Catecheses of St Cyril 081 | 03-02-1986

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

My dear friends, we are still in the thirteenth Catechetical Lecture of Saint Cyril, concerning the Crucifixion and Burial of our Lord Jesus Christ—“the One Who Was Crucified and Buried,” as the title of the lecture says—and we have reached paragraph nineteen. We already examined a small part of this paragraph, about five lines, last time. “But someone will say to me, ‘You are inventing clever explanations. Show me, from a prophet, the wood of the Cross’”—in other words, point me to a prophecy that speaks of the wood of the Cross.

“Unless you present testimony from a prophet, I will not believe you.” This is, we might say, an inner dialogue: Saint Cyril asks the question himself and answers it himself. Unless you give me a prophetic saying, I will not be convinced. “Listen, then, to Jeremiah, who confirms it.” Listen, therefore, to the Prophet Jeremiah, who gives confirmation. And since Saint Cyril uses the word “confirm” here, I would like to make a brief observation. If you ask why Saint Cyril insists on this point—and why, consequently, we also insist upon it, and have taken so long to finish this Catechetical Lecture, as we did with the earlier ones—why we try to explain in detail

everything we discuss, especially what the prophets say about the person of Jesus Christ, I believe you understand what we are doing. We are trying to establish the identity of the person of Jesus Christ. The whole purpose is to show both ourselves and others who Jesus Christ is. And if we establish that Jesus Christ is the Son of God, Who became incarnate; that He is God the Word (Logos); that He is the One seated upon the exalted throne, as Isaiah saw; that He is the One Who spoke on Sinai; that He is the awe-inspiring God,

Who fills creation with fear, Who touches the mountains and they smoke, Who looks upon the earth and it trembles—if we show that this very One is Jesus Christ, what more could I want? This is why we devote so much attention, care, and effort to learning the identity of the person of Jesus Christ. Therefore, I ask you to remain attentive, as you have been, and to keep coming, as you have been. All this is of great benefit to us, so that we may stand firm—and not merely stand firm, but truly live the Christian life—for then, we might say, our Lord Jesus Christ becomes a living reality for us.

Jeremiah says: “But I was like an innocent lamb being led to slaughter; did I not know it?” “I,” he says, “was like an innocent lamb being led to be sacrificed; did I not know it?” Here Saint Cyril makes a fine textual observation, we might say. For the Fathers also did the kind of work modern theologians do: they prepared what we might call a critical edition of a text. “Read it this way,” Saint Cyril says, “as a question.” You should read this verse with a question mark. So I went to the Old Testament.

The passage is found in Jeremiah, chapter 11, verse 19. There is no question mark there. What is happening? The Fathers of our Church were, of course, familiar with various translations of the Old Testament. As for the New Testament, there was no such issue, since it was written in Greek.

They consulted whatever had been preserved in translation, the principal translation being the Septuagint. With other versions also before them, they produced, so to speak, a critical edition, enabling them to approach the sacred texts with ever greater precision. And do you know who accomplished the most exact and truly formidable work of this kind?

Origen. His work arranged in six columns, the Hexapla of the Old Testament—six columns! What an undertaking! He gathered all the translations available in his time and placed them side by side. It was said that a pack animal was needed to carry such a book; no man could lift it. How could it be so large? I have told you that story before. The sentence, then, must be read as a question: “Did I not know?” Here it says: “But I was like an innocent lamb being led to slaughter; did I not know it?” And Saint Cyril continues: “For He Who says, ‘You know that’”

“‘after two days the Passover takes place, and the Son of Man is delivered up to be crucified’—did He, then, not know?” He Who said that after two days He would be crucified and delivered up—did He not know it? But He Himself foretold it. Thus Saint Cyril wishes once again to emphasize that the Passion was voluntary. The voluntary nature of the Passion is exceedingly important. Christ was not seized against His will; He willed it. He was not overcome through weakness. His Passion was an offering freely made. “But I was like an innocent lamb being led to slaughter; did I not know it?” Which lamb is this?

“Let John the Baptist interpret it when he says, ‘Behold, the Lamb of God, Who takes away the sin of the world.’” Who is this innocent lamb? We turn to another passage of Holy Scripture, to Saint John the Baptist. What does he say? “Behold, the Lamb of God.” And to whom did he point? To Christ. Who, then, is Jeremiah’s lamb? Jesus Christ. “They devised an evil design against me, saying...” Jeremiah says this again in the same verse. “Did He Who knows the logismoi—the hidden thoughts—fail to know what was going to happen?” This is very important. “They devised an evil design against me and said” what they said. It is exactly what the Lord

asked His disciples: “Who do people say that I, the Son of Man, am?” And when I told you earlier that we are seeking to discover the identity of Jesus Christ, this is precisely the question we are trying to answer: we are answering Christ as to Who He is. And what did the Apostle Peter say? “You are the Christ, the Son of the living God.” This is what we must say; this is the confession we must attain. But what did the people have? All kinds of logismoi—misguided thoughts. The most dreadful was what His crucifiers said: “He said that He is the Son of God. If He is the Son of God, let Him come down from the Cross. If God desires Him, let God take Him down from the Cross, since He said that He is the Son of God.” Do you see this?

“They devised an evil design. Did He Who knows the logismoi—the thoughts of men—not know what would happen to Him?” Once again, Saint Cyril demonstrates that the event was voluntary. And what did they say? Pay attention: “Come, and let us put wood into His bread,” as Jeremiah 11:19 says, still in the same passage. Come, let us put wood into His bread. Today we might say: let us put poison in it, or put something in it that will kill him. But do you not find the image rather strange—that his enemies should put wood into

his bread? What would that wood be? Sawdust kneaded together with the flour, or a piece of wood? If we accept the second possibility, do you not think it is far too crude? And does not the very strangeness and crudeness of the image make us suspect that the prophet intends to say something more? Listen, then, and marvel. “And if the Lord should hereafter count you worthy of greater knowledge”—Saint Cyril says to the catechumen, if the Lord counts you worthy to attain fuller knowledge—then further on you will learn “that, according to the Gospel, His body bore the type of bread.” His body, he says, was the bread according to the Gospel account, for He Himself said: “I am the bread that comes down from heaven. I am the bread which came down from heaven.” What, then, is the body of Christ? Pay attention: the body of Christ is the bread. “Come, therefore. Let us put wood into His bread.” Come, then, let us place wood into His bread—that is, wood upon His body; in other words, come, let us crucify Him. It is astonishing! As I have told you many times, the prophecy was hidden from the devil, but made manifest after the event.

In the light of the events, we can now understand the prophecies. “And let us destroy Him from the land of the living.” Let us crush Him, grind Him down, wipe Him from the land of living men, the same prophet Jeremiah continues.

“He cannot be destroyed,” Saint Cyril says. Life cannot be extinguished, because Christ is Life. “I am the Resurrection and the Life,” He said. “Why do you labor in vain? Why do you exhaust yourselves?” To labor is to toil. “Why do you labor in vain?” Why do you toil to no purpose? “And His name,” the prophet says, “shall no longer be remembered.”

Your counsel is futile. “His name abides in the Church before the sun,” says Psalm 71:17. “And Moses reveals that it was Life Himself Who was hung upon the wood,” and so forth. Whom are you trying to destroy, and whose name are you trying to erase? The name of Him Who is Life itself.

Next paragraph. “Moses enacted this type when he cruciformly raised the serpent, so that anyone bitten by the living serpents might look upon the bronze serpent and be saved through faith.” This calls for a special analysis, but we will not undertake it now, because it would take too long. Christ said: “As Moses lifted up the bronze serpent in the wilderness, so must the Son of Man be lifted up.” Pay attention to Saint Cyril’s words here: “Moses enacted this type when he cruciformly raised the serpent.” A type of what? Of the Crucifixion of the Son of God. And Moses placed the serpent upon a cross.

As I have told you, if we examined this properly, we would see that it was not merely a single pole; it truly was a cross, even though the sacred text of the Old Testament does not call it a cross, but says “upon wood.” Yet it was a cross, for how else could the bronze serpent have been fastened to that pole? It was therefore a type of the Cross. Those who looked upon the bronze serpent escaped the serpents—the vipers—in the wilderness; that is, they were not poisoned. What did this mean? Did the bronze serpent possess any power of its own? No. What was at work? Faith. For, as you see...

“looking upon the bronze serpent, he would be saved through faith.” He would be saved because he believed. What mattered, therefore, was faith. Now Saint Cyril says that the same applies here. The Son of Man will be crucified and lifted up upon the Cross, and whoever believes in Him will be saved. What does this mean? What did every believer see upon the Cross? What do we see upon the Cross today? A man hanging there. If you believe that He is the Son of God, you are saved. So it was then: if you believed that the bronze serpent was given for your healing, so that you would not perish from the serpents, why did it heal you? Simply because God had said so. Once again, you believe. Therefore, here...

What will save you is whom you believe the One upon the Cross to be. If you believe that He is the Son of God, the eternal God, then you will be saved. The serpent of old was a type of this. The bronze serpent itself proves that the object possessed no miraculous power. Later, because people were using it for sorcery—as I have mentioned before—Hezekiah took that bronze serpent and ground it to powder. He scattered the dust and destroyed it completely. He would have sinned if the serpent itself had possessed some power to heal. But the bronze serpent possessed nothing at all. It was faith in Him.

So here too, when you look at the Cross of Christ, what do you see? You see two pieces of wood. But if you believe that the incarnate Son of God was crucified upon those two pieces of wood, then you are saved. The demons also believe, if you will. Indeed, as the New Testament says, they do not merely believe; they also tremble. Yet the dreadful thing is that they make us human beings not only fail to tremble, but fail even to believe. And Saint Cyril continues: “So then, a bronze serpent, when raised upon a cross, saves; but the incarnate Son of God, when crucified, does not save?”

What he is saying is this: a bronze serpent saves human beings, but Jesus Christ, who was crucified, does not save? “Life always comes through wood.” What a beautiful phrase: “Life always comes through wood.” Life always comes through wood. And he gives the following example—actually, two examples. “In the days of Noah, life was preserved through a wooden ark.” This, then, is the first example. How were those eight people saved? Noah, his wife, his three sons, and their three wives. Apparently, they had no children yet, because it seems they married in haste at the last moment and entered the ark. They had children later; they did not enter the ark with children.

Those eight people were saved through wood. And what is Noah’s ark? It is a type of the Precious Cross. Then comes another example, another type: “Already in the days of Moses, when the sea beheld the form of the rod, it yielded before the one who struck it.” Moses is holding a rod. With this rod he performs all the miracles. God says to Moses, who was tending sheep—what could be more natural than for a shepherd to carry a wooden staff, a shepherd’s crook, whatever you wish to call it? God asks him, “What are you holding in your hand?”

“This,” he replies, “is my shepherd’s staff.” “With it you will perform the miracles.” And the great miracle, the greatest miracle—not the ten plagues, but the crossing of the Red Sea—was accomplished with that rod, with that wooden object. Do you know how Moses moved it? In the form of a cross over the waters—in the form of a cross. Does Holy Scripture say this? No. Then where do we get it from? You will see in a moment. All the hymnographers speak of it in the heirmoi: “Moses, tracing the Cross,” and so forth. “Moses, tracing the Cross.” How was the cross formed? Please picture it in your imagination.

Picture the Red Sea on a map. It is like an enclosed sea—as indeed it is enclosed—something like a great river, because it ends where Suez is today. The Hebrews, however, had gone considerably farther south. When Moses struck with his rod in a direction perpendicular to the sea, the water opened and became a wall, Scripture says, on the one side and on the other. He struck in this direction, perpendicular to the sea, and the sea opened. The people passed through. Then God told him, “Strike again with your rod.”

Two movements, two strokes. This time he strikes horizontally across the sea, thus forming a cross in relation to the first stroke—first in one direction, and then across it. When he strikes horizontally over the sea, the sea closes. Thus the sea opened and closed through the sign of the Precious Cross. And as Saint Gregory Palamas says—this is how it acted, and Saint Gregory gives many examples—“See how the divine uncreated energy of the Precious Cross was at work in the Old Testament.” Divine uncreated energy.

The wood and its shape are one thing; its divine uncreated energy is another. The shape is created, but the divine uncreated energy of the Precious Cross is uncreated. It is uncreated. The divine uncreated energy of the Precious Cross was at work and accomplished the miracle. The divine uncreated energy of the Precious Cross was also at work through the pole upon which the bronze serpent was raised. And the divine uncreated energy of the Precious Cross was at work when Moses stretched out his arms and the Hebrews prevailed over the Amalekites. And so on: everywhere we see this divine uncreated energy. Then Saint Cyril continues.

“The rod of Moses has power, but the Cross of the Savior is powerless?” The rod of Moses performs these miracles, yet the Cross of the Lord does nothing and has no power? But the one is the antitype, or type, while the other is the prototype—the prototype/antitype relationship. “For the sake of brevity, I pass over the many other types.” He says, “I leave aside the many types,” just as I too leave them aside, for the sake of proportion—that is, so that our discourse does not become endless. And indeed, my dear friends, Saint Cyril’s thirteenth catechetical lecture is very long. “In the days of Moses, wood made the water sweet; and from the side of Jesus, water flowed while He hung upon the wood.” How beautiful!

Once, when Moses and the people reached the waters of Marah, the people went to drink, but the waters were bitter—very bitter. It is an area with a great deal of mineral salt, and the waters are bitter. The people tried to drink, but it was impossible. Then God said to Moses, “Throw a piece of wood into the spring.” And the waters were made sweet. That is, they became wholesome. There was no bitterness in them at all. They became fine, cool water. Just throw in a piece of wood—simply cast it into the water. Did that wood possess some power of its own? It would be foolish for anyone to say, “Perhaps Moses knew of some special property belonging to a certain kind of wood.”

Perhaps, they might say, he had learned it from the wisdom of the Egyptians, who knew such secrets, and so he could perform deeds that were regarded as miracles even though they were not. That is what rationalists might claim. A few years ago, for example, an American rationalist went to conduct investigations on Mount Carmel. He wondered whether the Prophet Elijah—when he ordered water to be poured over the wood, saying, “Do it a second and a third time,” after which fire consumed the sacrifice and even the soil—might have known of some secret spring of petroleum. Yet petroleum, as we know, does not come out on a mountaintop. We find water on mountains, but not petroleum.

We dig very deep into the earth to find petroleum. So, this man claimed, Elijah must have known of some petroleum spring up there. His men supposedly brought him buckets filled not with water, but with petroleum. Some fire had been hidden nearby, and it consumed the sacrifice; and in the end Elijah’s sacrifice prevailed over the idolatrous sacrifice of the priests of Baal. This is what rationalism says. Do you hear how the rationalist thinks? A miracle sticks in his throat like a fishbone. So he went and conducted his investigations, spending several thousand dollars to discover where that petroleum spring might have been. And what came of it? He lost his dollars, he certainly did not become a saint, and I am left telling you his story.

Thus the water was made sweet when Moses threw in that piece of wood; and “from the side of Jesus, water flowed while He hung upon the wood.” From the side of Christ, when the soldier pierced Him with the spear, water flowed while He was upon the wood. We now come to the twenty-first paragraph.

“The first of the signs in the days of Moses was blood and water, and the last of all the signs of Jesus was the same. Moses first changed the rivers into blood, while Jesus, at the end, brought forth water together with blood from His side.” Notice how exceedingly attentive the Fathers were. Do you know what method they used when studying the sacred texts? “What method?” you may ask. Quite on my own, I have called it the method of Jericho. I believe I have told you about this method before. Have you heard it? Do you know how Jericho fell? It fell in the following way: at God’s command, the Hebrews went out each day and began to march...

The whole multitude of the people—two hundred thousand people—marched all the way around the city, outside the wall, of course, while the inhabitants of Jericho remained shut inside. They marched around it without anyone speaking. My dear friends, if you were ever to see a crowd moving along in complete silence, without knowing why no one was speaking, how would you feel? If you saw a multitude of two million people walking around a fortified city in absolute silence, what would you do? Imagine seeing someone walk around your house three times every day and then leave.

He says nothing at all. Every day he circles your house three times. You would be seized with terror and fear, thinking that he was casting a spell upon you—walking around and around, then leaving, returning to circle it again and then leaving. What a strange thing! “He is binding me,” we might say, “binding me invisibly.” For six days, my dear friends, the people marched around the city of Jericho once each day. On the seventh day they went around the city seven times, remaining silent for the first six circuits. The anxiety of the city’s inhabitants had reached its height. They must have said, “What a strange people! What are they doing to us out there?”

On the seventh circuit the people raised a great shout. Then the walls began to fall, leaving the city exposed. The people entered and took possession of it. We now take that event and make it into a method. Jericho, my dear friends, represents the texts—Holy Scripture and the prophets—whose meanings are protected by mighty fortifications. How are those meanings to be conquered? Through this method of attentive observation. I will look at the text today, and I will look at it tomorrow, and the day after tomorrow, and next year.

For five years, even twenty years, I will keep looking at it. I will read the text every day. At some point—I promise you—the fortifications fall. Then, with a shout of triumph, you enter the city of the text’s meaning, because you have discovered and understood what the Spirit of God had hidden there. This is the method. Follow it; it is of great value. This is what the Fathers do. They took the time to observe the texts, to read and reread them. Their insights are such that we say, “How did we fail to see that? How does Saint Cyril see it? Did he have different eyes from ours?”

He approached things in one way, while we approach them in another. Our age is hurried, and we are superficial people. We cast a glance and move on. We do not wrestle with the texts or lay siege to their meanings, and therefore those meanings never surrender themselves to us. Now let us return to the passage. What did Saint Cyril see? He says that the beginning of Moses’ miracles was blood and water. The first plague changed the water of the Nile River into blood. That was the first miracle. And the last miracle of Christ was the blood and water that flowed from His side. Blood and water: the first miracle of Moses and the last miracle of Jesus Christ.

Now listen to the interpretation he gives: “And in the case of Jesus, this was because of the two voices—the voice of the judge and the voices of those who cried out—or because of believers and unbelievers. For Pilate said, ‘I am innocent,’ and washed his hands with water; but those who cried out said, ‘His blood be upon us.’” This is the first interpretation Saint Cyril gives. Blood and water flowed from the side of Christ because there were two voices: first, the voice of the one who judged Christ.

That was Pilate, who washed his hands with water and said, “I am innocent of the blood of this righteous man.” The other voice was that of the Jews who cried out, “His blood be upon us”—may His blood fall upon us. Thus the one washes with water, while the others cry out for the blood to fall upon them. Do you see? What flowed was twofold in nature: blood and water. And there were likewise two kinds of voices, two groups. Saint Cyril adds that the one signifies believers and the other unbelievers. Pilate...

Pilate had already accepted that Jesus was innocent. He could not know anything more, nor could he ever have known who Jesus truly was. Yet he judged Him to be innocent. To that extent, then, he believed; he recognized what he saw. The others, however, did not believe. It is one twofold sign, revealing both the unbelievers and the believers. The Fathers who interpreted this passage gave another reason for it as well: since the saving power of Baptism is twofold in the Gospels—the first being bestowed through water upon those who receive illumination, and the second being granted to the holy martyrs during persecutions through their own blood—blood and water came forth from His saving side.

Thus confession of Christ, both in Baptism and in martyrdom, confirms the grace. Here too, he says, we have two conditions, two groups of people: those who are baptized with water, and those who are baptized with blood. There are those who had time to be baptized with water, and those who did not, but were baptized in their own blood. This is why, as you know, our Church believes in the baptism of blood. It is the baptism of martyrdom. It is well known that many martyrs suffered martyrdom without any other preparation.

For example, some executioners were flaying Saint Charalambos, whose feast we celebrate this coming Monday. They were tearing at him with iron claws. Yet this majestic elder faced the pain and martyrdom in a way that filled his executioners with awe, amazement, and fear. They saw that he did not curse them. Not only did he neither curse nor cry out; he did not even show any pain, and they saw a gentle smile upon his lips. His persecutors trembled and were filled with katanyxis, with compunction, and at that very moment they said, “We too believe.”

“We believe in the God of Charalambos.” At that very moment, the emperor who had ordered Saint Charalambos—who was a hundred years old—to be tortured gave the order for those men to be beheaded. Did they have time to be baptized? No. And yet, my dear friends, we commemorate them as martyrs. Yes, this was the sudden miracle of sudden faith: they were baptized in their own blood. This, then, is another reason why water and blood flowed forth: to show that there are two baptisms, the baptism of water and the baptism of blood. And there is yet another reason concerning His side.

Here is a third interpretation: “Woman, who was fashioned from a side, became the originator of sin. But Jesus came to grant forgiveness to men and women alike, and so He opened His side for the sake of women, that He might abolish sin.” There is another reason, he says: woman, who was formed from Adam’s side, became the originator of sin. But Jesus came and grants forgiveness to both men and women. This is why there are two kinds, water and blood, corresponding to men and women. He therefore opened His side for the sake of women, that He might abolish sin and show that He grants forgiveness.

He grants it to men and to women. Although woman came forth from Adam’s side and should have been watchful, Christ nevertheless grants forgiveness both for her and to her. Paragraph twenty-two: “And whoever searches will find still other reasons.” Whoever investigates, he says, will discover other explanations as well. “But let what has now been said suffice, both because time is short and so that the hearing may not become wearisome.” We could find still more, he says, but there is not enough time, and we do not want our listeners to become overwhelmed. So, he says, we shall stop here. “And yet one should never grow weary of hearing about the Master being crowned.”

No one should ever grow weary of hearing those things that concern the crowning of the Master, for all these things constitute the glory of Christ, especially here, upon this most holy Golgotha. Within the texts, one may sometimes discover unexpected details. When those texts were written, their authors could never have imagined that such details would provide later generations with evidence from which to draw historical conclusions—historical conclusions. And what does he say? Above all, he says, this applies to what happened here, upon this very Golgotha: “upon this most holy Golgotha.”

Saint Cyril points to Golgotha. Where was Golgotha? It had been enclosed within the Church of the Resurrection, which, as we know, was built around the year 333. By 350 Saint Cyril was already delivering his catechetical lectures; these were written down in 350. So he was inside the church built by Saint Helen when he gave these lectures. We know that both Golgotha and the tomb are contained within the church, and therefore he could point out the actual place to the catechumens: “There—this is Golgotha.” That is a very striking detail.

“Others only hear, but we both see and touch.” Others hear about Golgotha; we both see it and touch it. We are here in Greece today, and we hear about Golgotha. But the catechumens of that time, while listening to these very lectures, could see Golgotha, lay their hands upon it, and touch it. These are beautiful observations.

“Let no one grow weary.” His conclusion is this: no one should become weary if my discourse seems to go on at length. “Take up arms against the adversaries in defense of this Cross. Raise faith in the Cross as a trophy against those who contradict it. For whenever you are about to discuss the Cross of Christ with unbelievers...”

“First send forth with your hand the sign of the Cross of Christ, and the one who contradicts you will be silenced.” Notice this; it is very beautiful. When you are about to speak concerning Christ with those who oppose Him...

Do this: “First send forth with your hand the sign of the Cross of Christ.” Send it ahead of you; with your hand, send forth the sign of the Cross. Make the sign of the Cross over the matter, or cross yourself. Before entering into a discussion with someone, make the sign of the Cross. Send the sign of the precious Cross ahead of the conversation with your hand.

The Cross of Christ. Be certain, he says, that the enemy will be silenced. The enemy will have nothing more to say to you. Now you may say to me, “If this is all we retain from what you have told us tonight, then it is a fine method for silencing others.” Perhaps you do not realize that, if you think this way, you will be acting as though by magic. Of course, Christ would never desire His precious Cross to act magically. My dear friends, we must first know the theology of the Cross and then live it. The theology of the Cross is what I was speaking to you about during the questions. The theology of the Cross...

It is opposed to the theology of revolution and to political theology. If I live the theology of the Cross and speak about the theology of the Cross, then, if I make the sign of the Cross, my opponents and enemies will be silenced—but only then. The precious Cross does not act in the hands of people who do not live in this way. Otherwise the devil, or the enemy before us, will say what the demon said to the seven sons of Sceva in Ephesus, when they attempted to cast a demon out of a possessed man and it answered them.

They had invoked the name of Christ and the name of Paul. But the demon said, “Jesus I know, and Paul I recognize; but who are you?” So let us not act as though by magic. Yet, as I explained to you, when I saw this verse, I sat down and reflected on it, and perhaps I was able to explain something our people do unconsciously. We go to answer the telephone when it rings. I have seen this myself; I have seen it. As we reach out to pick up the receiver, we make the sign of the precious Cross. We do not know what will come from the other end.

We do not know whose voice we will hear on the other end of the line or what we will be told. We may hear something terrible—news of an accident. Will we have the strength to endure hearing it? So we make the sign of the Cross. Or temptation to sin may arise; the caller may be someone seeking to draw us into sin. So we make the sign of the Cross, and we are delivered.

The enemy is silenced. There is something else as well. Although it concerns a greeting and perhaps does not belong here—what I am about to say may not really fit here—since it has come to mind, allow me to tell you. I have noticed that when someone who perhaps knows little about Church life sees a bishop or a priest and goes to kiss his hand, he first makes the sign of the Cross. You have probably seen this many times among people who, I repeat, do not know much about Church matters. Men and women do it almost instinctively. Sometimes we even say with a smile, “Why are you crossing yourself?” This has happened to me many times with simple people who came to greet me. But consider what these people are living out, perhaps without understanding it themselves. They are living a tradition, a tradition that passes through the very cells of Orthodox Christians, even though we neither understand nor consciously recognize it. A person approaches to greet you and first makes the sign of the Cross. Of course, when we cross ourselves as we pass a church, or when we do so here before greeting a priest...

It is a greeting. It is a greeting, and that greeting bears the form and meaning of the Cross. But it is also something more. Between myself, the one offering the greeting, and the person I am about to greet, I place the precious Cross. Do you understand? I place the precious Cross between us. And when the precious Cross stands between us, any evil intention or demonic energy is rendered powerless—at least when one of the two has a good intention. Even if the other does not, the demonic energy is rendered powerless.

Why? Because we place the precious Cross between us. We have made the sign of the Cross...

...in our dealings with other people. This is therefore very important in matters of faith, doctrine, morals, and even practical details. I had not planned to mention it just now, but I am telling you because it came to mind. The catechetical lectures of Saint Cyril are a small encyclopedia, a small Christian encyclopedia. They are exceedingly important. May people be found to translate and provide commentary on them.

If these sacred texts were given a fine Orthodox commentary, they would truly become a spiritual treasure for every believer. Anyone who kept such a book at home and studied it diligently could learn a great deal and make great spiritual progress. Let us continue. “For the angels glory in the Cross, saying, ‘We know whom you seek: Jesus who was crucified.’ But I ask you: Did the angel say, ‘I know whom you seek—my Master’?” You know, when the myrrh-bearing women went to the tomb, there was an angel—or two, according to one of the Evangelists. Since only one of them spoke, one Evangelist mentions just that one,

while another mentions two, because there were indeed two. This is no contradiction; that is why I am explaining it to you. One angel says: “Whom do you seek? Jesus who was crucified. I know whom you seek; it is He whom you seek. He is risen; He is not here.” “Come here, angel,” Saint Cyril says with his powerful dialectical skill—and you can see that his catechetical lectures are indeed dialectical. “Come here, O angel, and tell us: Why did you not say, ‘Whom do you seek? My Master, my Lord’? Why did you instead say, ‘Jesus who was crucified’?” The angel did not say, “Whom do you seek? My Master,” but rather, “the Crucified One.” What does this mean? It means that the angels glory in the Cross.

They glory in speaking of Jesus who was crucified. Why? “For the Cross is a crown, not a disgrace.” The Cross is a crown; it is not a dishonor. And so, while the angels glory in the Cross of Christ and speak openly of the Crucified One, we make the sign of the Cross beneath our jackets because we are ashamed. Do you not think that we should cease to be this way? Paragraph twenty-three: “Let us now return to the proof already given from the prophets. The Lord was crucified; you have received the testimonies, and you see the place of Golgotha.” The Lord, he says, was crucified.

You have heard the prophets and received their prophetic proofs and testimonies; you see the place of Golgotha. “You cry out in praise, declaring your assent. Take care that you do not deny Him in a time of persecution. Do not rejoice in the Cross only in a time of peace, but keep the same faith in a time of persecution as well. Do not be a friend of Jesus in a time of peace and His enemy in a time of war.” Take heed. Do you see how much you have received? You have proofs and prophetic voices, and you see the place itself. Do not deny Christ when persecution comes. Do not rejoice in the Precious Cross only in a time of peace, when the Cross is honored.

When everyone around you honors Christ, you honor Him too. But when persecution breaks out, take care not to deny Him. Do not be a friend of Jesus only in a time of peace. When war comes and His enemies fight against Him, remain His friend then as well, and do not become His enemy. Indeed, my beloved, much could be said on this point. “You now receive forgiveness of your sins and the gifts of the King’s spiritual grace. When war comes, fight courageously for your King.” You have received forgiveness of sins; you have received gifts from Christ. When war comes, fight with all your strength and courage for your King.

“Jesus, the Sinless One, was crucified for you; and will you not be crucified for Him who was crucified for you?” Christ was crucified—the sinless Jesus was crucified for you—and yet you hesitate to be crucified for the One who was crucified for you? “You are not doing Him a favor, for you have already received the favor beforehand.” You have already received grace from Christ. You do not bestow grace upon Him; He bestows grace upon you. “Rather, you are repaying the favor, fulfilling your debt to Him who was crucified for you on Golgotha.” When you are crucified for Christ and bear witness to Christ, you are not doing Him a favor; you are merely repaying the debt you owe.

He has given to you; He has given you salvation. Therefore, see to it that you become a confessor and a martyr, so that you may repay the debt for all that He has given you.

Ευρισκόμεθα, αγαπητοί μου, εις την 13η πάντοτε κατήχηση του Αγίου Κυρίλου, που αναφέρεται εις την Σταύρωσιν και Ταφήν του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, εις τον Σταυρωθέντα και Ταφέντα, όπως λέγει η επιγραφή της κατηχήσεως, εις την 19η παράγραφον. Ένα μικρό τμήμα αυτής της παραγράφου, περίπου πέντε στίχους, ήδη έχουμε αναλύσει από την περασμένη φορά. Ἀλλ’ ἐρεῖ μοί τις· «Εὑρεσιλογεῖς· δεῖξόν μοι ἀπὸ προφήτου τοῦ Σταυροῦ τὸ ξύλον», να μου αναφερθείς από προφητεία που ομιλεί δια το ξύλον του Σταυρού.

«Μὴ μαρτυρίαν ἀπὸ προφήτου παραστήσῃς, οὐ πείθομαι». Εάν δεν μου δώσεις —είναι ο εσωτερικός, θα λέγαμε, διάλογος· μόνος του ερωτά, μόνος του απαντά ο Άγιος Κύριλος— εάν δεν μου δώσεις προφητική ρήσιν, δεν θα πειστώ. «Ἄκουε τοίνυν ἀπὸ Ἱερεμίου τοῦ πιστοποιοῦντος». Άκουσε, λοιπόν, από τον προφήτη Ιερεμία, ο οποίος πιστοποιεί. Και μια που χρησιμοποιεί εδώ τη λέξη «πιστοποιώ», θα ήθελα να κάνω μία μικρή σημείωση. Αν ερωτήσετε γιατί επιμένει ο Άγιος Κύριλος και, κατά συνέχειαν, επιμένουμε και εμείς και κάναμε τόσο καιρό να τελειώσουμε αυτή την κατήχηση, όπως και τις προηγούμενες, γιατί προσπαθούμε λεπτομερώς

να αναφερθούμε σε ό,τι αναφερόμεθα, ιδίως στους προφήτες, δια το πρόσωπον του Ιησού Χριστού, πιστεύω το αντιλαμβάνεστε τι κάνουμε. Κάνουμε την προσπάθεια να δώσουμε στοιχεία ταυτότητος του προσώπου του Ιησού Χριστού. Όλη η ιστορία είναι να δείξουμε και εις τον εαυτό μας και εις τους άλλους ποιος είναι ο Ιησούς Χριστός. Και αν πιστοποιήσουμε ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, ο Ενανθρωπήσας, είναι ο Θεός Λόγος, είναι ο Καθήμενος επί επηρμένου θρόνου, όπως ο Ησαΐας είδε, είναι Εκείνος που ομίλησε στο Σινά, είναι ο φοβερός Θεός,

που προκαλεί φόβον εις τα κτίσματα, ο απτόμενος των ορέων και καπνίζονται, Αυτός που βλέπει τη γη και η γη τρέμει, δείξομε ότι Αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός. Τι άλλο θέλω; Γι’ αυτό το λόγο τόση ενασχόληση, τόση επιμέλεια, τόση προσπάθεια, για να μάθουμε την ταυτότητα του προσώπου του Ιησού Χριστού. Γι’ αυτό, παρακαλώ, προσέχετε, όπως προσέχετε, και προσέρχεστε, όπως προσέρχεστε. Όλα αυτά μας είναι πολύ χρήσιμα, για να μπορούμε να σταθούμε, και όχι απλώς να σταθούμε, αλλά και να ζήσουμε πραγματικά τη χριστιανική ζωή, διότι τότε, θα λέγαμε, είναι αληθής ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός.

Λέγει ο Ιερεμίας: «Ἐγὼ δὲ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι, οὐκ ἔγνων;» Εγώ, λέγει, σαν αρνίον άκακο, που οδηγούμαι να θυσιαστώ, δεν το ήξερα; Εδώ είναι μια ωραία κριτική, θα λέγαμε, παρατήρηση του Αγίου Κυρίλου. Διότι οι Πατέρες έκαναν και αυτή τη δουλειά που κάνουν οι σύγχρονοι θεολόγοι, δηλαδή και μία κριτική έκδοση, θα λέγαμε, ενός κειμένου. «Οὕτω γὰρ ἀνάγνωθι», λέει ο Άγιος Κύριλος, «ἐρωτηματικῶς». Θα το διαβάσεις με ερωτηματικό, τον στίχο αυτόν. Εγώ πήγα εις την Παλαιά Διαθήκη.

Αυτό αναφέρεται στον Ιερεμία, 11ο κεφάλαιο, 19ος στίχος. Δεν έχει ερωτηματικό εκεί. Τι συμβαίνει; Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας είχαν υπόψη διάφορες μεταφράσεις της Παλαιάς Διαθήκης, εννοείται. Διότι, όσο για την Καινή Διαθήκη, δεν ετίθετο θέμα· ήτο στην ελληνική γλώσσα.

Ό,τι είχε διασωθεί σε μεταφράσεις, που η κυριοτάτη μετάφραση ήταν η μετάφραση των Εβδομήκοντα. Έτσι, έχοντας υπόψη κι άλλες εκδόσεις, κάνουν, ούτως ειπείν, μια κριτική έκδοση, για να μπορούν να πλησιάσουν ακριβέστερα και ακριβέστερα τα ιερά κείμενα. Ξέρετε δε ποιος έκανε την πιο σωστή και φοβερή δουλειά;

Ο Ωριγένης. Εκείνη η εργασία του σε έξι στήλες, τα Εξαπλά της Παλαιάς Διαθήκης, σε έξι στήλες· φοβερόν! Εμάζεψε ό,τι είχε από μεταφράσεις στην εποχή εκείνη και έβαλε παράλληλα αυτή την εργασία. Ελέγετο ότι, για να μεταφέρει κανείς ένα τέτοιο βιβλίο, ήθελε υποζύγιον· δεν εσηκώνετο. Πώς είναι έτσι; Την ιστορία σας την είπα αυτή. Ερωτηματικώς, λοιπόν: «Ἀγνοῶ;» Εδώ λέγει: «Ἐγὼ δὲ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι, οὐκ ἔγνων;» Δεν το εγνώριζα; Και λέγει στη συνέχεια: «Ὁ γὰρ λέγων» —διότι Εκείνος που λέγει— «οἴδατε ὅτι»

«μετὰ δύο ἡμέρας τὸ Πάσχα γίνεται, καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου παραδίδοται εἰς τὸ σταυρωθῆναι», άρα «οὐκ ᾔδει;» Εκείνος ο οποίος έλεγε ότι μετά δύο ημέρες εγώ θα σταυρωθώ, θα παραδοθώ, Αυτός δεν το εγνώριζε; Μα το έλεγε. Συνεπώς, εδώ θέλει ακόμη για μια φορά να τονίσει ο Άγιος Κύριλος το εκούσιον του πάθους. Είναι πολύ σημαντικό αυτό το εκούσιον του πάθους. Ότι ο Χριστός δεν συνελήφθη γιατί δεν το ήθελε· το ήθελε. Δηλαδή, δεν βρέθηκε σε μία αδυναμία, αλλά το πάθος Του ήταν προσφορά. «Ἐγὼ δὲ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι, οὐκ ἔγνων;» Ποιον αρνίον;

«Ἰωάννης ὁ Βαπτιστὴς ἑρμηνευέτω λέγων· Ἰδοὺ ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου». Ποιο είναι αυτό το άκακο αρνίον; Παίρνουμε μια άλλη φράση της Αγίας Γραφής, τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Τι λέγει; Να ο αμνός του Θεού. Και ποιον έδειξε; Τον Χριστό. Ποιος, λοιπόν, είναι ο αμνός του Ιερεμίου; Ο Ιησούς Χριστός. «Ἐπ’ ἐμὲ ἐλογίσαντο πονηρὸν λογισμὸν λέγοντες. Ὁ τοὺς λογισμοὺς εἰδώς, τὸ ἀποβησόμενον ἄρα οὐκ ᾔδει;» Αυτό που το λέγει πάλι ο Ιερεμίας, στον ίδιο στίχο, είναι πολύ σημαντικό. Σε μένα λογάριασαν πονηρό λογισμό και έλεγαν ό,τι είπαν. Είναι ακριβώς αυτό που ο Κύριος

είπε στους μαθητάς Του: «Για μένα τι λένε οι άνθρωποι; Ποιος είμαι; Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου;» Και σε εκείνα τα προηγούμενα που σας είπα, ότι ψάχνουμε να βρούμε την ταυτότητα του Ιησού Χριστού, ακριβώς αυτό πάμε να απαντήσουμε: να απαντήσουμε στον Χριστό ποιος είναι. Και ο Απόστολος Πέτρος τι είπε; «Σὺ εἶ ὁ Χριστός, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος». Αυτό πρέπει να πούμε, δηλαδή πρέπει να φτάσουμε αυτό να πούμε. Ενώ οι άνθρωποι τι είχαν; Ποικίλους λογισμούς. Ο φοβερότερος: «Είπε ότι είναι ο Υιός του Θεού», λέγανε οι σταυρωταί Του. «Εάν είναι Υιός του Θεού, ας κατέβει από το Σταυρό. Εάν ο Θεός Τον θέλει, ας Τον κατεβάσει από το Σταυρό, εφόσον έλεγε ότι είναι Υιός του Θεού». Είδατε εδώ;

«Ἐλογίσαντο πονηρὸν λογισμόν. Ὁ τοὺς λογισμοὺς εἰδώς, τὸ ἀποβησόμενον ἄρα οὐκ ᾔδει;» Εκείνος που ξέρει τους λογισμούς των ανθρώπων δεν ήξερε τι θα συμβεί στον εαυτόν Του; Πάλι διαδείκνυσι το εκούσιον του πράγματος. Και τι έλεγον; Προσέξτε: «Δεῦτε καὶ ἐμβάλωμεν ξύλον εἰς τὸν ἄρτον αὐτοῦ», όπως λέγει ο Ιερεμίας 11,19, πάντα στο ίδιο χωρίο. Ελάτε να του βάλουμε ξύλο μέσα στο ψωμί του. Θα λέγαμε εμείς σήμερα, τι; Να του βάλουμε δηλητήριο, να του βάλουμε κάτι που θα τον κόψει. Δεν νομίζετε πως είναι άστοχη η περίπτωση, το να βάλουν οι εχθροί του ξύλο μέσα

στο ψωμί; Το ξύλο τι θα ήταν; Πριονίδια, που θα εζυμούντο μαζί με το αλεύρι, ή θα ήταν κομμάτι ξύλο; Αν δεχθούμε το δεύτερο, δεν νομίζετε πως είναι πολύ χοντρό; Και ακριβώς αυτό το άστοχο και χοντρό του πράγματος δεν μας βάζει σε μια υπόνοια ότι εδώ κάτι θέλει να πει ο προφήτης; Και, λοιπόν, ακούστε και θαυμάστε. Και αν σε ο Κύριος καταξιώσει εις το έμπροσθεν γνώσιν —και αν, λέει, εις τον κατηχούμενο, αν σε αξιώσει ο Κύριος να φτάσεις να γνωρίσεις πιο πολλά— θα μάθεις πιο κάτω, θα μάθεις πιο κάτω, «ὅτι τὸ σῶμα αὐτοῦ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον» «τύπον ἔφερε ἄρτου». Το σώμα Του, λέγει, κατά την ευαγγελική αφήγηση, ήτο ο άρτος. Που είπε ο Ίδιος: «Εγώ είμαι το ψωμί που κατεβαίνει από τον ουρανό. Εγώ είμαι ο ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς». Άρα τι είναι το σώμα του Χριστού; Προσέξτε: το σώμα του Χριστού είναι ο άρτος. «Δεῦτε τοίνυν». Ελάτε, λοιπόν. «Ξύλον ἐμβάλωμεν εἰς τὸν ἄρτον αὐτοῦ». Ελάτε, λοιπόν, να βάλουμε στο ψωμί Του ξύλο, λέει, στο σώμα Του ξύλο, δηλαδή ελάτε να Τον σταυρώσουμε. Είναι καταπληκτικό! Κρυμμένο, σας το έχω πει πολλές φορές, για τον διάβολο. Κρυμμένη η προφητεία για τον διάβολο, φανερή όμως μετά από το γεγονός.

Υπό το πρίσμα των γεγονότων καταλαβαίνουμε πια τις προφητείες. «Καὶ ἐκτρίψωμεν Αὐτὸν ἀπὸ γῆς ζώντων». Και να Τον εκτρίψουμε, να Τον τρίψουμε, να Τον λιώσουμε, να Τον εξαφανίσουμε από τη γη των ζωντανών ανθρώπων, λέγει στη συνέχεια ο ίδιος προφήτης, ο Ιερεμίας.

«Οὐκ ἐκτρίβεται», λέει ο Άγιος Κύριλος. «Ἡ Ζωὴ δὲν ἐξαφανίζεται, γιατί ο Χριστός είναι η Ζωή. Εγώ είμαι η Ζωή και η Ανάστασις», είπε. «Τί κάμνετε μάτην; Τι κοπιάζετε;» Κάμνω, κοπιάζω. «Τί κάμνετε μάτην;» Τι κοπιάζετε μάταια; «Καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ», λέει ο προφήτης, «οὐ μὴ μνησθῇ».

Ματαία η βουλή υμών. «Πρὸ ἡλίου τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ μένει», λέγει ο Ψαλμός 71,17. «Καὶ ὅτι ἡ Ζωή ἐστιν ἡ ἐπὶ τοῦ ξύλου κρεμασθεῖσα, Μωυσῆς ἀποκαλύπτει» κτλ., κτλ. Ποιον πάτε να καταστρέψετε και ποιανού το όνομα πάτε να σβήσετε; Εκείνου που είναι η ίδια η Ζωή.

Παράγραφος. «Τοῦτον τὸν τύπον ἐπετέλει Μωσῆς, σταυρῶν τὸν ὄφιν, ἵνα ὁ δακνόμενος ὑπὸ τῶν ζώντων ὄφεων καὶ βλέπων τὸν χαλκοῦν ὄφιν σωθῇ πιστεύσας». Εδώ θα πρέπει να κάνουμε μια ειδική ανάλυση, αλλά δεν θα την κάνουμε, γιατί θα αργήσουμε. Ο Χριστός είπε: «Όπως ο Μωυσής ύψωσε το φίδι στην έρημο, το χάλκινο, έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του ανθρώπου». Προσέξτε εδώ, λέει: «Τοῦτον τὸν τύπον ἐπετέλει Μωσῆς, σταυρῶν τὸν ὄφιν». Ποιον τύπον; Ότι θα σταυρωθεί ο Υιός του Θεού. Και βάζει το φίδι επάνω σε ένα σταυρό.

Σας είπα, αν κάναμε μια σωστή ανάλυση, θα βλέπαμε ότι δεν είναι το ένα κοντάρι απλό· ήτο πράγματι σταυρός, παρότι το ιερό κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης αυτό δεν το αναφέρει ως σταυρόν, λέει «επί ξύλου». Ήτο, όμως, σταυρός, διότι πώς θα εστερεώνετο αυτό το χάλκινο φίδι παρά εις αυτό το κοντάρι; Ήτο, λοιπόν, τύπος σταυρού. Και εκείνοι που έβλεπαν αυτό το φίδι, το χάλκινο, εγλίτωναν από τα φίδια, τις οχιές που ήταν στην έρημο. Δηλαδή, δεν δηλητηριάζονταν. Τι σήμαινε αυτό; Είχε τίποτα το χάλκινο φίδι; Όχι. Τι ήταν εκείνο το οποίο ενήργει; Η πίστις. Διότι, βλέπετε...

«βλέπων τὸν χαλκοῦν ὄφιν, σωθῇ πιστεύσας». Να σωθεί, αφού θα πίστευε. Εκείνο, λοιπόν, που είχε αξία ήταν η πίστις. Τώρα λέγει το ίδιο πράγμα. Ο Υιός του ανθρώπου θα σταυρωθεί, θα υψωθεί επί του σταυρού, και εκείνος που θα πιστεύσει σε Αυτόν θα σωθεί. Τι σημαίνει αυτό; Τι έβλεπε επί του σταυρού ο κάθε πιστός; Τι βλέπουμε σήμερα επί του Σταυρού; Έναν άνθρωπο κρεμασμένο. Αν πιστεύσεις ότι είναι ο Υιός του Θεού, σώθηκες. Όπως και τότε, αν πίστευες ότι το χάλκινο φίδι είναι ένα στοιχείο θεραπείας σου, να μην καταστραφείς από τα φίδια, γιατί; Μόνο και μόνο γιατί το είπε ο Θεός. Πάλι πιστεύεις. Συνεπώς, εδώ...

Εκείνο που θα σε σώσει είναι το ποιος, τι πιστεύεις, το ποιος είναι Αυτός που είναι επάνω εις τον Σταυρό. Εάν πιστεύσεις ότι είναι ο Υιός του Θεού, ο αιώνιος Θεός, τότε θα σωθείς. Τύπος του πράγματος ο παλαιός όφις. Απόδειξη ο χάλκινος, ότι εκείνο το αντικείμενο δεν είχε τίποτα το θαυματουργόν. Αργότερα ο Εζεκίας, επειδή κάνανε μάγια σ’ αυτό —και άλλοτε το είπα— έπιασε και το κονιορτοποίησε αυτό το φίδι, το χάλκινο. Σκορποπέταξε τη σκόνη αυτή, το εξαφάνισε. Θα ημάρτανε, αν υποτεθεί ότι εκείνο το φίδι είχε μια θεραπευτική ικανότητα. Δεν είχε το φίδι το χάλκινο τίποτε. Η πίστη σ’ Αυτόν.

Έτσι και εδώ, βλέποντας τον Σταυρό του Χριστού, τι βλέπεις; Βλέπεις δύο ξύλα. Εκεί, αν πιστεύσεις ότι επάνω σε αυτά τα δύο ξύλα εσταυρώθη ο Ενανθρωπήσας Υιός του Θεού, τότε σώθηκες. Αν θέλετε, και οι δαίμονες πιστεύουν. Και μάλιστα όχι πιστεύουν, όπως λέγει η Καινή Διαθήκη, αλλά και φρίττουν. Ενώ το σπουδαίο είναι ότι μας κάνουν εμάς τους ανθρώπους όχι μόνο να μη φρίττουμε, αλλά ούτε καν και να πιστεύουμε. Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλος: «Εἶτα ἔπειτα χαλκοῦς μὲν ὄφις σταυρούμενος σώζει, Υἱὸς δὲ Θεοῦ σαρκωθεὶς σταυρούμενος οὐ σώζει;»

Λέγει εκείνο... Χάλκινο φίδι σώζει τους ανθρώπους. Ο Ιησούς Χριστός που σταυρώθηκε δεν σώζει; «Πάντοτε διὰ ξύλου ἡ ζωή». Ωραία φράση αυτή. «Πάντοτε διὰ ξύλου ἡ ζωή». Πάντοτε η ζωή έρχεται διά του ξύλου. Και έχει το εξής παράδειγμα. Έχει δύο παραδείγματα. «Ἐπὶ Νῶε μὲν γὰρ διὰ κιβωτοῦ ξυλίνης ἡ ζωοποίησις». Το πρώτο, λοιπόν, παράδειγμα. Πώς σώθηκαν εκείνοι οι οχτώ άνθρωποι; Ο Νώε, η γυναίκα του, τα τρία του αγόρια με τις τρεις των γυναίκες. Και προφανώς δεν είχαν παιδιά, διότι εσπευσμένως, φαίνεται, παντρεύτηκαν τελευταία στιγμή και μπήκαν μέσα στην κιβωτόν. Παιδιά έκαναν αργότερα. Δεν μπήκαν με παιδιά μέσα.

Σώθηκαν αυτοί οι οχτώ άνθρωποι διά ξύλου. Και τι είναι η κιβωτός του Νώε; Είναι τύπος του Τιμίου Σταυρού. Ακόμα, άλλο παράδειγμα, άλλος τύπος. «Ἤδη θάλασσα ἐπὶ Μωσέως τὸν τύπον τῆς ῥάβδου θεασαμένη ἐδυσώπησε τὸν κρούσαντα». Κρατάει ένα ραβδί ο Μωυσής. Με αυτό το ραβδί κάνει όλα τα θαύματα. Ο Θεός λέγει στον Μωυσέα: «Έβοσκε πρόβατα». Τι φυσικότερον, ένας που βόσκει πρόβατα να κρατάει ένα ξύλινο ραβδί, μία γκλίτσα, αγκλίτσα, όπως θέλετε τη λέτε. Του λέει ο Θεός: «Τι κρατάς στο χέρι σου;»

«Αυτήν», λέγει, «την ποιμενική ράβδο. Με αυτή θα κάνεις τα θαύματα». Και το μεγάλο θαύμα, το μέγιστο θαύμα, όχι οι δέκα πληγές, αλλά η διάβαση από την Ερυθρά Θάλασσα, έγινε με αυτήν τη ράβδο, με αυτό το ξύλινο αντικείμενο. Ξέρετε πώς έγινε η κίνηση του Μωυσέως; Σταυροειδώς επάνω εις τα νερά, σταυροειδώς. Το λέει η Αγία Γραφή; Όχι. Από πού το βγάζουμε; Αμέσως θα το δείτε. Όλοι οι υμνογράφοι το αναφέρουν αυτό. «Σταυρὸν χαράξας Μωσῆς» κτλ., στους ειρμούς. «Σταυρὸν χαράξας Μωσῆς». Πώς έγινε ο σταυρός; Δείτε, παρακαλώ, με τη φαντασία σας.

Στον χάρτη, την Ερυθρά Θάλασσα. Είναι σαν ένα κλειστό πέλαγος· βέβαια, κλειστό είναι. Έτσι, πώς να το πούμε, σαν ένα μεγάλο ποτάμι, γιατί καταλήγει εκεί που σήμερα είναι το Σουέζ. Είχαν κατεβεί, όμως, αρκετά νοτιότερα οι Εβραίοι. Όταν εκτύπησε με το ραβδί του κατά τη φοράν την κάθετον στη θάλασσα, το νερό ανοίχθηκε και έγινε τείχος, λέει, ένθεν και ένθεν. Και, λέει, χτύπησε έτσι, κάθετα στη θάλασσα, κάθετα. Οπότε ανοίχθηκε η θάλασσα. Επέρασε ο λαός. Κατόπιν του λέει ο Θεός: «Ξαναχτύπα με το ραβδί σου».

Φορά, δύο χτυπήματα. Τώρα χτυπάει οριζόντια στη θάλασσα, δηλαδή σταυροειδώς σε σχέση με το πρώτο χτύπημα. Έτσι, πρώτα έτσι και μετά έτσι. Κλείνοντας, λοιπόν, βάζοντας χτύπημα οριζόντιον επί της θαλάσσης, κλείνει η θάλασσα. Και η θάλασσα άνοιξε και έκλεισε με το σημείο του Τιμίου Σταυρού. Και όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς —να πώς ενήργει, έχει πολλά παραδείγματα ο Άγιος Γρηγόριος— «Να πώς ενήργει η άκτιστος ενέργεια του Τιμίου Σταυρού στην Παλαιά Διαθήκη». Άκτιστος ενέργεια.

Άλλο είναι το ξύλον, το σχήμα, και άλλο η ενέργεια. Και το μεν σχήμα είναι κτιστόν, η δε ενέργεια του Τιμίου Σταυρού είναι άκτιστος. Άκτιστος είναι. Και ενήργει η άκτιστος ενέργεια του Τιμίου Σταυρού και επετέλει το θαύμα. Και η άκτιστος ενέργεια του Τιμίου Σταυρού ήταν ο κοντός που έφερε επάνω τον χάλκινον. Και άκτιστος ενέργεια του Τιμίου Σταυρού ήταν όταν ο Μωυσής είχε ανοίξει τα χέρια του και νικούσαν οι Εβραίοι τους Αμαληκίτες. Και ούτω καθεξής, παντού η άκτιστος ενέργεια. Και στη συνέχεια λέγει εδώ.

Μωυσέως ράβδος ισχύει και ο του Σωτήρος Σταυρός αδυνατεί; Το ραβδί του Μωυσέως κάνει αυτά τα θαύματα και ο Σταυρός του Κυρίου δεν κάνει, αδυνατεί; Μα το ένα είναι αντίτυπον ή τύπος και το άλλο είναι το πρωτότυπον. Παρίημι δε τα πολλά των τύπων, συμμετρίας ένεκεν. Αφήνω, λέει, τους πολλούς τύπους, όπως και εγώ τους αφήνω. Συμμετρίας ένεκεν. Δηλαδή, για να μην κάνουμε κανέναν απέραντο λόγο, και πράγματι ο δέκατος τρίτος λόγος του, αγαπητοί μου, η κατήχησή του, είναι πολύ μακρά. Το ξύλον επί Μωυσέως εγλύκανε το ύδωρ και εκ πλευράς Ιησού το ύδωρ έρρευσεν επί ξύλου. Ωραιότατο!

Ο Μωυσής, όταν κάποτε φτάσανε στα νερά της Μερράς και ο λαός πήγαινε να πιει εκεί, και ήτο πικρά τα νερά, πικρά. Είναι μια περιοχή που έχει πολύ νίτρο και τα νερά είναι πικρά. Πήγαινε να πιει ο λαός, αδύνατον. Και τότε ο Θεός λέγει εις τον Μωυσέα: «Ρίψε ένα ξύλο μέσα στην πηγή». Και τα ύδατα εγλυκάνθησαν. Δηλαδή θα πει γλυκάθηκαν. Έγιναν υγιή. Δηλαδή δεν είχαν καμία πικρία, τίποτα. Ήσαν ωραία, δροσερά νερά. Ρίψε ένα ξύλο, απλώς ρίξ' το έτσι μέσα. Το ξύλο είχε τίποτε; Θα ήταν ανόητος εκείνος ο οποίος θα ήθελε να πει: «Μπας και ήξερε ο Μωυσής καμιά ιδιότητα του ξύλου, κάποιου ξύλου».

Μάθει από εκεί τη σοφία των Αιγυπτίων, που ήξεραν αυτά τα μυστικά, και τώρα θα μπορούσε να κάνει αυτά τα θαύματα και να θεωρούνται θαύματα, ενώ δεν ήσαν, όπως θα μπορούσαν να πουν οι ορθολογιστές. Ή όπως προ ολίγων ετών κάποιος ορθολογιστής Αμερικάνος επήγε να κάνει έρευνες στο Καρμήλιον Όρος, λέγοντας ότι μήπως ο Προφήτης Ηλίας, για να ρίξει νερό και είπε «δευτερώσατε και τριτώσατε» πάνω στα ξύλα και κατόπιν να πυρποληθεί η θυσία και να καταφάγει ακόμα και το χώμα, θα ήξερε κάποια μυστική πηγή πετρελαίου. Είναι γνωστό, το πετρέλαιο δεν βγαίνει πάνω στο βουνό. Νερό στο βουνό έχουμε, πετρέλαιο όμως δεν έχουμε στο βουνό.

Σκάβουμε πολύ βαθιά εις τα έγκατα της γης για να βρούμε το πετρέλαιο. Πρέπει λοιπόν να ήξερε κάποια πηγή πετρελαίου, λέει, εκεί πάνω. Και οι άνθρωποί του τού έφεραν μέσα σε κουβάδες όχι νερό, αλλά έφεραν πετρέλαιο. Κάπου κρυμμένη φωτιά υπήρχε και κατέφαγε τη θυσία και τελικά υπερίσχυσε της θυσίας της ειδωλολατρικής των ιερέων του Βάαλ. Αυτά λέγει ο ορθολογισμός. Τα ακούτε πώς σκέπτεται ο ορθολογιστής; Διότι το θαύμα τού είναι ψαροκόκαλο. Και πήγε και έκανε έρευνες, ξόδεψε κάμποσες χιλιάδες δολάρια για να βρει πού μπορεί να ήταν αυτή η πηγή του πετρελαίου. Ε, τι μπορούσε να συμβεί; Τα μεν δολάριά του να χάσει, αυτός δεν αγιοποιήθηκε, κι εγώ να διηγούμαι την ιστορία του σε εσάς.

Έτσι εγλύκανε το νερό, όταν ο Μωυσής έρριψε εκείνο το ξύλο, και εκ πλευράς Ιησού το ύδωρ έρρευσε επί ξύλου, και από την πλευρά του Χριστού, όταν ελογχίσθη από τον στρατιώτη, τότε έρρευσε νερό επί του ξύλου. Εικοστή πρώτη παράγραφος.

Αρχή σημείων επί Μωσέως, αίμα και ύδωρ, και το τελευταίον πάντων των σημείων Ιησού, το αυτό. Πρώτος Μωσής των ποταμών μετέβαλεν εις αίμα και ο Ιησούς επί τέλει ύδωρ εξήνεγκεν εκ πλευράς μετά αίματος. Προσέξτε, οι πατέρες ήσαν πάρα πολύ παρατηρητικοί. Ξέρετε τι μέθοδο χρησιμοποιούσαν επάνω στα ιερά κείμενα; Α, τι μέθοδο, λέτε; Εγώ εντελώς αυθαίρετα την έχω ονομάσει μέθοδον της Ιεριχούς. Μου φαίνεται κι άλλοτε σας την έχω πει τη μέθοδο αυτή. Ακούσατέ την; Ξέρετε πώς έπεσε η Ιεριχώ; Η Ιεριχώ έπεσε με την εξής μέθοδο: οι Εβραίοι, κατ' εντολήν πάντα του Θεού, κάθε μέρα έκαναν...

Το πλήθος του λαού, 200.000 άνθρωποι, έκαναν γύρω γύρω τον κύκλο της πόλεως, έξω από το τείχος φυσικά, οι κάτοικοι εκεί μέσα, κλειδωμένοι οι κάτοικοι της Ιεριχούς, γύρω γύρω, χωρίς να μιλάει κανένας. Αν βλέπατε κάποτε, αγαπητοί μου, ένα πλήθος να προχωρεί κάπου και να μη μιλάει κανένας, και δεν ξέρατε γιατί δεν μιλάει αυτό το πλήθος, τι θα σας έπιανε; Εάν λοιπόν βλέπατε ένα πλήθος δύο εκατομμυρίων ανθρώπων να περιπατούν γύρω από μια πόλη οχυρωμένη, σε μια απόλυτη σιγή, τι θα κάνατε; Βλέπετε κάθε μέρα έναν άνθρωπο να γυρίζει τρεις φορές γύρω από το σπίτι σας και να φεύγει.

Να μη μιλάει, τίποτα. Κάθε μέρα τρεις φορές. Θα σας έπιανε τρόμος και φόβος ότι αυτός σας μαγεύει, σας κάνει μάγια, γυρίζει γύρω γύρω και φεύγει, γυρίζει γύρω γύρω και φεύγει. Περίεργο πράγμα. Με δένει, με δένει, θα λέγαμε, νοητώς. Ο λαός έξι μέρες, αγαπητοί μου, εγύριζε γύρω γύρω από την πόλη, την Ιεριχώ, κάθε μέρα μία φορά. Την εβδόμη μέρα ο λαός εγύρισε επτά φορές γύρω γύρω την πόλη, τις έξι φορές σιωπηλώς. Η αγωνία των κατοίκων της πόλεως είχε αποκορυφωθεί. Λέγουν: «Περίεργος λαός αυτός, τι μας κάνουν απ' έξω;»

Ο έβδομος κύκλος έγινε εν αλαλαγμώ. Έκτοτε τα τείχη άρχισαν να πέφτουν και η πόλις να μένει ακάλυπτη. Και τότε εισέβαλε ο λαός μέσα και κυρίευσε την πόλη. Αυτή τη μέθοδο τώρα, αυτό το γεγονός, το κάνουμε μέθοδο. Ιεριχώ, αγαπητοί μου, είναι τα κείμενα, η Αγία Γραφή, οι προφήτες, τα οποία κείμενα, δηλαδή τα νοήματα των κειμένων, είναι με οχύρωση πολύ ισχυρά. Πώς θα κατακτηθούν τα νοήματα αυτά; Με τη μέθοδο αυτή της παρατηρήσεως. Σήμερα θα το κοιτάξω το κείμενο και αύριο θα το κοιτάξω και μεθαύριο και του χρόνου.

Πέντε χρόνια και είκοσι χρόνια θα το κοιτάζω, θα το κοιτάζω κάθε μέρα το κείμενο, θα το διαβάζω κάθε μέρα. Κάποια στιγμή, σας το υπόσχομαι, τα οχυρά πέφτουν και τότε μπαίνεις μέσα εις την πόλη του νοήματος των κειμένων εν αλαλαγμώ, ότι βρήκες και κατάλαβες εκείνο που το Πνεύμα του Θεού είχε κρύψει. Είναι αυτή η μέθοδος. Ακολουθήστε την, είναι σπουδαία. Αυτό κάνουν οι πατέρες. Έτσι βλέπετε ότι είχαν τον καιρό να παρατηρούν τα κείμενα και να τα διαβάζουν και να τα ξαναδιαβάζουν, και οι παρατηρήσεις τους είναι τέτοιες που εμείς λέμε: «Καλά, εμείς δεν το βλέπαμε αυτό; Πώς το βλέπει ο Άγιος Κύριλος; Άλλα μάτια είχε εκείνος και άλλα μάτια έχουμε εμείς».

Άλλον τρόπο να κινηθεί εκείνος, με άλλον τρόπο κινούμεθα εμείς. Είναι η εποχή μας βιαστική, επιπόλαιοι άνθρωποι είμαστε. Ρίχνουμε μια ματιά και φεύγουμε. Δεν βασανίζουμε τα κείμενα, δεν πολιορκούμε τα νοήματα, γι' αυτό και τελικά δεν μας παραδίδονται. Λοιπόν, ας έρθω τώρα εδώ. Τι είδε ο Άγιος Κύριλος; Η αρχή, λέει, των θαυμάτων του Μωυσέως ήταν αίμα και ύδωρ. Είναι η πρώτη πληγή που μετέβαλε το νερό του Νείλου ποταμού σε αίμα. Ήταν το πρώτο θαύμα. Και το τελευταίο θαύμα του Χριστού ήταν αίμα και ύδωρ, που έρευσε από την πλευρά του, αίμα και ύδωρ. Πρώτο θαύμα του Μωυσή, τελευταίο θαύμα του Ιησού Χριστού.

Πάνω τώρα σ' αυτό, ακούστε τι ανάλυση κάνει. «Και ο Ιησούς, διά τας δύο φωνάς, του τε κρίνοντος και των επιβοώντων, ή διά τους πιστεύοντας και τους απιστούντας. Ο μεν γαρ Πιλάτος έλεγεν, αθώος ειμί, και ύδατι απενίπτετο τας χείρας, οι δε επιβοώντες έλεγον, το αίμα αυτού εφ' ημάς». Πρώτη λοιπόν ερμηνεία που κάνει. Εδώ έχουμε το αίμα και το νερό από την πλευρά του Χριστού, διότι έχουμε δύο φωνές. Τη φωνή που κρίνει τον Χριστό.

Δεν είναι παρά ο Πιλάτος, ο οποίος πλένει τα χέρια του με νερό, λέγοντας: «Είμαι αθώος από το αίμα του δικαίου τούτου», και η άλλη φωνή των επιβοώντων, των Ιουδαίων, οι οποίοι έλεγαν: «Το αίμα αυτού εφ' ημάς, το αίμα του να πέσει απάνω μας». Ο ένας λοιπόν πλύνεται με νερό, οι δε φωνάζουν για το αίμα να πέσει απάνω τους. Είδατε; Διπλούν στη φύση το ρεύσαν, αίμα και νερό. Διπλές, δύο οι κατηγορίες των φωνών. Και λέει ακόμη: η μία διά τους πιστεύοντας και η άλλη διά τους απιστούντας. Ο Πιλάτος...

Ήδη είχε δεχθεί ότι είναι αθώος ο Ιησούς. Πιο πολλά δεν μπορούσε να ξέρει, ούτε θα ήταν δυνατόν ποτέ να ξέρει ποιος είναι ο Ιησούς. Αλλά κρίνει όμως ότι είναι αθώος. Συνεπώς εδώ το πιστεύει αυτό, το βλέπει. Οι άλλοι όμως απιστούν. Ένα σημείο διπλούν, που φανερώνει τους απίστους και τους πιστούς. Απέδωκαν οι εξηγηταί πατέρες και άλλην του πράγματος αιτίαν. Επειδή γαρ διπλή της του σωτηρίου βαπτίσματος εν Ευαγγελίοις η δύναμις, μία μεν η τοις φωτιζομένοις δωρουμένη δι' ύδατος, δευτέρα δε η επί των Αγίων Μαρτύρων εν διωγμοίς δι' οικείου αίματος, εξήλθεν εκ της σωτηρίου πλευράς αίμα και ύδωρ.

Υπέρ Χριστού γινομένης ομολογίας, έν τε φωτίσματι και μαρτυρίω, κυρούσα την χάριν. Έχουμε, λέει, και εδώ δύο θέσεις, δύο κατηγορίες ανθρώπων. Η μία που θα βαπτιστεί με νερό και η άλλη που θα βαπτιστεί με αίμα. Είναι εκείνοι που είχαν τον καιρό να βαπτιστούν με νερό και εκείνοι που δεν είχαν τον καιρό να βαπτιστούν με νερό, αλλά εβαπτίστηκαν στο ίδιο τους το αίμα. Γι' αυτό, ξέρετε, η Εκκλησία μας πιστεύει το εξής: ότι έχουμε και το βάπτισμα του αίματος. Είναι το μαρτυρικό βάπτισμα. Είναι γνωστό ότι πολλοί μάρτυρες εμαρτύρησαν χωρίς καμία άλλη προπαρασκευή.

Ας πούμε, κάποιοι δήμιοι γδέρνουν τον Άγιο Χαράλαμπο, τον γιορτάζουμε την ερχομένη Δευτέρα, γδέρνουν τον Άγιο Χαράλαμπο με σιδερένια νύχια. Εκείνος, γέρων μεγαλοπρεπής, απέναντι στον πόνο και στο μαρτύριο, κάτι που προκαλεί δέος, έκπληξη, φόβο στους δημίους του. Βλέπουν ότι δεν βρίζει, και όχι μόνο δεν βρίζει ή δεν φωνάζει, ούτε καν εκφράζει πόνο, και βλέπουν μειδίαμα εις τα χείλη του. Τρέμουν και κατανύσσονται οι διώκτες και λέγουν την ίδια στιγμή: «Πιστεύουμε και εμείς».

«Στον Θεόν του Χαραλάμπους». Την ίδια στιγμή ο βασιλεύς, που είχε δώσει την εντολή να τυραννήσουν τον Άγιο Χαράλαμπο — εκατόχρονος άνθρωπος ήταν — την ίδια στιγμή δίνει εντολή να αποκεφαλιστούν αυτοί. Πρόλαβαν να βαπτιστούν; Όχι. Κι όμως τους αναφέρουμε ως μάρτυρες, αγαπητοί μου. Ναι, είναι αυτό το ξαφνικό θαύμα, η ξαφνική πίστη, που βαφτίστηκαν στο ίδιο τους το αίμα. Γι' αυτό λέγει εδώ, έρρευσε νερό και αίμα, για να δείξει ακόμη ότι έχουμε δύο βαπτίσματα, του ύδατος και του αίματος. Και άλλη της πλευράς αιτία.

Σε μια τρίτη περίπτωση: «Γυνή γέγονεν αρχηγός αμαρτίας, η πλασθείσα εκ πλευράς. Αλλ' ελθών Ιησούς, ίνα ανδράσιν ομού και γυναιξί χαρίσηται την αμνηστίαν, ηνοίγη την πλευράν υπέρ γυναικών, ίνα λύση την αμαρτίαν». Υπάρχει, λέει, κι άλλη αιτία, ότι η γυναίκα στάθηκε ο αρχηγός της αμαρτίας, που πλάστηκε από την πλευρά του Αδάμ, αλλά και ο Ιησούς που ήλθε χαρίζει την αμνηστία και εις τους άνδρες και εις τις γυναίκες. Γι' αυτό είναι δύο τα είδη, νερό και αίμα, άνδρες-γυναίκες. Ήνοιγε λοιπόν την πλευράν υπέρ γυναικών, ίνα λύση την αμαρτίαν. Να δείξει ότι χαρίζεται.

Στους άνδρες αλλά και στις γυναίκες, παρότι η γυναίκα βγήκε από την πλευρά του Αδάμ και έπρεπε να είναι προσεκτική, όμως και δι' αυτήν και εις αυτήν χαρίζεται ο Χριστός. Η εικοστή δευτέρα παράγραφος. «Και ο ερευνών εύροι και άλλας αιτίας». Κι όποιος, λέει, ερευνήσει θα βρει και άλλους λόγους. «Αλλ' αρκείτω τα νυν λεχθέντα, διά τε το του καιρού στενόν και διά το μη προσκορή γενέσθαι την ακρόασιν». Κι άλλα θα μπορούσαμε να βρούμε, λέγει, αλλά ο χρόνος δεν μας παίρνει και να μην υπάρξει και κάποιος κορεσμός. Γι' αυτό, λέει, σταματούμε. «Καίτοι γε ουκ έστι ποτέ καμείν ακούοντα τα περί του Δεσπότου στεφανουμένου».

Και δεν θα πρέπει ποτέ κανείς να κουραστεί ακούγοντας εκείνα που αναφέρονται εις το στεφάνωμα του Δεσπότου, διότι όλα αυτά αποτελούν τη δόξα του Χριστού, και μάλιστα εν τω παναγίω τούτω Γολγοθά. Κανείς μπορεί να βρίσκει μέσα στα κείμενα κάποτε ανυποψίαστα στοιχεία, που τον καιρό που εγράφοντο τα κείμενα δεν θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν ότι αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν στοιχεία διά τους μεταγενεστέρους, για να βγάλουν κάποια συμπεράσματα ιστορικά. Ιστορικά. Και τι λέει; Ότι και προπαντός, λέει, αυτά που συνέβησαν εις αυτόν εδώ τον Γολγοθάν. Εν τω παναγίω τούτω Γολγοθά.

Ο Άγιος Κύριλος δείχνει τον Γολγοθά. Πού ήταν ο Γολγοθάς; Είχε συμπεριληφθεί μέσα εις τον Ναό της Αναστάσεως, ο οποίος είναι γνωστό ότι εκτίστηκε το 333, κάπου εκεί. Το 350 ήδη ο Άγιος Κύριλος κάνει τις κατηχήσεις του, αυτές γράφτηκαν το 350. Συνεπώς είναι μέσα εις τον ναόν αυτόν που έκτισε η Αγία Ελένη και εκεί μέσα κάνει τις κατηχήσεις. Και είναι γνωστό ότι ο Γολγοθάς, όπως και ο τάφος, συμπεριλαμβάνονται μέσα εις τον χώρο του ναού και συνεπώς δείχνει στους κατηχουμένους τον τόπο. Να, αυτός είναι ο Γολγοθάς. Πολύ χαρακτηριστικό αυτό.

Οι μεν γαρ ακούουσι μόνον, ημείς δε και βλέπομεν και ψηλαφώμεν. Άλλοι ακούνε για τον Γολγοθά, εμείς και τον βλέπουμε, αλλά και τον εγγίζουμε. Πραγματικά, εμείς εδώ τώρα είμεθα στην Ελλάδα. Ακούμε για τον Γολγοθά. Οι τότε κατηχούμενοι, με τις ίδιες κατηχήσεις, βλέπαν τον Γολγοθά και τον πιάναν, τον ψηλαφούσαν. Είναι ωραίες αυτές οι θέσεις.

Μηδείς καμνέτω. Συμπέρασμα: κανείς να μην αποκάμνει από κούραση, εάν υποτίθεται ότι παρατείνομαι τον λόγον. Λάβε τα όπλα κατά των εναντίων υπέρ αυτού του σταυρού. Τρόπαιον στήσον την πίστιν του σταυρού κατά των αντιλεγόντων. Όταν γαρ μέλλης περί του σταυρού του Χριστού συζητείν προς απίστους.

Προαπόστειλον τη χειρί το σημείον του Σταυρού του Χριστού και φιμούται ο αντιλέγων. Προσέξτε κάτι, είναι πολύ ωραίο. Όταν πρόκειται να μιλήσεις με αντιτιθεμένους περί του Χριστού.

Πρά... τη. Κάνε, «προαπόστειλον τη χειρί το σημείον του Σταυρού του Χριστού». Προαπόστειλον, στείλε πιο μπροστά με το χέρι σου, τη χειρί, με το χέρι σου, το σημείο του Σταυρού. Σταύρωσέ το ή κάνε τον Σταυρό σου. Προκειμένου να συζητήσεις με κάποιον, κάνε τον Σταυρό σου. Απόστειλον, στείλε πιο μπροστά από τη συζήτηση με το χέρι σου το σημείο του Τιμίου Σταυρού.

Σταυρού του Χριστού. Να είστε σίγουροι, λέει, ο εχθρός θα φιμωθεί. Θα φιμωθεί ο εχθρός. Δεν θα έχει τίποτε να σου πει παρακάτω. Εδώ θα μου πείτε: «Αν από όσα μας είπατε απόψε αυτό θα κρατήσουμε, είναι μια ωραία μέθοδος να φιμώνουμε τους άλλους». Ίσως δεν αντιλαμβάνεστε ότι, αν σκεφτείτε έτσι, θα ενεργήσετε μαγικώ τω τρόπω και φυσικά δεν θα επιθυμούσε ποτέ ο Χριστός, ο Τίμιος Σταυρός του, να ενεργεί μαγικώς. Αγαπητοί μου, θα γνωρίζουμε πρώτον και θα ζούμε ύστερα τη θεολογία του Σταυρού. Και η θεολογία του Σταυρού είναι αυτά που σας έλεγα την ώρα των αποριών. Η θεολογία του Σταυρού...

Αντίθετη στη θεολογία της επανάστασης και της πολιτικής θεολογίας. Αν ζω τη θεολογία του Σταυρού και μιλάω για τη θεολογία του Σταυρού, τότε, εάν κάνω τον Σταυρό μου, θα φιμωθούν οι αντίπαλοι, οι εχθροί. Αλλά μόνο τότε. Δεν ενεργεί ο Τίμιος Σταυρός στα χέρια ανθρώπων που δεν ζουν έτσι, γιατί τότε θα μας πει ο διάβολος ή ο εχθρός απέναντί μας ό,τι είπε ο διάβολος εις τα επτά παιδιά του Σκευά στην Έφεσο, που πήγαν να εξορκίσουν ένα δαιμονισμένο, και τους απαντά.

Με χρήση του ονόματος του Χριστού και του ονόματος του Παύλου. Και ο διάβολος λέγει: «Και τον Ιησούν γνωρίζω και τον Παύλον επίσταμαι. Σεις ποιοι είσαστε;» Μην λοιπόν ενεργούμε μαγικώ τω τρόπω. Αλλά, όπως σας εξήγησα, βλέποντας αυτόν τον στίχο κάθισα και το σκέφτηκα και μπόρεσα ίσως να εξηγήσω μια ενέργεια η οποία μες στον λαό μας, ξέρετε, γίνεται ασυνείδητα αυτό. Πάμε να πάρουμε... Χτυπάει το τηλέφωνο και πάμε να σηκώσουμε το ακουστικό. Εγώ το έχω δει αυτό, το έχω δει. Πάμε να σηκώσουμε το ακουστικό και κάνουμε το σημείο του Τιμίου Σταυρού. Δεν ξέρουμε τι θα βγει.

Στην άλλη άκρη του σύρματος. Τι φωνή θα βγει και τι θα μας ειπωθεί. Μπορεί να μας ειπωθεί κάτι τρομερό, ένα δυστύχημα. Θα έχουμε τη δύναμη να αντέξουμε ακούγοντάς το; Κάναμε λοιπόν το σημείο του Σταυρού. Ή μπορεί να τύχει αμαρτία, να πάρει πρόσωπο που θα επιθυμεί την αμαρτία. Κάναμε λοιπόν το σημείο του Σταυρού και γλιτώνουμε.

Φιμούται ο εχθρός. Ακόμη κάτι άλλο, παρότι αποτελεί αυτό χαιρετισμόν και ίσως εδώ δεν έχει τη θέση του, αυτό που θα σας πω τώρα δεν έχει τη θέση του, αλλά μια που το θυμήθηκα, επιτρέψατέ μου να σας το πω. Έχω προσέξει ότι όταν κάποιος, που αν το θέλετε ίσως δεν ξέρει πολλά πράγματα εκκλησιαστικά, όταν δει τον επίσκοπο ή έναν ιερέα, πάει να του φιλήσει το χέρι, αλλά προηγουμένως κάνει το σημείο του Σταυρού. Είναι κάτι που θα το έχετε δει πολλές φορές αυτό σε ανθρώπους που δεν ξέρουν πολλά πράγματα, το ξαναλέω. Οι άνδρες, οι γυναίκες, κάπως αυθόρμητα. Μάλιστα, κάποτε φτάνουμε και λέμε: «Καλά, το σταυρό σου κάνεις;» Χαμογελούμε. «Το σταυρό σου κάνεις;» Σε εμένα πάρα πολλές φορές άνθρωποι που ήρθαν, απλοϊκοί άνθρωποι. Να δείτε όμως τι ζουν οι άνθρωποι αυτοί, που ίσως και οι ίδιοι δεν το καταλαβαίνουν. Ζουν μια παράδοση, μια παράδοση που περνάει μέσα από το κύτταρο των Ορθοδόξων Χριστιανών, χωρίς να το καταλαβαίνουμε και να το συνειδητοποιούμε αυτό. Έρχεται να σας χαιρετήσει και προηγουμένως κάνει τον σταυρό του. Καταρχάς, βέβαια, όταν κάνουμε το σταυρό μας, όταν περνάμε απ' έξω από μια εκκλησία,

όταν κάνουμε εδώ για να χαιρετίσουμε τον ιερέα, είναι χαιρετισμός. Είναι χαιρετισμός. Και ο χαιρετισμός αυτός έχει σταυρική διάσταση. Είναι όμως και κάτι άλλο. Μεταξύ εμού που χαιρετώ και εκείνου που θα χαιρετήσω, εγώ παρεμβάλλω τον Τίμιο Σταυρό. Καταλάβατε; Παρεμβάλλω τον Τίμιο Σταυρό. Και όταν παρεμβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός, τότε, εάν υπάρχει κάποια διάθεση κακή ή ενέργεια δαιμονική, εξουδετερούνται. Τουλάχιστον στον έναν εξ αυτών, αν υπάρχει αγαθή διάθεση· στον έναν και στον άλλον όχι αγαθή διάθεση,

δαιμονική ενέργεια εξουδετερούται. Γιατί; Διότι παρεμβάλλομε τον Τίμιο Σταυρό. Κάναμε το Σταυρό μας

με τους ανθρώπους. Είναι λοιπόν πολύ σπουδαίο αυτό σε θέματα πίστεως, δογμάτων, ηθικής, αλλά και τεχνικών στοιχείων. Δεν το σκέφτηκα αυτή τη στιγμή, αλλά τώρα σας το λέγω. Οι κατηχήσεις του Αγίου Κυρίλου είναι μία μικρή εγκυκλοπαιδεία. Μία μικρή χριστιανική εγκυκλοπαιδεία. Είναι τόσο σπουδαίες. Είθε να βρεθούν άνθρωποι να μεταφράσουν αυτές και να τις σχολιάσουν.

Να γίνει ένας ωραίος ορθόδοξος σχολιασμός των ιερών αυτών κειμένων και θα ήταν πραγματικά ένα εντρύφημα του κάθε πιστού, που έχοντας τούτο το βιβλίο στο σπίτι του και δείχνοντας επιμέλεια, θα μπορούσε πολλά πράγματα να μάθει και πολλά πράγματα να επιτύχει. Και προχωρούμε. «Άγγελοι γαρ εγκαυχώνται, λέγοντες· οίδαμεν τίνα ζητείτε, Ιησούν τον Εσταυρωμένον. Ερωτώ δε σε, ειπών ο Άγγελος· οίδα ον ζητείτε, τον εμόν Δεσπότην;» Όταν, ξέρετε, οι μυροφόρες γυναίκες πήγαν στο μνημείο, λοιπόν, ο άγγελος —κατά τον ένα Ευαγγελιστή δύο, επειδή μίλησε ο ένας, αναφέρεται ο Ευαγγελιστής στον έναν,

στον άλλον δύο, ενώ ήσαν δύο. Δεν είναι αντίφαση, γι' αυτό σας το λέγω αυτό το πράγμα. Λέγει ο ένας άγγελος: «Τι ζητάτε; Τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον. Ξέρω», λέει, «ποιον ζητάτε, αυτόν ζητάτε. Ηγέρθη, ουκ έστιν ώδε. Ανεστήθη, δεν είναι εδώ». «Έλα εδώ, Άγγελε», λέει ο Άγιος Κύριλος με τη δεινή του διαλεκτική. Αντιλαμβάνεσθε ότι έχει διαλεκτική στις κατηχήσεις του. «Έλα εδώ, Άγγελε. Ω Άγγελε, για πες μας, γιατί δεν είπες: “Ποιον ζητάτε; Τον εμόν Δεσπότην, τον Κύριό μου”. Αλλά τι είπες; “Τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον”». Δεν είπε ο άγγελος «Ποιον ζητάτε; Τον Δεσπότη μου», αλλά «τον Εσταυρωμένον». Τι σημαίνει αυτό; Ότι οι άγγελοι καυχώνται.

Καυχώνται να μιλάνε για τον Ιησούν τον Εσταυρωμένον. Γιατί; «Στέφανος γαρ εστιν ο Σταυρός, ουκ ατιμία». Διότι ο Σταυρός είναι στεφάνι, δεν είναι ατιμία. Ενώ λοιπόν οι άγγελοι καυχώνται εις τον Σταυρό του Χριστού και ομιλούν περί του Εσταυρωμένου, εμείς κάνουμε το Σταυρό μας κάτω από το σακάκι μας, γιατί ντρεπόμαστε. Δεν νομίζετε λοιπόν ότι δεν θα έπρεπε έτσι να είμεθα; Εικοστή τρίτη παράγραφος. «Ημείς δε λοιπόν αναδράμωμεν επί την ειρημένην εκ των προφητών απόδειξιν. Εσταυρώθη ο Κύριος, είληφας τας μαρτυρίας, οράς του Γολγοθά τον τόπον». Ο Κύριος, λέει, σταυρώθηκε.

Τους προφήτες, τις προφητικές αποδείξεις, επήρες τις μαρτυρίες, βλέπεις τον τόπον του Γολγοθά. «Επιβοάς έπαινον ως συντιθέμενος. Βλέπε μήποτε εν καιρώ διωγμού αρνήσει. Μη εν καιρώ ειρήνης επευφραίνου τω Σταυρώ μόνον, αλλά και εν καιρώ διωγμού την αυτήν έχε πίστιν. Μη εν καιρώ ειρήνης Ιησού φίλος και εν καιρώ πολέμου εχθρός». Πρόσεξε, είδες πόσα πήρες; Αποδείξεις, προφητικές φωνές, βλέπεις τον τόπο. Σε στιγμή διωγμού μην αρνηθείς τον Χριστό και ούτε μόνο να ευφραίνεσαι επί του Τιμίου Σταυρού σε καιρό ειρήνης, όταν τιμάται ο Σταυρός.

Όλοι στο περιβάλλον σου τιμούν τον Χριστόν, τότε και εσύ τιμάς. Όταν όμως ξεσπάσει διωγμός, τότε πρόσεξε, μην αρνηθείς. Μην είσαι μόνο εν καιρώ ειρήνης φίλος του Ιησού, αλλά και εν καιρώ πολέμου, που πολεμούν οι εχθροί, και τότε να είσαι φίλος και όχι εχθρός. Πράγματι, αγαπητοί μου, στο σημείο αυτό θα λέγαμε ότι πολλά πράγματα θα μπορούσαν να ειπωθούν εδώ. «Λαμβάνεις νυν άφεσιν των σων αμαρτημάτων και πνευματικής δωρεάς του Βασιλέως τα χαρίσματα. Όταν έλθει πόλεμος, υπεραγώνισαι γενναίως υπέρ του σου Βασιλέως». Πήρες άφεση αμαρτημάτων, πήρες χαρίσματα από τον Χριστό. Ήλθε πόλεμος· να υπεραγωνιστείς γενναία για τον Βασιλέα σου.

«Ιησούς εσταυρώθη υπέρ σου ο Αναμάρτητος, και συ υπέρ του σταυρωθέντος υπέρ σου ου σταυρούσαι;» Ο Χριστός σταυρώθηκε, ο Αναμάρτητος Ιησούς εσταυρώθηκε για σένα, και εσύ διστάζεις να σταυρωθείς για Εκείνον που σταυρώθηκε για σένα; «Ου χάριν δίδως». Δεν του κάνεις χάρη. «Προείληφας γαρ», διότι την έχεις πάρει τη χάρη, την έχεις πάρει από τον Χριστό. Δεν του δίνεις χάρη, σου δίνει χάρη. «Αλλά χάριν αποδίδως, το χρέος τω εν Γολγοθά σταυρωθέντι διά σε». Και όταν εσύ, λέγει, σταυρώνεσαι για τον Χριστό και μαρτυρείς για τον Χριστό, δεν του δίνεις χάρη, αλλά το οφειλόμενο χρέος.

Εκείνο... Εκείνος σου έδωσε, και εκείνος σου έδωσε τη σωτηρία. Λοιπόν, κι εσύ φρόντισε να είσαι ομολογητής, να είσαι μάρτυς, για να αποδώσεις το χρέος των όσων εκείνος σου έχει δώσει.