Catecheses of St Cyril 082 | 24-03-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are in the thirteenth catechesis, which concerns the article of the Creed, “who was crucified and buried.” We have now reached paragraph 23, half of which we covered last time. Let us continue with the rest: “Golgotha means ‘the Place of the Skull.’ Who, then, were those who prophetically named the place Golgotha, where Christ, the true Head, endured the Cross?” Here Saint Cyril is speaking to his catechumens.

He refers to many prophetic passages in order to show that the One who was crucified is the Son of God who became man, and that His Passion was voluntary, since it had been foretold. Whatever Saint Cyril the Priest tells his catechumens, he always supports it with evidence. His chief confirmation is the word of prophecy, because prophecy truly provides an unshakable foundation for establishing and proving a truth. You will see this as we continue.

He brings Holy Scripture to bear, though of course without exhausting it. After all, he told us last time that if you have the patient endurance to attend carefully to Holy Scripture, and the attentiveness to observe it closely, you will discover for yourself a great many passages. You will see how richly the prophetic element—the word of prophecy—runs throughout Holy Scripture, establishing the truth about the person and identity of Jesus Christ. He then speaks of Golgotha. How does he say the word “Golgotha” is interpreted? “The Place of the Skull.” The translation, moreover...

The Evangelist John also gives this translation. Why, then, is it called the Place of the Skull? Many explanations have been offered, chiefly historical ones. For example, some say that this place—a small hill outside Jerusalem, but very close to the city walls—was passed by those entering Jerusalem through the city gate, since the walls left this little hill outside, and that it was shaped like a human skull. Others have offered other explanations.

There is also an explanation which is certainly not historical but doctrinal. Taken literally, it is not historically true—and let no one take offense at what I am about to say—but it is true in its meaning. And not only is it true; we might even say that it expresses the very foundation of salvation. According to this tradition, Adam had been buried there, so when Christ was crucified, Adam’s skull lay beneath the Cross. The blood of Christ then flowed down, reached Adam’s skull, and restored Adam to life. Of course...

Can we really say where Adam was buried? If we take the matter historically, it is far-fetched to claim that he was buried there, and so forth. We would call it a tradition—a tradition that does not express historical fact, but doctrine.

That is, Adam truly was saved by Christ—and not Adam alone, but all humanity, all the descendants of Adam. So this is not historically true, but it is doctrinally true. I believe you understand. What I mean is that many things have been said about why this place was called “the Place of the Skull.” Or again...

There is another explanation: because it was a place of execution, and therefore...

As a place of execution, it was where a person breathed his last—especially through death by crucifixion. Crucifixion was an instrument of capital punishment used by the Romans, not by the Jews. This is why they demanded that Christ be crucified: death on a cross was considered degrading. If you were a criminal under Jewish law, you were to die by stoning, whereas a Roman citizen was forbidden to be put to death by crucifixion. It was forbidden. If a court condemned a Roman citizen to death on a cross, it would be held accountable.

The court itself would have to answer for it. Remember what happened at Philippi, where they mistreated Silas and Paul—even the mistreatment of a Roman citizen was forbidden—and beat them without first examining their case. “Some Jews are causing trouble here,” they said, and so they beat them. Then Paul said, “Is this how you mistreat Roman citizens?” When they heard that these men were Roman citizens, they turned pale. It is well known that the Apostle Peter died in Rome by crucifixion. The Apostle Paul died by the sword, because that was the form of execution used for Roman citizens. Death by the sword was regarded as an honorable death.

Not death by crucifixion. So, because people—criminals and evildoers—breathed their last there, that place came to be called what today we might call “the place of the dead man’s skull,” or “the Place of the Skull.” There is no end to the many things one might say about this. But here Saint Cyril goes much deeper. He tells us that the place received this name prophetically, and that “the Place of the Skull” was not merely a historical designation. Yes, it is called the Place of the Skull, but it was the place of one unique Skull, not of many skulls—and not Adam’s skull either. Pay attention.

It was neither Adam’s skull nor the skulls of criminals. Whose skull, then, made this the Place of the Skull? That of Jesus Christ. It sounds strange, but listen: “Who, then, were those who prophetically named the place Golgotha, where Christ, the true Head, endured the Cross?” Who was the true Head? Christ is the Head. I shall read the passage to you: “As the Apostle says, ‘He is the image of the invisible God,’” and a little further on, “and He is the Head of the body, the Church.” In his Epistle to the Colossians, chapter 1, verse 18, what does the Apostle Paul call Christ?

The Head of the body, the Church. And again, “the head of every man is Christ,” as he says in 1 Corinthians 11:3—verse three, forgive me. The head of every man is Christ. What, then, is Christ? He is the true Head. Let me mention that beautiful expression the ancients used in their letters: “O venerable head,” or “O beloved head.” The Greek word there means lovable or dearly loved, and so forth. They did not write as we do today in a letter...

“My dear so-and-so,” or “My respected so-and-so,” and so forth. Instead, they would say, “O beloved and dearly loved head,” because they were addressing the head of the recipient. It was a form of address used in letters for a person whom one deeply respected and wished to praise. That is why they used the word “head.” Who, then, is the Head above all others? Saint Cyril tells us here that it is Christ. He says, “The Head suffered at the Place of the Skull.” This Head of the Church, this Head of every man—Jesus Christ—suffered...

There, in the place called the Place of the Skull—a name used prophetically to point to the true Head Himself. “For the very name all but reminds us, saying: Do not regard the One crucified as a mere man; He is the Head of every principality and authority.” Do not suppose that this was simply an ordinary human being. The One who suffered there, he says, is the Head who stands beyond and above every principality and every authority—not only human principalities and authorities, but heavenly and angelic ones as well.

He is therefore the true Head: “The One crucified is the Head of every authority, yet He Himself has the Father as His Head.” Who, then, is this Head who stands beyond and above every authority? It is the Head who was crucified on Golgotha, and this Head has the Father as His Head. “The head of the man is Christ, and the head of Christ is God.” The head of the man is Christ, and the head of Christ is God. He is therefore the Head above all others, and it was there that this beloved Head died. For this reason, that place is called the Place of the Skull.

The Place of the one supreme Skull. We now come to paragraph 24: “Christ, then, was crucified for us. He was judged during the night, when it was cold, and for that reason a charcoal fire had been kindled nearby. He was crucified at the third hour. From the sixth hour until the ninth there was darkness, and after the ninth hour there was light again. Are these things also written? Let us inquire.” Christ, then, he says, was crucified for us. He was tried and condemned during the night. He was arrested at night and led first to...

Annas, and then to Caiaphas. “It was cold.” We know this because the Apostle Peter approached a fire that had been lit in the courtyard, where the people were warming themselves. And there, beside that fire, the Apostle Peter—as we know from the Gospels...

Said that he did not know Christ and had nothing to do with Him. For this reason, when Christ later appeared at the Sea of Tiberias and the disciples came ashore from the boat—the Apostle Peter having swum to shore—the seven disciples found a charcoal fire there. A charcoal fire, specifically. That is...

There were glowing coals there, with fish cooking over them. And there the Lord said to him, “Simon, son of Jonah”—He did not call him Peter. He used his original name, the name that did not express his apostolic calling, because he had denied Christ. He did not call him Peter. “Simon, son of Jonah, do you love Me more than these?” Do you love Me more than the others do? The Apostle Peter was shaken, because Christ was asking him to affirm whether he loved Him. He sees the fire—this visible reminder—and it recalls to him that beside just such a charcoal fire, only a few days earlier, he had denied his Lord. How terrible!

It is just like, if you will permit me the comparison, the beginning of Shakespeare’s Hamlet. Hamlet stages a play before his mother and his father’s brother, who murdered his father so that his uncle could seize the kingdom. He presents a reenactment of his father’s murder—a silent scene, a play within a play. The king had been killed while he slept by poison poured into his ear, and now the murder is reenacted.

Hamlet watches from one side. When the queen and the king see the scene—and who is this king? The brother of the true king who was murdered, Hamlet’s uncle—they look at one another as if to say, “Does someone know our secret? How did this reenactment come about?” Meanwhile, Hamlet observes the reactions of these two, because his father’s ghost had revealed to him—do not take this literally, of course; it is simply the plot—that his father had been murdered. He now watches the reactions of his mother and his uncle, and from them he concludes that they had murdered his father. What did he do? He reenacted the murder.

Here Christ reenacts Peter’s denial. And what does He show him? A charcoal fire burning there on the shore, and the question, “Do you love Me more than these?” For the Apostle had declared that he loved the Lord more than any of his fellow disciples did. How awesome, how awesome, my beloved! How deeply moving, how exceedingly gentle, how profoundly perceptive—and truly overwhelming. What, then, do we have here? Christ was crucified at the third hour, that is, at nine in the morning. From the sixth hour, at noon, darkness fell.

“There was darkness until the ninth hour,” until three in the afternoon. From the ninth hour, three in the afternoon, there was light once again. This is what the Gospels tell us. Saint Cyril now asks: Were these things also prophesied? Are they written, so that we may search and find them? And what does he cite? Zechariah. The Prophet Zechariah says in chapter fourteen—listen carefully and marvel. The prophet writes: “And it shall come to pass on that day that there shall be no light, and there shall be cold and frost for one day.” On that day there will be no light.

It will come to pass on that day, and there will be no light. It will be daytime, yet there will be no light. “And there shall be cold and frost for one day.” On that day there will be cold, for that one day alone.

Saint Cyril therefore says, “The cold on account of which Peter was warming himself.” There is the cold. That night, he says, was cold, and so they had lit a charcoal fire. You see, he says, it was cold then. The prophet says this, and the historical account in the Gospels says the same. A little further on it says, “And that day is known to the Lord.” That day, it says, is known to the Lord. “What then? Does He not know the other days?” Does God not know all the other days? Is that day alone known to the Lord? There are many days, but this day of the Lord’s patient endurance is “the day which the Lord has made.”

There are many days, and God knows all things. Yet it is called the day of the Lord, known to the Lord, because it is the day of the Lord’s patient endurance. It is the day on which He endured and bore with His people as they went so far as to condemn and crucify Him. This is the day of the Lord, known to the Lord alone. “And that day is known to the Lord, and it is neither day nor night,” the Prophet Zechariah continues. Did you hear that? That day, he says, was neither day nor night. Indeed, one often wonders: when the Jewish rabbis read the prophets, what could they have made of prophecies such as these?

A mystery! “And that day,” he says, “was neither day nor night.” “What is the riddle?” the prophet asks. What is the meaning of the riddle mentioned here? What does he wish to say in this way? “That day is neither day nor night. What, then, shall we call it?” How can we describe it, if it is neither day nor night? The Gospel explains the matter by recounting what happened. Let us turn to the history, to the event itself. What does it say? “It was not day, for the sun did not shine from east to west; rather, from the sixth hour until the ninth hour there was darkness. The darkness therefore came at midday, in the middle of the day, and God called the darkness night.”

This was neither day nor night. It was not entirely light, so that it could be called day, nor entirely dark, so that it could be called night; but after the ninth hour the sun shone again. The prophet foretells this as well: “That day is neither day nor night.” And he adds, “Toward evening there shall be light.” Do you see the precision of the prophets? Do you see the truth of what was written beforehand? Why did he say that this day was neither day nor night? Because the day did not follow its normal course. It was not like an ordinary day, when the sun rises in the morning and sets in the evening. Instead, the sun set at noon—that is, it was as though it set, for darkness fell.

The darkness came in between, interrupting the day. It lasted for three hours, and then daylight returned. For from three in the afternoon onward, it became day again. This, then, is why it was neither day nor night. Do you see the precision here? Saint Cyril marvels and says, “Do you see the precision?” And notice, please, what the prophet says. The Prophet Zechariah adds, “And toward evening there shall be light.” Toward evening, in the afternoon, there would once again be light. Does this astonish you? Could you ever have imagined that the prophets spoke with such precision? Of course they did, because this was neither a chance event nor a small one. Here God became man, died, and rose again. This concerns the salvation of the whole human race, and therefore all these things had to be firmly attested. But you may ask me, “Why, then, are there unbelievers? Why are there atheists? Do they not see the prophecies?” What can I answer? I will offer an answer. You know that to perceive prophecy, a person must have clear eyes. Just as, in order to see the microscopic world

in the biological or material realm, you need a microscope. Without a microscope, you see nothing. Here, we might say, the microscope is nothing other than a pure nous, the spiritual intellect. What do we mean by a pure nous? A good and willing disposition. You must not be someone already prejudiced in favor of your unbelief and atheism. For if you are prejudiced, then, as the ancient Greeks used to say, “You will not persuade me, even if you persuade me.” You will not convince me, even if you do convince me. You understand, then, that this is a matter of one’s disposition. And there is something else. When God reveals, He also conceals at the same time. What I am telling you is very important. Do you know what God does?

He reveals knowledge whose fullness is represented by the number one hundred. Yet even as He makes all one hundred known, God conceals the final numbers and shows you only ninety. He tells you, “I shall present you with one hundred,” yet there He shows you ninety and hides the remaining ten. Pay attention to why He does this. He leaves room for faith. Prophecy is revelation, but at the same time it is also a matter of faith. It is both. Why? Because if it were revelation alone, faith would no longer be a virtue.

For whether he wished to or not, man would have to accept it, just as he accepts that one plus one equals two. Room therefore had to be left for faith. This is of immense importance, and we must never forget it. God always keeps something in reserve, and what He keeps in reserve always concerns man’s disposition, his response, and his willing choice. This is what God seeks. He gives you the ninety and asks you for the ten. At every step, God leaves room for faith. Let us continue. Paragraph twenty-five: “But perhaps you wish to know clearly at what hour the sun failed.”

You wish to know at what hour the sun disappeared from the horizon of heaven. Was it perhaps at the fifth hour, eleven in the morning? Or the eighth hour, two in the afternoon? Or the tenth hour, four in the afternoon? “Tell the precise hour to the Jews who refuse to hear, O prophet: when does the sun set?” Come, O prophet! You see how Saint Cyril brings liveliness even to his discourse. Come, prophet, and tell it to the Jews who refuse to listen. When does the sun set? When will the sun reach its setting? He means, of course, on that day, this day of the Lord. When does the sun reach its setting? And he says:

“What does the Prophet Amos say?” Which prophet does he invoke? Amos. Let us see what Amos says. And what does the Prophet Amos say? “And it shall come to pass on that day, says the Lord God, that the sun shall set at noon.” Did you hear that? Amos, chapter eight, verse nine: “And it shall come to pass on that day, says the Lord God, that the sun shall set at noon.” You cannot—you simply cannot deny it. Only a person of ill will would deny it. You cannot deny it. What does the prophet say?

The sun will set at noon on that day. Saint Cyril now points to the historical side of the matter, and this is very important: he places the prophecy and the event, the historical account, side by side. “For from the sixth hour there was darkness.” Who says this? Matthew, chapter twenty-seven, verse forty-five. It says that from the sixth hour, at noon, darkness began to fall. When, then, did the sun set? By “set” we mean not the action itself, but its effect. The sun did not literally set, but the effect of sunset is darkness. So, I repeat, the prophecy refers not to the action but to the result. The sun set—that is, the land grew dark. It was midday, twelve o’clock.

“And the light shall be darkened upon the earth while it is still day.” The light upon the earth, he says, will grow dark while it is still daytime. For when darkness falls, the light disappears; yet normally the day also disappears, since it is the presence of light that makes day day. How, then, can there be an absence of light while it is still day? It means that the day will not yet have ended. Does this astonish you? I shall read the prophecy again: “And it shall come to pass on that day, says the Lord God, that the sun shall set at noon, and the light upon the earth shall be darkened while it is still day.” “What time is this, O prophet, and what day?” Tell us.

What time will this be, and what day will it be, O prophet? Ah, Saint Cyril of Jerusalem is very exacting. We might say that he gives the prophets no rest—not that we mean this irreverently; God forbid. He does it for the sake of the catechumens, to establish them firmly in the faith, and he persists, as it were, in knocking at the prophets’ door. Tell us this as well; tell us that; explain this and explain that. You have told us well: it will still be day when darkness falls. Now tell us what time this will be and when it will happen. The prophet answers—and again it is Amos, chapter eight, verse ten: “And I will turn your feasts

into mourning, and I will make it like mourning for a beloved one, and those with him like a day of anguish,” the prophet answers. What does it mean, then, that “I will turn their feasts into mourning”? What feast was this? “For what took place occurred during the days of Unleavened Bread and at the feast of Passover,” and so forth. It was the feast of Unleavened Bread; it was the feast of Passover. And through the prophet, God says, “I will turn their feasts into mourning.” He says “their feasts.” There is always that room for faith, as I told you earlier.

He calls it their feast—their feasts. But if you wish to understand this more precisely, we would say that Passover was not a single feast day but extended over several days. It was not one day, but many. Passover lasted eight days. Indeed, its final day was like what we have at Pentecost and the other feasts, what we now call in the Christian calendar the “leave-taking of the feast.” We say that the feast of the Most Holy Theotokos (All-Holy) is on August fifteenth, and on the twenty-third we have its leave-taking. We say that Passover falls on a certain day—and when is its leave-taking? Forty days later. What does “leave-taking” mean? It is the echo of the feast.

It is the leave-taking, the echo of the feast, when the feast comes to its close. That is why, at the leave-taking of Pascha—which, of course, always falls on a Wednesday—we celebrate the Paschal Divine Liturgy just as on the first day, apart from the Gospel and epistle readings. In every other respect, we sing “Christ is risen,” we vest in our full priestly vestments, and so forth. Why? Because it is the echo of the principal feast. So, since a feast extends over many days, it is entirely natural to speak of “feasts” in the plural rather than a single “feast.” Both things are present, then: what I told you about the space left for faith, and the fact that revelation comes both unveiled and veiled—making things clear,

and then obscuring them. And do you know why? I have told you before. The whole matter was also directed against the devil. It was not only to leave room for the faith of each believer, but also because of the devil. In the end, the devil had to understand none of it. How could he understand? Through the Spirit? But the devil does not have the Holy Spirit, so that he might understand. Through the letter? The letter is obscured. Consequently, the devil could not understand the prophecies. And because he did not understand them, Christ would ensnare the devil, just as the devil had ensnared our first parents, and would defeat him. That was the whole point. In other words, how would God defeat the devil? Through human nature, as the New Adam.

You deceived Adam! But Adam will deceive you—the New Adam, Jesus Christ. And now, my beloved, we come to the words that He will turn their feasts into mourning. Yes, history tells us that these were the days of Unleavened Bread. The prophecy continues: “And I will make it like mourning for a beloved one.” A beloved one. “I will make it”—make whom? The one for whom the mourning will take place—as mourning for a beloved one. Pay attention: mourning for a beloved one, like the death of someone dearly loved in our own household. Such mourning is very great, because it is mourning for one deeply beloved. Who, then, is the Beloved here?

The Son of God, the Beloved: “This is My beloved Son.” And it will be, the prophecy says, mourning like the mourning for a beloved one. Of course, we now say that this is the Son. But if a Jew before Christ had read this, what would he have said? That it would be very great mourning, like the mourning for someone dearly loved. But who is this beloved person? Just as Golgotha points to the Head above all heads, so the Beloved above all others is the Son of God. How do we know this? The Father confessed it when the Son was baptized: “This is My beloved Son.” And at the Transfiguration: “This is My beloved Son.” The prophecy adds, “and those with Him as a day of anguish.” But

those who are with Him will also mourn, it says, as on a day of pain and anguish. Saint Cyril now turns to the historical account: “For it was the day and feast of Unleavened Bread; the women beat their breasts and wept for Him, while the Apostles, hiding away, were in anguish. Wondrous indeed was the prophecy.” Who, in fact, were those who wept? The women, and the Apostles who hid themselves and were in anguish. What did Christ say? Christ Himself also foretold this: “I shall depart; the Son of Man will be lifted up; they will crucify Me; I shall die; and you will mourn and weep.” What will the world do? The world will rejoice. The world will rejoice, He says. But soon you will see Me again. What does He mean? His Resurrection. And then you too will rejoice. Do you see? The women would mourn, and the Apostles would be in anguish. Do you see this wondrous prophecy? Let me now repeat in my turn what Saint Cyril writes. Paragraph 26: “But someone will say, ‘Give me yet another sign.’” Someone may say, “Give us another sign, O prophet. What other sign is there, another exact sign of what took place?”

Another sign—what other wonder? Tell us something else that was fulfilled exactly in what happened at the Crucifixion of Christ. “Jesus was crucified, wearing a single tunic and one outer garment.” Jesus was crucified, he says. This is now the historical account. He had one tunic and one cloak; the outer garment was the cloak. But the soldiers divided the outer garment into four pieces after tearing it. The Evangelist tells us that the soldiers tore the outer garment, not the tunic. The outer garment was what we might today call a coat, or in our own case a cassock: one large, single piece of cloth. It could be cut into four pieces. And what would they do with it? This was the reward of those who crucified Him. What a reward! Oh, what a reward! If only we possessed that reward—not by crucifying Him, for we do not wish to crucify Christ and crucify Him afresh, but if only we had that tunic of His. Yet why, you may ask, should we wish to have that tunic? We have Christ Himself in the Mystery of the Holy Eucharist, something far greater than possessing that tunic or outer garment. But if the tunic had been torn, it would have become useless. For this reason, lots were cast. Yes, they cast lots. Who would receive the tunic? What does Saint Cyril say here?

“The tunic was not torn”—we know this from the Gospels—“for if it had been torn, it would have been of no use. The soldiers therefore cast lots for it. One garment they divided, but for the other they cast lots.” One part of His clothing—not the tunic, but the outer garment—they divided into four pieces. The other garment, worn underneath, they assigned by lot. Was this also written? Was even this foretold? “The diligent chanters of the Church know this: those who imitate the angelic hosts and continually sing hymns to God, who have been counted worthy to chant here at Golgotha.” And he says: “They divided My garments among themselves, and for My clothing they cast lots.” A lot is the casting of lots. Where is this written? In Psalm 21, which we might call the Messianic Psalm above all others. Indeed, I cannot recall what he may write further on. Since we have referred to Psalm 21, it says the following. There David speaks, for this Psalm is of Davidic authorship. We know that not all the Psalms were written by David, though all are divinely inspired—let us never forget that. But this one is of Davidic authorship. What does David say there? For

he speaks in the first person singular, and he is presumed to speak as the author of the Psalm, historically describing everything that happens to him personally. Do not forget that a prophecy—as with the Psalms in this case, though not with every prophecy—has two dimensions. One is historical, referring to the time when the prophecy was written and historically concerning the person of its author. The other is prophetic and refers to the person of Christ. Who is the author? David. David, then, is presented as the type of Christ. The things that happen to him really do happen to him, yet they constitute a type of Christ and of what will happen to Christ. Consequently, David here—for

this reason I emphasized the Psalm’s authorship—is presumed to have suffered something that led him to write these words, just as in other Psalms we can indeed identify their historical basis. His son Absalom persecuted him, for example, along with all the other things he endured. And what does David say there in Psalm 21, my beloved? Among its many wondrous words, he says, “They pierced My hands and My feet.” Yet we know historically that David’s hands and feet were not pierced. David died as a king; he died naturally in his bed. There was no piercing,

no piercing of his hands and feet. Listen carefully to this word, “pierced.” It means to dig and open a rough hole. To dig and make an irregular opening. These openings were made by the nails in the hands and feet of the prototype, not the antitype. David is the antitype; Christ is the prototype. Does this astonish you? It is extraordinary, my beloved. Who could still say, “I could not believe in Jesus Christ”?

Let us continue.

There is something in these verses from Psalm 21 that I would not like to let pass unnoticed: “They divided My garments among themselves, and for My clothing they cast lots.” Saint Cyril could simply have quoted the verse. But he expands on it because he wishes to make a point and to include certain people. And what does he say? Listen. Before I tell you, I trust that we have chanters here, whether regular church chanters or amateurs who chant in church. His words are addressed to them. Listen to what he says about this verse—and indeed this verse is still used today as an intercalated psalm verse.

As you know, we insert verses between the troparia. Especially during Holy Week, we sing a troparion, then a verse from a Psalm or a prophecy, then another troparion, and so forth.

“The diligent chanters of the Church know this.” Thus he speaks of the Church’s chanters, calling them diligent: those who, he says, imitate the angelic hosts, “who imitate the angelic hosts and continually sing hymns to God, who have been counted worthy to chant here at this very Golgotha.” Those who have been counted worthy to chant here, at this Golgotha. Which Golgotha? Saint Helen had already enclosed Golgotha within the Church of the Resurrection, which has stood there from the beginning of the fourth century until today. Golgotha was there. It was right there. That is why he says, “at this very Golgotha,” as though he were saying, “in this very church that contains Golgotha within it.” Extraordinary! This also reveals that Saint Cyril delivered his catechetical lectures inside the Church of the Resurrection. I have told you this before, because he mentions it again elsewhere. His catecheses were delivered there. It was there that these words were spoken—words from which we now, here in Larissa, not in Jerusalem, but in Larissa and in every place on earth,

may be benefited as we study these wondrous catechetical lectures of the Holy Father. But he speaks of the chanters who continually sing hymns to God, imitating the angelic hosts. My beloved, I address myself especially to our dear church chanters. Beyond everything else, they must be fully conscious of the One whom they praise: they praise God. And they serve this sacred art of music, this chanting, as it was formed in what is called Byzantine music—a music that is not secular or theatrical, but reverent and fitting for worship. This is the music served by church chanters, who sing hymns to God and imitate the Holy Angels. The position of the church chanter is truly exalted when he chants within the church.

What honor Saint Cyril gives them here! Indeed, he deliberately makes this turn, though, I repeat, he could simply have said, “David says this.” Instead he says, “This is what the church chanters sing,” namely, David’s verse. He makes this digression precisely, it seems, to honor the church chanters of his own time. And as I explain this digression of Saint Cyril, I too would like to honor our church chanters and inspire them to feel that they always chant for the glory of God. And now, my beloved, we proceed to paragraph 27. We have seen that even this was foretold: those who crucified Christ cast lots and divided His garments. Do you see? “They divided” and “they cast lots.” Do you see the precision? “They divided” and “they cast lots.” The prophecy states both. And what does the next paragraph say? “Again, when He was judged before Pilate, He wore red.” Once more, this is history. What does the historical account tell us?

There, in Pilate’s courtyard, in the Praetorium, Pilate dressed Him in a red cloak in order to humiliate, disgrace, and publicly shame Him. You know that the red cloak was a garment worn by kings or high officials. Since He had said that He was a king—and since the Jews had accused Him of claiming to be a king—Pilate asked, “Are You a king, then?” And He answered, “You have said so.” In other words, “It is as you say; I am a king.” This is what “You have said so” means. It does not mean, “You are saying it, but I am not.” It means, “It is as you say.” Pay attention: from this point, in order to

mock Him and make a spectacle of Him, Pilate dressed Him in a red cloak. The same thing happened with Herod. Pilate sent the Lord to Herod after learning that He fell under Herod’s jurisdiction: “Are You a Galilean?” Herod, the governor of Galilee, happened to be staying in the city at that time. So Pilate sent Him to Herod’s jurisdiction. And there Herod also dressed Him in a red cloak—for, of course, the cloak placed on Him before Pilate had been removed. Herod dressed Him in a red cloak again. This happened twice. Was this also written? Yes, this too was written. This too was foretold.

Saint Cyril says: “Yes, for Isaiah says, ‘Who is this who comes from Edom, with the redness of His garments from Bozrah?’” Who is this who has come from Edom, from Bozrah, with red garments? My beloved, Edom and the Edomites refer to the descendants of Esau. Esau, the brother of Jacob—these two were twins—was fair-skinned and red-haired. Besides the name Esau, he was also called Edom. Jacob, too, received another name from God. His name Jacob means one who takes by the heel, because when Esau was born, Jacob, the second-born of the twins, took hold of Esau’s heel. God named him Israel, meaning beloved. In the same way, Esau received a second name. He was called Edom, meaning red. There was another reason he was called red: the lentil stew he ate, which was made from a kind of red lentil. Thus Esau was called Edom, his descendants were called Edomites, and the region in which they lived was called Edom. And now the passage asks, “Who is this who comes from Edom,

the red land, with garments made red, from Bozrah?” Saint Cyril says: “For Bozrah has this seemingly incongruous interpretation: one who wears red as an object of reproach or dishonor.” Who is this who wears red in dishonor—that is, in mockery? This is what Bozrah means. It was foretold that He would be clothed in red. In the same way, Saint Kosmas of Aetolia once said to Ali Pasha, “You will go to Constantinople with a red beard.” The prophecy was concealed. It was concealed because, indeed, my beloved, he would go there with a red beard: they would send his severed head, and his beard would be dyed with his own blood.

Do you see how a prophecy conceals its meaning? Here too, it says that He comes from Bozrah—that is, wearing dishonorable red garments, red clothing put on Him in mockery. Christ was clothed in a red cloak so that they might mock Him, and then Pilate said to the crowd, “Behold the man!” There is the man. But, my dear friends, since our time is up, God willing, we shall continue next Monday.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την δεκάτην τρίτη κατήχηση, στην οποία αναφέρεται το άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως «εις τον σταυρωθέντα και ταφέντα». Και ήδη ευρισκόμεθα εις την 23η παράγραφον, την οποία μισή είχαμε κάνει την περασμένη φορά. Λέμε το υπόλοιπο της παραγράφου. «Γολγοθᾶς δὲ ἑρμηνεύεται κρανίου τόπος. Τινὲς ἄρα οἱ προφητικῶς τὸν τόπον Γολγοθᾶν ὀνομάσαντες, ἐν ᾧ ἡ ἀληθὴς κεφαλὴ Χριστὸς τὸν σταυρὸν ὑπέμεινεν;» Εδώ ο Άγιος Κύριλλος εις τους κατηχουμένους του.

Αναφέρεται σε πλήθος προφητικές θέσεις, διά να καταδείξει ότι εκείνος που εσταυρώθη είναι ο Υιός του Θεού που ενηνθρώπησε και ότι το πάθος του ήτο εκούσιον, αφού προεφητεύθη. Όπως και οτιδήποτε αναφέρει ο Άγιος Κύριλλος ο Πρεσβύτερος εις τους κατηχουμένους, πάντα το κατοχυρώνει. Η δε κατοχύρωσή του είναι κυριότατα ο προφητικός λόγος, διότι και αποτελεί η προφητεία πράγματι αδιάσειστον θεμέλιον στερεώσεως μιας αληθείας και αποδείξεως. Έτσι θα ιδείτε στη συνέχεια.

Επιστρατεύει την Γραφή χωρίς φυσικά να την εξαντλεί. Εξάλλου, μας είχε πει την περασμένη φορά ότι, αν έχεις την υπομονή να προσέχεις την Γραφή και την παρατηρητικότητα, τότε θα βρεις και μόνος σου πλήθος θέσεις που θα μπορείς να δεις ότι το προφητικό στοιχείο, ο προφητικός λόγος, είναι πλούσιος μέσα στην Γραφή, που θεμελιώνει την αλήθεια περί του προσώπου, περί της ταυτότητας του προσώπου του Ιησού Χριστού. Και αναφέρεται στον Γολγοθά. Πώς λέγει ερμηνεύεται η λέξη Γολγοθάς; «Κρανίου τόπος». Εξάλλου, την μετάφραση...

Την κάνει και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Γιατί άραγε λέγεται κρανίου τόπος; Υπήρξαν πολλές ερμηνείες, κυρίως ιστορικές, όπως επί παραδείγματι ότι ο τόπος εκείνος, ένας λοφίσκος έξω από τα Ιεροσόλυμα, αλλά πολύ πλάι στα τείχη της Ιερουσαλήμ — μάλιστα οι εισερχόμενοι στα Ιεροσόλυμα περνούσαν από το σημείο αυτό, εισερχόμενοι διά της πύλης μέσα στην πόλη, τα τείχη άφηναν αυτόν τον λοφίσκο — ότι είχε ένα σχήμα σαν ένα κρανίο ανθρώπου. Άλλοι άλλα είπαν.

Βέβαια, και μια ερμηνεία η οποία, βεβαίως, δεν είναι ιστορική, είναι δογματική και αυτή καθεαυτήν βεβαίως δεν αληθεύει — μη με κακίσει κανείς γι’ αυτό που θα πω — αλλά αληθεύει στο νόημά της. Και όχι μόνο αληθεύει, αλλά και αποτελεί, θα λέγαμε, τη βάση της σωτηρίας: ότι εκεί, λέγει, είχε θαφτεί ο Αδάμ και τώρα, όπως ο Χριστός σταυρώθηκε, το κρανίο του Αδάμ υπήρχε εκεί. Τότε το αίμα του Χριστού έρευσε και βρήκε το κρανίον του Αδάμ και τον ζωοποίησε, τον Αδάμ. Βεβαίως...

Μπορούμε να πούμε πού θάφτηκε ο Αδάμ; Είναι πολύ τραβηγμένο, αν το πάρουμε ιστορικά το πράγμα, και ότι εκεί ήταν θαμμένος κτλ. Θα λέγαμε μια παράδοση, μια παράδοση που δεν εκφράζει ιστορία, εκφράζει δόγμα.

Δηλαδή, πράγματι ο Αδάμ εσώθηκε από τον Χριστό, και όχι μόνο ο Αδάμ αλλά και ολόκληρη η ανθρωπότητα, οι απόγονοι του Αδάμ. Δεν είναι λοιπόν ιστορικώς αληθινό αυτό, αλλά είναι δογματικώς αληθινό. Πιστεύω το καταλαβαίνετε. Θέλω να πω ότι πολλά έχουν ειπωθεί γύρω από το θέμα γιατί ελέγετο «κρανίου τόπος». Ή ακόμα...

Και μια άλλη ερμηνεία: ότι εκεί, επειδή ήταν τόπος εκτελέσεων, συνεπώς...

Τόπος εκτελέσεων, άφηνε κανείς εκεί την τελευταία του πνοή. Κυρίως τόπος εκτελέσεων με σταυρικό θάνατο. Ήταν όργανον θανατικής ποινής των Ρωμαίων, όχι των Εβραίων, των Ρωμαίων. Γι’ αυτό και ζήτησαν να σταυρωθεί ο Χριστός, διότι ήτο ατιμωτικός ο θάνατος διά σταυρού. Αν ήσουν εγκληματίας, έπρεπε να πεθάνεις διά λιθοβολισμού, όπως ακριβώς απηγορεύετο ο Ρωμαίος πολίτης να υποστεί σταυρικόν θάνατον. Απηγορεύετο. Δηλαδή, αν κάποιο δικαστήριο εθανάτωνε Ρωμαίον πολίτην με σταυρικό θάνατο, είχαν να λογοδοτήσουν.

Το δικαστήριο είχε να λογοδοτήσει. Θυμηθείτε στους Φιλίππους που κακοποίησαν — ούτε κακοποίηση επετρέπετο σε Ρωμαίο πολίτη — που έδωσαν ξύλο στον Σίλα και τον Παύλον χωρίς να τους ανακρίνουν. «Κάποιοι Εβραίοι», σου λέει, «ταραχοποιούν εδώ». Ξύλο τούς έδωσαν. Και εκεί ο Παύλος λέγει: «Ρωμαίους πολίτες, έτσι, μας κακοποιείτε;» Χλώμιασαν, άκουσαν ότι είναι Ρωμαίοι πολίτες. Χλώμιασαν. Είναι γνωστό ότι ο Απόστολος Πέτρος στη Ρώμη πέθανε με σταυρικό θάνατο. Ο Απόστολος Παύλος πέθανε διά ξίφους, διότι ήταν ο θάνατος των Ρωμαίων πολιτών. Εθεωρείτο τιμητικός θάνατος διά ξίφους.

Με σταυρό. Έτσι λοιπόν, επειδή άφηναν εκεί την τελευταία τους πνοή οι άνθρωποι, οι εγκληματίες, οι κακούργοι, γι’ αυτό και ονομάστηκε ο τόπος εκείνος τόπος νεκροκεφαλής, θα το λέγαμε σήμερα, κρανίου τόπος. Και δεν έχει τελειωμό, ώστε να λέγει κανείς πολλά και πολλά. Εδώ όμως ο Άγιος Κύριλλος πηγαίνει πολύ βαθύτερα και μας λέγει ότι ο τόπος αυτός ονομάστηκε διότι προφητεύθηκε έτσι και ότι δεν ελέγετο ιστορικά κρανίου τόπος. Ναι, για μια στιγμή, λέγεται κρανίου τόπος, αλλά ήταν ο τόπος ενός μοναδικού κρανίου και όχι πολλών κρανίων, ούτε του Αδάμ. Προσέξτε.

Του Αδάμ, ούτε των κακούργων, αλλά τίνος ήταν ο τόπος του κρανίου; Του Ιησού Χριστού. Περίεργο, ακούσατέ το. «Τινὲς ἄρα οἱ προφητικῶς τὸν τόπον Γολγοθᾶν ὀνομάσαντες, ἐν ᾧ ἡ ἀληθὴς κεφαλὴ Χριστὸς τὸν σταυρὸν ὑπέμεινεν;» Ποια ήταν η αληθινή κεφαλή; Η κεφαλή, ο Χριστός. Θα σας διαβάσω: «Καθὼς ὁ Ἀπόστολός φησιν· ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου» και μετ’ ολίγα, ύστερα, πιο κάτω, «καὶ αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος, τῆς Ἐκκλησίας». Πώς ονομάζει ο Απόστολος Παύλος στην προς Κολοσσαείς επιστολή του, πρώτου κεφαλαίου, 18 στίχος, τον Χριστόν;

Κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας. Και πάλι, «παντὸς ἀνδρὸς ἡ κεφαλὴ ὁ Χριστός ἐστιν», που λέγει στην 1η προς Κορινθίους 11, 3 — τρία, συγγνώμη — ότι η κεφαλή κάθε ανδρός είναι ο Χριστός. Ώστε λοιπόν, ο Χριστός τι είναι; Είναι η αληθής κεφαλή. Να πω εκείνη την ωραία έκφραση που χρησιμοποιούσαν οι παλαιοί στις επιστολές τους: «ὦ σεπτὴ κεφαλή», «ὦ ἐρατεινὴ κεφαλή», δηλαδή ερατεινή θα πει αξιαγάπητη, και ούτω καθεξής. Δεν λέμε όπως λέμε σήμερα σε ένα γράμμα...

«Αγαπητέ μου τάδε» ή «σεβαστέ μου τάδε» και λοιπά, αλλά έλεγαν «ἐρατεινή, αγαπητή κεφαλή», διότι απηυθύνοντο εις την κεφαλή του παραλήπτου. Ήταν τρόπος επιστολιμαίος αυτός προσφωνήσεως ενός προσώπου που είχε κανείς πολύ σεβασμό και ήθελε να εγκωμιάσει. Έτσι έλεγε το «κεφαλή». Τι είναι αυτή λοιπόν η κατεξοχήν κεφαλή; Μας λέει εδώ ο Άγιος Κύριλλος: είναι ο Χριστός. Και λέγει: «ἡ κεφαλὴ ἐν τῷ τοῦ κρανίου τόπῳ πέπονθεν». Αυτή η κεφαλή της Εκκλησίας, αυτή η κεφαλή του κάθε ανδρός, ο Ιησούς Χριστός, έπαθε...

Εκεί, στον τόπο ο οποίος ονομάστηκε μεν κρανίου τόπος, αλλά χρησιμοποιήθηκε για να δείξει ότι αποτείνεται εις την καθαυτό κεφαλήν, ο μεγάλης προφητικής ονομασίας. «Μονονουχὶ γὰρ καὶ τὸ ὄνομα ὑπομιμνήσκει, λέγον· μὴ πρόσχῃς ὡς ψιλῷ ἀνθρώπῳ τῷ σταυρωθέντι· ἡ κεφαλὴ πάσης ἀρχῆς ἐστι καὶ ἐξουσίας». Μην το πάρεις ότι πρόκειται περί ενός απλού ανθρώπου, ψιλού ανθρώπου. Αλλά εκεί έπαθε, λέγει, η κεφαλή που είναι πέρα και πάνω από κάθε αρχή και από κάθε εξουσία. Αρχές και εξουσίες όχι ανθρώπινες, αλλά και ουράνιες, δηλαδή και αγγελικές.

Συνεπώς είναι η καθαυτό κεφαλή, «κεφαλὴ μὲν πάσης ἐξουσίας ἡ σταυρωθεῖσα, κεφαλὴ δὲ ἔχουσα τὸν Πατέρα». Τι είναι λοιπόν αυτή η κεφαλή που στέκεται, που είναι πέρα και πάνω από κάθε εξουσία; Είναι αυτή η κεφαλή που σταυρώθηκε εις τον Γολγοθά, και αυτή η κεφαλή έχει ως κεφαλήν τον Πατέρα. «Κεφαλὴ τοῦ ἀνδρὸς ὁ Χριστός, κεφαλὴ δὲ τοῦ Χριστοῦ ὁ Θεός». Κεφαλή του ανδρός είναι ο Χριστός, κεφαλή του Χριστού ο Θεός. Είναι λοιπόν η κατεξοχήν κεφαλή, εκεί που αυτή η αγαπημένη κεφαλή απέθανε. Και ο τόπος εκείνος λέγεται τόπος κρανίου.

Κατεξοχήν κρανίου. Και πηγαίνουμε στην 24η παράγραφο. «Χριστὸς τοίνυν ὑπὲρ ἡμῶν ἐσταυρώθη, ὁ κριθεὶς ἐν νυκτί, ψύχους ὄντος καὶ ἀνθρακιᾶς διὰ τοῦτο παρακειμένης. Ἐσταυρώθη τρίτην ὥραν· ἀπὸ δὲ ἕκτης ὥρας σκότος ἐγένετο ἕως ἐνάτης· ἀπὸ δὲ ἐνάτης πάλιν φῶς. Ἆρα καὶ ταῦτά γέγραπται; Ζητήσωμεν». Ο Χριστός λοιπόν, λέγει, εσταυρώθη για μας, αυτός που εκρίθηκε, κατεκρίθη κατά τη διάρκεια της νυκτός. Συνελήφθη τη νύχτα, οδηγήθηκε στον...

Άννα πρώτα, μετά στον Καϊάφα. «Ψύχους ὄντος». Είχε κρύο. Και το ξέρουμε γιατί ο Απόστολος Πέτρος πλησίασε μια φωτιά που ήταν αναμμένη εκεί στην αυλή και οι άνθρωποι εκεί εθερμαίνοντο. Σε εκείνη δε τη φωτιά κοντά, ο Απόστολος Πέτρος, είναι γνωστό από τα Ευαγγέλια...

Είπε ότι δεν γνωρίζει τον Χριστόν, δεν έχει καμία σχέση μαζί του. Γι’ αυτό και ο Χριστός κατόπι, όταν ενεφανίσθη εις την λίμνη της Τιβεριάδος και βγήκαν από το πλοιάριο — κολυμβώντας ο Απόστολος Πέτρος — βρήκαν οι μαθηταί, επτά μαθηταί εκεί, μια ανθρακιά. Όχι ανθρακιά, ανθρακιά. Δηλαδή...

Υπάρχουν αναμμένα... Ψάρια να ψήνονται. Και εκεί του είπε ο Κύριος: «Σίμων Ἰωνᾶ» — δεν του είπε Πέτρε — του είπε το προφητικό όνομα, το αρχικό, εκείνο που δεν εξέφραζε τον Απόστολον, διότι είχε αρνηθεί τον Χριστόν. Δεν τον είπε Πέτρε. «Σίμων Ἰωνᾶ», Σίμων παιδί του Ιωνά, «φιλεῖς με πλεῖον τούτων;» Μ’ αγαπάς πιο πολύ από τους άλλους; Ο Απόστολος Πέτρος συγκλονίστηκε, διότι του ζητά ο Χριστός να τον βεβαιώσει αν τον αγαπά. Βλέπει τη φωτιά, αυτό το οπτικό στοιχείο, βλέπει τη φωτιά και του θυμίζει ότι σε μια τέτοια ανθρακιά ηρνήθη, μόλις λίγες μέρες πιο μπροστά, τον Κύριό του. Τρομερό!

Όπως ακριβώς, αν μου το επιτρέπετε, εξεκίνησε το έργο του Σαίξπηρ, «Άμλετ», που ο Άμλετ παρουσιάζει μία θεατρική σκηνή στη μάνα του και στον αδελφό του πατέρα του, που σκότωσαν τον πατέρα τον δικό του για να πάρει ο θείος το βασίλειο. Βάζει μια σκηνή αναπαραστάσεως της δολοφονίας του πατέρα του. Βουβή σκηνή. Και έχουμε σκηνή επί σκηνής. Και του είχαν ρίξει υδράργυρο μέσα στο αυτί, εκεί που εκοιμάτο, και ο άνθρωπος πέθανε, και γίνεται αναπαράσταση της δολοφονίας.

Ο Άμλετ σε μια μεριά παρακολουθεί. Όταν είδαν τη σκηνή η βασίλισσα και ο βασιλιάς — ο βασιλιάς ποιος; Ο θείος του αληθινού φονευθέντος βασιλέως, ο αδερφός του — κοιτάχτηκαν μεταξύ τους, κοιτάχτηκαν, ότι ξέρει κανείς το μυστικό μας; Πώς αυτή η αναπαράσταση; Απ’ την άλλη μεριά, ο Άμλετ παρακολουθεί τις αντιδράσεις αυτών των δύο, διότι του είχε αποκαλυφθεί από το φάντασμα του πατέρα του — μην το πάρετε τοις μετρητοίς αυτό, ναι, απλώς σαν υπόθεση — ότι εδολοφονήθη. Και βλέπει τώρα τις αντιδράσεις της μάνας του και του θείου του και από εκεί κρίνει ότι είχαν αυτοί δολοφονήσει τον πατέρα του. Τι έκανε; Αναπαράσταση του φόνου.

Κάνει εδώ ο Χριστός αναπαράσταση της αρνήσεως. Και τι δείχνει; Μια ανθρακιά να καίει εκεί στην παραλία και η ερώτηση: «Μ’ αγαπάς πιο πολύ από τους άλλους;» Διότι εβεβαίωνε ο Απόστολος ότι τον αγαπά τον Κύριον περισσότερον παντός άλλου συμμαθητού του. Φοβερό, φοβερό, αγαπητοί μου, συγκλονιστικό, ευγενέστατο, ψυχολογικότατο, αλλά είναι συγκλονιστικό. Πώς έχει λοιπόν εδώ; Σταυρώθηκε την τρίτην ώρα, δηλαδή στις εννέα το πρωί. Από την 6η ώρα, τη 12η, έγινε σκοτάδι.

«Σκότος ἐγένετο ἕως ἐνάτης», έως τις τρεις το απόγευμα. Από την ενάτην ώρα, την τρίτην απογευματινή, πάλι φως. Έτσι μας λέγουν τα Ευαγγέλια. Άραγε, λέγει τώρα ο Άγιος Κύριλλος, αυτά προφητεύτηκαν; Είναι γραμμένα, για να αναζητήσουμε να τα βρούμε; Και λέει, λέει τι; Ο Ζαχαρίας. Αναφέρει λοιπόν ο Ζαχαρίας — προσέξτε — στο κεφάλαιο 14, ο προφήτης Ζαχαρίας. Ακούστε και θαυμάστε. Σημειώνει ο προφήτης: «Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκ ἔσται φῶς, καὶ ψῦχος καὶ πάγος ἔσται μίαν ἡμέραν». Και εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως.

Θα είναι, θα γίνει εκείνη την ημέρα και δεν θα υπάρχει φως. Ημέρα και δεν θα υπάρχει φως. «Καὶ ψῦχος καὶ πάγος ἔσται μίαν ἡμέραν». Και εκείνη την ημέρα θα υπάρχει κρύο, μόνο για μία μέρα.

Λέγει λοιπόν ο Άγιος Κύριλλος: «Τὸ ψῦχος, δι’ ὃ Πέτρος ἐθερμαίνετο». Να το ψύχος. Ήτο, λέει, κρύα εκείνη η βραδιά, έκανε ψύχος και είχαν ανάψει ανθρακιά. Είδες, λέει, εδώ έκανε κρύο. Ο προφήτης λέγει αυτά. Η ιστορία, τα Ευαγγέλια, λέγουν αυτά. «Καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη γνωστὴ τῷ Κυρίῳ», λέει λίγο πιο κάτω. Και η μέρα εκείνη είναι, λέει, γνωστή στον Κύριον. «Τί γάρ; Τὰς ἄλλας οὐκ οἶδεν;» Τι, τις άλλες μέρες ο Θεός δεν γνωρίζει; Μόνο εκείνη η μέρα είναι γνωστή στον Κύριον; Πολλές οι μέρες, αλλά αυτή η μέρα της υπομονής του Κυρίου είναι «ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος».

Πολλές είναι οι ημέρες, τα πάντα γνωρίζει ο Θεός. Αλλά λέγεται η ημέρα του Κυρίου ως γνωστή εις τον Κύριον, διότι είναι η ημέρα της υπομονής του Κυρίου. Είναι η ημέρα που υπέμεινε και ανέχθηκε το λαό του να φτάσει να τον καταδικάσει και να τον σταυρώσει. Αυτή είναι η ημέρα του Κυρίου, γνωστή μόνο εις τον Κύριον. «Καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη γνωστὴ τῷ Κυρίῳ, καὶ οὐχ ἡμέρα καὶ οὐ νύξ», λέει στη συνέχεια ο προφήτης Ζαχαρίας. Ακούσατε; Και η μέρα εκείνη, λέει, δεν ήτανε ούτε ημέρα ούτε νύχτα. Αλήθεια, πολλές φορές λέει κανείς: όταν οι Εβραίοι Ραβίνοι διάβαζαν τους προφήτες, πώς πρέπει να έβλεπαν αυτές τις προφητείες;

Μυστήριο! «Καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη», λέγει, «δεν ήταν ούτε ημέρα ούτε νύχτα». «Τί τὸ αἴνιγμα;» λέγει ο προφήτης. Ποιο είναι το αίνιγμα που αναφέρει εδώ ο προφήτης; Τι θέλει να πει με τον τρόπον αυτόν; «Ἡ ἡμέρα ἐκείνη οὔτε ἡμέρα ἐστὶν οὔτε νύξ. Τί οὖν αὐτὴν ὀνομάσωμεν;» Πώς θα την πούμε, ούτε ημέρα ούτε νύχτα; Ερμηνεύει το Ευαγγέλιο το πράγμα διηγούμενο. Πάμε στην ιστορία, πάμε στο γεγονός. Τι λέγει; «Οὐκ ἦν ἡμέρα, οὐ γὰρ ἐξ ἀνατολῆς ἕως δυσμῶν ἔλαμψεν ὁ ἥλιος, ἀλλὰ ἀπὸ ὥρας ἕκτης ἕως ὥρας ἐνάτης σκότος ἐγένετο. Ἐν ἡμέρᾳ μέσῃ μεσέμβριον ἦν ἄρα τὸ σκότος, ὠνόμασε δὲ ὁ Θεὸς τὸ σκότος νύκτα».

Τούτο ούτε ημέρα είναι ούτε νύξ. Ούτε γαρ όλη φως είναι, ίνα κληθῇ ημέρα, ούτε όλη σκότος είναι, ίνα κληθῇ νύξ, αλλά μετά την ενάτην έλαμψεν ο ήλιος. Προλέγει και τούτο ο προφήτης: «Ἡ γὰρ ἡμέρα, καὶ οὐχ ἡμέρα καὶ οὐ νύξ». Προσέθηκε: «Καὶ πρὸς ἑσπέραν ἔσται φῶς». Βλέπεις προφητῶν ἀκρίβειαν; Βλέπεις αλήθεια των προγεγραμμένων; Γιατί την είπε την ημέρα αυτή ότι δεν είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα; Διότι δεν ξεκίνησε η ημέρα ομαλά. Όπως ξεκινάει το πρωί που ανατέλλει ο ήλιος και δύει το βράδυ, δεν ήταν έτσι, αλλά ο ήλιος έδυσε το μεσημέρι, δηλαδή έδυσε, έγινε σκότος.

Μεσέμβολο, δηλαδή θα πει παρεμβαλλόμενο ως διάμεσον. Έρχεται το σκότος, κρατάει τρεις ώρες και ξαναγυρίζει πάλι η μέρα. Διότι από τις τρεις το μεσημέρι και πέρα ξαναγίνεται πάλι η μέρα. Γι' αυτό, λοιπόν, δεν είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα. Είδατε ακρίβεια εδώ; Θαυμάζει ο Άγιος Κύριλλος και λέγει: «Είδες ακρίβεια εδώ;» Και μάλιστα λέει ο προφήτης, παρακαλώ, το εξής. Ο προφήτης Ζαχαρίας λέει το εξής: «Και προσέθηκε· και προς εσπέραν έσται φως». Και προς το βράδυ, προς το απόγευμα, θα είναι πάλι φως. Σας εκπλήσσει αυτό; Φανταζόσαστε ποτέ ότι οι προφήτες μπορούσαν να ομιλούν με τόση ακρίβεια; Βεβαίως. Διότι, απλούστατα, δεν επρόκειτο περί γεγονότος τυχαίου, ούτε μικρού. Διότι εδώ ο Θεός έγινε άνθρωπος και απέθανε και ανέστη, και αφορά εις την όλη σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, και αυτά έπρεπε όλα να κατοχυρωθούν. Και μου πείτε: γιατί υπάρχουν άπιστοι; Γιατί υπάρχουν άθεοι; Δεν βλέπουν τις προφητείες; Τι να απαντήσω σε αυτό; Κάτι θα απαντήσω. Ξέρετε ότι, για να δει κανείς την προφητεία, πρέπει να έχει καθαρά μάτια. Όπως ακριβώς, για να δεις τον μικρό κόσμο

στον βιολογικό χώρο είτε στον υλικό χώρο, πρέπει να έχεις μικροσκόπιο. Αν δεν έχεις μικροσκόπιο, δεν βλέπεις τίποτα. Και εδώ το μικροσκόπιο, θα λέγαμε, δεν είναι παρά ο καθαρός νους. Τι εννοούμε καθαρός νους; Η καλή προαίρεση. Να μην είσαι ο προκατειλημμένος άνθρωπος εκ των προτέρων για την απιστία σου και για την αθεΐα σου. Διότι, αν είσαι προκατειλημμένος, τότε «ου με πείσεις, καν με πείσης», όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες. Δεν θα με πείσεις, και αν ακόμα με πείσεις. Αντιλαμβάνεστε, λοιπόν, ότι είναι θέμα προαιρέσεως. Ή και κάτι άλλο. Όταν ο Θεός αποκαλύπτει, ταυτοχρόνως συγκαλύπτει. Αυτό είναι πολύ σπουδαίο που σας λέω. Ξέρετε τι κάνει ο Θεός;

Αποκαλύπτει μία γνώση που είναι αριθμός 100. Ενώ, λοιπόν, φανερώνει τα 100 νούμερα, τρέχει εκεί που αποκαλύπτει, τρέχει ο Θεός και κρύβει τα τελευταία νούμερα και σου δείχνει τα 90. Σου λέει: «Θα σου παρουσιάσω 100», και εκεί σου δείχνει 90. Τα δέκα τα κρύβει. Προσέξτε γιατί. Αφήνει περιθώρια εις τον χώρο της πίστεως. Η προφητεία είναι αποκάλυψις. Ταυτοχρόνως είναι και θέμα πίστεως. Είναι και τα δυο. Γιατί; Διότι, αν ήταν μόνο αποκάλυψις, τότε δεν θα ήταν αρετή η πίστις.

Διότι ο άνθρωπος, ήθελε δεν ήθελε, θα απεδέχετο, όπως το ένα και ένα κάνει δύο. Έπρεπε, λοιπόν, να αφεθεί χώρος για την πίστη. Αυτό είναι τεράστιας σημασίας. Και μην το ξεχνάμε ποτέ. Ο Θεός πάντα έχει ένα κρατούμενο, και το κρατούμενο αυτό του Θεού αναφέρεται πάντοτε στη διάθεση, το έργο, την προαίρεση του ανθρώπου. Αυτό ζητάει. Σου δίνει τα 90, σου ζητάει τα 10. Σε κάθε βήμα ο Θεός αφήνει περιθώρια πίστεως. Και προχωρούμε. Παράγραφος 25. «Αλλά ζητείς σαφώς κατά ποίαν ο ήλιος ώραν εξέλιπεν».

Να μάθεις ποια ώρα χάθηκε ο ήλιος από τον ορίζοντα των ουρανών. Άρα πέμπτην, δηλαδή ένδεκα το πρωί; Άρα ή ογδόην, δηλαδή δύο το μεσημέρι; Ή δεκάτην, τέσσερις το απόγευμα; «Ειπέ την ακρίβειαν Ιουδαίοις τοις ανηκόοις, ω προφήτα· πότε δύει ο ήλιος;» Έλα, προφήτα. Βλέπετε, ζωηρεύει και τον λόγο του ο Άγιος Κύριλλος. Έλα, προφήτα, να το πεις στους Ιουδαίους που δεν θέλουν να ακούσουν. Πότε δύει ο ήλιος; Πότε ο ήλιος θα είναι στη δύση του; Εννοείται την ημέρα εκείνη, την ημέρα αυτή του Κυρίου. Πότε ο ήλιος φτάνει στη δύση του; Και λέγει:

«Τι λέει ο Αμώς ο προφήτης;» Ποιον προφήτη επικαλείται; Τον Αμώς. Για να δούμε τι λέει ο Αμώς. Και τι λέγει ο προφήτης Αμώς; «Και έσται εν εκείνη τη ημέρα, λέγει Κύριος ο Θεός, δύσεται ο ήλιος μεσημβρίας». Το ακούσατε; Αμώς, 8ο κεφάλαιο, στίχος 9. «Και θα είναι εκείνη την ημέρα, λέγει Κύριος ο Θεός, ότι ο ήλιος θα δύσει το μεσημέρι». Ε, δεν μπορείς, δεν μπορείς δηλαδή, δεν μπορείς να αρνηθείς, πώς το λένε. Μόνο ο κακοπροαίρετος άνθρωπος θα αρνηθεί. Δεν μπορείς να το αρνηθείς. Τι λέει ο προφήτης;

Ο ήλιος θα δύσει την ημέρα εκείνη το μεσημέρι. Σημειώνει τώρα την ιστορική πλευρά, διότι εδώ είναι το πολύ σπουδαίο, ότι παραθέτει από τη μία την προφητεία και το γεγονός, την ιστορία, ο Άγιος Κύριλλος. «Από γαρ ώρας έκτης σκότος εγένετο». Ποιος το λέγει αυτό; Ο Ματθαίος. 27ο κεφάλαιο, 45ος στίχος. Διότι λέει από την έκτην ώρα, το μεσημέρι, άρχισε να γίνεται σκοτάδι. Πότε, λοιπόν, έδυσε ο ήλιος; Δηλαδή έδυσε, όχι η πράξις αλλά το αποτέλεσμα. Διότι ο ήλιος δεν έδυσε, αλλά το αποτέλεσμα όταν δύει ο ήλιος είναι το σκότος. Και, συνεπώς, ξαναλέω, δεν είναι η πράξις αλλά το αποτέλεσμα. Ο ήλιος έδυσε, δηλαδή σκοτείνιασε ο τόπος. Ώρα ήτανε μεσημέρι, ώρα δώδεκα.

«Και συσκοτάσει επί της γης εν ημέρα το φως». Και θα σκοτιστεί, λέγει, στη γη το φως, ενώ ακόμα θα είναι η μέρα. Διότι σκοτίζεται, δηλαδή εκλείπει το φως, αλλά εκλείπει και η μέρα, είναι γνωστό, διότι εκείνο που καθιστά την ημέρα ημέρα είναι η παρουσία του φωτός. Πώς, λοιπόν, εδώ θα έχω απουσία του φωτός, ενώ ακόμα θα είναι ημέρα; Σημαίνει ότι η ημέρα δεν θα έχει τελειώσει. Σας κάνει εντύπωση; Ξαναδιαβάζω την προφητεία: «Και έσται εν εκείνη τη ημέρα, λέγει Κύριος ο Θεός, δύσεται ο ήλιος μεσημβρίας και συσκοτάσει επί της γης εν ημέρα το φως». «Ποιος καιρός ούτος, ω προφήτα, και ποία ημέρα;» Πες μας.

Ποιος θα είναι αυτός ο καιρός και ποια θα είναι αυτή η μέρα, ω προφήτα; Α, είναι πολύ σχολαστικός ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων. Τους εζάλισε τους προφήτες, θα λέγαμε. Όχι ανευλαβώς το λέγουμε αυτό, να φυλάξει ο Θεός. Αλλά το κάνει χάριν των κατηχουμένων, να τους κατοχυρώσει, και επιμένει κρούοντας την πόρτα των προφητών, καλύτερα. Πες μας κι αυτό, πες μας εκείνο, και πώς εκείνο, και πώς εκείνο. Καλά μας είπες: μέρα θα είναι όταν θα γίνει σκοτάδι. Και πες μας ποιος καιρός θα είναι αυτός, πότε θα είναι. Και απαντάει ο προφήτης και λέγει, είναι Αμώς πάλι, κεφάλαιον 8, στίχος 10: «Και μεταστρέψω τας εορτάς υμών

εις πένθος και θήσω αυτόν ως πένθος αγαπητού και τους μετ' αυτού ως ημέραν οδύνης», απαντάει ο προφήτης. Δηλαδή, τι θα πει «θα μεταστρέψω τις εορτές τους σε πένθος»; Ποια εορτή ήταν αυτή; «Ην Αζύμων γαρ το πραχθέν και εν τη του Πάσχα εορτή· εφεξής φησί», και τα λοιπά. Ήτο ημέρα των Αζύμων, ή του Πάσχα ήτο εορτή. Και λέει ο Θεός, διά του προφήτου, ότι θα μεταστρέψω τις εορτές τους σε πένθος. Λέει «εορτές τους». Είναι ο χώρος πάντοτε, είναι ο χώρος της πίστεως, όπως σας είπα προηγουμένως.

Λέει την εορτή τους, τις εορτές τους. Αν όμως θέλετε να το πάρετε πιο ακριβέστερα, θα λέγαμε: δεν ήταν μία εορτή του Πάσχα, αλλά ήταν πολλές ημέρες. Δεν ήταν μία ημέρα, ήταν πολλές ημέρες. Ήταν οκτώ ημέρες το Πάσχα. Και μάλιστα θα λέγαμε ότι η τελευταία ημέρα, όπως και στην Πεντηκοστή ή τα λοιπά, αυτό που λέμε σήμερα στο χριστιανικό ημερολόγιο «απόδοση της εορτής». Λέμε: της Παναγίας είναι 15 Αυγούστου, 23 έχουμε απόδοση της εορτής. Λέμε: το Πάσχα είναι τότε που είναι. Και πότε είναι η απόδοσις; Σαράντα ημέρες μετά. Τι θα πει η απόδοσις; Είναι η ηχώ της εορτής.

Είναι η απόδοση, η ηχώ της εορτής, που κλείνει εκεί η εορτή. Γι' αυτό και βλέπετε, στην απόδοση του Πάσχα, πέφτει πάντα βεβαίως Τετάρτη, έχουμε πασχαλινή λειτουργία όπως την πρώτη ημέρα, εκτός από την ευαγγελική και αποστολική περικοπή. Κατά τα άλλα, «Χριστός Ανέστη», ενδυόμεθα πλήρη την ιερατική στολή μας κ.λπ., κ.λπ. Γιατί είναι η ηχώ της κυρίας εορτής. Έτσι θα λέγαμε, αφού έχουμε πολλές ημέρες που διαρκεί μια εορτή, τότε πολύ φυσιολογικό είναι να πούμε «εορτές» και όχι «εορτή». Είναι, λοιπόν, και τα δυο: αυτό που σας είπα, και ο χώρος της πίστεως, το ότι έρχεται και αποκαλύπτει και καλύπτεται, διασαφηνίζει,

θολώνει. Και ξέρετε για ποιο λόγο; Σας το έχω πει άλλη φορά. Για τον διάβολο ήταν όλη η ιστορία. Όχι μόνο διά τον χώρο της πίστεως για τον κάθε πιστόν, αλλά και διά τον διάβολον. Έπρεπε ο διάβολος τελικά να μην καταλάβει τίποτε από όλα αυτά. Πώς μπορούσε να καταλάβει; Από το πνεύμα; Μα δεν έχει Πνεύμα Άγιον ο διάβολος για να καταλάβει. Από το γράμμα; Το γράμμα συσκοτίζεται. Και, συνεπώς, ο διάβολος δεν θα μπορούσε να καταλάβει τις προφητείες. Και μη κατανοώντας τις προφητείες, ο Χριστός θα επαγίδευε τον διάβολο, όπως εκείνος επαγίδευσε τους πρωτοπλάστους, και θα τον νικούσε. Αυτό ήταν όλο. Δηλαδή, πώς θα τον νικούσε ο Θεός τον διάβολο; Με την ανθρωπίνη φύση, ως νέος Αδάμ.

δάμψε γέλασες! Αδάμ θα σε ξεγελάσει, αλλά ο νέος Αδάμ, ο Ιησούς Χριστός. Και ερχόμεθα και βλέπουμε εδώ, αγαπητοί μου, που λέγει ότι θα μεταστρέψει τις εορτές σε πένθος. Ναι, ήταν, λέγει, οι ημέρες των Αζύμων, μας λέει τώρα η ιστορία. Και λέγει στη συνέχεια: «Και θήσω αυτόν ως πένθος αγαπητού». Αγαπητού. Και θα θέσω αυτόν. Ποιον αυτόν; Αυτόν για τον οποίον θα υπάρξει το πένθος, σαν πένθος αγαπητού. Προσέξτε, σαν πένθος αγαπητού, δηλαδή να πεθάνει ένα πολύ αγαπητό πρόσωπο μέσα στο σπίτι μας. Και αυτό το πένθος είναι πολύ μεγάλο. Γιατί είναι πένθος αγαπητού. Ποιος είναι εδώ τώρα ο αγαπητός;

Ο Υιός του Θεού, ο Αγαπητός. «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο Αγαπητός». Και θα είναι, λέει, πένθος σαν πένθος αγαπητού. Βέβαια, εμείς τώρα λέμε ότι είναι ο Υιός. Αν έβλεπε ο Εβραίος προ Χριστού αυτό, τι θα έλεγε; Θα είναι πολύ μεγάλο πένθος, όπως ακριβώς κλαίει κανείς ένα πολύ αγαπητό του πρόσωπο. Ποιο είναι όμως αυτό το αγαπητό πρόσωπο; Όπως και η λέξη Γολγοθάς, που είναι η κατεξοχήν κεφαλή, ο κατεξοχήν αγαπητός είναι ο Υιός του Θεού. Πού το ξέρουμε; Το ομολόγησε ο Πατήρ όταν βαπτίζεται ο Υιός: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός». Στη Μεταμόρφωση: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός». Και συμπληρώνει: «και τους μετ' αυτού ως ημέραν οδύνης». Αλλά

θα πενθήσουν, λέγει, και εκείνοι που θα είναι μαζί του, σαν ημέρα πόνου και οδύνης. Λέει τώρα ο Άγιος Κύριλλος στην ιστορία: «Ην Αζύμων γαρ ημέρα και εορτή· αι μεν γυναίκες αυτόν εκόπτοντο και έκλαιον, ωδύνοντο δε αποκρυβέντες οι Απόστολοι. Θαυμαστώς μεν ουν το προφητευθέν». Πράγματι, ποιοι ήσαν εκείνοι που έκλαιγαν; Οι γυναίκες και οι Απόστολοι, που εκρύβησαν και ωδύνοντο. Τι είπε ο Χριστός; Το προφητεύει και ο Χριστός αυτό και λέγει: «Εγώ», λέγει, «θα φύγω, ο Υιός του ανθρώπου θα υψωθεί, θα με σταυρώσουν, θα πεθάνω, και εσείς θα πενθήσετε και θα κλάψετε». Ο κόσμος τι θα κάνει; Θα χαρεί. Θα χαρεί, λέει, ο κόσμος. Αλλά γρήγορα θα με ξαναδείτε. Τι εννοεί; Την Ανάστασή του. Και τότε θα χαρείτε και εσείς. Είδατε, παρακαλώ; Θα πενθούσαν, λοιπόν, οι γυναίκες, θα ωδύνοντο οι Απόστολοι. Είδατε θαυμαστή προφητεία; Να πω και εγώ με τη σειρά μου αυτό που γράφει ο Άγιος Κύριλλος. Παράγραφος 26. «Αλλά δος μοι και έτερον, ερεί τις, σημείον». Θα πει όμως κάποιος: «Κι άλλο σημάδι να μας δώσεις, προφήτα. Ποίον έτερον σημείον, άλλο ακριβές επί το γεγενημένον;»

Άλλο σημάδι, τι άλλο θαύμα; Για πες μας, που να εκπληρούται με ακρίβεια για εκείνο που έγινε κατά τη Σταύρωση του Χριστού. «Εσταυρώθη ο Ιησούς, μονοχίτωνα δε ην και ενί περιβολαίω κεχρημένος». Σταυρώθηκε, λέει, ο Ιησούς. Ιστορία τώρα αυτό. Είχε έναν χιτώνα και ένα ιμάτιον. Το περιβόλαιο είναι το ιμάτιον. Αλλά οι στρατιώται διεμερίσαντο το περιβόλαιο εις τέσσερα, σχισθέν. Μας λέγει ο Ευαγγελιστής ότι οι στρατιώται έσχισαν το περιβόλαιο, όχι τον χιτώνα, αλλά το περιβόλαιο. Το περιβόλαιο ήταν το παλτό, θα λέγαμε σήμερα, το ράσο, θα λέγαμε, προς εμάς, που ήταν ένα μεγάλο μονοκόμματο ύφασμα. Αυτό σήκωνε να το κόψουν σε τέσσερα κομμάτια. Τι θα το έκαναν; Η αμοιβή των σταυρωτών του αυτή. Αμοιβή! Πω πω, αμοιβή! Να την είχαμε αυτή την αμοιβή. Όχι σταυρώνοντες, γιατί δεν σταυρώνουμε εμείς τον Χριστόν και ανασταυρώνουμε, να είχαμε εκείνον τον χιτώνα του. Αλλά γιατί, θα μου πείτε, να είχαμε εκείνον τον χιτώνα; Έχουμε τον ίδιο τον Χριστόν στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Κάτι πολύ περισσότερο από το να είχαμε εκείνον τον χιτώνα, εκείνο το περιβόλαιον. Ο χιτώνας όμως, αν εσχίζετο, θα ήταν άχρηστος. Γι' αυτό και έπεσε κλήρος. Έγινε, έπεσε κλήρος, ναι. Ποιος θα πάρει τον χιτώνα; Τι λέγει τώρα εδώ;

δέχητον ούκ εσχίστη, το ξέρουμε από τα Ευαγγέλια, Ισουδέν γαρέτι σχιστής εχρησήμευσε, διότι αν εσχίζεται σε τίποτα δεν θα χρησιμοποιείται, και λαχμός περί του του γίνεται της στρατιώτες, και ρίχνουν λαχνών, λαχμών, λαχνών, και το μεν μερίζονται, περί του του δε λανχάνουσιν. Το ένα κομμάτι από το ενισματισμό, ποιο το χιτώνα, δε το περιβόλαιο, το μοιράζονται σε τέσσερα κομμάτια Το άλλο το απομέσα, εκείνο το βάζουν κλήρο Άρα τούτο και έχει έγραπτε και αυτό ακόμα προφητεύτηκε Ήδας είναι οι σπουδαίοι της Εκκλησίας Ψαλμωδή, ήτας αγγελικάς μιμούμενης στρατιάς και πάντοτε τον Θεόν ανυμνούντες, οι καταξιούμενοι ψάλλειν εν τω Γολγοθά τούτω», και λέγει: «Διεμερίσαντο τα ιμάτιά μου εαυτοίς και επί τον ιματισμόν μου έβαλον κλήρον». Κλήρος δε ή ο λαχνός. Πού είναι γραμμένο αυτό; Είναι στον 21ο Ψαλμό. Αυτός ο κατεξοχήν, θα λέγαμε, Ψαλμός μεσσιανικός. Μάλιστα, δεν μπορώ να θυμάμαι τι μπορεί να γράφει παρακάτω. Μια που κάναμε αναφορά στον 21ο Ψαλμό, λέει το εξής. Εκεί ο Δαβίδ — είναι δε πατρότητος Δαβιτικής ο ψαλμός αυτός. Είναι γνωστό ότι όλοι οι ψαλμοί δεν είναι του Δαβίδ, αλλά είναι όλοι όμως θεόπνευστοι, μην το ξεχνούμε. Αυτός έχει πατρότητα Δαβιτική. Τι λέει ο Δαβίδ εκεί; Διότι

σε πρώτο ενικό πρόσωπο, και υποτίθεται ότι μιλάει ως συντάκτης του ψαλμού και υποτίθεται ότι μιλάει ιστορικά, κάθε τι που του συμβαίνει στο πρόσωπό του. Μην ξεχνάτε ότι μια προφητεία, όπως εν προκειμένω οι ψαλμοί — όχι όλες οι προφητείες — έχουν δύο διαστάσεις. Η μία διάσταση είναι ιστορική για την εποχή που γράφεται η προφητεία και αφορά ιστορικά εις το πρόσωπο του συντάκτου. Η άλλη διάσταση είναι προφητική και αναφέρεται στο πρόσωπο του Χριστού. Ποιος είναι ο συντάκτης; Ο Δαβίδ. Υποτίθεται, λοιπόν, ότι ο Δαβίδ είναι ο τύπος του Χριστού και εκείνα που του συμβαίνουν, πραγματικά του συμβαίνουν, αποτελούν τύπο του Χριστού, που θα συμβούν στον Χριστό. Εδώ, συνεπώς, ο Δαβίδ, γι'

αυτό τόνιζα την πατρότητα του ψαλμού, υποτίθεται ότι πρέπει να έχει πάθει κάτι για να γράψει αυτό το οποίο γράφει, όπως και ακόμα άλλους ψαλμούς που πράγματι βρίσκουμε την ιστορική βάση του ψαλμού. Τον εδίωκε, επί παραδείγματι, ο γιος του, ο Αβεσσαλώμ, και ό,τι άλλα έχει. Και τι λέει ο Δαβίδ εκεί στον 21ο Ψαλμό, αγαπητοί μου; Μεταξύ των πολλών, των θαυμαστών πολλών, λέει: «Ώρυξαν χείρας μου και πόδας μου». Αλλά εμείς ξέρουμε ιστορικά ότι δεν ώρυξαν τα χέρια και τα πόδια του Δαβίδ. Ο Δαβίδ πέθανε ως βασιλιάς και πέθανε φυσιολογικά στο κρεβάτι του. Και δεν συνέβη όρυξις,

όρυξις χειρών και ποδών. Ακούστε αυτό το «ώρυξαν», ωμέγα, ύψιλον, «ώρυξαν», «όρυγμα», θα πει σκάβω και ανοίγω ανώμαλα μια τρύπα. Σκάβω και ανοίγω ανώμαλα μια τρύπα. Και αυτές οι τρύπες ανοίχτηκαν με τα καρφιά στα χέρια και στα πόδια του πρωτοτύπου, όχι του αντιτύπου. Ο Δαβίδ είναι αντίτυπον, ο Χριστός είναι το πρωτότυπον. Σας κάνει εντύπωση αυτό; Είναι καταπληκτικό, αγαπητοί μου. Ποιος ακόμη θα έλεγε: «Δεν θα μπορούσα να πιστέψω εις τον Ιησού Χριστό»;

Προχωρούμε.

Έχει κάτι που δεν θα ήθελα να το αφήσω να περάσει απαρατήρητον, των στίχων αυτών από τον 21ο Ψαλμό, ότι «Διεμερίσαντο τα ιμάτιά μου εαυτοίς και επί τον ιματισμόν μου έβαλον κλήρον». Θα μπορούσε ο Άγιος Κύριλλος απλώς να τον αναφέρει. Κάνει όμως μία πλάτυνση αναφοράς, γιατί κάτι θέλει να πει, κάποιους θέλει να περιλάβει. Και τι λέει; Ακούστε. Πριν σας το πω, πιστεύω να έχουμε ψάλτες εδώ, είτε τακτικούς ψάλτες στην εκκλησία είτε ερασιτέχνες ψάλτες στην εκκλησία. Προς αυτούς αποτείνεται ο λόγος. Ακούστε τι λέγει: ότι αυτόν τον στίχον — και πράγματι χρησιμοποιείται αυτός ο στίχος, όπως και μέχρι σήμερα, ως στίχος.

Είναι γνωστό ότι μεταξύ των τροπαρίων παρεμβάλλουμε στίχους. Ιδίως τη Μεγάλη Εβδομάδα λέμε ένα τροπάριο, λέμε ένα στίχο από ψαλμό ή προφητεία και μετά πάλι τροπάριο, κι ούτω καθεξής.

«Οίδασιν οι σπουδαίοι της Εκκλησίας ψαλμωδοί», γνωρίζουν οι ψάλτες της Εκκλησίας, τους οποίους αποκαλεί σπουδαίους, αυτοί οι οποίοι μιμούνται, λέει, τις αγγελικές στρατιές, «οι τας αγγελικάς μιμούμενοι στρατιάς και πάντοτε τον Θεόν ανυμνούντες. Οι καταξιούμενοι ψάλλειν εν τω Γολγοθά τούτω», Αυτοί που έχουν καταξιωθεί να ψάλλουν εις αυτόν εδώ τον Γολγοθά. Ποιον Γολγοθά; Ήδη ο Γολγοθάς από την Αγία Ελένη συμπεριληφθεί εις τον ναό της Αναστάσεως, αυτός που στέκεται μέχρι σήμερα, απ’ αρχάς τετάρτου αιώνος μέχρι σήμερα. Εκεί ήταν ο Γολγοθάς. Εκεί ήταν. Γι’ αυτό λέει «εις αυτόν τούτον τον Γολγοθά». Δηλαδή σαν να έλεγε «εις αυτόν τον ναό που συμπεριλαμβάνει μέσα τον Γολγοθά». Καταπληκτικό. Και αυτό προδίδει ότι και τις κατηχήσεις του ο Άγιος Κύριλος τις έκανε — κι άλλοτε σας το έχω πει αυτό, γιατί σε ένα άλλο σημείο πάλι το αναφέρει αυτό — τις κατηχήσεις του τις έκανε μέσα εις τον ναόν της Αναστάσεως. Εκεί εγίνοντο, εκεί ελέχθησαν αυτά τα οποία εμείς τώρα εδώ στη Λάρισα, όχι στα Ιεροσόλυμα, στη Λάρισα και σε οποιοδήποτε σημείο της γης,

επωφελούμενοι, θα μπορούσαμε να μελετήσουμε αυτές τις θαυμαστές κατηχήσεις του Αγίου Πατρός. Αλλά λέγει για τους ψάλτες, οι οποίοι, λέγει, ανυμνούν πάντα τον Θεό, μιμούμενοι τις αγγελικές στρατιές. Αγαπητοί μου, αποτείνομαι ιδιαίτερα προς τους αγαπητούς ιεροψάλτες. Πέρα από καθετί άλλο, να έχουν πλήρη συνείδηση ποιον υμνούν: υμνούν τον Θεόν. Και αυτήν την ιεράν τέχνη της μουσικής, την ψαλμωδία, όπως μάλιστα διαμορφώθη από τη λεγόμενη βυζαντινή — ή, συγγνώμη, διαμορφώθη στη λεγόμενη βυζαντινή μουσική — αυτή που δεν είναι θυμελική, δεν είναι θεατρινίστικη, αλλά είναι ιεροπρεπής μουσική, αυτήν υπηρετούν οι ιεροψάλτες, οι υμνούντες τον Θεόν και μιμούμενοι τους Αγίους Αγγέλους. Είναι πραγματικά σπουδαία η θέση του ιεροψάλτου όταν ψάλλει μέσα εις τον ναό.

Τι τιμή δίδει εδώ ο Άγιος Κύριλος! Και μάλιστα κάνει αυτόν τον ελιγμόν, ενώ θα μπορούσε, επαναλαμβάνω, να πει «αυτό λέει ο Δαβίδ». Όχι· «αυτό που ψάλλουν», λέει, «οι ιεροψάλτες», που είναι ο στίχος του Δαβίδ. Ακριβώς κάνει αυτή την παρέκβαση για να τιμήσει, φαίνεται, στην εποχή του τους ιεροψάλτες. Και εγώ, αναλύοντας αυτήν την παρέκβαση του Αγίου Κυρίλου, θα ήθελα και εγώ να τιμήσω τους ιεροψάλτες και να τους φιλοτιμήσουμε να αισθάνονται ότι ψάλλουν πάντοτε για τη δόξα του Θεού. Και πηγαίνουμε, αγαπητοί, εις την 27 παράγραφο. Αφού είδαμε ότι και αυτό ακόμη προφητεύτηκε, ότι έβαλαν κλήρο και μοίρασαν τα ρούχα του Χριστού οι σταυρωτές. Είδατε; «Και διεμερίσαντο και έβαλον κλήρον». Είδατε η ακρίβεια; «Και διεμερίσαντο και έβαλον κλήρον». Και τα δυο λέγει η προφητεία. Και τι λέγει παρακάτω η παράγραφος; «Πάλιν επί Πιλάτου κριθείς εφόρεσεν ερυθρά». Ιστορία πάλι. Τι λέγει η ιστορία;

Όταν... εκεί, στις αυλές του Πιλάτου, στο Πραιτώριον, εκεί ο Πιλάτος, για να τον εξουθενώσει, να τον εξευτελίσει, να τον διαπομπεύσει, του εφόρεσε κόκκινη χλαμίδα. Ξέρετε ότι η κόκκινη χλαμίδα ήταν βασιλικό ή υψηλών αξιωμάτων ένδυμα. Εφόσον, λοιπόν, είπε ότι «είσαι βασιλιάς» και, εξάλλου, τον κατηγορούσαν οι Εβραίοι ότι είπε ότι είναι βασιλιάς, «Ουκούν βασιλεύς ει συ; Συ είπας». Λοιπόν, είσαι βασιλιάς, είναι όπως το λες. Αυτό θα πει το «συ είπας». Όχι «εσύ το λες και δεν το λέω εγώ»· είναι όπως το λες. Αυτό θα πει το «συ είπας». Προσέξατε: από το σημείο τούτο, διά να τον

ειρωνευτεί, τρόπον τινά να τον διακωμωδήσει, ο Πιλάτος του εφόρεσε κόκκινη χλαμίδα. Το ίδιο πράγμα συνέβη και με τον Ηρώδη. Όταν τον έστειλε ο Πιλάτος, τον Κύριον, εις τον Ηρώδη, διότι έμαθε ότι ήταν της δικαιοδοσίας του Ηρώδου — «Είσαι Γαλιλαίος;» — έτυχε εκείνες τις ημέρες να φιλοξενείται στην πόλη ο Ηρώδης, ο οποίος ήτο διοικητής της Γαλιλαίας. Τον στέλνει στη δικαιοδοσία του Ηρώδου. Και ο Ηρώδης εκεί του φόρεσε — γιατί έβγαλε βέβαια στον Πιλάτο τη χλαμίδα — και εκεί του ξαναφόρεσε κόκκινη χλαμίδα ο Ηρώδης. Δύο φορές συνέβη αυτό. Άρα και τούτο γέγραπται. Και αυτό έχει γραφτεί. Και αυτό έχει προφητευτεί.

Ο Άγιος Κύριλος: «Ναι, διότι», λέγει ο Ησαΐας, «τις ούτος ο παραγενόμενος εξ Εδώμ, ερύθημα ιματίων αυτού εκ Βοσόρ;» Ποιος είναι αυτός που ήρθε από την Εδώμ, που τα ρούχα του είναι κόκκινα, από τη Βοσόρ; Λοιπόν, αγαπητοί, Εδώμ και Εδωμίτες είναι οι απόγονοι του Ησαύ. Ο Ησαύ, ο αδελφός του Ιακώβ — οι δίδυμοι αυτοί αδελφοί — ο Ησαύ ήταν ξανθός και κοκκινοτρίχης και ονομάστηκε, εκτός από το όνομα Ησαύ, ονομάστηκε και Εδώμ, όπως και ο Ιακώβ το όνομα από τον Θεό, όμως, πέρα από τον Ιακώβ, που θα πει πτερνιστής, Ιακώβ, επειδή όταν εγεννάτο ο Ησαύ έπιασε τη φτέρνα του Ησαύ ο Ιακώβ, ως δευτερότοκος — δίδυμοι ήσαν — ο Θεός τον ονόμασε Ισραήλ, δηλαδή αγαπημένος. Έτσι ο Ησαύ πήρε δεύτερο όνομα. Ονομάστηκε Εδώμ, δηλαδή κόκκινος. Κι ένας άλλος λόγος τον ονομάζει κόκκινον: η φακή που έφαγε. Και η φακή εκείνη ήταν ένα είδος φακής κόκκινης. Έτσι, λοιπόν, ο Ησαύ ονομάστηκε Εδώμ, οι απόγονοί του ονομάστηκαν Εδωμίτες και η περιοχή που κατοικούσαν οι Εδωμίτες ονομάστηκε Εδώμ. Και λέγει τώρα εδώ: «Ποιος είναι αυτός που ήρθε από την Εδώμ,

την κόκκινη περιοχή, που τα ρούχα του είναι κόκκινα, από τη Βοσόρ;» Λέγει εδώ ο Άγιος Κύριλος: «Η γαρ Βοσόρ τοιαύτην απεμφαίνουσαν έχει την ερμηνείαν· ο κατ’ όνειδος ή κατ’ ατιμίαν φορών τα κόκκινα». Ποιος είναι αυτός που φοράει τα κόκκινα κατ’ ατιμίαν, δηλαδή εμπαικτικά; Αυτό θα πει Βοσόρ. Αυτό προφητεύτηκε, ότι θα βάλει κόκκινα, όπως είπε κάποτε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός για τον Αλή Πασά: «Θα πας», λέει, «στην Πόλη με κόκκινα γένια». Και ήτανε κρυμμένη η προφητεία. Κρυμμένη, γιατί πράγματι, αγαπητοί μου, θα πήγαινε με κόκκινα γένια· θα του πήγαιναν το κεφάλι σφαγμένο, τα γένια είχαν βαφτεί με το ίδιο το αίμα.

Βλέπετε πώς κρύβεται μια προφητεία; Και εδώ λέγει να έρχεται από τη Βοσόρ, δηλαδή με ατιμωτικά κόκκινα, δηλαδή εμπαικτικά, με κόκκινα ρούχα. Ο Χριστός έβαλε χλαμίδα κόκκινη για να τον εμπαίξουν και να πει μετά ο Πιλάτος στο πλήθος: «Ίδε ο άνθρωπος», να ο άνθρωπος. Αλλά, αγαπητοί μου, επειδή η ώρα τελείωσε, θα συνεχίσουμε, πρώτα ο Θεός, την ερχομένη Δευτέρα.