Catecheses of St Cyril 076 | 09-12-1985

This English transcript is an automated translation of the original Greek lecture. It may contain errors; the original Greek audio recording is the authoritative source. Some passages are omitted per editorial policy.

With God’s help, beloved, we have come to the thirteenth catechesis of Saint Cyril, Archbishop of Jerusalem. Up to now, we have studied the twelfth catechesis, which deals with the incarnation of the Son of God.

Uh...

Basically, the catechesis is nothing other than an interpretation of the Creed. Saint Cyril wants his catechumens to know, at least in a basic way, the content of the faith; and since they are preparing to be baptized, they must be initiated into the teaching of Christianity. Thus, what was offered

as the foundational teaching was the Creed. It contains many things, especially teachings that are not only fundamental to the faith, but that had also been attacked by heretics. Saint Cyril therefore takes the opportunity to discuss the heretical positions, refute them, and present the Orthodox teaching. This is what he does throughout his twenty-one catecheses, although the final five are what we call the Mystagogical Catecheses.

The first catecheses analyze the Creed, while the remaining five are mystagogical: they concern the life of the Mysteries and are delivered after the catechumens have been baptized. In the twelfth catechesis, as we have already seen, Saint Cyril dealt with the incarnation of the Son of God, and he had much to say about it. Now he moves on to the Crucifixion, the death, and the burial of the incarnate Son of God—and, if you will, to the Mystery of the Precious Cross, which truly is a mystery. This is a central point, a central Mystery of our salvation. The title of the thirteenth catechesis is:

“A catechetical instruction for those preparing for illumination, delivered in Jerusalem, on the words ‘was crucified and buried,’ with a reading from Isaiah: ‘Lord, who has believed our report? And to whom has the arm of the Lord been revealed?’ and so forth; ‘He was led as a sheep to the slaughter,’ and so forth.” So, without analyzing the title any further, its emphasis is on the words “was crucified and buried.” Let us proceed to the first paragraph: “Every deed of Jesus is indeed the boast of the Catholic Church; but the boast of all boasts is the Cross.”

What a beautiful sentence! Saint Cyril opens his catechesis, both theologically and in literary terms, with this most beautiful statement. He says that every deed of Jesus is the boast of the Catholic Church—and by “Catholic” we mean the Orthodox Church, in accordance with the words, “In one, holy, catholic, and apostolic Church.” Thus, every deed of Jesus is the boast of the Orthodox Catholic Church. Whatever Jesus Christ did is a cause of boasting for the Church. But among all the deeds of Jesus, the boast of all boasts is the Cross.

Certainly, we might boast and say that Christ healed you, Christ taught you, Christ did this, or Christ did that. All these are remarkable deeds, landmarks in the life of the Lord and also in our salvation. Yet above and beyond them all, the true boast of the Church—the boast she openly proclaims and in which she glories—is the Cross. Why? Quite simply, because the Cross is the sign of God’s supreme, profound, and incomprehensible love for creation and for sinful humanity. It is beyond comprehension: God—the infinite God, the spotless, pure, and glorified God—stoops down, looks upon man, and reveals His love to him, going so far as to become man Himself and ascend the Cross, to show how deeply He loves mankind. The Cross is therefore truly the boast of all boasts, as we shall see. We say this at the outset, even though at first sight the Cross appears to be a symbol of disgrace. It would be like saying, “You know, my father was once hanged.”

“They hanged him in the central square of our village. They branded him a criminal, built a gallows, and hanged him.” Could I boast that my father had been hanged, and on the gravest of charges? And yet the Cross was, in reality, a gallows, an instrument of death. Nevertheless, that instrument of death became the boast of all boasts, because upon it the whole of God’s love for mankind was revealed. As one Father of the Church says so beautifully, it was there that Christ showed His love for His bride, the Church, and with the nails of His Cross

He forged the wedding rings. How beautiful that is! He forged the wedding rings. In other words, He showed how deeply He loves the Church—that is, how deeply He loves us human beings, filthy and utterly wretched as we are. This is why the Cross truly is the boast of all boasts. It is the supreme event. Throughout the whole of the thirteenth catechesis, Saint Cyril will explain this supreme event and this boast to his catechumens—and therefore to us as well, for we too are catechumens in a particular sense and must enter deeply into the Mystery of our faith, understand it, and live it. “Knowing this, Paul says:”

“But God forbid that I should boast except in the Cross of our Lord Jesus Christ.” God forbid that I should boast in anything. In what—in my intelligence, my skill, my ability, my endurance? God forbid that I should boast in any of these things, because I am nothing. “I have one boast,” the Apostle Paul says in Galatians 6:14, “and that boast is the Cross of Christ.” And if you will, beloved, today the Cross of Christ has risen upon palaces and thrones, upon the crowns of kings and rulers; it has entered the emblems of flags and nations and stands upon monuments of victory.

The Cross is no longer repulsive to us—although today we have once again reached an age in which we are ashamed to make the sign of the Cross, because... well, “Set a guard, O Lord, over my mouth,” lest anyone say more than he should. Yet in Paul’s time, presenting the Precious Cross as a cause of boasting was no small thing. Saint Cyril was already living in the Byzantine Empire. These catecheses were delivered in the year 350 after Christ, and somewhere further on he will say: “I do not hesitate to say that my God was crucified, and I do not hesitate because He rose again. But if all I could say were that He was crucified and died,”

“I would be ashamed to say it. But since my Lord rose again, I am not ashamed to say that He died, and indeed that He died upon a cross.” In Paul’s time, however, things were different. The Cross had not yet been honored and established as a Christian sign. It was still being used as an instrument of execution. To proclaim that the Cross—the Cross of Christ—was his boast was therefore an extraordinary thing. But Paul could glory in the Precious Cross of Christ because he had entered deeply into the theology of the Cross. Paul had died to the world, and the world had died to Paul. “The world has been crucified to me, and I to the world,” he says.

“The world has been crucified to me, and I to the world.” I am crucified to the world, and the world is crucified to me. I no longer touch it; I have died to the world. Therefore, I am ashamed of nothing. My boast is the Cross of Christ. I do not know whether anyone else in the history of the Church—especially in that early age, before the later development of theological reflection—was able to enter as deeply as Paul into the Mystery and theology of the Cross of Christ. How can we know how deeply he entered? From the fact that, amid the conditions of his own time, he openly proclaimed the Precious Cross and presented it as his boast.

When we too understand the theology of the Cross, then we too will glory in it. Yes, my beloved, even in our more recent history—even in our own century—there have been such examples, though certainly without plumbing the depths that Paul did, as I said earlier. There have been Christians who, before firing squads and in the face of threats, stood firm and made the sign of the Cross. Here we do not merely stand before Paul, who said, “My boast is the Cross of Christ.” The modern struggler, the modern hero, and the modern martyr also openly proclaims the Precious Cross when he makes the sign of the Cross.

For him too, even in our own age, the Precious Cross is his boast. That is why, take heed, we must enter deeply into the theology of the Cross. We must enter very deeply indeed. It is also a Mystery. A mystery is something you grasp, yet it always remains beyond your grasp; something you approach, yet it always remains beyond reach; something you understand, yet it always remains incomprehensible. Such is the Mystery of the Precious Cross. For years I have tried to enter more deeply into it. Just when I say that I have understood something, I say again that I have understood nothing. It is a Mystery, because it exceeds the limits of my nous, my spiritual intellect. I cannot comprehend it.

You may be taking this too matter-of-factly. But if anyone digs more deeply, he will see it. I cannot comprehend what it means for the infinite God to ascend the Cross for me, a worm. Do I comprehend that? Do I truly comprehend it? I cannot. The more I see my sinfulness and, on the other hand, the love of God, the less I can fathom it. The theology of the Precious Cross is therefore a Mystery beyond our understanding. “It was indeed wondrous that the man born blind should receive his sight at Siloam. But what is that compared with the blind throughout the whole world?” Saint Cyril is saying that it was a wondrous thing when the Lord

gave sight to the blind. He chooses the most striking example: the man in Jerusalem who had been blind from birth, whom the Lord sent to wash in the pool of Siloam, and who received his sight. He was blind from birth. It is wondrous, Saint Cyril says, for one blind man to receive his sight; but how can what Christ did for that man compare with this astonishing work? “But what is that?” means, “How can it possibly be compared?” “What is that compared with the blind throughout the whole world?” For the Precious Cross opened the eyes of the whole world, throughout every age and every generation. Through the Precious Cross, we behold the Mystery of God’s love.

How greatly does God love us? The Evangelist John says, “For God so loved the world.” Consider, gentlemen, those words, “God so loved.” He loved the world so greatly. But how greatly? Can it be measured? We often ask a little child, “How much do you love me?” He stretches out both arms, and we say, “Only that much?” Then he reaches his arms even farther back, adding another four or eight inches, to show us that he loves us very, very much. By what measure, then, does God love us? Would you like to measure it? The Precious Cross is the measuring rod. It opens our eyes so that we may behold the Mystery of God’s love. And does it reveal only the Mystery of God’s love? No, it reveals so many things that we might

call the Precious Cross a window—the window through which we behold the things of Heaven. Yes. Would you like to see that I am not misrepresenting this? Forgive me, that I am not exaggerating it? When Christ comes again—and He will come again—the sign of the Son of Man, Scripture says, will appear before Him in heaven. Notice that it is called the sign of the Son of Man. It is the Precious Cross, and it will go before Him. Why? Because it is the window of knowledge through which we look into the Mysteries of theology. Do you wish to know the Mysteries of theology?

You need only look through the window called the Holy Cross. Through it we shall come to know the Mysteries of the Church, the mysteries of the Kingdom of God, and the Mystery of God Himself. In the same way, my beloved, the Theotokos is another window through which we behold the Mystery of the Holy Trinity. That is why the sacred writers of praises and hymns rightly call the Most Holy Theotokos “the telescope of the Trinity.” To see distant stars, I use a telescope. And to behold that remote, inaccessible, and incomprehensible Mystery of the Godhead, I need only use the telescope that is the Theotokos. I do not have time to tell you more about why the Theotokos is this telescope. It is because through her we learned that God is Triune. Through her, as Saint John of Damascus says, we came to know all the mysteries of heaven. So too, the Holy Cross is a window. Through it humanity received its sight. The healing of that blind man was indeed a great miracle. But how can the sight he received—natural sight at last—be compared

with the sight received by those who believe and can now behold the mysteries of the Kingdom of God? “It was a great thing, beyond nature, to raise Lazarus after four days; but that grace extended only to him. What is that compared with all those throughout the world who had been put to death by sin?” The Resurrection of Lazarus after he had been dead four days was a wondrous thing. But how can that compare—pardon me—with the raising of the whole world, which had been spiritually dead?

The Holy Cross—the preaching of the Cross—raises the world in a spiritual resurrection. Thank you. Preaching is also called a message. We speak of the word of God or the preaching of God; they mean the same thing. And do you know what this is called in Holy Scripture? “The message of the Cross,” just as the Apostle Paul calls it in the first chapter of his First Epistle to the Corinthians: “For the message of the Cross,” and so forth. The message of the Cross means the preaching of the Cross. There in the first chapter, the Apostle Paul speaks about this very subject: the preaching of the Cross. For it was the preaching of the Cross that ultimately raised humanity from spiritual death.

“It was wondrous that five loaves became a fountain of food for the five thousand. But what is that compared with those throughout the world who hunger because they do not know God?” It was a wondrous thing that five thousand people were fed with five loaves. But can this compare with satisfying the spiritual hunger of all humanity? And where is this satisfaction found? Where is it? It is in the Body of Christ, which died upon the Cross and which humanity eats and is filled. It is the Mystery of the Holy Eucharist. Am I saying this on my own authority? No.

Christ Himself said it. Those five thousand people who had eaten their fill went to the Lord, intending to make Him king. But before they could say it, the Lord told them, “Do not seek the food that perishes, but the food that endures.” And what is that food? My flesh. “He who eats My flesh and drinks My blood abides in Me, and I in him.” Why did He speak separately of His flesh and His blood? I will explain this further on. What does the Lord do? He moves from the miracle of feeding the five thousand to the offering of Himself. And where does that offering take place? Upon the Holy Cross. Those people ate their fill and later died. But people

throughout the world, in every century and every age, eat the Body and Blood of Christ, are filled, and enter the Kingdom of God. For we could not eat the Body and Blood of Christ if we did not have His sacrifice upon the Cross. There is no question about this. You see, then, that the sacrifice of the Cross becomes the means of communion. Please pay attention to this word, “communion.” It becomes the means of true communion between God and humanity. It is an incomprehensible Mystery: how can God have communion with man? And yet the Holy Cross becomes the bond that unites God and humanity in this communion. I told you before where I would take this up.

The Lord said, “He who eats My flesh and drinks My blood.” Why did He separate the two? Could He not have said, “He who eats My Body,” with the understanding that whoever eats His Body also drinks His Blood? Why did He distinguish them in His words? When we celebrate the Divine Liturgy, we also keep them separate. Thank you. We have two sacred vessels, and it is worth your knowing this. Upon the holy diskos we have the Body of Christ, and in the holy chalice we have the Blood of Christ.

Why do we place them separately? At a certain point we unite them, and the faithful receive Holy Communion. Toward the end of the Divine Liturgy, we take the Lamb, which we have already cut in preparation. Thank you. Its underside has been cut, so although it appears whole from above, it is already divided. During the Prothesis, it was cut in the form of a cross. We take it, and with one movement the Lamb immediately separates. Then we divide it from the other side, and it becomes four portions. We take one portion and place it in the holy chalice. What does this mean? Why do we keep the Body and Blood separate? Pay attention, because this is a most beautiful expression of sacrifice—that is, of death. We know that when someone is slain, death follows. When the blood is separated and leaves the body, the person is slain; the blood has gone out.

When the blood leaves, it means that life is no longer present. Therefore, when we place the Body and Blood separately, we express death. Do you see how beautifully this is done? Then, when we unite them, we take one portion. We do not take all four. You may ask why we do not take all four. That is simply for practical reasons.

The other portions are for the clergy to receive and, in former times, for the faithful as well, when they received the Body and Blood separately. But now, to express life—the Resurrection—we take the portion marked IC, meaning Jesus, and place it in the holy chalice. Do you know what this means? It means that the Body is reunited with the Blood; in other words, we have life—the Resurrection. That is how it is.

Separating and reuniting them expresses the Crucifixion, the Death, and the Resurrection. This act of separation is repeated throughout the service. We cut the prosphora in the form of a cross, and we divide the Lamb in the form of a cross. Every cross-shaped movement, every cross-shaped cutting, and everything of this kind continually expresses death. And death is essential. We shall see Saint Cyril strongly emphasize this here. Why? Because we can speak of a true Resurrection only when we speak of a true death. I cannot speak of the Resurrection unless death has first taken place. And now the Church, in

her worship, expresses in every possible way that Jesus truly died and therefore truly rose again. In the liturgical rites, the elements of Holy Communion remain separate. You see that we bless them separately, and during the celebration of the Mystery we say, “And make this bread the precious Body of Your Christ.” We address the Father: Make it the Body of Your Christ. Then we say, “And that which is in this cup.” “That which is in this cup” means the contents of the cup.

Then: “Make it the precious Blood of Your Christ.” We bless them separately. Afterward we say, “Changing them”—both the one and the other. You change both elements, and now we make the sign of the Cross over these two elements together, the bread and the wine: “Changing them by Your Holy Spirit.” That is, changing them into what we have already declared them to be: the Body and Blood of Your Son, who is our Christ, the Messiah. You see, then, how within the Divine Liturgy we express the Crucifixion, the Death, and the Resurrection of Christ. I have told you before that the Divine Liturgy is the epitome of Christianity. I have also told you that the Divine Liturgy does not recount Christ’s teaching—not His moral teaching, not even “Love one another.” Nor does it recount Christ’s miracles. Rather, as Cabasilas says,

in the Divine Liturgy we have the deeds that brought about our salvation: the decisive events in the life of Christ. Here, then, my beloved, we truly see Christ offering Himself. We see the Cross, His love for the salvation of humanity, and the offering of His Body and Blood. This life is eternal. That is why the service speaks of “eternal satisfaction.” Saint Cyril is saying: five thousand people ate their fill, but can that compare with the great and eternal food, given forever, which humanity eats and by which it is filled—the Body and Blood of Christ?

“It was wondrous to loose the woman who had been bound by Satan for eighteen years. But what is that compared with all of us, bound fast by the chains of our sins?” It was indeed wondrous that the Lord, in the synagogue—as we happened to hear in yesterday’s Gospel reading—told that stooped woman to stand upright and be freed from Satan. It was certainly wondrous. But can it compare with the far greater deliverance of us human beings who are “bound by the chains of our sins,” as Proverbs 5:22 says?

Chains! Can anything compare with the deliverance of us who were imprisoned and bound beneath the chains of our sins? Indeed, my beloved, as Saint Cyril will tell us a little further on, the Holy Cross drove away and rebuked the demons, and the whole creation, which had been under demonic tyranny, was freed from their dominion. Wherever the Holy Cross is raised up, the demons flee. “The crown of the Cross illumined those blinded by ignorance, loosed all who were held captive by sin, and redeemed the whole world of humanity.” The Holy Cross gave everything; it brought redemption to all humanity. And now we come to the second paragraph. “Do not be astonished that the whole world was redeemed.” Do not wonder whether or how all humanity was redeemed. How was this possible? “For the One who died on behalf of others was not a mere man, but the only-begotten Son of God.” For the One who ascended the Cross,

the One who died upon the Cross, was not “mere”—that is, bare. The Greek word means a bare man, merely a man and nothing more. Rather, He was the only-begotten Son of God. He did not die beneath the burden of His own sins, as did the two thieves crucified on either side of Him, who died beneath the burden of their own sins. He died for the sins of others. That is why Saint Cyril uses this beautiful expression: “the One who dies on behalf of others.” Therefore, the chosen victim offered in sacrifice is no ordinary person. That is precisely why we have these wondrous results. If you wonder how this can be, Saint Cyril answers by asking: Who was it that was crucified? “What then? If the sin of one man, Adam, was powerful enough to bring death into the world—if, through the transgression of one man, death reigned in the world—how much more shall life reign through the righteousness of the One?”

Adam introduced death. Fundamentally, of course, it was the devil. The Wisdom of Solomon says in its second chapter that death entered the world through the envy of the devil. How did death enter? How can the reality of death be explained? The devil envied man and persuaded him to sin against God, and thus death entered. Therefore, the devil was the instigator. Yet because Adam was the one who accepted sin, we may also say that Adam introduced death, for it was he who transgressed God’s commandment.

He brought death into the human race. Therefore, if all people die because one forefather sinned, and if we see death reigning in the world because the first man, the patriarch Adam, sinned, how much more, Saint Cyril says, will Christ—who is the life of humanity—cause life to reign through His submission and obedience to the Father? He now becomes the One who introduces life. That is why He is called the New Adam: the first Adam introduced death; the second introduces life. And so it was.

“Through the tree from which they ate, they were cast out of Paradise; therefore, through the wood of Jesus, those who believe shall now enter Paradise all the more readily.” This is a story we know well. It concerns the tree from which they ate. In Holy Scripture, “wood” can mean a tree. God commanded our first parents not to taste the fruit of that tree. Because they did taste it, they were cast out of Paradise; they lost Paradise. Now once again, a tree—a piece of wood—becomes the means by which we return to Paradise. It is the wood of the Holy Cross. Through a tree Paradise was lost; through a tree Paradise is regained. Through a tree the earthly Paradise was lost; through a tree another Paradise is regained—better, more blessed, higher, infinitely more exalted: the Kingdom of God.

Through the wood of the Holy Cross.

There is much for us to discover in this catechesis of Saint Cyril. But Saint Cyril himself does not exhaust the subject, and neither, of course, shall we in the talks we will give. Perhaps—perhaps, perhaps; I cannot say—our year may end with the thirteenth catechesis. In other words, God willing, we may give as many talks again, or somewhat more. There is a great deal in this catechesis. The theology of the Holy Cross cannot be exhausted. But each time we will remember something from this theology, discover something, delve into something, find something, and bring something to light. Notice the parallel. That tree in Paradise was an ordinary tree, but because of the commandment

it had taken on great significance. The commandment said, “You shall not taste of it.” That tree had a fruit. Now we have the new tree, planted in the midst of the earth. The tree whose fruit was eaten, like the tree of life, stood in the center of Paradise, Scripture says. Do you know where the center of the earth is? It is Golgotha. I have told you before that the ancient Greeks believed Delphi to be the center of the earth, and indeed they called it the navel of the earth. A sculpture has been found and is now in the Museum of Delphi. It is shaped like an overturned basket and is carved from stone.

It is small, not very large. It was, we might say, the center of the center. In other words, if Delphi was the navel of the earth, this sculpture was regarded as the navel of the navel. By “navel” we mean the center, in case that is not clear: the center of the center. This is what the ancient Greeks believed, because Delphi was a sacred place for them—a sacred place. It is significant that they placed a sacred place at the center. Today, now that we have become dechristianized, I do not know what we would place at the center. Perhaps we would place Paris or New York there. We once regarded Paris as the center of civilization, and for this reason it was called—I do not know whether it still is—the City of Light, the light of civilization.

And we used to call Athens the city of darkness. What, then, is the center of the earth? My beloved, it is Golgotha. It is Jerusalem, and more specifically Golgotha. There, at the navel of the earth, was raised the greatest thing that the love of God and all of history could ever reveal: the Cross of Christ. Thus, as in the center of Paradise, so now in the center of the earth another tree is raised: the Holy Cross. What is the fruit of this tree? For the fruits of a tree hang from it: apples from an apple tree and figs from a fig tree.

What is the fruit of this new tree raised in Jerusalem, on Golgotha? A little later—not today, because our analysis is taking time—we shall see Saint Cyril say, “Behold, Golgotha is here before us, right here across from us, here beside us—beside us, beside us.” How awe-inspiring it must have been to give a catechesis and speak theologically about the Holy Cross while standing in that very place. Just imagine it; it is truly beautiful. What is the fruit? It is Christ hanging from this tree—Christ hanging upon it. Pay attention to this.

In the ancient Paradise there were two trees—two trees of particular significance. There were, of course, many trees. Remember, as I have told you, Paradise lay between the two rivers, the Euphrates and the Tigris.

It was an earthly Paradise, and they were natural trees. Yet because of the commandment, these two trees held a special place. One was the tree of the knowledge of good and evil, and the other was the tree of life. They stood in the center of Paradise. Our first parents chose to taste from the forbidden tree, the one that would bring death.

God did not permit them to taste from the tree of life, from the fruit of the tree of life, “lest evil become immortal,” as the Fathers say. But allow me not to analyze this at length, or we shall go too far. Out of love for mankind—out of love for mankind—so that evil would not become immortal, He expelled our first parents from Paradise. Of course, that region today is the land of oil fields, where people quarrel over oil. They ought to be contending for salvation, yet instead they contend over oil. What poverty! I have brought you down from the heights of theology to the oil fields of the earth, have I not? What poverty—and what an abrupt change of subject! This tree, always at the center of Paradise and now at the center of the earth—which, as I told you, is Golgotha—now bears the fruit of life: the Body and Blood of Christ.

They were not to eat that other fruit. The Fathers say that our first parents would eventually have eaten even of that fruit, when the proper time had come. Nor shall I analyze further why this was so. They would have possessed a theoretical knowledge of good and evil, not an experiential one. But they tasted prematurely. The fruit was not unripe; our first parents were immature. And thus death entered. It is like teaching a small child about sexual life. The child is not mature; it will be harmed, ruined, and spiritually die. Is that not so? But once the child matures, this belongs to the natural course of life. That is the brief explanation. And this example is not my own; it comes from Theophilus of Antioch. Pay attention to these things!

This fruit of life, unlike the other fruit, now had to be tasted and eaten. Formerly there had been the commandment, “You shall not eat from that tree.” But later, when what was offered was no longer the antitypes—for those fruits in Paradise were antitypes—but the prototype, the true fruit, the Body and Blood of Christ, the commandment had to be, “You shall eat.” This is why we now hear Christ, the Lord, say, “Unless you eat My flesh and drink My blood, you have no life.” In the Old Testament, then, we had the commandment not to taste. Now, in the New Testament, we have the commandment to taste. The difference, however, is that...

the one is one thing, and the other is something else. There was the fruit of the tree of the knowledge of good and evil; here is the tree of life, which is Christ. Do you see what beautiful things these are? Tell me, please: when we approach to receive Holy Communion knowing this theology of the Holy Cross and knowing the theology of Christ’s sacrifice, how do we then receive Holy Communion? How deeply do we understand what we are receiving? You see that we need this knowledge, this immersion in the Mystery of God’s love, precisely so that we may truly value these things. And Saint Cyril continues.

“The first-formed man, who came from the earth, brought universal death. Shall not He who fashioned him from the earth bring eternal life, since He Himself is life?” If the first-formed man, who was fashioned from the earth, brought death upon the whole world, shall not the One who fashioned him from the earth bring eternal life, since He Himself is life? “Phinehas, moved by zeal, slew the man committing the shameful deed and brought the wrath of God to an end.”

“Shall not Jesus, who slew no one but gave Himself as a ransom in the place of others, bring that wrath to an end?” Here we have an ancient story. It comes from the Book of Numbers, chapter 25, verse 11 and following. At one time Israel fell into sin: the people worshiped idols and committed fornication. Then a zealot named Phinehas drove his spear through an Israelite who was sinning at that very moment in a tent with a Moabite woman. He pierced them both with his spear and killed them. Scripture then says that this act of Phinehas “was counted to him as righteousness.” That is, God looked upon the zeal of Phinehas.

You may ask, “Did God desire their death?” We have spoken of this before. Let us not open too many long digressions, or we shall never reach the end. The wrath of God then ceased, Scripture says, because the act of Phinehas revealed, through his zeal, his faithfulness to the religion of his fathers and to the true God. And God did not punish the people any further. Jesus, however, does not slay another person,

but offers Himself as a ransom. How much more, then, will He bring to an end the wrath of God against mankind? Here we see Christ offering Himself as a propitiatory sacrifice. He is not satisfying divine justice, as I have told you before. Rather, here we see Him offered as a sacrifice to bring to an end the wrath of God against mankind.

Paragraph three. “Let us not be ashamed of the Cross of the Savior, but rather let us glory in it. For the message of the Cross is a stumbling block to the Jews and foolishness to the Gentiles, but to us it is salvation. To those who are perishing it is foolishness, but to us who are being saved it is the power of God.” These are the words written, as I told you earlier, in the first chapter of the First Epistle to the Corinthians. Indeed, this is the epistle reading appointed for the feast of the Exaltation of the Holy Cross. Pay attention here. Let us not, then, be ashamed of the Cross of the Savior. Let us feel no shame over the Cross of the Savior, but rather let us glory in it and make it our boast. Today

we are ashamed to say that we are Christians. And yet, as I told you, the Cross was raised upon the scepters and crowns of kings. Yes, the Cross became the boast of kings and rulers throughout the earth. And yet, although the Cross was raised so high, today we are ashamed to display it. Why is that? It is strange. It means that we have departed from a theological understanding of the Holy Cross. This is a matter of great worth and importance. Therefore, my beloved, pay attention. Let no one tell me that tonight we are dealing with a theological subject instead of a practical one, such as friendship or love. My beloved, it is the theology of the Holy Cross that nourishes our moral life.

It nourishes our moral life. Doctrine nourishes our way of life. Let us stop asking only for moral subjects. No—we need both. We need doctrine, the mother that gives birth to the moral life, and we need that moral life itself: both the mother and her child, both doctrine and conduct. We must therefore return to a knowledge of the theology of the Holy Cross. For the message of the Cross—that is, the preaching of the Cross—“is a stumbling block to the Jews, foolishness to the Gentiles, but salvation to us.” There are three categories of people. The first category is the Jews.

The second category is the Greeks. As I have told you before, “Greeks” is a technical term here meaning the Gentile world—that is, the pagans. The third category is the Christians. Let us examine this, because it is worth considering. Why is the message of the Cross—the preaching of the Cross—a stumbling block to the Jews? Recall the talks we have given on the Acts of the Apostles, where we have taken such care to go deeply into this question. In both his first and second public addresses, the Apostle Peter insists that the Cross formed part of God’s plan, that Christ’s sacrifice had been foretold, and that the Messiah was to suffer.

For his listeners could not get past that insurmountable wall, that stumbling block: how could the Messiah possibly suffer? This is what the rulers of the Jews were saying among themselves while Christ was still alive upon the Cross.

“Look,” they said to one another, mocking and ridiculing the Lord. “Just look! He saved others, but He cannot save Himself. He said that He is the Son of God. If He is the Son of God, let God bring Him down.” See here: “You shall not put the Lord your God to the test.” What a terrible thing! And yet, you see, heaven is silent.

The Mystery of salvation is already being accomplished. The Mystery of salvation is being fulfilled; it is being carried within the womb and brought forth. And heaven is silent; it says nothing. “Then let Him come down from the Cross,” they say, “so that we may see and believe.” Would they have believed? They would have seized the Lord again and crucified Him again. For they would have said, “Ah, something happened; He slipped free of the nails.” No. The Lord remains nailed to the Cross. This is the insurmountable obstacle for the Jews. Does the Messiah suffer? If He cannot save Himself, will He save us? If a Roman ruler has Him nailed up and crucified, will He deliver us from the Roman yoke? What sort of thing is this? You understand their reasoning.

They cannot get past this issue. They cannot understand that the Precious Cross is the sign and the very means of mankind’s salvation. They cannot understand it; they simply cannot. They stop there—at the stumbling block. Do you know what “stumbling block” means? A stumbling block is a stake standing in my path. As I walk, I trip, fall upon the stake, and remain there, fallen over it. That is what it means to be scandalized, to stumble. The Jews stumbled over the stake—and take care not to misunderstand me—called the Cross. The Cross, a stake? Yes, a stake, a stumbling block. Am I the one saying this? As Paul would put it, it is the stumbling block of the Cross, the stake of the Cross. It is over this stake

that the Jews stumble and fall, my dear friends. And to this day they have remained outside salvation. But what can one say? So I shall stop here, and we will continue next Monday, God willing.

Με τη βοήθεια του Θεού, αγαπητοί, ευρισκόμεθα εις την δεκάτην τρίτη κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, Αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων. Μέχρι τώρα είδαμε την δωδεκάτη κατήχηση, που αναφέρεται εις την ενανθρώπηση του Υιού του Θεού.

Ε...

Βασικά, η κατήχηση δεν είναι παρά ερμηνεία του Συμβόλου της Πίστεως. Δηλαδή ενδιαφέρεται ο Άγιος Κύριλλος διά τους κατηχουμένους του να γνωρίσουν, έστω στοιχειωδώς, το περιεχόμενο της πίστεως και, προκειμένου να βαπτιστούν, πρέπει να μυηθούν εις την διδασκαλία του Χριστιανισμού. Έτσι, εκείνο που προσεφέρετο

ως θεμελιώδης διδασκαλία ήτο το Σύμβολο της Πίστεως. Πράγματι, αυτό περιέχει πολλά πράγματα και κυρίως θέσεις, όχι μόνο θεμελιώδεις της πίστεως, αλλά και θέσεις που προσεβλήθησαν από αιρετικούς, και δράττεται της ευκαιρίας ο Άγιος Κύριλλος δια να μιλήσει και για τις αιρετικές θέσεις, να αναιρέσει τις θέσεις των αιρετικών και να προβάλλει τις ορθόδοξες θέσεις. Έτσι θα λέγαμε, καθ' όλο το μήκος των 21 κατηχήσεών του, γιατί οι υπόλοιπες τέσσερις, πέντε είναι οι λεγόμενες μυσταγωγικές.

Κατηχήσεις είναι αυτές, οι υπόλοιπες 5 είναι μυσταγωγικές, αναφέρονται στην μυστηριακή ζωή και γίνονται μετά από την βάπτιση των κατηχουμένων. Αναφέρεται στην ανάλυση του Συμβόλου της Πίστεως. Ήδη στην 12η κατήχηση είδαμε να αναφέρεται στο θέμα της ενανθρωπίσεως του Υιού του Θεού. Είχε πολλά. Τώρα προχωρεί εις το θέμα της Σταυρώσεως, του Θανάτου και της Ταφής του Ενανθρωπίσαντος Υιού του Θεού και, αν θέλετε, εις το μυστήριο του Τιμίου Σταυρού, που αποτελεί πράγματι μυστήριον. Είναι κεντρικόν σημείον αυτό, είναι κεντρικόν μυστήριον της σωτηρίας μας. Ο τίτλος της 13ης κατηχήσεως:

«Φωτιζομένων, εν Ιεροσολύμοις σχεδιασθείσα, εις το “σταυρωθέντα και ταφέντα”, και ανάγνωσις εκ του Ησαΐου. Κύριε, τις επίστευσε τη ακοή ημών; και ο βραχίων Κυρίου τίνι απεκαλύφθη;» και εξής, «ως πρόβατον επί σφαγήν ήχθη» και τα εξής. Συνεπώς, για να μην κάνω πιο πολλή ανάλυση της επιγραφής, επιμένει επάνω στο «σταυρωθέντα και ταφέντα». Και προχωρούμε εις την πρώτη παράγραφο. «Καύχημα μεν ουν της Καθολικής Εκκλησίας πάσα πράξις Ιησού· καύχημα δε καυχημάτων ο Σταυρός».

Μια ωραία πρόταση. Και ανοίγει την κατήχησή του και θεολογικά και φιλολογικά με αυτήν την ωραιοτάτη θεολογική και φιλολογική πρόταση ο Άγιος Κύριλλος. Ότι καύχημα, λέγει, της Καθολικής Εκκλησίας — το «Καθολική» εννοούμε την Ορθόδοξον, κατά το «Εις μίαν, Αγίαν, Καθολικήν και Αποστολικήν Εκκλησίαν» — καύχημα, λοιπόν, λέγει, της Ορθοδόξου Καθολικής Εκκλησίας είναι κάθε πράξις του Ιησού. Ό,τι έκανε ο Ιησούς Χριστός, αυτό αποτελεί και καύχημα της Εκκλησίας. Αλλά το καύχημα των καυχημάτων, των πράξεων του Ιησού, είναι ο Σταυρός.

Βεβαίως, θα λέγαμε, καύχημα είναι να πούμε ότι ο Χριστός σε θεράπευσε, ο Χριστός σε δίδαξε, ο Χριστός τούτο, ο Χριστός εκείνο. Όλα αυτά είναι αξιοσημείωτες πράξεις, σταθμοί της ζωής του Κυρίου, αλλά και σταθμοί της δικής μας της σωτηρίας. Όμως, πέρα και πάνω απ' όλα, αληθές καύχημα της Εκκλησίας, που το προβάλλει το καύχημα αυτό και καυχάται δι' αυτό, είναι ο Σταυρός. Γιατί; Γιατί, απλούστατα, ο Σταυρός είναι το σύμβολο της υπερτάτης, βαθυτάτης, ακατανοήτου αγάπης του Θεού για την κτίση και διά τον αμαρτωλόν άνθρωπον. Είναι ακατανόητο: Θεός, ο Άπειρος Θεός, ο Θεός ο Αμίαντος, ο Καθαρός, ο Δοξασμένος Θεός, να σκύβει, να ιδεί τον άνθρωπο και να του δείχνει την αγάπη του, φτάνοντας ο ίδιος, αφού θα γίνει άνθρωπος, να ανεβεί επάνω στο σταυρό, για να δείξει πόσο αγαπάει τον άνθρωπο. Είναι λοιπόν πράγματι καύχημα καυχημάτων, όπως θα δούμε, αλλά εκ προοιμίων το λέμε αυτό, ενώ ο Σταυρός εκ πρώτης όψεως μοιάζει ότι είναι το σύμβολον καταισχύνης. Σαν να λέγαμε: «Ξέρετε, τον πατέρα μου κάποτε τον κρέμασαν».

Σε μια κεντρική πλατεία του χωριού μας τον κρέμασαν, γιατί τον χαρακτήρισαν κακοποιόν και τον κρέμασαν. Έκαναν μια κρεμάλα και τον κρέμασαν. Θα μπορούσα εγώ να καυχιέμαι για αυτό το πράγμα, ότι τον πατέρα μου τον κρέμασαν, μάλιστα με βαρυτάτες κατηγορίες; Κι όμως, εδώ τώρα, γιατί ο Σταυρός είναι κρεμάλα στην πραγματικότητα, είναι φονικόν όργανον, κι όμως από το φονικόν όργανον να γίνεται καύχημα καυχημάτων. Γιατί εκεί εκφράζεται όλη η αγάπη του Θεού για τον άνθρωπο. Και όπως πάρα πολύ ωραία λέγει ένας εκκλησιαστικός πατήρ, ότι εκεί έδειξε ο Χριστός την αγάπη Του δια την νύμφην Εκκλησία και με τα καρφιά του Σταυρού Του

εχάλκευσε τα δαχτυλίδια του γάμου. Τι ωραία αυτά! Εχάλκευσε τα δαχτυλίδια του γάμου. Δηλαδή, για να δείξει πόσο αγαπάει την Εκκλησία, δηλαδή τους ανθρώπους, εμάς τους ρυπαρούς, τους τρισάθλιους ανθρώπους. Γι' αυτό αποτελεί όντως καύχημα καυχημάτων. Είναι δηλαδή κορυφαίον γεγονός. Αλλά αυτό το κορυφαίον γεγονός και αυτό το καύχημα θα αναλυθεί καθ' όλο το μήκος της 13ης κατηχήσεως από τον Άγιο Κύριλλο προς τους κατηχουμένους του και, συνεπώς, προς εμάς, που είμαστε ιδιαίτερα κατηχούμενοι και που πρέπει να εγκύπτουμε εις το μυστήριο της πίστεώς μας, να το κατανοήσουμε και να το ζήσουμε. «Και τούτο γινώσκων ο Παύλος φησίν»:

«Εμοί δε μη γένοιτο καυχάσθαι ει μη εν τω σταυρώ του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Σε μένα μη γένοιτο να καυχηθώ σε οτιδήποτε. Τι; Στην εξυπνάδα μου, στην ικανότητά μου, στην δυνατότητά μου, στην αντοχή μου; Μη γένοιτο να καυχηθώ σε τίποτε από όλα αυτά, γιατί δεν είμαι τίποτα. Ένα καύχημα έχω, έλεγε ο Απόστολος Παύλος εις την προς Γαλάτας επιστολή, 6,14, και το καύχημά μου αυτό είναι ο Σταυρός του Χριστού. Και, αν το θέλετε, σήμερα, αγαπητοί, επειδή ο Σταυρός του Χριστού ανήλθε σε ανάκτορα, σε θρόνους, ανήλθε σε στέμματα βασιλέων και αρχόντων, εμπήκε σε σύμβολα σημαιών και εθνών, ευχήν τε τροπαίων,

μας είναι αποκρουστικός ο Σταυρός, αν και σήμερα φτάσαμε πάλι σε μια εποχή να ντρεπόμαστε να κάνουμε το σημείο του Σταυρού, διότι, ε, «Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου», να μην πει κανείς τίποτα πιο πολλά. Όμως, για την εποχή του Παύλου, να προβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός ως καύχημα δεν είναι μικρόν. Ήδη ο Άγιος Κύριλλος ζει στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι κατηχήσεις του αυτές εξεφωνήθησαν το 350 μετά Χριστόν και θα πει κάπου, θα το βρούμε πιο κάτω, θα πει: «Εγώ δεν διστάζω να πω ότι ο Θεός μου σταυρώθηκε και δεν διστάζω, γιατί αναστήθηκε. Αλλά, αν έπρεπε μόνο να λέγω ότι σταυρώθηκε και πέθανε»,

«θα ντρεπόμουν να το πω. Αλλά, αφού ο Κύριός μου αναστήθη, δεν ντρέπομαι να πω ότι πέθανε και μάλιστα επάνω σε ένα σταυρό». Όμως, για την εποχή του Παύλου τα πράγματα ήσαν διαφορετικά. Δεν είχε καθιερωθεί ο Σταυρός. Ήδη ακόμη ο Σταυρός υπήρχε ως φονικόν όργανον στην εποχή του, και να κηρύξει ότι είναι καύχημά του ο Σταυρός, του Χριστού ο Σταυρός, ήταν μεγάλο πράγμα. Αλλά ο Παύλος, για να καυχιέται τον Τίμιον Σταυρόν του Χριστού, είχε βαθύνει στην θεολογία του Σταυρού. Ο Παύλος είχε πεθάνει για τον κόσμο και ο κόσμος για τον Παύλο. «Εμοί κόσμος εσταύρωται, καγώ τω κόσμω», λέει.

«Εμοί κόσμος εσταύρωται, καγώ τω κόσμω». Εγώ για τον κόσμο είμαι εσταυρωμένος και ο κόσμος για μένα εσταυρωμένος. Δεν τον αγγίζω, εγώ έχω πεθάνει για τον κόσμο. Συνεπώς, δεν ντρέπομαι τίποτα. Το καύχημά μου είναι ο Σταυρός του Χριστού. Ίσως, δεν ξέρω αν άλλος μέσα στην εκκλησιαστική ιστορία, και μάλιστα σε εκείνη την εποχή, όχι με εκείνη την επεξεργασία που μπορούμε να κάνουμε αργότερα, τη θεολογική, αν μπόρεσε κανείς να βαθύνει όσο ο Παύλος εις το μυστήριον της θεολογίας του Σταυρού του Χριστού. Από πού μπορούμε να ξέρουμε πόσο βάθυνε; Από το ότι επρόβαλε, κάτω από τέτοιες συνθήκες την εποχή του, τον Τίμιο Σταυρό και τον προβάλλει ως καύχημα.

Όταν καταλάβουμε κι εμείς τη θεολογία του Σταυρού, τότε κι εμείς θα τον έχουμε καύχημα. Αγαπητοί μου, ναι, και στην νεωτέρα ιστορία μας, στον αιώνα μας αν θέλετε, όχι βεβαίως βαθαίνοντας ως ο Παύλος, σας το είπα προηγουμένως, αλλά υπήρξαν περιπτώσεις, υπήρξαν περιπτώσεις που μπροστά σε εκτελεστικά αποσπάσματα, μπροστά σε απειλές, κρατούντο να στέκεται ο Χριστιανός και να κάνει το σημείο του Σταυρού. Δεν είμαστε εμείς στον Παύλο μπροστά. Ο Παύλος έλεγε «το καύχημά μου, ο Σταυρός του Χριστού», και ο σύγχρονος αγωνιστής και ο σύγχρονος ήρωας και ο σύγχρονος μάρτυς, όταν προβάλλει κάνοντας τον Σταυρό του, προβάλλει τον Τίμιο Σταυρό.

Και αυτός, είναι ο Τίμιος Σταυρός για αυτόν το καύχημα και στην εποχή μας, σημαίνει. Γι' αυτό, προσέξατε, πρέπει να βαθύνουμε στη θεολογία του Σταυρού. Πρέπει πολύ να βαθύνουμε. Άλλο τώρα ότι αποτελεί μυστήριον. Και σημαίνει μυστήριο ένα πράγμα που το πιάνεις και πάντα μένει άπιαστο, που το φτάνεις και πάντα μένει άφθαστο, που το κατανοείς και πάντα μένει ακατανόητο. Αυτό είναι το μυστήριο του Τιμίου Σταυρού. Χρόνια προσπαθώ να βαθύνω. Εκεί που λέγω ότι κάτι κατάλαβα, και πάλι λέγω ότι δεν κατάλαβα τίποτα. Γιατί είναι μυστήριο, γιατί ξεπερνάει τις διαστάσεις του νου μου. Δεν μπορώ να καταλάβω.

Το παίρνετε πεζά. Αν κανείς το σκαλίσει, θα το δει αυτό. Δεν μπορώ να καταλάβω τι θα πει ο Άπειρος Θεός να ανεβαίνει επάνω στο σταυρό για μένα, το σκουλήκι. Το καταλαβαίνω αυτό; Το καταλαβαίνω αυτό; Δεν μπορώ να το καταλάβω. Και όσο βλέπω την αμαρτωλότητά μου και βλέπω από την άλλη μεριά την αγάπη του Θεού, δεν καταλαβαίνω τι. Αποτελεί λοιπόν μυστήριον κατανοήσεως η θεολογία του Τιμίου Σταυρού. «Θαυμαστόν μεν γαρ ην το τυφλόν εκ γενετής εν τω Σιλωάμ αναβλέψαι. Αλλά τι προς τους τυφλούς της οικουμένης;» Ήτοι λέγει, θαυμαστό πράγμα όταν ο Κύριος

έκανε να αναβλέψουν τυφλοί, και μάλιστα παίρνει την πλέον σπουδαία περίπτωση τυφλού, του εκ γενετής εκείνου τυφλού στα Ιεροσόλυμα, που τον έστειλε να νιφθεί στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ και ανέβλεψε. Εκ γενετής τυφλός. Λέει, είναι θαυμαστόν ένας τυφλός να αναβλέψει, αλλά πού μπορεί να συγκριθεί αυτό που ο Χριστός έκανε με εκείνο το καταπληκτικό; «Αλλά τι;» Αλλά το «αλλά τι» θα πει «πού μπορεί να συγκριθεί αυτό;» θα πει. «Αλλά τι προς τους τυφλούς της οικουμένης;» Διότι ο Τίμιος Σταυρός άνοιξε τα μάτια της οικουμένης όλων των αιώνων και όλων των εποχών. Διότι δια του Τιμίου Σταυρού βλέπουμε το μυστήριον της αγάπης του Θεού.

Πόσο άραγε μας αγαπάει ο Θεός; Λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης: «Ούτω γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον». Μετρήστε, κύριοι, το «ούτω γαρ ηγάπησεν». Τόσο πολύ αγάπησεν. Πόσο; Μια μεζούρα; Πολλές φορές λέμε σ' ένα μικρό παιδάκι: «Πόσο μ' αγαπάς;» Και ανοίγει τα δυο του χέρια και του λέμε: «Μόνο τόσο;» Και τα πάει και προς τα πίσω τα χέρια του, μεγαλώνοντάς τα ακόμα δέκα πόντους, είκοσι πόντους, για να μας δείξει ότι μας αγαπάει πολύ, πολύ. Πόσες μεζούρες, λοιπόν, μας αγαπάει ο Θεός; Θέλετε να τις μετρήσετε; Είναι ο Τίμιος Σταυρός η μεζούρα. Είναι λοιπόν εκείνο που μας ανοίγει τα μάτια να ιδούμε το μυστήριον της αγάπης του Θεού. Ναι, και μόνο το μυστήριον της αγάπης του Θεού; Είναι τόσα πράγματα, που αποτελεί, θα

λέγαμε, το παράθυρο, ο Τίμιος Σταυρός, το παράθυρο διαμέσου του οποίου βλέπουμε τα του Ουρανού. Ναι. Θέλετε να δείτε ότι δεν αδικώ τα πράγματα; Συγγνώμη, δεν υπερβάλλω τα πράγματα. Όταν θα ξανάρθει ο Χριστός — και θα ξανάρθει — τότε θα προηγείται, λέει, εις τον ουρανόν το σημείο του Υιού του Ανθρώπου. Σημειώσατε ότι αποκαλείται σημείο του Υιού του Ανθρώπου. Είναι ο Τίμιος Σταυρός. Θα προηγείται, λέει. Γιατί; Εάν δεν ήτο το παράθυρον γνώσεως, διακύψεως των μυστηρίων της θεολογίας. Θέλετε να γνωρίσετε τα μυστήρια της θεολογίας;

Δεν έχετε παρά να σκύψετε από το παράθυρο που λέγεται Τίμιος Σταυρός. Διαμέσου αυτού θα γνωρίσουμε τα μυστήρια της Εκκλησίας, τα μυστήρια της Βασιλείας του Θεού, το μυστήριον του Θεού. Όπως η Θεοτόκος, αγαπητοί μου, είναι ένα άλλο παράθυρο, διαμέσου του οποίου βλέπουμε το μυστήριον της Αγίας Τριάδας. Γι' αυτό πολύ ορθά οι ιεροί εγκωμιαστές και υμνογράφοι αποκαλούν την Υπεραγία Θεοτόκον «τηλεσκόπιον της Τριάδος». Για να δω απομεμακρυσμένα αστέρια, χρησιμοποιώ ένα τηλεσκόπιο. Για να δω απεμακρυσμένο εκείνο το μυστήριο και άβατον και ακατανόητον της Θεότητας, δεν έχω παρά να χρησιμοποιήσω το τηλεσκόπιον, Θεοτόκος. Δεν έχω καιρό να σας πω πιο πολλά γιατί η Θεοτόκος είναι το τηλεσκόπιο. Διότι διαμέσου αυτής γνωρίσαμε ότι ο Θεός είναι τριαδικός. Διαμέσου αυτής, όπως λέει ο Ιερός Δαμασκηνός, διαμέσου της Θεοτόκου γνωρίσαμε όλα τα μυστήρια του ουρανού. Έτσι και ο Τίμιος Σταυρός είναι ένα παράθυρο. Έτσι δι' αυτού ανέβλεψε η ανθρωπότητα. Ο τυφλός εκείνος, εκείνο το θαύμα, σπουδαίο. Αλλά πού μπορεί να συγκριθεί η όραση εκείνου του ανθρώπου, που επί τέλους απέκτησε μια φυσική όραση,

μπροστά στην όραση που αποκτούν οι άνθρωποι που πιστεύουν και βλέπουν πια τα μυστήρια της Βασιλείας του Θεού; «Μέγα μεν και υπέρ φύσιν το τον Λάζαρον τετραήμερον αναστήναι, αλλά μέχρις εκείνου μόνου η χάρις. Τι δε προς τους εν τη οικουμένη ταις αμαρτίαις νεκρουμένους;» Θαυμαστό πράγμα η Ανάσταση του τετραημέρου νεκρού Λαζάρου. Πού μπορεί όμως να συγκριθεί μπροστά σε αυτό; Συγγνώμη, αυτό μπορεί να συγκριθεί μπροστά στο ότι αναστήθηκε ολόκληρη η νεκρωμένη, η νεκρή δηλαδή, οικουμένη;

Ανασταίνει την οικουμένη, πνευματική ανάσταση, ο Τίμιος Σταυρός, το κήρυγμα του Σταυρού. Ευχαριστώ. Το κήρυγμα λέγεται και λόγος. Λέμε ο Λόγος του Θεού ή το κήρυγμα του Θεού, είναι το ίδιο πράγμα. Ξέρετε πώς λέγεται, παρακαλώ, αυτό μέσα στην Αγία Γραφή; «Ο Λόγος του Σταυρού», όπως ακριβώς αναφέρεται από τον Απόστολο Παύλο εις το πρώτο κεφάλαιο της πρώτης προς Κορινθίους επιστολής του. «Ο λόγος γαρ ο του Σταυρού» κτλ. Ο Λόγος του Σταυρού, δηλαδή το κήρυγμα του Σταυρού. Και εκεί στο πρώτο κεφάλαιο, θα λέγαμε, ο Απόστολος Παύλος αναφέρεται στο θέμα τούτο, στο κήρυγμα του Σταυρού. Διότι το κήρυγμα του Σταυρού είναι εκείνο το οποίο τελικά ανέστησε τους πνευματικά νεκρούς ανθρώπους.

«Θαυμαστόν το πηγάσαι τροφήν πέντε άρτους εις τους πεντακισχιλίους. Αλλά τι προς τους λιμώττοντας αγνωσίαν κατά πάσαν την οικουμένην;» Λέγει, θαυμαστό πράγμα είναι ότι χόρτασαν πέντε χιλιάδες άνθρωποι με πέντε ψωμιά. Μπορεί όμως αυτό να συγκριθεί μπροστά στον χορτασμό της πνευματικής πείνας ολοκλήρου της ανθρωπότητος; Και πού είναι αυτός ο χορτασμός; Πού είναι; Είναι το σώμα του Χριστού, που πέθανε επί του Σταυρού, και το τρώγει η ανθρωπότητα και χορταίνει. Είναι το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Αυθαίρετα το λέω; Όχι.

Είπε ο Χριστός. Αυτοί οι πέντε χιλιάδες άνθρωποι που χόρτασαν πήγαν και είπαν στον Κύριον ότι ήθελαν να τον κάνουν βασιλιά. Και ο Κύριος τους προλαβαίνει πριν το πουν αυτό και τους λέγει: «Μην ζητάτε την βρώσιν την απολλυμένην, αλλά την μένουσαν». Και ποια είναι αυτή; Η σάρκα μου. «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα εν εμοί μένει καγώ εν αυτώ». Γιατί πήρε η σάρκα μου και το αίμα μου; Θα σας το εξηγήσω πιο κάτω. Τι κάνει ο Κύριος; Φεύγει από το θαύμα του χορτασμού των πεντακισχιλίων και πηγαίνει στην προσφορά του εαυτού του. Πού δηλαδή; Στον Τίμιο Σταυρό. Χόρτασαν εκεί και πέθαναν. Χορταίνουν

άνθρωποι της οικουμένης όλων των αιώνων και όλων των εποχών και μπαίνουν στη Βασιλεία του Θεού, τρώγοντας το σώμα και το αίμα του Χριστού. Διότι δεν θα το τρώγαμε το σώμα και το αίμα του Χριστού, αν δεν είχαμε τη σταυρική του θυσία. Αναμφισβητήτως. Βλέπετε, λοιπόν, ότι η σταυρική θυσία γίνεται, γίνεται στοιχείον κοινωνίας. Παρακαλώ, τη λέξη «κοινωνία» προσέξατέ την. Γίνεται στοιχείο κοινωνίας, αληθούς κοινωνίας Θεού και ανθρώπων. Είναι ακατανόητο μυστήριο πώς μπορεί να έχει κοινωνία ο Θεός με τον άνθρωπο. Κι όμως, ο Τίμιος Σταυρός γίνεται το συνδετικό στοιχείο αυτής της κοινωνίας Θεού και ανθρώπων. Σας είπα πριν πού μένω.

Ο Κύριος είπε «Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα». Γιατί τα χώρισε; Δεν μπορούσε να πει «εκείνος που θα φάγει το σώμα μου» και εκείνος που τρώγει το σώμα μου προϋποτίθεται ότι πίνει και το αίμα μου; Γιατί τα χώρισε στην έκφραση; Όταν τελούμε τη Θεία Λειτουργία και εμείς τα χωρίζουμε. Ευχαριστούμε. Έχουμε δύο σκεύη, αξίζει να το ξέρετε. Επί του Αγίου Δισκαρίου έχουμε το Σώμα του Χριστού και επί του Αγίου Ποτηρίου έχουμε το Αίμα του Χριστού.

Γιατί τα βάζουμε χώρια; Κάποια στιγμή τα ενώνουμε αυτά και κοινωνούν οι πιστοί. Κάποια στιγμή, προς το τέλος της Θείας Λειτουργίας, παίρνουμε τον αμνόν, τον οποίον έχουμε προχαράξει. Ευχαριστώ. Το κάτω μέρος, και ενώ οπτικά φαίνεται ότι είναι ακέραιος, είναι όμως χωρισμένος. Στην προσκομιδή έγινε σταυροειδής χάραξη. Τον παίρνουμε, μόλις κάνουμε έτσι τον αμνόν, αμέσως χωρίζει. Και μετά από την άλλη μεριά έτσι και γίνεται τέσσερα τεταρτημόρια. Και παίρνουμε το ένα τεταρτημόριο και το βυθίζουμε στο Άγιο Ποτήριο. Τι σημαίνει αυτό; Γιατί τα έχουμε χώρια; Προσέξτε, είναι ωραιότατο, ωραιοτάτη έκφραση της θυσίας, δηλαδή του θανάτου. Δηλαδή είναι γνωστό ότι, όταν κάποιος φονευθεί, τότε έρχεται ο θάνατος. Όταν χωρίσει, φύγει το αίμα από το σώμα, φονεύεται, έφυγε το αίμα.

Φεύγοντας το αίμα σημαίνει ότι δεν έχουμε πλέον τη ζωή. Όταν βάζουμε, συνεπώς, το σώμα και το αίμα χωριστά, εκφράζουμε θάνατον. Είδατε με ποιον ωραίο τρόπο; Όταν κατόπιν κάνουμε την ένωση, παίρνουμε το ένα τεταρτημόριο. Δεν παίρνουμε και τα τέσσερα. Θα μου πείτε, γιατί δεν παίρνουμε και τα τέσσερα; Διά λόγους τεχνικούς τώρα.

Να κοινωνήσουν οι κληρικοί και, παλαιότερα, και οι πιστοί που κοινωνούσαν χωριστά. Αλλά, για να εκφράσουμε τώρα τη ζωή, την Ανάσταση, παίρνουμε τώρα το τεταρτημόριο και το βυθίζουμε, μάλιστα εκείνο που λέει ΙΣ, Ιησούς, και το βυθίζουμε στο Άγιο Ποτήριο. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Ότι το σώμα πάλι ενώνεται με το αίμα, δηλαδή έχουμε ζωή, λέει, την Ανάσταση. Έτσι.

Το να τα χωρίζουμε και να τα ενώνουμε εκφράζει τη Σταύρωση, τον Θάνατο και την Ανάσταση. Αυτό δε το χώρισμα γίνεται διαρκώς. Επί του προσφόρου σταυροειδώς κινούμεθα, τον αμνόν σταυροειδώς τον χωρίζουμε. Όλη αυτή η κίνηση η σταυροειδής, σταυροειδής, σταυροειδής χάραξη, σταυροειδής κ.λπ., εκφράζει ανά πάσα στιγμή τον θάνατο. Και ο θάνατος είναι βασικό στοιχείο. Θα το δούμε εδώ να το τονίζει πολύ ο Άγιος Κύριλος. Γιατί; Διότι μόνο τότε μπορούμε να μιλάμε για Ανάσταση αληθή, όταν μιλάμε για θάνατο αληθή. Δεν μπορώ να μιλάω για Ανάσταση αν δεν προηγηθεί ο θάνατος. Και η Εκκλησία πια στη

λατρεία της το εκφράζει αυτό με κάθε τρόπο, ότι ο Ιησούς απέθανε και, συνεπώς, αληθώς ανέστη. Και πάλι στα εκκλησιαστικά, χωρισμένα τα είδη κοινωνούν, και βλέπετε ευλογούμε και «ποίησον» λέμε στην τέλεση του μυστηρίου: «Και ποίησον τον μεν άρτον τούτον τίμιον σώμα του Χριστού Σου». Διότι απευθυνόμεθα στον Πατέρα. Να το κάνεις σώμα του Χριστού Σου. «Το δε εν τω ποτηρίω». Το «εν τω ποτηρίω» σημαίνει το περιεχόμενο του ποτηρίου.

Τίσον «Ποίησον τίμιον αίμα του Χριστού Σου». Χωριστά τα ευλογούμε. Και εν συνεχεία λέμε «μεταβαλών» και το ένα και το άλλο. Μεταβάλλεις και τα δύο είδη και σταυρώνουμε τώρα ενωτικά πια επί των δύο αυτών στοιχείων, άρτου και οίνου, «μεταβαλών» και τα δυο «τω Πνεύματί Σου τω Αγίω». Αφού τα μεταβάλεις σε εκείνο που ήδη έχουμε πει, σε σώμα και αίμα του Υιού Σου, που είναι ο Χριστός μας, είναι ο Μεσσίας. Βλέπετε, λοιπόν, πώς εκφράζουμε μέσα στη Θεία Λειτουργία τη Σταύρωση, τον Θάνατο, την Ανάσταση του Χριστού. Σας έχω πει άλλη φορά ότι η Θεία Λειτουργία είναι η επιτομή του χριστιανισμού. Σας έχω πει ακόμα ότι στη Θεία Λειτουργία δεν αναφέρεται ούτε η διδασκαλία του Χριστού, η διδασκαλία με την έννοια η ηθική διδασκαλία, ούτε καν «αγαπάτε αλλήλους», ούτε ακόμη τα θαύματα του Χριστού δεν αναφέρονται. Αλλά, όπως λέει και ο Καβάσιλας,

στη λειτουργία έχουμε τα ποιητικά της σωτηρίας μας, που είναι οι σταθμοί, τα γεγονότα της ζωής του Χριστού. Βλέπουμε, λοιπόν, αγαπητοί, εδώ πραγματικά ότι προσφέρεται ο Χριστός, που είναι ο Σταυρός, η αγάπη Του για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, και προσφέρει το σώμα Του και το αίμα. Η ζωή είναι αιώνιος. Γι’ αυτό λέγει και «εις χορτασμόν αιώνιον». Γι’ αυτό λέγει: χόρτασαν πέντε χιλιάδες άνθρωποι, αλλά μπορεί αυτό να συγκριθεί με εκείνη τη μεγάλη, αιωνία, εις το διηνεκές τροφήν, που τρώγει η ανθρωπότητα και χορταίνει, το σώμα και το αίμα του Χριστού;

«Θαυμαστόν το λύσαι την δέκα και οκτώ έτη δεδεμένην υπό του Σατανά. Αλλά τι προς ημάς πάντας τους ταις σειραίς των αμαρτιών ημών καταδεδεμένους;» Βέβαια, θαυμαστόν είναι ότι ο Κύριος είπε στην Συναγωγή — ήταν κατά συγκυρίαν η χθεσινή Ευαγγελική Περικοπή — που είπε σε εκείνη τη γυναίκα, τη συγκύπτουσα, να ανορθωθεί, να απαλλαγεί από τον Σατανά. Θαυμαστόν βεβαίως, θαυμαστόν. Αλλά μπορεί αυτό να συγκριθεί με εκείνο το μεγάλο, που εμείς οι άνθρωποι είμεθα «ταις σειραίς» — είναι από τις Παροιμίες 5,22 — «των αμαρτιών ημών καταδεδεμένους»;

Δεσμά. Εμείς που είμεθα κάτω από τα δεσμά των αμαρτιών μας, φυλακισμένοι, δεμένοι, μπορούμε να συγκριθούμε; Πράγματι, αγαπητοί, θα λέγαμε, όπως θα μας το πει και λίγο πιο κάτω ο Άγιος Κύριλος, ότι ο Τίμιος Σταυρός έδιωξε, απείλασε τους δαίμονες και απαλλάγηκε ολόκληρη η κτίσις, η δαιμονοκρατουμένη κτίσις απαλλάγηκε από τη δαιμονοκράτηση. Με τον Τίμιο Σταυρό, όπου προβάλλεται ο Τίμιος Σταυρός, οι δαίμονες φυγαδεύονται. «Ο δε του Σταυρού στέφανος εφωταγώγησε μεν τους εν αγνοία τυφλούς» «έλυσε δε πάντας τους υπό της αμαρτίας κατεχομένους και κόσμον όλον ανθρώπων ελυτρώσατο». Έδωσε τα πάντα ο Τίμιος Σταυρός, έδωσε τη λύτρωση σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Και ερχόμεθα στη Δευτέρα Παράγραφο. «Και μη θαυμάσεις ει κόσμος όλος ελυτρώθη». Και μην απορήσεις: εάν και πώς ελυτρώθη ολόκληρη η ανθρωπότητα, πώς αυτό; «Ου γαρ ην άνθρωπος ψιλός», το ψι με γιώτα, «αλλά Υιός Θεού μονογενής ο υπεραποθνήσκων», διότι εκείνος ο οποίος ανέβηκε πάνω εις τον Σταυρόν,

εκείνος ο οποίος απέθανε επί του Σταυρού δεν ήταν ψιλός, δηλαδή γυμνός. Το ψι με γιώτα θα πει γυμνός άνθρωπος, δηλαδή σκέτος άνθρωπος, αλλά ήτο αυτός ο Υιός Μονογενής του Θεού. Αυτός ο οποίος δεν αποθνήσκει κάτω από το βάρος των ιδικών του αμαρτημάτων, όπως απέθνησκον οι εκατέρωθέν του δύο λησταί, υπό το βάρος των ιδικών των αμαρτημάτων. Πεθαίνει υπέρ άλλων αμαρτημάτων. Γι’ αυτό βάζει εδώ το ωραίο «ο υπεραποθνήσκων», αυτός που πεθαίνει υπέρ κάποιων άλλων. Συνεπώς, ο θυσιαζόμενος θύμα εκλεκτόν δεν είναι όποιος κι όποιος. Γι’ αυτό ακριβώς έχουμε αυτά τα θαυμαστά αποτελέσματα. Εάν απορείς, τούτο σου απαντώ: ποιος είναι εκείνος ο οποίος εσταυρώθη, λέγει ο Άγιος Κύριλος. «Και τι γε; Ει ίσχυσε ενός ανδρός, του Αδάμ, η αμαρτία θάνατον ενεγκείν τω κόσμω, ει τω παραπτώματι του ενός ο θάνατος εβασίλευσεν εις τον κόσμον, πώς ουχί μάλλον τη δικαιοσύνη του ενός η ζωή βασιλεύσει;»

Είναι ο εισηγητής του θανάτου. Βέβαια, βασικά είναι ο διάβολος. Το λέγει το βιβλίο της Σοφίας Σολομώντος, στο δεύτερο κεφάλαιο, ότι ο θάνατος εισήχθη στον κόσμο φθόνω διαβόλου. Πώς μπήκε ο θάνατος; Πώς εξηγείται το φαινόμενο του θανάτου; Ο διάβολος εφθόνησε τον άνθρωπο και τον έπεισε να αμαρτήσει απέναντι στον Θεό και εισήχθη ο θάνατος. Συνεπώς, ο διάβολος είναι ο εισηγητής. Αλλά επειδή όμως ο άνθρωπος είναι ο αποδέκτης της αμαρτίας, ο Αδάμ, θα λέγαμε τότε, ο εισηγητής του θανάτου είναι ο Αδάμ, διότι αυτός παρέβη την εντολή του Θεού.

Αυτός εισήγαγε στο ανθρώπινο γένος τον θάνατον. Συνεπώς, εάν όλοι οι άνθρωποι πεθαίνουν γιατί αμάρτησε ένας πρόγονος, και έτσι βλέπουμε ότι βασιλεύει ο θάνατος εις τον κόσμο επειδή ο πρώτος, ο πατριάρχης, ημάρτησε, πόσο περισσότερο, λέγει ο Άγιος Κύριλος, όταν ο Χριστός, που είναι η ζωή των ανθρώπων, βασιλεύει, δηλαδή κάτω από την υπακοή προς τον Πατέρα, διά της υποταγής και υπακοής, να είναι ο εισηγητής τώρα της ζωής; Γι’ αυτό λέγεται ο νέος Αδάμ: ο πρώτος ο εισηγητής του θανάτου, ο δεύτερος ο εισηγητής της ζωής. Και ήτο.

«Διά ξύλου της βρώσεως εξεβλήθησαν εκ Παραδείσου· άρα διά ξύλου Ιησού νυν ευκοπώτερον οι πιστεύοντες εις Παράδεισον εισελεύσονται». Εδώ, αλήθεια, είναι μια ιστορία, την γνωρίζουμε. Είναι το ξύλο της βρώσεως. Ξύλο στην Αγία Γραφή σημαίνει δένδρον. Από εκείνο το δένδρο, του καρπού που ο Θεός είπε να μην δοκιμάσουν οι πρωτόπλαστοι, επειδή δοκίμασαν, εξεβλήθησαν του Παραδείσου, έχασαν τον Παράδεισον. Τώρα πάλι ένα δένδρο, ένα ξύλο, γίνεται η αφορμή να ξαναγυρίσουμε στον Παράδεισο. Είναι το ξύλο του Τιμίου Σταυρού. Διά ξύλου απωλέσθη ο Παράδεισος, διά ξύλου επανακτάται ο Παράδεισος. Διά ξύλου απωλέσθη ο επίγειος Παράδεισος, διά ξύλου επανακτάται κρείττων, αγαθότερος, καλύτερος, ανώτερος, απειράκις ανώτερος, άλλος Παράδεισος: η Βασιλεία του Θεού.

Διά του ξύλου του Τιμίου Σταυρού.

Πολλά έχουμε να βρούμε σε αυτή την κατήχηση του Αγίου Κυρίλλου, αλλά ούτε ο Άγιος Κύριλλος εξαντλεί το θέμα, ούτε βεβαίως εμείς σε κάποια θέματα που θα κάνουμε και ίσως, ίσως, ίσως — δεν μπορώ να κρίνω — να τελειώσει η φετινή μας χρονιά με τη 13η κατήχηση. Δηλαδή άλλα τόσο ή κάπως περισσότερα, αν ο Θεός θέλει, κάνουμε θέματα. Έχει πολύ ψωμί αυτή η κατήχηση. Δεν εξαντλείται το θέμα της θεολογίας του Τιμίου Σταυρού. Αλλά κάθε φορά κάτι βέβαια θα θυμόμαστε από τη θεολογία, κάτι θα ανακαλύπτουμε, κάτι θα σκαλίζουμε, κάτι θα βρίσκουμε και κάτι θα προβάλλουμε. Κοιτάξτε ομοιότητα. Εκείνο το δένδρο του Παραδείσου ήταν ένα κοινό δένδρο, αλλά διά την εντολήν

είχε γίνει σπουδαίο. Η εντολή έλεγε: δεν θα δοκιμάσετε. Το δένδρο εκείνο είχε έναν καρπόν. Τώρα έχουμε το καινούριο δένδρο που φυτεύεται εις το μέσον της γης. Εκείνο το δένδρο της βρώσεως, όπως και της ζωής, ήταν στο κέντρο του Παραδείσου, λέει. Ξέρετε ποιο είναι το κέντρο της γης; Είναι ο Γολγοθάς. Και άλλη φορά σας έχω πει ότι οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι το κέντρο της γης ήταν οι Δελφοί και μάλιστα το έλεγαν ο ομφαλός της γης. Ένα γλυπτόν έχει βρεθεί και υπάρχει στο Μουσείο των Δελφών. Είναι σχήματος καλαθιού ανεστραμμένου και είναι γλυπτό.

Μικρό, δεν είναι πολύ μεγάλο. Ήταν, θα λέγαμε, το κέντρο του κέντρου. Δηλαδή, αν οι Δελφοί είναι ο ομφαλός της γης, τότε αυτό το γλυπτό θεωρείται ο ομφαλός του ομφαλού. Ο ομφαλός θα πει ο αφαλός, μήπως δεν κατανοούμε. Λέει το κέντρο του κέντρου. Έτσι πίστευαν οι αρχαίοι Έλληνες και τούτο διότι ήταν ένας ιερός τόπος για αυτούς οι Δελφοί. Ιερός τόπος. Έχει σημασία ότι κέντρον έβαζαν έναν ιερό τόπο. Σήμερα εμείς, δεν ξέρω τι θα βάζαμε που αποχριστιανιστήκαμε, δεν ξέρω τι θα βάζαμε κέντρο. Θα βάζαμε το Παρίσι ή τη Νέα Υόρκη. Κάποτε βάζαμε το κέντρο του πολιτισμού το Παρίσι και γι’ αυτό και ελέγετο, δεν ξέρω ακόμη αν λέγεται, η πόλη του φωτός, του πολιτισμού, φωτός.

Λέγαμε η πόλη του σκότους, η Αθήνα. Ποιο είναι το κέντρο της γης; Είναι, αγαπητοί μου, ο Γολγοθάς. Είναι η Ιερουσαλήμ, ειδικότερα ο Γολγοθάς, εκεί που στήθηκε, στον ομφαλό της γης, το πιο μεγάλο πράγμα που ποτέ μπορούσε να προβάλλει η αγάπη του Θεού και η ιστορία: ο Σταυρός του Χριστού. Έτσι, στο κέντρο του Παραδείσου, στο κέντρο της γης, στήνεται τώρα ένα άλλο δένδρο, ο Τίμιος Σταυρός. Ποιος είναι ο καρπός αυτού του ξύλου; Διότι οι καρποί ενός δένδρου κρέμονται από το δένδρο, τα μήλα από τη μηλιά, τα σύκα από τη συκιά.

Ποιος είναι αυτός ο καρπός αυτού του νέου δένδρου που στήνεται εις την Ιερουσαλήμ, εις τον Γολγοθά; Και μάλιστα, λίγο πιο κάτω θα το δούμε, όχι σήμερα γιατί αργούμε να αναλύσουμε, θα πει ο Άγιος Κύριλος: «Να, εδώ απέναντί μας», λέει, «που είναι ο Γολγοθάς, εδώ απέναντί μας, εδώ δίπλα μας», λέει, «δίπλα μας, δίπλα μας». Είναι δε τρομερό έτσι να κάνεις μια κατήχηση, θεολογώντας επάνω στον Τίμιο Σταυρό, και να είσαι στον τόπο εκείνον, τοπικά πια. Για συλλάβετέ το, είναι πολύ ωραίο. Ποιος είναι ο καρπός; Είναι ο Χριστός που κρέμεται από αυτό το δένδρο, ο κρεμάμενος Χριστός. Προσέξτε το.

Στον παλιό Παράδεισο υπήρχαν δύο δένδρα. Δύο δένδρα τα οποία είχαν μια σημασία. Πολλά δένδρα. Κοιτάξτε, όπως σας έχω πει, ανάμεσα στα δύο ποτάμια, του Ευφράτη και του Τίγρητος.

Επίγειος Παράδεισος. Φυσικά δένδρα ήσαν. Όμως, διά την εντολή, είχαν μια ξεχωριστή θέση αυτά τα δύο δένδρα. Το ένα ήταν της γνώσεως του καλού και του κακού και το άλλο της ζωής. Ήσαν στο κέντρο του Παραδείσου. Τον απαγορευμένο προτίμησαν οι πρωτόπλαστοι να δοκιμάσουν, εκείνον που θα έφερνε τον θάνατο.

Ο Θεός δεν επέτρεψε να δοκιμάσουν το δένδρο της ζωής, τον καρπό του δένδρου της ζωής, «ίνα μη το κακόν αθάνατον γένηται». Λέγουν οι Πατέρες. Επιτρέψατέ μου όμως να μην το αναλύσω πολύ αυτό, γιατί θα μακρύνουμε. Από φιλανθρωπία, από φιλανθρωπία, να μην γίνει το κακό, λέει, αθάνατον, και βγάζει τους πρωτοπλάστους από τον Παράδεισο. Βέβαια, εκείνος ο τόπος είναι σήμερα αυτά τα πετρελαιάδικα, εκεί που γίνονται οι καυγάδες για το πετρέλαιο. Θα πρέπει να γίνονται καυγάδες για τη σωτηρία, και γίνεται ο καβγάς για το πετρέλαιο. Τι φτώχεια! Σας κατέβασα από το ύψος της θεολογίας στα πετρέλαια της γης, ε; Φτώχεια. Ασύνδετος. Το δένδρο αυτό, πάντα στο κέντρο του Παραδείσου, πάντα στο κέντρο της γης, που σας είπα είναι ο Γολγοθάς, έχει τώρα τον καρπόν της ζωής, το σώμα και το αίμα του Χριστού.

Δεν έπρεπε να φάγουν τον καρπόν τον άλλον. Λέγουν οι Πατέρες ότι και τον άλλον καρπό θα τρώγανε οι πρωτόπλαστοι, όταν θα ήρχετο η ώρα. Ούτε αυτό θα το αναλύσω πιο πολύ, το γιατί. Μια γνώση θα είχαν του καλού και του κακού, θεωρητική, όχι πρακτική. Ενώ, με το να δοκιμάσουν τώρα άωρα — άωρος δεν είναι ο καρπός, άωροι ήσαν οι πρωτόπλαστοι — έτσι μπήκε ο θάνατος. Όπως ένα μικρό παιδί, αν το διδάξωμε τη γενετήσια ζωή. Άωρο είναι το παιδί αυτό, θα πάθει κακό, θα καταστραφεί, θα πεθάνει. Δεν είναι; Ενώ, άμα ωριμάσει, είναι στο πρόγραμμά του. Έτσι, για να σας το πω σύντομα. Και μάλιστα το παράδειγμα δεν είναι δικό μου, είναι του Θεοφίλου Αντιοχείας. Προσέξτε τα!

Ο καρπός αυτός της ζωής έπρεπε τώρα, αντίθετα από τον άλλον, να τύχει γεύσεως, να τύχει βρώσεως. Ενώ υπήρχε η εντολή «δεν θα φάτε από εκεί», μελλοντικά, όταν όχι πλέον το αντίτυπον — λοιπόν, αντίτυπα ήσαν εκείνοι εκεί, στον Παράδεισο, οι καρποί — αλλά τον πρωτότυπον καρπόν, το σώμα και το αίμα του Χριστού, έπρεπε να δοθεί εντολή «θα φάτε». Γι’ αυτό τώρα βλέπουμε τον Χριστό να λέγει, τον Κύριο να λέγει: «Όποιος δεν φάγει την σάρκα μου και δεν πιει το αίμα μου, δεν έχει ζωή». Τότε, λοιπόν, στην Παλαιά Διαθήκη είχαμε την εντολή να μην δοκιμάσουμε. Τώρα, στην Καινή Διαθήκη, έχουμε την εντολή να δοκιμάσουμε. Μόνο που η διαφορά είναι ότι...

είναι άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Το δένδρο γνώσεως καλού και κακού, καρπός. Εδώ το δένδρο της ζωής, που είναι ο Χριστός. Βλέπετε τι ωραία πράγματα; Για πέστε μου, σας παρακαλώ, όταν πηγαίναμε να κοινωνήσουμε και γνωρίζουμε αυτή τη θεολογία του Τιμίου Σταυρού, γνωρίζουμε τη θεολογία της θυσίας του Χριστού, πέστε μου πώς κοινωνούμε μετά, πώς συνειδητοποιούμε εκείνο που κοινωνούμε; Αντιλαμβάνεστε ότι έχουμε ανάγκη από αυτή τη γνώση, από αυτή τη βύθιση μέσα στο μυστήριο της αγάπης του Θεού, ακριβώς για να εκτιμήσουμε τα πράγματα. Και συνεχίζει ο Άγιος Κύριλλος.

«Ο πρωτόπλαστος από γης εισήνεγκεν οικουμενικόν θάνατον. Ο πλάσας αυτόν από γης, άρα ου φέρει ζωήν αιώνιον, αυτός ων η ζωή;» Εάν ο πρωτόπλαστος, που ήταν πλασμένος από τη γη, έφερε τον οικουμενικό θάνατο, εκείνος που τον έπλασε από τη γη, άρα δεν θα φέρει την αιώνια ζωή, αφού ο ίδιος είναι η ζωή; «Ο Φινεές, ζηλώσας και ανελών τον αισχροποιούντα, κατέπαυσε του Θεού την οργήν.»

Ιησούς, ου καλόν ανελόν, αλλά εαυτόν αντίλητρον παραδούς, άρα την ορχήν ου λύει την Και εδώ μια παλιά ιστορία. Αυτή η ιστορία είναι από το βιβλίο των Αριθμών, κεφάλαιο 25, στίχος 11 και εξής. Κάποτε ο Ισραήλ έπεσε σε αμαρτία, δηλαδή ειδωλολάτρησε και επόρνευσε. Τότε ένας ζηλωτής, ο Φινεές, εκάρφωσε με το δόρυ του έναν Ισραηλίτη που αμάρτανε την ώρα εκείνη σε μια σκηνή με μία Μωαβίτισσα, και τους εκάρφωσε με το δόρυ του και τους εσκότωσε. Και τότε λέγει ότι η πράξη αυτή του Φινεές ελογίσθη αυτώ εις δικαιοσύνην. Δηλαδή ο Θεός έκρινε τον ζήλον του Φινεές.

Θα μου πείτε: ο Θεός ήθελε τον θάνατον; Τα έχουμε και άλλες φορές πει. Να μην ανοίγουμε πολύ μεγάλες παρενθέσεις, διότι δεν θα βρούμε ποτέ άκρη. Και κατέπαυσε, λέγει, η οργή του Θεού, διότι η πράξη του Φινεές έδειχνε, με το ζήλο του, την πίστη του εις την πατρώα θρησκεία, εις τον Θεό τον αληθινό. Και ο Θεός δεν τιμωρεί παρακάτω. Ο Ιησούς, ο οποίος δεν φονεύει άλλον,

προσφέρει τον εαυτόν του αντίλυτρον. Πόσο περισσότερο θα καταπαύσει την οργήν του Θεού εναντίον των ανθρώπων; Βλέπει κανείς εδώ ότι ο Χριστός προσφέρεται ως ιλαστήριον θύμα. Δεν ικανοποιεί την θείαν δικαιοσύνη, όπως κι άλλοτε σας έχω πει, αλλά εδώ πέρα βλέπει κανείς να προσφέρεται ως θύμα διά την κατάπαυση της οργής του Θεού εναντίον της ανθρωπότητας.

Παράγραφος ΓΑΜΑ 3 ΜΙ ΤΙΝΗΝ Παράγραφος γάμμα. «Σταυρώ του Σωτήρος, αλλά μάλλον εγκαυχώμεθα· ο γαρ λόγος του Σταυρού» «Ιουδαίοις μεν εστίν σκάνδαλον, έθνεσι δε μωρία, ημίν δε σωτηρία, και τοις μεν απολλυμένοις μωρία εστί, τοις δε σωζομένοις ημίν δύναμις Θεού εστίν». Είναι αυτά που είναι γραμμένα, όπως σας είπα προηγουμένως, στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, στο πρώτο κεφάλαιο. Είναι μάλιστα η περικοπή, αποστολική, που έχουμε την ημέρα της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Προσέξτε εδώ. Μη, λοιπόν, ντροπιαζόμαστε, επαισχυνώμεθα τον Σταυρό του Σωτήρος, μην αισθανόμεθα ντροπή για τον Σταυρό του Σωτήρος, αλλά μάλλον να εγκαυχώμεθα, να έχουμε καύχηση. Σήμερα

ντρεπόμαστε να πούμε ότι είμαστε Χριστιανοί. Παρότι, σας είπα, ο Σταυρός ανέβηκε επάνω σε σκήπτρα και στέμματα βασιλέων. Ναι, ο Σταυρός έγινε καύχημα βασιλέων και αρχόντων όλης της γης. Ναι, αλλά παρότι ανέβηκε τόσο υψηλά ο Σταυρός, σήμερα ντρεπόμαστε να τον προβάλλουμε. Γιατί άραγε; Περίεργο. Σημαίνει φύγαμε από τη γνώση τη θεολογική του Τιμίου Σταυρού. Και αυτό έχει πολύ αξία και πολύ σημασία. Γι’ αυτό, αγαπητοί μου, προσέξτε. Μην μου πει κάποιος ότι απόψε κάνουμε ένα θέμα θεολογικό και δεν κάνουμε ένα πρακτικό, περί φιλίας, περί αγάπης. Αγαπητοί μου, εκείνο που τρέφει το ήθος είναι η θεολογία του Τιμίου Σταυρού.

Τρέφει το ήθος. Το δόγμα τρέφει το ήθος. Ας παύσουμε κάποτε να λέμε και να ζητούμε μόνο θέματα ηθικά. Όχι, και τα μεν και τα δε. Τη γεννήτρα, το δόγμα που γεννάει το ήθος, και το ήθος. Και τη γεννήτρα και το παιδί της. Και το δόγμα και το ήθος. Έτσι, λοιπόν, πρέπει να ξαναγυρίσουμε στη γνώση της θεολογίας του Τιμίου Σταυρού. Διότι ο λόγος του Σταυρού, δηλαδή το κήρυγμα του Σταυρού, «Ιουδαίοις μεν εστίν σκάνδαλον, έθνεσι δε μωρία, ημίν δε σωτηρία». Τρεις κατηγορίες ανθρώπων. Η πρώτη κατηγορία είναι οι Ιουδαίοι.

Δευτέρα κατηγορία είναι οι Έλληνες, δηλαδή, σας έχω και άλλοτε πει, τεχνικός όρος «Έλληνας», που σημαίνει εθνικός κόσμος, δηλαδή ειδωλολάτρης. Η τρίτη κατηγορία είναι οι Χριστιανοί. Για να δούμε αυτό, γιατί αξίζει να το δούμε. Γιατί στους Ιουδαίους ο λόγος του Σταυρού, δηλαδή το κήρυγμα του Σταυρού, είναι σκάνδαλον; Θυμηθείτε τα θέματα που κάνουμε εις τις Πράξεις των Αποστόλων και που τόσο επιμένουμε να βαθαίνουμε, όταν ο Απόστολος Πέτρος και στην πρώτη του και εις τη δεύτερή του δημηγορία επιμένει πολύ να παρουσιάσει ότι ο Σταυρός ήτο στο πρόγραμμα του Θεού, προεφητεύθη η θυσία του Χριστού, ότι ο Μεσσίας είναι παθητός.

Διότι οι ακροατές του δεν μπορούσαν να ξεπεράσουν εκείνο το αξεπέραστο τείχος, σκάνδαλον, ότι πώς είναι δυνατόν ένας Μεσσίας να είναι παθητός. Είναι αυτό που έλεγαν οι άρχοντες των Ιουδαίων μεταξύ τους, και ο Χριστός ακόμη είναι ζωντανός επί του Σταυρού.

«Κοίταξε», έλεγαν ο ένας με τον άλλον και εμυκτήριζαν τον Κύριο, τον κορόιδευαν. «Για κοίταξε, άλλους έσωσε. Τον εαυτό του δεν μπορεί να τον σώσει. Είπε ότι είναι Υιός του Θεού. Εάν είναι Υιός του Θεού, ας τον κατεβάσει ο Θεός». Κοιτάξτε εδώ, «ουκ εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου». Τρομερό πράγμα! Αλλά βλέπετε, ο ουρανός σιγά.

ήδη επιτελείται το μυστήριον της σωτηρίας. Επιτελείται το μυστήριο της σωτηρίας, κυοφορείται και γεννάται το μυστήριο της σωτηρίας. Και ο ουρανός σιγά, σωπαίνει. «Τότε να κατεβεί», λέει, «από το Σταυρό, να τον δούμε και να πιστέψουμε». Θα πίστευαν; Θα τον ξαναπιάναν τον Κύριο και θα τον ξανασταύρωναν. Γιατί θα λέγανε: «Α, κάτι έγινε, ξέφυγε από τα καρφιά». Όχι, ο Κύριος μένει καρφωμένος. Είναι το ανυπέρβλητο εμπόδιο των Ιουδαίων. Πάσχει ο Μεσσίας; Αφού τον εαυτό του δεν μπορεί να σώσει, θα σώσει εμάς; Αφού από Ρωμαίον άρχοντα καρφώνεται, σταυρώνεται, θα απαλλάξει εμάς από το ρωμαϊκό ζυγό; Τι πράγματα είναι αυτά; Δηλαδή, κατανοείτε το πράγμα.

Δεν μπορούν να το ξεπεράσουν το θέμα, δεν μπορούν να αντιληφθούν ότι ο Τίμιος Σταυρός είναι το σύμβολο, είναι το στοιχείο της σωτηρίας των ανθρώπων. Δεν μπορούν, δεν μπορούν να το καταλάβουν. Σταματάνε εκεί, δηλαδή σκάνδαλον. Ξέρετε τι θα πει σκάνδαλον; Σκάνδαλο λέγεται ένα παλούκι που υπάρχει στο δρόμο μου. Όπως περπατάω, σκοντάφτω και πέφτω επάνω στο παλούκι και μένω εκεί, πεσμένος επάνω στο παλούκι. Αυτό θα πει σκανδαλίζομαι. Οι Εβραίοι εσκανδαλίσθησαν επάνω στο παλούκι — προσέξτε, μην με παρεξηγήσετε — που λέγεται Σταυρός. Παλούκι ο Σταυρός; Ναι, παλούκι, σκάνδαλο. Το λέγω εγώ; Τώρα, όπως θα έλεγε ο Παύλος, το σκάνδαλο του Σταυρού ή το παλούκι του Σταυρού. Επάνω σε αυτό το παλούκι

σκοντάφτουν, αγαπητοί μου, και πέφτουν οι Εβραίοι. Και έμειναν μέχρι τώρα έξω από τη σωτηρία. Αλλά τι να πει κανείς; Να, εδώ μου υπεδείχθη ότι τελείωσε η ώρα με τον μαγνητόφωνο. Και από τώρα σας σταματώ, για να συνεχίσουμε την ερχομένη Δευτέρα, πρώτα ο Θεός.