτε. Έστειλε, λέει, γεωργούς να ζητήσουν των καρπών του αμπελιού, και οι κακοί εκείνοι εργάτες του αμπελιού είπαν: «Θα, τι λες που θα δώσουμε εμείς τώρα στο αφεντικό; Αυτός είναι μακριά». Δείρανε λοιπόν τους εργάτες. «Άντε, φύγετε από εδώ πέρα. Τι καρπό γυρεύετε;» Στέλνει άλλους, δεύτερους και τρίτους. Άλλους μεν, λέει, έδειραν, άλλους κακοποίησαν, άλλους εφόνευσαν. Λέγει ο νοικοκύρης του αμπελιού: «Θα στείλω τον Υιόν μου. Ο Υιός, ο κληρονόμος του αμπελιού, θα τον εντραπούν». Όταν είδαν από μακριά, λέγει, τον κληρονόμον,

«Αυτός είναι ο κληρονόμος. Ελάτε να τον σκοτώσουμε και να κάνουμε δικό μας τον κλήρο». Η γνωστή παραβολή που είπε ο Κύριος των κακών γεωργών. Αγαπητοί μου, αυτό είναι εδώ τώρα. Έστειλε προφήτες και ξανά έστειλε προφήτες και διδασκάλους και σοφούς και γραμματείς και ερμηνευτές του λόγου του Θεού. Άλλους έτσι κι άλλους αλλιώς, όλους δεν τους άκουσαν και τους κακοποίησαν. Ποιοι; Οι άρχοντες του λαού, οι οποίοι θέλησαν να ιδιοποιηθούν αυτό το αμπέλι του Θεού. Όταν λέει «εφύτευσε», διότι πραγματικά επήρε τον Αβραάμ από τη Μεσοποταμία και ήρθε και τον φύτεψε εις την γη Χαναάν και τον έκανε λαό και ζητάει τον καρπόν. Αλλά οι άρχοντες τι λέγουν; «Δεν έχουμε ανάγκη από τον Θεό».

«Θα κυβερνήσουμε το λαό και εμείς θα τρυγάμε το λαό». Αυτή η ιδιοποίηση των κυβερνώντων πάντοτε, αυτή η ιδιοποίηση που ρημάζει το λαό, πόσα τέτοια έχουμε μέσα στην ιστορία! Μα και στο λαό του Θεού αυτό, αφού οι άρχοντες ήσαν οι άνθρωποι του Θεού, και εκεί το ίδιο. Και κακοποιούν τώρα τον κληρονόμον, τον Ιησού Χριστόν. Έρχεται λοιπόν και επισκέπτεται την άμπελό Του και ζητεί καρπούς. Αλλά τι η άμπελος; Τι απέδωκεν η άμπελος; «Ἡ κατὰ φύσιν μὲν ἐξ Ἁγίων Πατέρων, κατὰ προαίρεσιν δὲ ἐκ Σοδόμων· ἡ γὰρ ἄμπελος αὐτῶν ἐκ Σοδόμων καὶ ἡ κληματὶς αὐτῶν ἐκ Γομόρρας». Το λέει ο προφήτης Ιερεμίας αυτό.

Φυσικώς μεν η άμπελος, κατά φύση, ήταν από τους Αγίους Πατέρες, από τους Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ και τα λοιπά. Κατά προαίρεση όμως, η άμπελος αυτή ήταν τα Σόδομα και τα Γόμορρα. Δηλαδή, κακοήθης. Κάπου αλλού λέγει ο Θεός, που φαίνεται στον Ησαΐα, λέει: «Εγώ σε εφύτευσα άμπελον σωρήκ», δηλαδή εκλεκτής ποικιλίας. Πώς εσύ μετεβλήθης σε αμπέλι Σοδόμων και αμπέλι Γομόρρας; Πώς έγινες έτσι; «Διψῶντι τῷ Κυρίῳ σπόγγον πλησθέντα καὶ περιτεθέντα καλάμῳ προσκομίζει τὸ ὄξος». Να τι έκανε λοιπόν. Έρχεται και ζητάει καρπόν.

«Διψώ», λέει ο Κύριος. Τι απλούστερον από του να δώσει ένα ποτήρι νερό; Γι’ αυτό ο Κύριος είπε ότι «ήμουν διψασμένος και με ποτίσατε». Θα πει στην κρίση: «Ένα ποτήρι νερό, σας βεβαιώνω», λέει, «ένα ποτήρι νερό που θα δώσετε σε έναν από αυτούς τους μικρούς, τους μαθητάς μου, στο όνομά μου, ότι είναι δικός μου μαθητής, σας βεβαιώνω, δεν θα πάει χαμένος ο κόπος σας. Σας βεβαιώνω, θα ’χετε τον μισθό σας». Ένα ποτήρι νερό. Τι είναι ένα ποτήρι νερό; Ο λαός δεν έδωσε ούτε ένα ποτήρι νερό, αλλά έδωσε εδώ, σε ένα σφουγγάρι βουτηγμένο στο ξύδι και τυλιγμένο πάνω σε ένα καλάμι.

Το ’βαλε στο στόμα, όταν είπε «διψώ». Εδώ μάλιστα, ερμηνευτικά πάντοτε και, θα λέγαμε έτσι, πνευματικά, βεβαίως ο Χριστός δεν ήπιε νερό. Ήπιε νερό, πόσο; Όχι, να δεις, ο Σταυρός, συγγνώμη, στη ζωή Του δεν ήπιε νερό, επειδή αναφέρονται δύο περιστατικά. Ερμηνευτικά πάντοτε και για λόγους πνευματικούς λέμε: δυο φορές εζήτησε ο Χριστός νερό και τις δυο φορές οι άνθρωποι δεν Του έδωσαν. Εζήτησε από τη Σαμαρίτιδα γυναίκα και της είπε: «Δός μοι πεῖν». Σημειώσατε δε ότι ήταν μεσημέρι και ο Κύριος ήταν κεκοπιακώς εκ της οδοιπορίας, κουρασμένος από την πορεία, το περπάτημα. «Δός μοι πεῖν».

Ανοίγει ο διάλογος, η γυναίκα τελικά φεύγει, δεν ήντλησε νερό και πάει να ειδοποιήσει τους συμπατριώτες της να ιδούν ποιος είναι αυτός, μήπως είναι ο Μεσσίας. Τελικά, με όλην εκείνη την κίνηση, τόσο του διαλόγου όσο και της επισκέψεως των Σαμαριτών, των ανθρώπων εκείνων που ήρθαν να δουν τον Κύριον, τελικά ο Κύριος δεν ήπιε νερό. Δεν Του έδωσε νερό η Σαμαρίτιδα γυναίκα. Προσέξτε, εδώ τώρα το λέμε όχι σαν κακοήθεια. Το λέμε, ό,τι σας είπα, για λόγους πνευματικούς, ποιμαντικούς. Η δεύτερη φορά, ζήτησε πάνω στο Σταυρό και οι άνθρωποι Του έδωσαν ξύδι. Αυτό άραγε είναι γραμμένο; «Καὶ ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολήν».

«Καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με ὄξος», λέγει παρακαλώ ο 68 Ψαλμός, στίχος 22. Ότι μου δώσαν να φάγω χολή, στο βρώμα μου χολή. Εδώ βεβαίως έχει τη μεταφορική σημασία: με πίκραναν. Αλλά και πράγματι υπήρχε χολή. Ξέρετε σε τι; Εις το κρασί εκείνο, το εσμυρνισμένον. Η λέξη χολή δεν είναι βεβαίως η χολή. Η χολή είναι πικρή. Συνεπώς δείχνει ότι αυτό που Του δίνουν είναι πικρό. Πικρό σαν χολή. Όχι τούτο σαν χολή, αλλά πικρό σαν χολή. Τι ήτο; «Καὶ ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολήν καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με ὄξος».

«Βλέπεις λευκότητα προαγορεύσεως τῶν προφητῶν;» Βλέπεις καθαρότητα προαγορεύσεως, ότι προλέγονται οι προφητείες, δηλαδή διαφάνεια, καθαρότητα, δηλαδή ακρίβεια. Ποίαν δε χολήν έδωκαν εις το στόμα μου; Τι χολή μου έδωσαν στο στόμα μου; «Ἔδωκαν αὐτῷ», φησίν, «ἐσμυρνισμένον οἶνον», ως λέγει ο Μάρκος 15,23. Βλέπετε; Προφητεία, ιστορία. Χολώδης δε και κατάπικρος η σμύρνα. Από την πίκρα λοιπόν η χολή. Τι ήτο η σμύρνα; Ήτο μία αρωματώδης ουσία πολύ πικρή. Αν δεν κάνω λάθος, τα αρώματα είναι πικρά. Αν δεν κάνω λάθος, η γεύση τους.

Ένας χημικός θα μπορούσε να μας το πει.

Η σμύρνα είναι πικρή και έχει την ιδιότητα να είναι μια ουσία κάπως αναισθησιογόνος, δηλαδή φέρνει μία νάρκωση στον άνθρωπο. Έβαζαν λοιπόν μέσα στο κρασί, γυναίκες που αισθάνονται μια φιλανθρωπία για τους καταδίκους, λίγο σμύρνα και έδιναν στον κατάδικο να πιει πριν σταυρωθεί, ενώ ακόμη ήταν στο έδαφος. Του έδιναν αυτό να το πιει, ώστε όταν τον σταύρωναν να μην αισθάνεται τον πόνο και πάνω στο σταυρό να είναι έτσι σε κατάσταση ημιναρκώσεως, μόνο για να μην πονάει, δηλαδή να μην αισθάνεται πολύ τον πόνο. Ήταν λοιπόν κάτι, ένα δείγμα φιλανθρωπίας. Αυτό δεν το προέβλεπε βεβαίως η ρωμαϊκή νομοθεσία. Αυτό το έδιναν οι γυναίκες, φιλάνθρωπες γυναίκες, σας είπα, και αυτό ήταν έτσι έξω από το όλο πρόγραμμα. Είχε καθιερωθεί όμως. Έδωσαν και στον Κύριο και δεν εδέχθη να το πιει, διότι ήθελε να δοκιμάσει όλο τον πόνο του Σταυρού, όλο τον πόνο, και όχι να υπάρχει ο πόνος αλλά να μην είναι κατά συνείδηση, δηλαδή να μην έχει συνείδηση του πόνου ο σταυρούμενος. «Ταῦτα τῷ Κυρίῳ ἀνταποδίδοτε;» λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος. Το λέει και ο Προφήτης. Σε φύτευσε αυτό, σε έκανε αυτό το αμπέλι. «Ταῦτα ἀνταποδίδοτε Κυρίῳ;»

Αυτά προσφέρεις, η άμπελος, τω Δεσπότη; Η άμπελος Ισραήλ, αυτά προσφέρεις εις τον Κύριον; Μην πηγαίνει το μυαλό σας στους Εβραίους. Λέγαμε στην ώρα των αποριών ότι δεν θα βλέπουμε τι έκαναν οι άλλοι. Φοβάμαι ότι και εμείς είμεθα άμπελος Σοδόμων και Γομόρρας. Και μάλιστα, αν θέλετε να κυριολεκτήσω, ναι, όταν φτάσουμε —δεν φτάσαμε ακόμα, ανεπισήμως υπάρχει— όταν φτάσουμε να κάνουμε και νόμους υπέρ των ομοφυλοφίλων, ε, σίγουρα, σίγουρα, σίγουρα θα έχουμε γίνει άμπελος Σοδόμων και Γομόρρας. Διότι ποιο ήταν το αμάρτημα, παρακαλώ, αυτής της Πενταπόλεως;

Ομοφυλοφιλία. Γι’ αυτό και ο Θεός τι λέγει; Λέει στον Αβραάμ, τα τρία πρόσωπα, οι τρεις άνδρες, τρεις άγγελοι, τρεις άνδρες: «Ανέβηκε», λέγει, «στον Ουρανό μήνυμα για κάτι πολύ κακό εις τα Σόδομα και κατεβαίνω να ιδώ, έτσι άραγε είναι;» Κοιτάξτε εδώ μια, θα λέγαμε, ανθρωπομορφική έκφραση, πολύ ωραία. Είναι τόσο απίστευτο αυτό που κάνει αυτή η πόλις, τα Σόδομα, ώστε όταν ήρθε το μήνυμα στον ουρανό, δηλαδή ανέβηκε η βοή της αμαρτίας στον ουρανό, της ομοφυλοφιλίας, αυτό το απίστευτο και αφύσικο πράγμα,

«Κατεβαίνω εγώ ο Θεός να ιδώ αν είναι έτσι τα πράγματα ή δεν είναι». Είναι αυτό το ανθρωπομορφικό σχήμα για να δείξει το μέγεθος της αμαρτίας. Βλέπετε, παρακαλώ, και εμείς έχουμε, αρχίζουμε να γινόμαστε λαός Σοδόμων και Γομόρρας. Αμφιβάλλετε; Ποτέ δεν τιμήθηκε, θα λέγαμε, αυτό το αμάρτημα. Σήμερα βγήκε στο πεζοδρόμιο και διαλαλείται. Και καυχιέται. Και δίνει παραστάσεις. Ναι, ναι. Ή από το ραδιόφωνο ή από την τηλεόραση ή σε θέατρα. Ναι, ναι. Θέλετε να πούμε κάτι άλλο; Βγάζει και έντυπο. Και κάνει και παρέλαση. Και κρατάει και πανό. Και έχει και δικαιώματα. Απαιτεί κατ’ αυτόν τον τρόπο.

Οι αμαρτίες αυτές πάντα, αγαπητοί μου, υπήρχαν. Αλλά στο βαθμό να βγαίνουν στην δημοσιότητα τόσο αναίσχυντα, ε, νομίζω γενήκαμε Σόδομα και γενήκαμε και εμείς άμπελος Σοδόμων. Μην πηγαίνει το μυαλό μας λοιπόν στους Εβραίους. Όχι. Σας παρακαλώ, ό,τι ακούτε να μεταφέρετε, ό,τι ακούτε κι εγώ να μεταφέρω, όλοι μας να μεταφέρουμε αυτές τις καταστάσεις στο λαό μας. Γιατί αλλιώτικα, αν δεν το κάνουμε, τότε μοιάζουμε με εκείνη την περίπτωση: «Όχι εγώ, αυτός». Όπως ακριβώς τα μικρά παιδάκια, όταν το ρωτήσεις ένα παιδάκι: «Ποιος έσπασε το τζάμι;» «Όχι εγώ, αυτός». Κατά κανόνα τα μικρά παιδιά αυτό λένε: «Όχι εγώ, αυτός». Ποτέ κανένα μικρό παιδί δεν λέει: «Έσπασα το τζάμι, έκανα εγώ τη ζημία».

Θα πει: «Αυτός, αυτός, αυτή». Έτσι λοιπόν θα φτάσουμε στο σημείο να λέμε: «Οι Εβραίοι, οι Εβραίοι γράψανε την πορεία της», ας μου επιτραπεί η λέξη, «της τύχης τους». Εμείς; Εμείς τι κάνουμε;

«Προσφέρεις, ἡ ἄμπελος, τῷ Δεσπότῃ; Δικαίως προαπεθρήνει ὑμᾶς Ἠσαΐας λέγων». Δικαιολογημένα σας προέκλαιγε, σας προθρηνούσε ο Ησαΐας λέγοντας: «Ἀμπελὼν ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι, ἐν τόπῳ πίονι», και, ίνα μη πάντα λέγωμεν, «ἔμεινα», φησίν, «ἵνα ποιήσῃ σταφυλήν· ἐδίψησα ἵνα δῷ οἶνον· αὐτὸς δὲ ἐποίησεν ἀκάνθας». Όπως λέγει ο Ησαΐας, αγαπητοί μου, στο 5ο κεφάλαιο, δύο στίχος και πέρα. Είναι κάτι πολύ ωραίο εκεί. Έχει και ένα ποιητικό χαρακτήρα αυτή η προφητεία. Τι προσφέρεται εις τον αγαπημένο; Το άσμα, το αγαπημένο άσμα εις τον αγαπητόν μου.

Προσέξτε εδώ τι λέγει.

«Ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ ἐν κέρατι». Αμπελών έγινε, προσκτήθηκε εις τον ηγαπημένον, ως να ομιλεί ο Πατήρ διά του Υιού. «Ἐν κέρατι», εν δυνάμει. Το κέρας είναι γνωστό ότι θα πει δύναμις, επειδή έχει τη δύναμη το κέρας. Ακόμη θα πει και σε ένα τόπο περίβλεπτο, επειδή το κέρατο είναι περίβλεπτο. «Ἐν τόπῳ πίονι», σε πλούσιο τόπο. Και αυτό το αμπέλι έφτασε να κάνει αγκαθιές και να μην προσφέρει στον νοικοκύρη ή στον Θεό ό,τι εκείνος επερίμενε.

«Βλέπεις γὰρ τὸν στέφανον, ὃν περίκειμαι; Τί οὖν ἀποφαίνομαι λοιπόν;» Βλέπεις το στεφάνι που φοράω, ὃν, τον οποίον στέφανον, περίκειμαι. Πώς λοιπόν το βλέπεις; Τι Του έδωσε ο λαός; Δες την ακρίβεια. Βέβαια, ένα αμπέλι βγάζει αγκαθιές. Θα λέγαμε για μια στιγμή ότι έχουμε μια εικόνα φυσική, μια εικόνα στις φυσικές της διαστάσεις. Να το κρύψιμο μιας προφητείας. «Έκανα», λέει, «φύτεψα ένα αμπέλι και αυτό μου έδωσε αγκάθια. Έκανα ένα λαό και αυτός μου φόρεσε ακάνθινο στεφάνι». Κατά γράμμα και κατά κυριολεξία. Η άλλη διάσταση της προφητείας: «Ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετόν».

Παραγγέλλω να μην βρέξουν εις τον αμπελώνα βροχή, υετόν. «Ἤρθησαν γὰρ ἐξ αὐτῶν αἱ νεφέλαι, οἱ προφῆται». Σηκώθηκαν απ’ αυτούς οι νεφέλες, να μην βρέξει στον αμπελώνα. Και οι νεφέλες είναι οι προφήτες. Εδώ δεν έχει ο Άγιος Κύριλλος, αγαπητοί μου,

έχει μία προφητεία, αλλά δεν θυμούμαι πού είναι. Την ερμηνεύει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης μέσα σε μια ωδή είναι. Είναι κάποια ωδή, δεν θυμούμαι τι, μια ωδή που παρομοιάζει, ερμηνεύει εκεί νεφέλες

τους Αποστόλους.

Δεν έχει ο Άγιος Κύριλλος αυτήν την προφητεία. Βάζει όμως κάτι άλλο. προφήτες δεν λοιπόν είναι εκκλησία καθώς φυσεί Παύλος. Προφήτες δύο ή τρεις λαλίτωσαν και άλλοι διακρινέτωσαν και πάλιν. Ο Θεός έδωκε την εκκλησία τους μεν Αποστόλους, δε προφήτες, προφήτες είναι άγαβος, οδύστασαν εαυτού τους πόδας και τι λέγει εδώ; Ότι εάν ο αμπελών είναι η Εκκλησία, οι Απόστολοι δόθηκαν στην Εκκλησία. Συνεπώς οι Απόστολοι εδώ είναι τώρα τα σύννεφα που βρέχουν, ποτίζουν τον αμπελώνα. Αλλά υπάρχει προφητεία ακόμη ακριβεστέρα που αναφέρεται πράγματι σε νεφέλες. Κοινοί Απόστολοι. «Ἤρθησαν», λέει. Θα πει ήρθησαν. «Θα κάνω», λέει μια άλλη προφητεία, δεν τη γράφει εδώ, «θα κάνω τον ουρανό από πάνω σου χάλκινο». Επιστεύετο

ο ουρανός από τους αρχαίους, και είναι γνωστό ότι η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί τα σχήματα, τη γλώσσα και τις εικόνες των γνώσεων της εποχής που γράφεται ένα βιβλίο της Αγίας Γραφής. Αυτό είναι γνωστό. Επειδή λοιπόν επιστεύετο ότι ο ουρανός, με το γαλάζιο του χρώμα, είναι από χαλκό φτιαγμένος —ήταν λαϊκή αντίληψη αυτή, λαϊκή— επειδή παρετήρησαν οι άνθρωποι ότι, όταν οξειδωθεί ο χαλκός, βγάζει τη γαλαζόπετρα, τη γνωστή μας γαλαζόπετρα, το οξείδιο του χαλκού, γι’ αυτό πίστευαν ότι είναι χάλκινος ο ουρανός. Και λέει τώρα ο Θεός: «Θα κάνω χάλκινο τον ουρανό από πάνω σου». Δηλαδή θα είναι μπλε. Δηλαδή δεν θα έχει σύννεφα. Δηλαδή δεν θα βρέξει. Δηλαδή θα πέσει πείνα. Είναι η διάσταση η πρώτη, φυσική. Η δεύτερη διάσταση, η βαθύτερη:

«Την Εκκλησία του Ισραήλ θα πάρω τους Αποστόλους και τους κήρυκες του Ευαγγελίου. Δεν τους δεχθήκατε, δεν δεχθήκατε εμένα, με σταυρώσατε, διώξατε και τους Αποστόλους μου. Θα τους πάρω και θα τους στείλω αλλού, στα έθνη».

Παράγραφος 30. «Περὶ δὲ τῶν λῃστῶν τῶν μετ’ αὐτοῦ σταυρωθέντων, εἴρητο· Καὶ μετὰ ἀνόμων ἐλογίσθη». Οι λησταί τώρα που εσταυρώθησαν με τον Χριστό, έχει ειπωθεί από τον Λουκά ότι με τους ανόμους ελογαριάστηκε, ελογίσθη. Λογαριάστηκε μαζί με τους κακούργους, με τους εγκληματίες. Αυτό το λέγει ο Ησαΐας στο 53 κεφάλαιο, στίχος 12. «Καὶ οἱ δύο μὲν ἦσαν πρὸ τούτου ἄνομοι, ὁ δὲ εἷς οὐκέτι» και πιο κάτω λέγει. Συγγνώμη. Προ της Σταυρώσεως.

Οι δύο, λέγει, άνομοι. Κατόπιν όμως ο ένας όχι. Κοιτάξτε εδώ να δείτε. Ο μεν γαρ εις τέλος άνομος, ανένδοτος εις σωτηρίαν, χείρας μεν πεπηγμένος, γλώσσῃ δε διά βλασφημίας πλήττων. Ο ένας, λέγει, ήταν έως το τέλος παράνομος, ανένδοτος να σωθεί, και όταν τα χέρια του ήτανε καρφωμένα, με τη γλώσσα του έπληττε τον Κύριον με βλασφημίες.

Ιουδαίοι παρερχόμενοι εκίνουν τας κεφαλάς. Θα μας πει λίγο πιο κάτω γιατί ο ένας μετενόησε. Προσέξτε, και οι δύο ήσαν βλασφημούντες. Και οι δύο. Ένας Ευαγγελιστής μας λέγει ότι εβλασφήμουν αυτόν οι λησταί. Ο Λουκάς μας λέγει ότι ο ένας είπε στον άλλον ληστή ό,τι είπε, ότι εν τω αυτώ, λέει, κρίματι είμεθα, και στρέφεται προς τον Κύριο και είπε «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις εν τη βασιλεία Σου» κλπ. Υπάρχει αντίφαση; Όχι, διότι πιο μπροστά και οι δύο πράγματι βλασφημούσαν. Ο ένας λοιπόν Ευαγγελιστής μάς λέγει τι έγινε πιο μπροστά και ο άλλος Ευαγγελιστής μάς λέγει τι έγινε μετά.

Υπάρχει αντίφαση; Αλλά αλληλοσυμπλήρωση. Οι Ιουδαίοι, λέγει, παρερχόμενοι εκίνουν τας κεφαλάς, χλεύαζαν τον Εσταυρωμένο. Τι έκαναν; Κουνούσαν τας κεφαλάς. Αυτό μας το λέγει, αγαπητοί μου, ο Ματθαίος 27,39. Και χλεύαζαν τον Εσταυρωμένον Ιησούν. Πληρούται το γεγραμμένο. Ποιο γεγραμμένο; Ποιο είναι γεγραμμένο; Αυτό που λέει ο 108 Ψαλμός, στίχος 25. Τι λέει; Ακούστε τι λέει. «Είδοσάν με, εσάλευσαν κεφαλάς αυτών». Με είδαν, κούνησαν τα κεφάλια τους. Αυτό λέει ο Δαβίδ. Με είδαν, «είδοσάν με», με είδαν, κούνησαν τα κεφάλια τους. Ο Ματθαίος: περνούσαν οι Εβραίοι και κουνούσαν τα κεφάλια τους. Σε τι κουνούσαν τα κεφάλια τους;

Η κίνηση κεφαλής μπροστά σε ένα γεγονός, σε ένα πρόσωπο, έχει πολλές σημασίες. Ή θα πούμε με το κίνημα της κεφαλής «Ο κακόμοιρος» ή θα πούμε «Καλά να πάθει». Πάλι κουνάμε το κεφάλι όμως, με τη δεύτερη σημασία. Έλεγε ότι είναι Μεσσίας, ότι είναι Υιός του Θεού, «καλά να τα πάθει». Και αυτό έλεγε ο ένας ληστής: «Εάν είσαι ο Υιός του Θεού, κατέβα από το Σταυρό», όπως το έλεγαν και οι Φαρισαίοι. Καλά λοιπόν να τα πάθεις. Αυτά έλεγες, αυτά παθαίνεις. Και εκείνος μετ' αυτών εδυσφήμει. Ο δε έτερος, ο ληστής τώρα —παρενέβαλα αυτούς τους Ιουδαίους για να φύγαμε λίγο από τους ληστές— ο δε έτερος επετίμα τω δυσφημούντι. Ο ένας ληστής βλασφημεί, ο άλλος επιτιμούσε, εμάλωνε τον άλλον.

Και είναι αυτό τέλος ζωής και αρχή διορθώσεως, παράδοσις ψυχής και πρόδειξις σωτηρίας. Και μετά την προς εκείνον επιτίμησιν φησί: αφού τον επέπληξε, λέγει «Μνήσθητί μου, Κύριε», θυμήσου με, Κύριε. «Προς γαρ Σε ο λόγος, αποτείνομαι σε Σένα, σε Σένα, Κύριε. Προς Σε, τον Ιησούν, είναι ο λόγος. Κατάλιπε τούτον», άφησε τον άλλον ληστή, άφησέ τον αυτόν. «Πεπηρωμένος έχει της διανοίας τα όμματα». Το «πε» με ήτα, είναι πεπηρωμένος, το «πε» με ήτα, ξέραμε, είναι τυφλός στα μάτια της ψυχής. Αυτόν, Κύριε, τον ληστή, είναι αυτός. «Εμού δε μνήσθητι», εμένα να με θυμηθείς.

Λέγω «μνήσθητί μου» των έργων; Φοβούμαι γαρ ταύτα. Δεν σου λέγω να θυμηθείς αυτά που έκανα. Φοβάμαι, είμαι ληστής. Πας άνθρωπος διάκειται προς τον συνοδεύοντα. Κάθε άνθρωπος διάκειται ευμενώς προς εκείνον που συνοδεύει. Ε, λοιπόν, συνοδεύω Σε προς τον θάνατον. Σε συνοδεύω, Κύριε, προς τον θάνατον. Μνήσθητί μου του Σου συνοδοιπόρου. Μαζί πάμε στο θάνατο. Μαζί πάμε στον Άδη. Λυπήσου με, Κύριε. Θυμήσου εμένα, το συνοδοιπόρο Σου. Αλλ' ου λέγω νυν «μνήσθητί μου», αλλ' όταν έλθεις εν τη βασιλεία Σου. Αλλά δεν σου λέγω να με θυμηθείς τώρα. Θα με θυμηθείς όταν θα έλθεις στην Βασιλεία Σου. Αυτά, αγαπητοί μου, είναι περίφημα πράγματα, είναι αληθινά περίφημα πράγματα.

Τι να πω; Ας δούμε την, παρακαλώ, παράγραφο που είναι τώρα γραμμένη στο χαρτί που πήρατε, παρακαλώ, η 31 παράγραφος. ΛΑΜΔΑ ΑΛΦΑ. ΛΑΜΔΑ ΑΛΦΑ.

ΛΑΜΔΑ ΑΠΑΡΑΓΡΑΤΟΣ ΤΙΑ ΣΕ ΕΦΩΤΑΓΟΚΙΣΕν ΔΗΝΑΜΗΣ ΟΛΙΣΤΑ ΤΙ ΣΕ ΕΔΙΔΑΞΕ ΠΡΟΣΚΙΝΗΣΕ ΤΟΝ ΚΑΤΑΦΡΟΝΟΥΜΕΝΟΝ ΚΑΙ ΣΥΝΕΣΤΑΒΡΟΜΕΝΟΝ ο Φωτός Ταϊδίου, φωτοποιούντος τους εσκοτισμένους.

Όλοι στα! Ω ληστά, πες μας, ποια είναι εκείνη η δύναμη που σε φώτισε, σε φωταγώγησε; Ω ληστά, πες μας, ποια είναι αυτή η δύναμη; Ποια είναι αυτή η δύναμη που σε δίδαξε να προσκυνήσεις αυτόν τον καταφρονεμένο και τον σταυρωμένο; Θα σου πω ποια είναι η δύναμη: ο φωτός αϊδίου, φωτοποιούντος τους εσκοτισμένους.

Αϊδίου φωτός. Αΐδιον φως θα πει φως που δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, δηλαδή είσαι ο Θεός, ο Θεός, το Φως, ο Θεός του φωτός. Εσύ είσαι εκείνος που φωτίζεις εκείνους που είναι σκοτισμένοι, εσύ φωτίζεις. Διό και δικαίως ήκουσε «Θάρσει». Γι' αυτό και δικαιολογημένα τώρα ο ληστής ακούει: «Πάρε θάρρος». Ουχ ότι τα πράγματά σου του θαρσείν άξια, αλλ' ότι Βασιλεύς πάρεστι χαριζόμενος. Όχι γιατί οι υποθέσεις σου ήσαν άξιες για να έχεις θάρρος, αλλά γιατί είναι παρών ο Βασιλιάς που χαρίζεται. Μακροχρόνιος μεν η αίτησις, οξυτάτη δε η χάρις.

Η αίτησις μακροχρόνια, η χάρις αμέσως. «Αμήν λέγω σοι, σήμερον μετ' εμού έση εν τω Παραδείσω». Γιατί του είπε ο Κύριος «Σήμερα θα είσαι μαζί μου εις τον Παράδεισον»; Επειδή σήμερον της φωνής μου ήκουσας και ουκ εσκλήρυνας σου την καρδίαν. Επειδή σήμερα άκουσες τη φωνή μου και δε σκλήρυνες την καρδιά σου. Γι' αυτό λοιπόν σήμερα θα είσαι μαζί μου στον Παράδεισο. Οξύτατα κατά του Αδάμ απεφηνάμην, οξύτατά σοι χαρίζομαι. Εδώ οξύτατα έβγαλα την απόφαση, το «αποφαίνομαι», κατά του Αδάμ: σήμερα θα φύγεις, Αδάμ, από τον Παράδεισο. Σήμερα ημάρτησες, σήμερα θα φύγεις. Σε σένα οξύτατα χαρίζομαι.

Οξύτατα χαρίζομαι, δηλαδή με γρηγοράδα σου χαρίζομαι. Εκείνω μεν έλεγον τω Αδάμ: «Η δ' αν ημέρα φάγητε, θανάτω αποθανείσθε». Την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε με θάνατο. Συ δε σήμερον υπήκουσας τη πίστει, σήμερον τη σωτηρία. Σήμερα εσύ υπήκουσες στην πίστη, σήμερα θα σωθείς. Σήμερα θα μπεις εις τον Παράδεισον. Εκείνος διά του ξύλου απέπεσε, εκείνος ξέπεσε γιατί έφαγε από το δένδρο της γνώσεως καλού και κακού — ξύλο θα πει δένδρο. Και εσύ διά του ξύλου εισάγεσαι εις τον Παράδεισον. Και εσύ διά του ξύλου του σταυρού μπαίνεις στον Παράδεισον. Ποιο ξύλο σταυρού όμως; Μια λεπτομέρεια εδώ. Δεν είναι το ξύλο του Σταυρού του ιδίου του Σταυρού.

Του Σταυρού του ληστού, του Σταυρού του Χριστού. Μη φοβηθείς τον Όφιν, ουκ εκβαλεί σε. Είδατε πόσο ζωηρός στην περιγραφή του είναι ο Άγιος Κύριλος; Είναι, δεν ξέρω, εμένα μου αρέσει πάρα πολύ. Μη φοβηθείς, λέει, τον Όφιν, τον διάβολο. Δεν θα σε βγάλει. Δεν κινδυνεύεις να σε βγάλει από τον Παράδεισον, όπως κινδύνεψαν οι πρωτόπλαστοι. Πέπτωκε γαρ εξ ουρανών. Έχει πέσει από τους ουρανούς, νικήθηκε. Είναι οριστικά νικημένος. Και ου λέγω σοι «σήμερον απέρχου». Και δε σου λέγω σήμερα να απέλθεις. Αλλά «σήμερον μετ' εμού έση». Σήμερα θα είσαι μαζί μου. Θάρσησον, ουκ εκβληθήση. Πάρε θάρρος, δεν θα βγεις έξω, δεν θα πεταχτείς.

Μη φοβηθείς την φλογίνην ρομφαίαν, εκείνη που είχε τεθεί να φυλάττει τον δρόμον της ζωής. Δυσωπείται τον Δεσπότην. Ξέρετε ποια ήταν αυτή η φλογίνη ρομφαία; Η φλογίνη ρομφαία ήταν τα εξής πράγματα. Καταρχάς, φλογίνη ρομφαία θα πει σπαθί, ξίφος, που δεν έχει λάμα, αλλά αντί λάμας είναι φλόγα. Πάρτε τη φλόγα όπως είναι στη φιάλη του οξυγόνου που έχουν οι οξυγονοκολλητές, να δείτε πώς ακριβώς έτσι έχουμε το φλόγιστρον. Αυτή, λέει, η ρομφαία ήταν περιστρεφομένη. Που σήμαινε ότι αν ήταν προς μία κατεύθυνση, εσύ μπορείς να πας από εκεί. Περιστρεφομένη σημαίνει δεν προλαβαίνεις να μπεις από πουθενά.

Περιστρεφομένη στην οδόν που οδηγεί στο δένδρο της ζωής, δηλαδή στη Βασιλεία του Θεού. Είναι, αγαπητοί μου, τα τρία εξής πράγματα. Πρώτον, είναι η αμαρτία.

Δεύτερον. Δεύτερον, είναι ο θάνατος. Και τρίτον, η ανθρωπίνη φύσις που δεν θα μπορούσε ποτέ να μπει στη Βασιλεία του Θεού. Ο άνθρωπος, ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός, δεν έχει θέση. Το δεύτερο είναι ο θάνατος, δηλαδή είναι εκείνος που τελικά τον χωρίζει στα δυο. Είναι και η υλικότητα που έχει και δεν μπορεί να μπει. Και το τρίτο, τι είπαμε είναι το τρίτο; Όχι, το πρώτο είναι αμαρτία.

Ναι, είναι η υλικότητα, η υλικότητα. Λοιπόν, η αμαρτία, η υλικότητα και ο θάνατος. Ο Χριστός τώρα τα νίκησε. Την αμαρτία επί του σταυρού την έβγαλε. Σχίσας το χειρόγραφον των αμαρτιών μας και των οφειλών μας. Τον θάνατον τον ενίκησε με την Ανάστασή Του και την υλικότητα με την ενανθρώπησή Του, διότι το πρόσωπο του Ιησού Χριστού είναι ένα, αποτελούμενο από δύο φύσεις, Θεία και Ανθρωπίνη. Δυνάμει λοιπόν της Θείας φύσεως, η ανθρωπίνη φύσις, εν τω προσώπω του Ιησού Χριστού, του Θεού Λόγου, η ανθρωπίνη φύσις ανέρχεται στον ουρανό αφθαρτισμένη και αθανατισμένη.

Δυνάμει της ανθρωπίνης φύσεως τώρα του Χριστού, εισερχόμεθα όλοι εμείς. Η φλογίνη λοιπόν ρομφαία είναι το σύμβολον του αδυνάτου εισόδου στη Βασιλεία του Θεού, ένεκα των τριών αυτών ανυπερβλήτων εμποδίων. Και λέει τώρα εδώ ο Άγιος Κύριλλος: «Μη φοβηθείς την φλογίνην ρομφαίαν, δυσωπείται τον Δεσπότην. Ω της μεγάλης και ανεκδιηγήτου χάριτος! Ούπω Αβραάμ ο πιστός εισήλθε και ο ληστής εισέρχεται. Ακόμη ούπω ο Μωυσής και οι προφήται και ο ληστής παράνομος εισέρχεται». Εθαύμασε και προ σου ο Παύλος, λοιπόν: «Όπου επλεόνασεν η αμαρτία, υπερεπερίσσευσεν η χάρις».

Οι βαστάσαντες τον καύσωνα ούπω εισήλθον. Βαστάζω τον καύσωνα είναι από νήπιο να είμαι κοντά στον Χριστό και να δουλεύω για τον Χριστό. Αυτό θα πει βαστάζω τον καύσωνα της ημέρας του βίου. Αυτοί δεν μπήκαν ακόμη και ο περί την ενδεκάτην ώραν, ο ληστής, εισήλθεν. Μηδείς γογγυζέτω κατά του οικοδεσπότου. Είπη γαρ προς αυτόν: «Εταίρε, ουκ αδικώ σε. Ουχί έξεστί μοι ποιήσαι ό βούλομαι;». Ήθελε δικαιοπραγήσαι ο ληστής, αλλά προλαμβάνει ο θάνατος. Ου το έργον περιμένω μόνον, αλλά και την πίστιν αποδέχομαι, κλπ., έως το τέλος της παραγράφου αυτής. Που θα πει το εξής: ότι εισέρχεται ο ληστής στον Παράδεισον γιατί επέδειξε πίστη. Εάν δεν επέδειξε ουδέ στην διαδικασία, διότι λέγει στον Χριστόν «Κύριε», τον αποκαλεί Κύριο ενώ θεωρείται κακούργος.

Ακόμη, Θεός πίσω από το «Κύριε» και ακόμη «Μην με ξεχάσεις στη Βασιλεία Σου». Ποια Βασιλεία, ω ληστά, όταν όλα ξεκινούν για το θάνατο πια και όλα τελειώνουν; Και όμως ο ληστής πιστεύει στην αιώνια ζωή και εισέρχεται γιατί πίστεψε στο θεανθρώπινο πρόσωπο του Ιησού Χριστού.